athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)||2||
Sa. atheti sarveṣvadhyāyeṣu
maṅgalārthaḥ| tathā ata ityānantarye prastutābhisambandhe vā|
athetyādiśabdānāṃ pūrvādhyāye varṇita evārthaḥ| māṅgaliko hyācāryaḥ
pratyadhyāyārambhe maṅgalārthamathaśabdaṃ prayuṅkte| dine dine caryā
dinacaryā, dinasya vā caryā dinacaryā| caraṇaṃ caryā|
ubhayalokahitamāhāravihāraceṣṭitamiti yāvat, pratidine yatkartavyam| dinacaryā
yasminnadhyāye'stīti pūrvavat chapratyayamutpādya tallope prakṛtibhāvatvaṃ ca
pratipādya dinacaryeti niṣpādyate, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| nanu,
prastutādāyuṣkāmīyādadhyāyādanantaraṃ ko'sya sambandhaḥ ?| ucyate|
yasmādāyuṣkāmeṇa puruṣeṇa yatpradhānamāyuṣyaṃ tadāsevyaṃ prathamataḥ,
tadanvanyāni yānyāyuṣyāṇi| ataḥ prathamaṃ tāvadācārapradhānena bhavitavyam|
yataḥ, "ācārādāyurlabhyate" ityācāryāḥ| yadyapyatra rātricaryā'pi vihitā,
tathāpi prādhānyāddinacaryā asminnadhyāye nirdiṣṭā| ato
dinacaryādhyāyo'yamucyate|
Ā. rā. dinacaryādhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-athāta iti| yataḥ pūrvādhyāye vyādhipratīkāraḥ
sāmānyasaṃkṣepābhyāṃ vyākhyātaḥ| sa evedānīṃ viśeṣavistarābhyāṃ vyākhyeyaḥ| sa
ca hetvādikrameṇa| tatrādau bahuvaktavyatvādbahiraṅgo hetuḥ| sa dvedhā-vihāraḥ
āhāraśca| vihāro dvedhā-niyatakālo'niyatakālaśca|
niyatakālo'dvedhā-dainandinaḥ ārtavaśca| tatra dainandino'sminnadhyāye| ata
evāyaṃ dinacaryākhyaḥ| sa ca prabodhādiḥ|
asmiṃstantre āyuḥpālanaṃ prakṛtam| tadvividham, svasthavṛttamāturavṛttaṃ ca|
tatra maṅgalyatvāt svalpavaktavyatvādāturopayogitvācca
svasthavṛttamevādāvucyate--------- brāhme muhūrta uttiṣṭhetsvastho
rakṣārthamāyuṣaḥ| ---------------------------------------------------|1|
Sa. rātreścaturdaśo muhūrto brāhmo
muhūrtaḥ, viṣuvati samarātriṃdive kāle dvighaṭikopalakṣaṇaḥ| muhūrtasya ceha
dvighaṭikopalakṣaṇārthatvātsarvasmin kāle rātreścaturghaṭikāvaśeṣe samutthānaṃ
kāryamiti sthitam| (svastho-nīrogaḥ kalyaḥ| sa āyuṣo yathopacaritasya
jīvitasya rakṣārthaṃ brāhme muhūrta uttiṣṭhedabhyutthānaṃ kuryāt|
muhūrto-nāḍikādvayam| brahma-jñānaṃ, tadarthamadhyayanādyapi brahma, tasya
yogyo muhūrto brāhmaḥ, paścimayāmasya nāḍikādvayam|) tasmin brāhme muhūrta
uttiṣṭhet| kimbhūtaḥ ? svastho'nāturaḥ| (suśrute sū.a.15/48)- "samadoṣaḥ
samāgniśca samadhātumalakriyaḥ| prasannātmendriyamanāḥ svastha ityabhidhīyate"
iti svasthalakṣaṇam| kimarthamuttiṣṭhet ? rakṣārthamāyuṣo jīvitasya| tadā
hyuttiṣṭhato vyādhyalakṣmyādyabhāva evāyuṣo rakṣā bhavati| ātureṇa
dhātusāmyārthaṃ svaptavyameva|
Ā. rā. tatra prabodhaṃ vidhatte-brāhmo
mūhūrta iti| rātrerupāntyo muhūrtā brāhmaḥ| tatra uttiṣṭhet-prabudhyet|
svasthonīrogaḥ| rogiṇastvaniyamaḥ|
-----------------------------------------------| śarīracintāṃ nirvartya
kṛtaśaucavidhistataḥ||1||
arkanyagrodhakhadirakarañjakakubhādijam| prātarbhuktvā ca mṛdvagraṃ
kaṣāyakaṭutiktakam||2||
kanīnyagrasamasthaulyaṃ praguṇaṃ dvādaśāṅgulam| bhakṣayeddantapavanaṃ
dantamāṃsānyabādhayan||3||
Sa. śarīrasya cintā śarīracintā-
jīrṇājīrṇanirūpaṇādikā, tāṃ nirvartya, tato mūtrapurīṣādeḥ kṛtaśaucavidhānaḥ,
tato'nantaraṃ dantapavanamarkādikaṃ bhakṣayet| saṅgrahe'pyuktam (sū.a.3)-
"brāhme muhūrta uttiṣṭhejjīrṇājīrṇaṃ nirūpayan" ityādi| arkaḥ- sūryāhvaḥ|
nyagrodho- yakṣāvāsaḥ| khadiro- gāyatrī| karañjaściribilvaḥ| kakubho'rjunaḥ|
ādiśabdena mālatīkaravīrādiparigrahaḥ| kathaṃ bhakṣayet ? dantānāṃ
māṃsānyabādhayannapīḍayan| prātaḥ- pratyuṣasi, bhuktvā ca- āhāraṃ bhakṣayitvā
ca| mṛdvagraṃ- kūrcitāgram| tathā kaṣāyakaṭutiktam, rasatrayeṇa hyanena
mukhavairasyārocakaśleṣmādyapanayāḥ samyak sampadyante| arkādyupādānādeva
kaṣāyāditve labdhe, kaṣāyādigrahaṇaṃ saṅgrahādigṛhītasya saṅgrahārthaṃ
spaṣṭārthaṃ ca| arkādigrahaṇamudāharaṇārthaṃ jñeyam| atra saṃkṣepavivakṣayā na
dantapavanasya gaṇasaṅgrahaḥ| dvādaśādyaṅgulapramāṇatvaṃ
śleṣmātakādyaniṣṭadantapavananiṣedhaśca tantrāntarokta (saṅgrahokta) mapi
nehoktam| suśrutenoktam (?) "ajagdhamanupakliṣṭaṃ ṣaḍaṣṭadvādaśāṅgulam|
pradeśanīmukhasamaṃ mṛdu syāddantadhāvanam| kūrcitāgraṃ" ityādi|
Ā. rā. śaucaṃ vidhatte-śarīracintāmiti|
tataḥ-prabodhānantaram| kṛtaśaicavidhirbhavet-smṛtyuktavidhinā
malotsargādyācamanaparyantaṃ kuryāt| kiṃ kṛtvā śarīracintāṃ
nirvartya-niṣpādya| kīdṛśaṃ me śarīraṃ, kiñca mayā asya hitamanuṣṭhitaṃ, kiṃvā
adyānuṣṭheyamityādi vimarśaḥ śarīracintā| vakṣyati hi (sū. a. 2/47)-
"naktaṃdināni me yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅga bhavatyevaṃ
nityaṃ sannihitaḥ smṛtiḥ||" dharmaśāstre'pi-"brāhmo muhūrta utthāya
cintayedātmano hitam" iti| tadā hi kṛto vimarśo yathārtho bhavati, manasaḥ
prasannatvāt| dantadhāvanaṃ vidhatte-arketi| prātarbhuktvā ceti dvikālaṃ
dantapavanaṃ bhakṣayet| dantāḥ pūyante śodhyante'neneti
dantapavanaṃ-dantakāṣṭham| taccārkādijam| kakubho'rjunaḥ| ādiśabdādasanādayaḥ|
tacca mūlam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)-
"vaṭāsanārkakhadirakarañjakaravīrajam|
sarjārimedāpāmārgamālatīkakubhodbhavam|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ
mūlamanyadapīdṛśam| vijñātavṛkṣaṃ kṣuṇṇāgramṛjvagranthi subhūmijam||" iti|
kanīnyagrasamasthyaulyaṃ-kaniṣṭhikāṅgulyagrabhāgavatsthūlam| praguṇaṃṛju|
kaṣāyādirasamarkādibhyo'nyadapi grāhyam, arkādyanabhivyaktakaṣāyādirasamapi
grāhyāmityubhayorgrahaṇam| bhakṣaṇena bhakṣaṇapūrvakaṃ dantagharṣaṇaṃ
lakṣyate, dantamāṃsabādhananiṣedhānyathānupapatteḥ| na hi bhakṣaṇamātreṇa
dantamāṃsānāṃ pīḍā| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 3)- "prātarbhuktvā ca
yatavāgbhakṣayeddantadhāvanam| vāpyatrivargatritayakṣaudrāktena ca gharṣayet|
vāpyaṃ-kuṣṭham| trivargatritayaṃ-triphalā, trikaṭukaṃ, trijātakaṃ ca|
śanaistena tato dantān dantamāṃsānyabādhayan" iti| gharṣaṇaṃ
cādhodantapurvakam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)- "dantān pūrvamadho
gharṣetprātaḥ siñcecca locane| toyapūrṇamukho grīṣmaśaradoḥ śītavāriṇā" iti|
ṛtvantare koṣṇavāriṇetyarthaḥ|
nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī| tṛṣṇāsyapākahṛnnetraśiraḥkarṇāmayī ca
tat||4||
Sa. ajīrṇādīnāṃ dvandvaḥ| etāni
vidyante yasyeti 'ata iniṭhanau' iti iniḥ| evaṃ tṛṣṇāsyetyādau dvandvādiniśca|
taddantapavanamajīrṇī na bhakṣayet| evaṃ vamathvādīnāṃ karṇāmayyantānāṃ
sambandho yojyaḥ|
Ā. rā. rogaviśeṣe dantadhāvanaṃ
niṣedhati-nādyāditi| ajīrṇādirogī, taddantapavanaṃ, nādyānna bhakṣayet|
arditaṃekāyāmaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 3)- "naiva
śleṣmātakāriṣṭabibhītadhavadhanvajān|
bilvababbūlanirguṇḍīśigrutindukatilvakān||
kovidāraśamīpīlupippaleṅgudaguggulūn| pāribhadrakamamlīkāmocakyau śālmalīṃ
śaṇam|| svādvamlalavaṇaṃ śuṣkaṃ suṣiraṃ pūti picchilam| pālāśamāsanaṃ
dantadhāvanaṃ pāduke tyajet||" iti|
sauvīramañjanaṃ nityaṃ hitamakṣṇostato bhajet|
-----------------------------------------------|5|
Sa. tato-dantapavanabhakṣaṇānantaraṃ,
sauvīrākhyamañjanaṃ bhajet| kasmāt ? yato hitamakṣṇoḥ|
Ā. rā. añjanaṃ vidhatte-sauvīramiti|
tato-dantadhāvanāntaraṃ, sauvīrākhyamañjanaṃ bhajet| yasmādakṣṇornetrayoḥ
nityaṃ-sarvadā, hitaṃ-pathyam| asya ca mṛducūrṇāñjanatvāttisraḥ śalākā mānam|
saṅgrahe tu phalamuktam (sū. a. 3)- "locane tena bhavato manojñe
sūkṣmadarśane| vyaktatrivarṇe vimale susnigdhaghanapakṣmaṇī||" iti| suśrutastu
(ci. a. 24/18) srotoñjanamāha-"mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ
sindhusambhavam| dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭeḥ kledarujāpaham||" iti| ubhayoḥ
prāmāṇyādvikalpaḥ|
------------------------------------------------| cakṣustejomayaṃ tasya
viśeṣāt śleṣmato bhayam||5||
yojayetsaptarātre'smātsrāvaṇārthaṃ rasāñjanam|
-------------------------------------------------|6|
Sa. asmātkāraṇāt, srāvaṇārthaṃ
saptarātre sati, rasāñjanaṃ dārvīkvāthasamudbhavākhyaṃ, yojayet|
yasmāccakṣustejomayamāgneyam| yadyapi pañcamahābhūtātmakaṃ sarvamapi, tathāpi
bāhulyena vyapadeśāttejomayamucyate| ata eva tadrūpāṇyālocayati| tathā ca loke
kaścidāha-- "narapatireti" iti| na cāsau narāṇāmeva patiḥ kintarhi
nārīṇāmapīti| tasya hi cakṣuṣo vātapittābhyāmapi bhayamasti, viśeṣeṇa tu
kaphādbhayam, tato rasāñjanaṃ yojayet|
Ā. rā. sauvīrāpavādena rasāñjanaṃ
vidhatte-cakṣuriti| saptarātre rasāñjanaṃ yojayet| antarārthe saptamī,
saptarātramantaraṃ kṛtvetyarthaḥ| kimarthaṃ ? srāvaṇārthaṃ,-
śleṣmanibarhaṇārtham| yasmāccakṣustejomayam, tatastasya
śleṣmataḥ-kaphājjalātmakāt, viśeṣādbhayam| vātapittayostu
viśeṣabhayābhāvānnityāñjanena ca prasādanenopaśamāt pṛthak pratīkārābhāvaḥ|
asya ca tīkṣṇapiṇḍāñjanatvāddhareṇumātratvam| piṇḍatvaṃ ca dārvīkkāthajatvāt|
uktaṃ hi-"dārvīkkāthamajākṣīrapādaṃ paktvā yadā ghanam| tadā rasāñjanākhyaṃ
tannetrayośca prayojayet||" iti| nanu "pañcasaptāṣṭarātre vā srāvaṇārthaṃ
rasāñjanam|" iti (sū. a. 5/12) carakavacanam| iha tu saptarātra iti virodhaḥ|
maivam| pañcasaptāṣṭarātrāṇāṃ bahumadhyālpakaphaviṣayatvāt| nanu "niśāyāṃ tu
dhruvamañjanamiṣyate" iti (sū. a. 5/14) carakeṇāñjanasya rātriḥ kāla uktaḥ|
iha tu dantadhāvanāntaramiti virodhaḥ| maivam| carakavākyasya hyayamarthaḥ|
yadā nityāñjanaṃ bādhitvā pūrvāhṇe rasāñjanaṃ prayujyate tadā dhruvaṃ
nityasevyamañjanaṃ niśāyāmiṣyate, anyadā tu prātarevetyavirodhaḥ| tathā ca
manuḥ (a. 4/152)- "maitraṃ prasādhanaṃ snānaṃ dantadhāvanamañjanam| pūrvāhṇa
eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam|" iti| maitraṃ-sūryārādhanam|
------------------------------------------| tato
nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlabhāgbhavet||6||
Sa. nāvanādīnāṃ guṇāḥ nasyādividhiṣu
vakṣyamāṇā vidhānaṃ ca| tāmbūlasya tu vaiśadyāruciharatvasaugandhyādiguṇāḥ
prasiddhā eva| nāvanādīnāṃ tāmbūlāntānāṃ dvandvaḥ| tato'ñjanādanantaraṃ,
nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlāni bhajate yaḥ sa evaṃvidho bhavet| 'bhajo ṇviḥ' iti
ṇviḥ|
Ā. rā. nasyādīn vidhatte-tata iti|
tato'ñjanādanantaraṃ, krameṇa nāvanādīn bhajet| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)-
"aṇutailaṃ tato nasyaṃ tato gaṇḍūṣadhāraṇam|
ghanonnataprasannatvakskandhagrīvā''syavakṣasaḥ|| sugandhivadanāḥ
snigdhanisvanā vimalendriyāḥ| nirvalīpalitavyaṅgā bhaveyurnasyaśīlinaḥ" iti|
gaṇḍūṣaśca snehakaṣāyoṣṇodakaiḥ kramāt kāryaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)-
"oṣṭhasphuṭanapāruṣyamukhaśoṣadvijāmayāḥ| na syuḥ svaropaghātāśca
snehagaṇḍūṣadhāraṇāt|| khadirakṣīravṛkṣārimedāmbukavalagrahaḥ|
arocakāsyavairasyamalaputiprasekajit|| sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate
vaktralāghavam| prāyogikaṃ tato dhūmaṃ gandhamālyādi cācaret|
dhūmapasyordhvajatrūtthā na syurvātakaphāmayāḥ| añjanotkleśitaṃ nasyaiḥ
kavalairnāvaneritam| dhūmena kavalotkliṣṭaṃ kramādvātakaphaṃ jayet" iti|
tāmbūlaṃ tu jātīphalādiyuktam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)-
"rucivaiśadyasaugandhyamicchanvaktreṇa dhārayet|
jātīlavaṅgakarpūrakaṅkolakaṭukaiḥ saha|| kaṭukaṃ-latākastūrikāphalam|
tāmbūlīnāṃ kisalayaṃ hṛdyaṃ pūgaphalānvitam" iti|
yeṣāṃ tu tāmbūlamapathyaṃ, tānāha------------- tāmbūlaṃ
kṣatapittāsrarūkṣotkupitacakṣuṣām| viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṃ
śoṣiṇāmapi||7||
Sa. kṣataṃ vidyate yeṣāṃ te kṣatāḥ|
arśa āditvādac| evaṃ pittāsrā rūkṣāśca| utkupitamabhiṣyannaṃ cakṣurekaṃ dve vā
yeṣāṃ ta evam| kṣatāśca pittāsrāśca rūkṣāścotkupitacakṣuṣaśca,
teṣāmapathyamahitam| tathā viṣārtānāṃ mūrcchārtānāṃ madārtānāṃ śoṣiṇāṃ ca,
ityapiśabdasyārthaḥ| śoṣiṇo- rājayakṣmiṇaḥ|
Ā. rā. kṣatādau tāmbūlaṃ
niṣedhati-tāmbūlamiti| kṣataṃkṣatakāsaḥ| pittāsraṃ-raktapittam|
rūkṣo-niḥsnehāṅgaḥ| utkupitacakṣuḥ-abhiṣyandākhyo'kṣirogaḥ| śoṣo-mukhaśoṣo
rājayakṣmā ca| uktaṃ hi suśrute (ci. a.
24/24)-"raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām| rūkṣadurbalamattānāṃ na
hitaṃ mukhaśoṣiṇām||" iti| tāmbūlaṃ suptotthitādau tu pathyam| uktaṃ hi
saṅgrahe (sū. a. 3)-"pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave|
dvipatramekaṃ pūgaṃ ca sacūrṇakhadiraṃ ca tat" iti|
tadetatsarvaṃ vidhāya, bhojanāsanne kāle'bhyaṅga ācaraṇīya
ityāha------------------ abhyaṅgamācarennityaṃ, sa jarāśramavātahā|
dṛṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadārḍhyakṛt||8||
Sa. abhyaṅgaṃ nityaṃ satatamācaret|
nityagrahaṇaṃ copalakṣaṇārtham| ekadvitridināntaramapi yathoditamācarato na
doṣaḥ| so'bhyaṅgaḥ, ācaryamāṇo jarā ca śramaśca vātaśca tān hantīti kvip|
tathā dṛṣṭītyādi| dṛṣṭeḥ prasādo- vaimalyaṃ dṛṣṭiprasādaḥ| śobhanā cāsau tvak
ca sutvak, tasyā bhāvaḥ sutvaktvam| dṛḍhasya bhāvo dārḍhyam|
"varṇadṛḍhādibhyaḥ ṣyañca" iti ṣyañ| dṛṣṭiprasādādīnāṃ dvandvaḥ| tāni karoti
yo'bhyaṅgaḥ, sa evam|
Ā. rā. abhyaṅgaṃ vidhatte-abhyaṅgamiti|
sa cotpannāyāṃ kṣudhi vidheyaḥ| tadā hi śuddhasrotastayā romakūpaiḥ sneho
dehaṃ vyāpnoti, taṃ coṣmā pacati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 3)- "atha
jātānnapāneccho mārutaghnaiḥ sugandhibhiḥ|
yathartusaṃsparśasukhaistailairabhyaṅgamācaret||" iti| abhyaṅgaphalamāha- sa
iti| so'bhyaṅgaḥ , jarādīn hanti, dṛṣṭiprasādādīṃśca karoti|
sutvaktvaṃ-nirmalanirvalīkatvaṃ tvacaḥ| saṅrahe tu (sū.a. 3)-
"rathākṣacarmaghaṭavadbhavantyabhyaṅgato guṇāḥ| sparśane'bhyadhiko vāyuḥ
sparśanaṃ ca tvagāśritam|| tvacyaśca paramabhyaṅgo yasmāttaṃ śīlayedataḥ "|
iti|
śiraḥśravaṇapādeṣu taṃ viśeṣeṇa śīlayet|
--------------------------------------------|9|
Sa. tamabhyaṅgam, śiraḥśravaṇapādeṣu,
viśeṣeṇātiśayena, śīlayedabhyaset, iti vacanāccāvaśyaṃ na tathā
sarvaśarīre'bhyaṅgaḥ kāryaḥ, yathaiteṣu śiraḥśravaṇapādeṣu| atra ca
pūrvavadekatvābhāvaḥ|
Ā. rā. abhyaṅgābhyāsaṃ vidhatte-śira
iti| tamabhyaṅgaṃ, śīlayedabhyaset sarveṣvaṅgeṣu, viśeṣānmūrdhakarṇāṅghriṣu|
ekasminneva prayoge punaḥ punaḥ yojanamabhyāsaḥ| pratyahaṃ prayogābhyāsastu
nityamityanenaivoktaḥ| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"sa keśyaḥ śīlito mūrdhni
kapālendriyatarpaṇaḥ| hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam||
pādābhyaṅgastu tatsthairyanidrāddaṣṭiprasādakṛtu|
pādasuptiśramastambhasaṅkocasphuṭanapraṇut||" iti|
athetadapavādamāha--------
-----------------------------------------------------| varjyo'bhyaṅgaḥ
kaphagrastakṛtasaṃśuddhyajīrṇibhiḥ||9||
Sa. abhyaṅgo varjyo- varjanīyaḥ|
kaphagrastena kṛtasaṃśuddhinā ajīrṇinā ca|
grastagrahaṇamatiśayapratipādanārtham|
Ā. rā. abhyaṅgaṃ kaphagrastādau
niṣedhati-varjya iti| kaphagrastaḥ-ativṛddhaśleṣmā,
kṛtasaṃśuddhiḥ-kṛtavamanavirekaḥ, ajīrṇī ca, abhyaṅgaṃ varjayet|
kṛtasaṃśuddhestadahareva niṣiddhaḥ| uktaṃ hi suśrute (ci. a. 24/36)-
"taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyaḥ kathañcana| tathā vānto viriktaśca nirūḍho
yaśca mānavaḥ|| pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyorasādhyatvamathāpi vā|| śeṣāṇāṃ
tadahaḥ proktā agnisādādayo gadāḥ||" iti|
lāghavaṃ karmasāmarthyaṃ dīpto'gnirmedasaḥ kṣayaḥ| vibhaktaghanagātratvaṃ
vyāyāmādupajāyate||10||
Sa. śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāma
ucyate| tasmātpañcaguṇāḥ lāghavādayo niṣpadyante| vibhaktāni-vibhāgena
sthitāni, ghanāni- dṛḍhāni, gātrāṇi yasya sa vibhaktaghanagātraḥ, tasya
bhāvastattvamiti|
Ā. rā. iṣṭasādhanatvakathanadvārā
vyāyāmaṃ vidhatte-lāghavamiti| vyāyāmāt lāghavādyupajāyate| tasmāttaṃ
kuryādityarthasiddham| vibhaktaghanagātratvaṃ-susanniviṣṭanibiḍāvayavatvam|
āyāsamātraphalaṃ śārīraṃ karma vyāyāmaḥ|uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 3)-
"śarīrāyāsajanakaṃ karma vyāyāma ucyate" iti| tacca niyuddhādi|
taccābhyaktagātraiḥ kriyate, ityabhyaṅgānantaramuktam| vakṣyati hi (sū. a.
3/10)- "vātaghnatailairabhyaṅgaṃ mūrdhatailaṃ vimardanam| niyuddhaṃ kuśalaiḥ
sārdhaṃ pādāghātaṃ ca yuktitaḥ" iti|
idānīṃ yenāsau na kāryastaṃ darśayati----------- vātapittāmayī bālo
vṛddho'jīrṇo ca taṃ tyajet| ----------------------------------------------|11|
Sa. vātapittāmayī, bālaḥ-
āṣoḍaśādvarṣāt, vṛddhaḥ- saptaterūrdhvam, ajīrṇī ca, taṃ jahyāt|
Ā. rā. vātarogādau vyāyāmaṃ
niṣedhati-vātapittāmayīti| taṃ-vyāyāmam|
--------------------------------------------------| ardhaśaktyā niṣevyastu
balibhiḥ snigdhabhojibhiḥ||11|| śītakāle
vasante ca, mandameva tato'nyadā|
---------------------------------------------|12|
Sa. turavadhāraṇe| balavadbhiḥ puruṣaiḥ
snigdhabhojibhirardhaśaktyaiva niṣevyo vyāyāmaḥ| prāk śramādvāyāmavarjanaṃ
kāryamityarthaḥ| kadāsau vidhātavyaḥ ? ityāha- śītakāla iti| hemante śiśire
vasante ca sevyaḥ| śītartuvasantābhyāmanyadā mandameva sevyaḥ| mandamiti
kriyāviśeṣaṇam| kriyāviśeṣaṇānāṃ ca karmatvamekatvaṃ napuṃsakatvaṃ ca
vaktavyamiti|
Ā. rā. vyāyāmamātrāmāha-ardhaśaktyeti|
ardhaśaktyā vyāyāmo niṣevyaḥ| kiṃ sarvaiḥ? netyāha-balibhiriti| balibhiḥ
snigdhabhojibhiriti militaṃ viśeṣaṇam| kiṃ sarvadā? netyāha-śītakāla iti|
śītakāle-hemantaśiśirayoḥ| anyadā tu tato'rdhaśaktermandamalpamātraṃ niṣevyaḥ|
anyadetyanyasyāmavasthāyāṃ anyasmiṃśca ṛtau|
anyāvasthā-balitvasnigdhabhojitvaviparyayaḥ| anyartuḥ- grīṣmāditrayam| eva
śabdena mandatvaviṣaye ardhaśakterna praveśaḥ,ardhaśaktiviṣaye tu
mandatvapraveśo'stīti dyotyate|ardhaśaktilakṣaṇam suśrutenoktam (ci. a.
24/43)- "hṛdi sthānasthito vāyuryadā vakraṃ prapadyate| vyāyāmaṃ kurvato
jantostadvalārdhasya lakṣaṇam " iti|
-----------------------------------------------| taṃ kṛtvā'nusukhaṃ dehaṃ
mardayecca samantataḥ||12||
Sa. taṃ- vyāyāmaṃ, kṛtvā, anusukhaṃ-
yathā śarīre bādhā na syāttathā, dehaṃ mardayet| samantataḥ- paritaḥ|
Ā. rā. mardanaṃ vidhatte-taṃ kṛtveti|
anusukhaṃ-sukhānatikrameṇa| samantataḥ-sarvāṅgeṣu|
ativyāyāmadoṣakathanātpūrvaṃ mardanavidhānaṃ mardanasya
vyāyāmāṅgatvakhyāpanārtham| aṅgatvaṃ coktameva, taṃ kṛtveti| ata evoktaṃ
suśrutavyākhyāyāṃ jaijjaṭena-"mardanamapi vyāyāmāntaḥpātyeva" iti| tacca
viśeṣātpadbhyām| uktaṃ hi suśrutena (ci. a. 24/43)- "vyāyāmasvinnagātrasya
padbhyāmudvartitasya ca|| vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva||" iti|
tṛṣṇā kṣayaḥ pratamako raktapittaṃ śramaḥ klamaḥ| ativyāyāmataḥ kāso
jvaraśchardiśca jāyate||13||
Sa. ativyāyāmāttṛṣṇādayo bhavanti|
tṛṣṇeti pṛthak padam| (tena tṛṣṇādīnāṃ padānāmakṛtasamāsānāṃ nirdeśo
doṣadeśādyanurodhenaikasya dvayostricaturāṇāṃ bahutarāṇāṃ sarveṣāṃ cāti
vyāyāmavyāpattvadyotanārthaḥ|) ativyāyāmaprasaṅgenātijāgarādīnāmapi vyāpado
darśayati-
Ā. rā. vyāyāmapramāṇātikrame
doṣamāha-tṛṣṇeti| kṣayo-rājayakṣmā| pratamakaḥ-tamakaśvāsabhedaḥ|
śramaḥ-karmendriyāṇāṃ svavyāpārākṣamatvam, klamo-buddhīndriyāṇām|
vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasam| gajaṃ siṃha ivākarṣan bhajannati
vinaśyati||14||
Sa. vyāyāmādīnāṃ bhāṣyāntānāṃ dvandvaḥ|
tānyādiryasya sāhasasya dhanurākarṣaṇādestadevam| ayathābalamārambhaḥ sāhasam,
tadbhajansevamāno vinaśyati| ka iva ? siṃha iva, siṃho vikramavānapyatibalaṃ
gajapatiṃ mahāvarṣmāṇamākarṣannākrāman yathā vinaśyati,
tathā'yathābalamārabdhena vyāyāmādinā naro māryata iti|
Ā. rā. vyāyāmaprasaṅgājjāgarādīnāṃ
yathoktapramāṇātikrame doṣamāha-vyāyāmeti| gajamākarṣan siṃha iva|
yataḥsāhasataḥ| ayathābalamārambhaḥ sāhasam| na hi
vyāyāmādyatibhajanaparyāptaṃ puṃsāṃ balamasti| adhvastrīśabdābhyāṃ
gamanasambhogo lakṣyete| ādiśabdena dhanurākarṣaṇādi|
udvartanaṃ kaphaharaṃ medasaḥ pravilāyanam| sthirīkaraṇamaṅgānāṃ
tvakprasādakaraṃ param||15||
Sa. udvartanasya kaphaharādayaścatvāro
guṇāḥ|
Ā. rā.
iṣṭasādhanatvakathanadvārodvartanaṃ vidhatte-udvartanamiti| udvartanaṃ
kaphaharaṇādiguṇam| ataḥ kuryādityarthasiddham| pravilāyanaṃ-dravīkaraṇam|
dravīkṛtya medasaḥ śoṣaṇamityarthaḥ|
udvartanaṃ-kaṣāyādicūrṇairgātroddharṣaṇam|
dīpanaṃ vṛṣyamāyuṣyaṃ snānamūrjābalapradam|
kaṇḍūmalaśramasvedatandrātṛḍdāhapāpmajit||16||
Sa. snānaṃ dīpanaṃ vṛṣyāmāyuṣyaṃ ca
bhavati| ūrjā- utsāhaḥ, balaṃ- prāṇaḥ, ete pradadāti- karoti yattadevam|
kaṇḍvityādi| kaṇḍvādīnāṃ dvandvaḥ| etān jayati| snānasya
prabhāvādāyuṣyatvavṛṣyatvadīpanatvāni boddavyāni| athavā snānena praharṣo
bhavati, praharṣaṇatvācca vṛṣyatvam| tathā ca vakṣyati (u.a.40/35)-
"yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam| manaso harṣaṇaṃ yacca
tatsarvaṃ vṛṣyamucyate" iti| tathā, snānaṃ jāṭharāgnerbahirnirgatāni
romakūpāśritānyarcīṃṣi ruddhvā'ntarnayati, tataścāgneḥ prabalatvaṃ kurvad
dīpanaṃ sampadyate| yathā- śītakāle śītānilasparśasaṃruddhasya jāṭharāgneḥ
prabalatvam| bālādityastu vyācakṣiṣṭa "snānena bhrājakākhyaṃ tvagāśritaṃ
pittamantaḥ praviśadūṣmāṇaṃ saṃvardhayati, tena taddīpanam"| ata eva pariṣeke
jalamuṣṇamiṣyate| yasmācchītaṃ nirvāpayati tejo na dehasyāntaḥ praveśayati|
śītakāle tu yacchītānilasparśasaṃruddhasyāgneḥ prabalatvaṃ tatkāla evaṃ
tasmin, kālasvābhāvyāditi boddhavyam| tathā cānyartau śīte sati
mandāgnitvameva dṛśyate| yathā- varṣāsu| agnimāndyādevātra hi
vahnisandhukṣaṇaṃ bhojanaṃ samupadiṣṭam| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.6/36)-
"vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte bhoktavyaṃ
varṣāsvanilaśāntaye" iti|
Ā. rā. iṣṭasādhanatvakathanadvārā
snānaṃ vidhatte-dīpanamiti| snānaṃ dīpanatvādiguṇam| ataḥ
kuryādityarthasiddham| dīpanaṃ prabhāvāt| kecidatra
yuktimāhuḥ-"bāhyo'ṅgasekaiḥ śītādyairūṣmā'ntaryāti pīḍitaḥ| narasya
snātamātrasya dīpyate tena pāvakaḥ||" iti| vṛṣyaṃ-vṛṣāya strīprasaṅgine hitaṃ,
śukravardhanamityarthaḥ| ūrjotsāhaḥ| malastvagupalepaḥ|
manaḥkarmendriyavyāpāre sati buddhīndriyoparamastandrā| dahyamānavat duḥkhaṃ
dāhaḥ| pāpmā-pāpam|
uṣṇāmbunā'dhaḥkāyasya pariṣeko balāvahaḥ| tenaiva tūttamāṅgasya
balahṛtkeśacakṣuṣām||17||
Sa. uṣṇāmbunā adhaḥkāyasya pariṣeko
balāvahaḥ- prāṇakṛt| tenaivoṣṇodakenaiva, uttamāṅgasya- śirasaḥ, pariṣeko
vidhīyamānaḥ keśacakṣuṣāṃ balahṛt| prāṇyaṅgānāṃ samāhāra eva dvandva ityasya
prāyikatvātkeśacakṣuṣāmityupapannameva|
Ā. rā. uṣṇaśītabhedabhinnasya snānasya
viṣayamāha-uṣṇāmbuneti| uṣṇāmbunā yaḥ pariṣekaḥ, so'dhaḥkāyasya balāvahaḥ| sa
evottamāṅgasyordhvakāyasya keśānāṃ cakṣuṣośca balahṛt|
tasmātkeśacakṣurbalārthibhiḥ śītena vāriṇā snātavyam, itarairuṣṇena,
ityarthasiddham| na tvekasmin snāne śītoṣṇayoḥ prayogaḥ,
kriyāsaṅkaradoṣāpatte| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"nānāplutya śiraḥ snāyānna
jale'lpe na śītale|" iti|
snānaṃ yeṣāmapathyam, tān darśayitumāha-----------
snānamarditanetrāsyakarṇarogātisāriṣu| ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca
garhitam||18||
Sa. netre cāsyaṃ ca karṇau ca tatra
rogāḥ| arditaṃ ca netrāsyakarṇarogāścātisāraśca te vidyante yeṣāṃ ta evam|
teṣu garhitamahitam| evaṃ śeṣeṣu yojyam| ādhmānādīnāṃ dvandvastato matup| tena
ādhmānavatsu garhitamiti yojyam| evaṃ śeṣeṣvapi|
Ā. rā. arditādau snānaṃ
niṣedhati-snānamiti| arditaḥ-ekāyāmaḥ| ādhmānamudarāpūraṇam|
bhuktavān-kṛtabhojanaḥ| garhitaṃ-niṣiddham|
jīrṇo hitaṃ mitaṃ cādyānna vegānīrayedbalāt| na vegito'nyakāryaḥ syānnājitvā
sādhyamāmayam||19||
Sa. jīrṇe- samyakpariṇate pūrva āhāre,
adyāt- bhuñjīta| kimadyāt ? hitaṃ- pathyam| mitaṃ- mātrayā yuktam| pathyamapi
hyatimātraṃ hīnamātraṃ vā bhuktaṃ doṣāya syāt, ato mitam| na vegānityādi|
vātaviṇmūtrādīnāṃ sambandhino vegānanunmukhībhūtān balānnairayenna
pravartayet| na vegita ityādi| sañjātavātaviṇmūtravegastamakṛtvā nānyakāryaḥ
syāt| nānyatkāryaṃ kuryādityarthaḥ| nājitvetyādi| sādhayituṃ śakyaḥ sādhyaḥ,
taṃ rogamajitvā nānyakāryaḥ syāditi yojyam| sa hyupekṣito duḥsādhyo'sādhyo vā
syāt| sādhyaśabdopādānādasādhyāmayaṃ prati yatno na kāryaḥ,
cikitsānaiṣphalyāditi dyotayati|
Ā. rā. bhojanaṃ vidhatte-jīrṇa iti|
hyastane jīrṇe'nne sati, adyāt-bhuñjīta| kim ? hitaṃ,-deśakālādyucitam,
mitaṃ-yathoktamātram| nanu, vihāreṣvāhārasyoktiraprastutā| maivam|
kriyāprādhānyādvihāratvamāhārasya| kriyāpradhāno hi vihāraḥ,
kriyādravyapradhāna āhāraḥ, ayameva vihārāhārayorbhedaḥ,
kriyādravyayorubhayatra bhāvāt| saṅgrahe (sū. a. 3) tu-"annapānavidhānena
bhuñjītānnaṃ vinā'tyayāt| abhinandya prasannātmā hutvā dattvā ca śaktitaḥ||
pākaṃ sajalamekānte yathāsukhamiti bruvan| prayacchetsarvamuddiśya
pācayennānnamātmane| nānnamadyānmūmūrṣūṇāṃ mṛtānāṃ duḥkhajīvinām|
strījitaklībapatitakrūraduṣkarmakāriṇām|| gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṃ paṇināṃ
na ca| notsaṅge bhakṣayedbhakṣyān jalaṃ nāñjalinā pibet|| sarvaṃ ca
tilasambaddhaṃ nādyādastamite ravau|| na bhuktamātra āyasyenna niṣiddhaṃ
bhajetsukham||" iti| evaṃ prabodhādayo bhojanāntā baddhakramā vihārā uktāḥ|
tāṃścāvaśyakartavyānmanyamāneṣu nareṣu vegodīraṇavegadhāraṇavyādhyupekṣāḥ
sambhāvyeran| atastatpratiṣedhaṃ karoti| tatra vegodīraṇaṃ niṣedhati-na
vegāniti| vegāḥ-vātaviṇmūtrādayaḥ| kiṃ pravartamānānapi na pravartayet ?
netyāha-balāt, apravṛttānna pravartayedityarthaḥ| vegadhāraṇaṃ niṣedhati-na
vegita iti| vegitaḥ-sañjātavegaḥ san, anyakāryo na
syādvegānevotsṛjedityarthaḥ| vyādhyupekṣāṃ niṣedhati-nājitveti|
āmayamajitvā'nyakāryo na syāt, āmayameva jayedityarthaḥ| kiṃ sarvam ? netyata
āha-sādhyam, asādhyastu prayatnavaiyarthyādupekṣya eva| iti baddhakramavihārā
vyākhyātāḥ|
sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ| sukhaṃ ca na vinā
dharmāttasmāddharmaparo bhavet||20||
Sa. sarvabhūtānāmaśeṣaprāṇināṃ,
yasmātsukhārthāḥ pravṛttayaḥ- karmāṇi, matāḥ- abhipretāḥ| sukhaṃ ca
śarmākhyaṃ, dharmādvinā na bhavati, tasmātkāraṇāt, dharmaparo-
dharmapradhānaḥ, syāt| dharmāditi "pṛthagvinā" iti pañcamī|
Ā. rā. athābaddhakramān vihārān
vyācaṣṭe, te ca prāyeṇa dharmarūpāḥ| tatra dharmasyāyurvedāṅgatve
hetumāha-sukhārthā iti| sukhamārogyam| uktaṃ hi carake (sū. a. 9/4)-
"sukhasaṃjñakamārogyaṃ, vikāro duḥkhameva ca" iti| yadyapi
ṣoḍaśātmakāccikitsitādārogyaṃ, tathāpi dharmasahakṛtādeva| iti
dharmasyāyurvedāṅgatvam|
bhaktyā kalyāṇamitrāṇi sevetetaradūragaḥ|
-----------------------------------------|21|
Sa. kalyāṇe- śubhakarmaṇi, mitrāṇi-
sahāyāḥ, upadeśādinā kalyāṇamitrāṇi, tāni bhaktyā- adambhamatiḥ san, bhajet|
itarāṇi- kalyāṇamitrāpekṣayetarāṇi pāpamitrāṇi, tebhyo dūragastadvarjanaparaḥ|
tatsaṅgo hi dṛṣṭādṛṣṭānarthakaraḥ| dūraga ityatra
"antātyantādhvadūrapārasarvānanteṣu ḍaḥ" iti ḍaḥ|
Ā. rā. sanmitrasevāṃ
vidhatte-bhaktyeti| kalyāṇāni kalyāṇahetutvāt| itarāṇyakalyāṇāni, tebhyo
dūragaḥ san, kalyāṇāni mitrāṇī, seveta| kayā? bhaktyā| yadyapi bhaktiḥ
sevaiva, tathāpi phalānusandhānanivṛtyarthamevamuktam| evaṃ hi kṛtaṃ karma
mahāphalaṃ bhavati| ata eva vakṣyamāṇānyapi karmāṇi avaśyakartavyabuddhyā
kartavyāni, na tu phalānusandhānena|
---------------------------------------------| hiṃsāsteyānyathākāmaṃ paiśunyaṃ
paruṣānṛte||21|| sambhinnālāpaṃ
vyāpādamabhidhyāṃ dṛgviparyayam| pāpaṃ karmeti daśadhā
kāyavāṅmanasaistyajet||22||
Sa. hiṃsā- prāṇyupaghātaḥ, steyaṃ-
cauryam, anyathākāmo- niṣiddhakāmasevā paśustrīgurudāragamanādi, etattrividhaṃ
kāyikaṃ pāpaṃ karma| paiśunyaṃ- pareṣāṃ bhedakṛdvacanam, paruṣamamṛduvacanam,
anṛtasatyavacanam, sambhinnālāpo'sambaddhapralapanam, caturvidhametadvācikam|
vyāpādaḥ- prāṇyupaghātacintā, abhidhyā- paraguṇādyasahiṣṇutā, viṣayaspṛhā vā.
dṛgviparyayaṃ- śāstradṛṣṭivaiparītyaṃ nāstikatvādi, trividhametanmānasam|
tadetaddhiṃsādi daśadhā pāpaṃ karma kāyavāṅmanasaistyajenna kuryādityarthaḥ|
Ā. rā. pāpaṃ niṣedhati-hiṃseti| tacca
daśavidham| tatra hiṃsā-prāṇivadhaḥ| steyaṃ-prāṇivadhaḥ| steyaṃ-coryam|
anyathākāmo'gamyāgamanam| paiśunyaṃ-parasyā'pratyakṣaṃ taddoṣakīrtanam|
pratyakṣaṃ tu paruṣam| anṛtamasatyam| sambhinnālāpo'satpralāpaḥ|
vyāpādaḥ-parāniṣṭacintanam| abhidhyā-parasvāpaharaṇecchā|
dṛgviparyayaḥ-āptavākyeṣvapramāṇabuddhiḥ| dṛkśabdenāptadṛṣṭo'rtha ucyate|
avṛttivyādhiśokārtānanuvarteta śaktitaḥ|
------------------------------------------|23|
Sa. na vidyate vṛttiryeṣāṃ tānavṛttīn|
śaktitaḥ- yathāsāmarthyam, anuvarteta- anukūlaṃ gacchet| tathā, vyādhinā
śokena cārtāṃśca|
Ā. rā. ārtānuvṛttiṃ vidhatte-avṛtīti|
avṛttiḥ-jīvanopāyābhāvaḥ| śokaḥ-iṣṭaviyogajaṃ duḥkham| anuvarteta-ārtinivāraṇe
prayateta|
----------------------------------------| ātmavatsatataṃ paśyedapi
kīṭapipīlikam||23||
Sa. kīṭān pipīlikāṃścātmavatpaśyet|
svaśarīratulyānityarthaḥ| kimuta sādhūnasādhūṃśca|
kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyedityapiśabdasyārthaḥ| kīṭapipīlikamiti
"kṣudrajantavaḥ" ityekatvam|
Ā. rā. bhūtadayāṃ vidhatte-ātmavaditi|
kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyet, kiṃ punarbrāhmaṇādikam| "ātmanaḥ pratikūlāni
pareṣāṃ na samācaret" ityarthaḥ|||
arcayeddevagovipravṛddhavaidyanṛpātithīn|
-------------------------------------------|24|
Sa. devādīnāṃ dvandvaḥ| devādīnarcayet|
vṛddhāḥ- jñānavṛddhāḥ śīlatapovṛddhāśca| nṛpo- rājā| atithiḥ- asamānagrāmī
vaiśvadevānte samupasthitaḥ|
Ā. rā. pūjyapūjāṃ vidhatte-arcayediti|
pūjyāśca devādayaḥ| vṛddhaḥ-śrutādibhirātmano'dhikaḥ|
-------------------------------------------| vimukhānnārthinaḥ
kuryānnāvamanyeta nākṣipet||24||
Sa. arthino- yācakān, pratyākhyānena
vimukhānna kuryāt| nāvamanyet- nāvamānayet| na ca paruṣavacanādinā ākṣipet-
paribhavet|
Ā. rā. yācakadveṣaṃ
niṣedhati-vimukhāniti| sa tredhā, vimukhīkaraṇam avajñā parupabhāṣaṇaṃ ceti|
upakārapradhānaḥ syādapakārapare'pyarau|
-------------------------------------------|25|
Sa. arau śatrāvapakārapare'pi
satyupakārapradhānaḥ syāt| nanu, ripurapakāraka eva, tatkimapakārapara iti
viśeṣaṇena| tathā ca māghaḥ (sargaḥ 2/37)- "upakartrāriṇā sandhirna
mitreṇāpakāriṇā| upakārāpakārau hi lakṣyaṃ lakṣaṇametayoḥ" iti| ucyate| na hi
sarvadaivārirapakāraṃ kartuṃ śakyaḥ syāt, kiṃ tarhi kadācideva|
hetvādyadhīnatvādapakārakāritvasya| vātādidoṣavat| yathā- vātādayo doṣā
dūṣaṇasvabhāvā api santaḥ kadācidvikārakāritve samarthā bhavanti kadācinnaiva|
doṣatvaṃ tu sarvadaiva teṣām| tasmādapakārapara iti yuktaṃ viśeṣaṇam|
apakāriṇyupakārakṛtsyāt kiṃ punarupakāraka ityapiśabdārthaḥ|
Ā. rā. paropakāraṃ vidhatte-upakāreti|
apakāraparepyarau upakārapradhānaḥ syāt, kiṃ punarupakārapare mitrādau|
apakārāsamartho'pyarirastīti na paunaruktyam|
-------------------------------------------| sampadvipatsvekamanā,
hetāvīrṣyetphale na tu||25||
Sa. sampatsu vipatsu caikamanāḥ-
samacittaḥ| sampatsu harṣeṇa, vipatsu viṣādādinā, na bhāvyamityarthaḥ|
hetāvityādi| hetau- kāraṇe, īrṣyet| yathā- ayamevaṃ śrutatyāgādiguṇavān
kasmāt, kasmādahamapyevaṃ na bhaveyam| phale na tu- parakīye śobhane phale
vastrālaṅkārādike nerṣyet|
Ā. rā. nirvikāratvaṃ
vidhatte-sampadvipatsviti| hetuṣu sampatsu, ciṣādahetuṣu vipatsu,
ekamanāḥ-harṣaviṣādarahitacitto, bhavet| īrṣyāṃ niṣedhati-hetāviti|
parotkarṣāsahanamīrṣyā| tāṃ na kuryāt| yo hi buddhimān, sa hetau-phalasādhane,
īrṣyet, na tu phale| etaduktaṃ bhavati, ekaṃ phalamuddiśya,
tatsādhanamanutiṣṭhadbhiḥ parasparerṣyayā'nuṣṭheyam| tathā hyanuṣṭhitaṃ karma
samyagāśu niṣpadyate| atha daivānukūlyādekasya phale siddhe, tatretarairīrṣyā
na kartavyā| sā hi na phalasya sādhanam, pratyuta pāparitāpayoriti|
kāle hitaṃ mitaṃ brūyādavisaṃvādi peśalam|
-----------------------------------------|26|
Sa. kāle- prastāve, hitaṃ- pathyam,
mitaṃ- na bahu, avisaṃvādi- satyam, peśalaṃ- manojñaṃ, brūyāt|
Ā. rā. bhāṣaṇaṃ vidhatte-kāla iti|
kāle-prastāve, brūyāt| tacca hitaṃ-pathyam|
mitaṃ-vivakṣitārthaprakāśanamātram| avisaṃvādi-satyam| peśalaṃ-madhuram|
-----------------------------------------| pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ suśīlaḥ
karuṇāmṛduḥ||26|| naikaḥ sukhī, na sarvatra
viśrabdho, na ca śaṅkitaḥ|
--------------------------------------------------|27|
Sa. pūrvābhibhāṣī- pūrvālāpī, syāt|
sumukho- gatabhrukuṭiḥ| suśīlaḥ- śobhanasvabhāvaḥ| tathā, karuṇayā
mṛdurārdrasantāno māteva putre| eko'dvitīyaḥ sansukhī na syāt| tathā,
sarvatra- sarvasmin jane, viśrabdho- viśvasto, na syāt| tathā ca bhagavān
vyāsaḥ- "māyācāre māyayā vartitavyam" iti| tathā, sarvatra-
mitrasvajanādiṣvapi, śaṅkito'viśvasto, na syāt, teṣāṃ vaimukhya-
doṣaprasaṅgabhayāt|
Ā. rā. pūrvābhibhāṣitvādikaṃ
vidhatte-pūrvābhibhāṣīti| pūrvābhibhāṣī-yadṛcchayā saṅgate suhṛdi
tadvacanātpūrvaṃ kuśalapraśnādikārī, bhavet| tathā, sumukhaḥ-prasannavadanaḥ|
suśīlaḥ śiṣṭānumatavyavahāravān| karuṇāmṛduḥ-satyapi sāmarthye
kṛpālutvātparāpakārasahiṣṇuḥ| ekasukhitvādikaṃ niṣedhati- naika iti| ekaḥ
sukhī na bhavet-jñātibhṛtyādibhyo yathāyathamavibhajya sukhasādhanaṃ
nopayuñjīta| tathā sarvatra na viśrabdho na ca śaṅkito bhavet- aviśvasanīyeṣu
viśvāsamaśaṅkanīyeṣu ca śaṅkāṃ na kuryāt|
-----------------------------------------| na kañcidātmanaḥ śatruṃ nātmānaṃ
kasyacidripum||27|| prakāśayennāpamānaṃ na
ca niḥsnehatāṃ prabhoḥ| -----------------------------------------|28|
Sa. ātmanaḥ śatruṃ kañcidapi na
prakāśayet| tatprakāśanāddhiḥ bhedaḥ syāt| nātmānaṃ kasyacidripuṃ prakāśayet|
pūrvoktādeva hetoḥ| apamānaṃ- asatkāraṃ, kasyacinna prakāśayet| prabhoḥ
svāminaḥ sambandhinīṃ niḥsnehatāṃ na prakāśayet| tatprakāśanādasau
prabhurjātāvasarairbhedakaiḥ sutarāṃ niḥsnehīkriyate|
Ā. rā. ātmanaḥ śatrutvādiprakāśanaṃ
niṣedhati-na kañciditi| ātmanaḥ śatruṃ na kañcitprakāśayet-mamāyaṃ vairīti na
dyotayet| tathā, ātmānamapi kasyacidripuṃ na prakāśayet ahamasya vairīti na
dyotayet| tathā, apamānaṃ-kuto'pi jātaṃ tiraskāraṃ, na prakāśayet| tathā,
prabhorniḥsnehatāṃ na prakāśayet-māṃ prati svamī samprati niḥsneha iti na
dyotayet|
-----------------------------------------| janasyāśayamālakṣya yo yathā
parituṣyati||28|| taṃ tathaivānuvarteta
parārādhanapaṇḍitaḥ| -----------------------------------------|29|
Sa. janasyāśayamālakṣya- lokasya
abhiprāyaṃ buddhvā paricchidya, yo jano yathā parituṣyati tathā tenaiva
prakāreṇa dānapriyavacanādinā tamanuvartetārādhayet| kīdṛśo bhūtvā ?
parārādhane paṇḍitastajjñaḥ|
Ā. rā. lokarañjanaṃ vidhatte-janasyeti|
lokasyābhiprāyaṃjñātvā, yo yathā parituṣyati taṃ tathaivānuvarteta| kīdṛśaḥ ?
parārādhanapaṇḍitaḥ-parasantoṣotpādanaprakāreṣu suniṣṭhito bhūtvā|
na pīḍayedindriyāṇi va caitānyati lālayet||29||
Sa. indriyāṇi- rasanādīni,
kadannāśanādinā na pīḍayenna nigṛhṇīyāt| na caitānīndriyāṇyati
lālayedatiśayena vilāsayet|
Ā. rā. indriyapīḍāṃ indriyātilālanaṃ ca
niṣedhati na pīḍayediti| spaṣṭam|
trivargaśūnyaṃ nārambhaṃ bhajettaṃ cāvirodhayan|
-----------------------------------------|30|
Sa. trayāṇāṃ dharmārthākāmānāṃ
vargastrivargaḥ, tena śūnyaṃ- rahitaṃ, ārambhamudyamaṃ, na bhajet- na kuryāt|
kathaṃ bhajet ? taṃ ca trivargamavirodhayan- parasparamabādhayan|
Ā. rā. trivargaśūnyamārambhaṃ
niṣedhati-trivargaśūnyamiti| trivargo-dharmārthakāmāḥ, taiḥ
śūnyaṃ-teṣāmanyatamaṃ yo na phalati taṃ, na seveta|
trivargaparasparavirodhayuktamārambhaṃ niṣedhati- taṃ cāvirodhayanniti| taṃ
trivargaṃ parasparaṃ virodhayannārambhaṃ na bhajet| yatrārambhe dharmādiṣveko
naśyatyeka utpadyate, taṃ tyajedityarthaḥ|
------------------------------------------------| anuyāyātpratipadaṃ
sarvadharmeṣu madhyamām||30||
Sa. sarvadharmeṣu madhyamāṃ pratipadaṃ
pratipattimanuyāyāt- sarveṣvācāreṣu madhyamaṃ mārgamanuvarteta| naikatrāsaktiṃ
kuryādityarthaḥ|
Ā. rā. sarvadharmānusaraṇaṃ
vidhatte-anuyāyāditi| sarvadharmeṣu madhyamāṃ
pratipadamanuyāyāt-sarveṣvātmakṛtyeṣu rāgadveṣarahitāṃ buddhimanusaret|
madhyasthaḥ sarvān dharmānanutiṣṭhedityarthaḥ|
nīcaromanakhaśmaśrurnirmalāṅghrimalāyanaḥ| snānaśīlaḥ susurabhiḥ
suveṣo'nulbaṇojjvalaḥ||31||
Sa. nīcānyadīrghāṇi romanakhaśmaśrūṇi
yasya sa evaṃbhūto bhavet| romāṇi- bāhūruprabhṛtiṣu romāṇi keśāścocyante|
tathā ca "hṛṣerlomasu" ityatra sūtre vivṛtam- 'lomāni mūrdhajānyaṅgajāni ceha
gṛhyante' iti| nīcalomādikaphalaṃ ca muninoktam (ca.sū.a.5/96)- "pauṣṭikaṃ
dhanyamāyuṣyaṃ śuci rūpavirājanam| keśalomanakhādīnāṃ kṛntanaṃ samprasādhanam"
iti| tathāṅghrī- pādau| malāyanāni- ghrāṇakarṇādīni| nirmalānyaṅghrimalāyanāni
yasya sa evam| asya ca phalam (ca.sū.a.5/95)-- "medhyaṃ
pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayormalamārgāṇāṃ śaucādānamabhīkṣṇaśaḥ"
iti| snānaṃ śīlayatīti snānaśīlo- nityasnāyī syāt| tathā, susurabhiḥ-
sugandhiḥ| śobhano jīrṇamalinavastrādivivarjito veṣo yasya sa suveṣaḥ|
anulbaṇo'nuddhataḥ, sa cāsāvujjvalaścānulbaṇojjvalaḥ| anuddhataveṣaḥ
ujjvalaśca syādityarthaḥ|
Ā. rā. nīcaromatvādikaṃ
vidhatte-nīceti| nīcatvaṃ chedena kāryam| romaśabdena keśā api gṛhyante| uktaṃ
hi carake (sū.a. 8/18)-"triḥ pakṣasya keśaśmaśrutomanakhānsaṃhārayet" iti|
tathā, nirmalāṅghrimalāyanaḥ| malāyanaṃ-śrotrādi| snānaśīlaḥ-kāladvaye'pi
snānaniṣṭhaḥ, pratyahaṃ snānasya prāgvihitatvāt| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a.
8/18)- "dvau kālāvupaspṛśet" iti| susurabhirgandhamālyādidhāraṇena| suveṣo
vastrālaṅkārādidhāraṇena| anulbaṇojjvalo'nuddhataśṛṅgāraḥ|
ujjvalaḥ-śṛṅgārarasaḥ|
dhārayetsatataṃ ratnasiddhamantramahauṣadhīḥ|
-----------------------------------------|32|
Sa. dhārayedityādi| ratnāni- maṇayo
vajrapadmarāgādayaḥ| siddhamantro'parājitādiḥ| mahauṣadhiḥ- sahadevyādikā|
ratnādīnāṃ dvandvaḥ| ratnādīrbāhugrīvādiṣu, satataṃ- sadaiva, dhārayet|
Ā. rā. ratnādidhāraṇaṃ
vidhatte-dhārayediti|
-----------------------------------------| sātapatrapadatrāṇo
vicaredyugamātradṛk||32||
Sa. yugamātradṛgvicaredbhramet| yugaṃ-
hastacatuṣṭayam, tatpaśyati yaḥ sa evam| evaṃ
kurvansammukhamāgacchadbhirgavāśvādibhirnopadrūyate| tathā, sahātapatreṇa-
chatreṇa, padatrāṇena- padādhāraparyāyeṇa, yo vartate sa evam|
pādatracchatrayośca guṇā uktāḥ- "mārutasyānulomyāya khuḍastambhaśramāpaham|
anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ baladṛkśukrarakṣaṇam| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ
vātavarṣātapāpaham" iti|
Ā. rā. paryaṭanaṃ
niyacchati-sātapatreti| ātapatraṃ chatram| padatrāṇe-upānahau|
yugaṃ-hastacatuṣṭayam, tanmātraṃ puraḥ paśyanvicaret|
niśi cātyayike kārye daṇḍī maulī sahāyavān|
-----------------------------------------|33|
Sa. rātrau cātyayike kārye daṇḍī san
vicaret| daṇḍena sarpādīnāmuttrāsamapi coktam| tathā (suśrute ci.a.24/76)-
"śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham| śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca
praśasyate| satvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam| avaṣṭambhakaraṃ
cāpi bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam||" iti| tathā ca (carake sū.a.5/99)- "skhalataḥ
sampratiṣṭhānaṃ śatrūṇāṃ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṃ bhayaghnaṃ
daṇḍadhāraṇam" iti| maulīśiroveṣṭanayuktaḥ| anenopariṣṭāt patatāṃ
pataṅgakīṭādimūtrapurīṣādīnāṃ rakṣā| tathā, sahāyavān| anenāpi
cittāvaṣṭambhaḥ| daṇḍaśabdāt "ata iniṭhanau" iti iniḥ, mauliśabdācca
vrīhyāditvāt, tasya hyākṛtigaṇatvamiti kecit| ātyayika iti| atyayaḥ- kṛcchram|
tasmin bhavamityadhyātmāditvāṭhṭhañ|
Ā. rā. rātriparyaṭanaṃ
niyacchati-niśīti| yatkāryaṃ kālapratīkṣāṃ na sahate tadātyayikam| tasminsati
daṇḍādiyuktaḥ san rātrau vicaret| mauliḥ-śiroveṣṭanam|
---------------------------------------------|
caityapūjyadhvajāśastacchāyābhasmatuṣāśucīn||33||
nākrāmeccharkarāloṣṭabalisnānabhuvo na ca|
------------------------------------------|34|
Sa. caityo- viśiṣṭadevatādhiṣṭhito
lokaprasiddho vṛkṣaviśeṣaḥ, buddhālaya ityanye| pūjyo- gurupitrādiḥ|
dhvajaścihnam| aśastāścaṇḍālādayaḥ, aśastamamaṅgalyaṃ vastu ityanye| eṣāṃ
chāyām| tathā, bhasma-bhūtiḥ| tuṣo- dhānyāditvak| aśucirviṭ, yadvā ucchiṣṭaṃ
vastu| tadetannākrāmet| śarkarā- sūkṣmapāṣāṇākṛtirmṛtkhaṇḍikā| tathā, loṣṭaṃ-
mṛtpiṇḍādikhaṇḍaḥ| balirdevatādyarcanam| snānaṃ prasiddham| baliśca snānaṃ ca
balisnāne, tayorbhuvau balisnānabhuvau| śarkarā ca loṣṭaṃ ca balisnānabhuvau
ca tā nākrāmet|
Ā. rā. caityādicchāyādyākramaṇaṃ
niṣedhati-caityeti| caityo-grahādhiṣṭhito vṛkṣaḥ pūjyo-devādiḥ,
dhvajo-yūpādiḥ, aśastaścaṇḍālādiḥ, teṣāṃ chāyāṃ nākramet| tathā, bhasmabhūtim|
tuṣaṃ-dhānyatvacam| aśucīn-viṇmūtrocchiṣṭani| śarkarādivyāptān|
śarkarā-vālukā, loṣṭaṃ-mṛtpiṇḍaḥ, baliḥ-pūjopahāraḥ| snānaṃ-snānodakam|
-----------------------------------------| nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ,
nāgniskandhamabhivrajet||34|| sandigdhanāvaṃ
vṛkṣaṃ ca nārohedduṣṭayānavat| -----------------------------------------|35|
Sa. nadīṃ- taraṅgiṇīṃ, dorbhyāṃ na
taret| agniskandhamabhi- agnirāśerabhimukhaṃ, na vrajet| sandigdhā cāsau
nauśca tāṃ, nārohennoccalet| sandigdhāyāḥ
śithilabandhanatvājjarjaratvādatibhārākrāntatvātpāragamanaṃ prati sandehaḥ|
ceti samuccaye| vṛkṣaṃ ca nārohet| katham ? duṣṭayānavat| yathā
duṣṭayānamaśvādikaṃ nārohet tatheti| duṣṭayānārohaṇamapi coktayā'nayā
niṣiddham|
Ā. rā. bāhubhyāṃ nadītaraṇaṃ
niṣedhati-nadīmiti| agnikandhābhimukhaṃ gamanaṃ niṣedhati-nāgniskandhamiti|
agniskandho-mahānagnirāśiḥ| sandigdhanāvādyārohaṇaṃ
niṣedhati-sandigdhanāvamiti| sandhigdhā-śaṅkyamānamajjanā| duṣṭaṃ
yānaṃ-śaṅkyamānapatanamaśvādi| tasya ca dṛṣṭāntatvenopādānaṃ tadārohaṇasya
niṣedhaviṣayatvakhyāpanārtham|
-----------------------------------------| nāsaṃvṛtamukhaḥ
kuryātkṣutihāsyavijṛmbhaṇam||35||
Sa. nāsaṃvṛtāsyaḥ kṣutyādīn kuryāt|
hastādinā mukhaṃ pidhāya kuryādityarthaḥ| kṣutiḥ- chikkā, hāsyaṃ- hasanam,
vijṛmbhaṇaṃ- jṛmbhikā, eṣāṃ samāhāradvandvaḥ|
Ā. rā. anācchāditamukhasya
kṣavathvādikaṃ niṣedhatināsaṃvṛtamukha iti|
nāsikāṃ na vikuṣṇīyānnākasmādvilikhedbhuvam| nāṅgaiśceṣṭeta viguṇaṃ,
nāsītotkaṭakaściram||36||
Sa. nāsāṃ na vikarṣet|
malotsāraṇamātraṃ tu kāryameva, iti viśabdena dyotayati| akasmāt- kāraṇaṃ
vinā, bhuvaṃ- pṛthvīṃ, na vilikhet- notkarṣet| aṅgairhastapādādibhiḥ, viguṇaṃ-
ananuguṇaṃ yathā bhavati tathā, na ceṣṭeta- na vyāpriyeta| utkaṭakaṃ
sthitamavasthānaṃ yasya sa evambhūto nāsīta| ciraṃ ca tiṣṭhedityarthaḥ,
arśorogādyutpatteḥ|
Ā. rā. nāsikāniṣkoṣaṇaṃ
niṣedhati-nāsikāmiti| nāsikā chidropalakṣaṇam| tena
galakarṇanāsikāsrotodaśanākṣivivarāṇi| uktaṃ hi suśrute (ci. a. 24/95)- "na
galakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt" iti| niṣkāraṇaṃ
bhūmivilekhanaṃ niṣedhati-nākasmāditi| viguṇāmaṅgaceṣṭāṃ niṣedhati-nāṅgairiti|
viguṇaṃ-anārjavam| cirakālamutkaṭakāsanaṃ niṣedhati-nāsīteti|
dehavākcetasāṃ ceṣṭāḥ prāk śramādvinivartayet| nordhvajānuściraṃ
tiṣṭhet---------------------|37|
Sa. dehādīnāṃ dvandvaḥ| eṣāṃ
sambandhinīśceṣṭāḥ kriyāḥ śramātkhedāt pūrvaṃ vinivartayet|
tāvaddhanurākarṣādi kuryādyāvannātīva śramaḥ syādityarthaḥ| tathā, ūrdhve
jānunī yasya sa ūrdhvajānuściraṃ nāsīta|
Ā. rā. śramotpatteḥ prāgeva
sarvaceṣṭoparamaṃ vidhattedeheti| vyāyāmasya
śramaikaphalatvānnivṛttikālābhidhānācca taddyatiriktā'tra dehaceṣṭā grāhyā|
cirakālamūrdhvajānusthitaṃ niṣedhati-nordhvajānuriti| yo jaṅghe saṅkocyottānaḥ
śete, yaścordhvaṃ tiṣṭhati, sa ūrdhvajānuḥ|
----------------naktaṃ seveta na drumam||37||
tathā catvaracaityāntaścatuṣpathasurālayān| sūnāṭavīśūnyagṛhaśmaśānāni divā'pi
na||38||
Sa. naktaṃ- rātrau, drumaṃ- taruṃ, na
seveta| tadāśritakīṭamūtraśakṛdādipātarakṣārtham| catvaraṃ- tripatham| anye
tvāhuḥ- "yatra pradeśe nagaranivāsino grāmyā vā sametya nānāvidhāḥ kathāḥ
kurvanti, sa catvara ucyate"| caityāntaḥ- caityasamīpam, catuṣpathaṃ-
mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ, surālayo- devagṛham, etāṃśca naktaṃ na seveta| sūnā-
vadhasthānam, aṭavī- nirjano deśaḥ, śūnyagṛhaṃ- ujjaṭaṃ bhavanam, śmaśānaṃ-
pitṛvanam, etāni divā'pi na seveta| api śabdena rātrau nitarāmasevanamāha|
Ā. rā. rātrau drumādisevāṃ
niṣedhati-naktamiti| grāmādbahiryatropaviśya grāmyāḥ sarve kathāḥ kurvate,
yaśca trayāṇāṃ pathāṃ saṅgamaḥ, sa catvaraḥ| caityāntaḥ-caityasamīpam|
catuṣpathaḥ-caturṇāṃ pathāṃ saṅgamaḥ| surālayo-devakulam| sūnādisevāṃ
niṣedhayati-sūneti| sūnā- vadhasthānam| aṭavī-araṇyam| apiśabdādrātrāvapi na|
sarvathekṣeta nādityaṃ, na bhāraṃ śirasā vahet| nekṣeta pratataṃ sūkṣmaṃ
dīptāmedhyāpriyāṇi ca||39||
Sa. ādityaṃ sarvathā- udyantamastaṃ
yāntaṃ pratimāgatamuparaktaṃ vā, nekṣeta| tathā, bhāraṃ śirasā na ca vahenna
nayet| pratataṃ- anavarataṃ, sūkṣmaṃ vastu nekṣeta| dīptaṃ cāmedhyaṃ cāpriyaṃ
ca tāni pratataṃ nekṣeta| nanu, tarhi sarvathā nekṣetetyanena ko'rthaḥ ? yato
ravirapi dīptaḥ, dīptagrahaṇenaivāsya darśananiṣedhaḥ siddhaḥ| astyevaitat|
kintu sarvaprakāramādityaṃ nekṣeta| dīptaṃ tvanavarataṃ nekṣeteti|
Ā. rā. ādityadarśanaṃ
niṣedhati-sarvatheti| nanu "nodyantamastamāyāntaṃ tapantaṃ pratimāgatam|
uparaktaṃ ca bhāsvantaṃ vāsasā vā tirohitam||" iti saṅgrahe (sū. a. 3)| iha tu
sarvathā, iti virodhaḥ| maivam| yo hyadṛṣṭameva doṣaṃ jihāsuḥ, taṃ
pratyudayādiniṣedhaḥ| yastu, dṛṣṭamapi, taṃ prati sarvaprakāreṇetyavirodhaḥ|
purastāddīptaniṣedhādeva niṣedhe siddhe'pyudayādyadīptāvasthāsu
niṣedhārthamidam| śirasā bhāravahanaṃ niṣedhati- na
bhāramiti|pratatādidarśanam niṣedhayati- nekṣeteti| pratataṃ- visphāritākṣam,
kriyāviśeṣaṇamidam| sūkṣmaṃ- aṇu|
dīptam-tejasvi|amedhyam-aśuci|apriyam-dviṣṭam|
madyavikrayasandhānadānādānāni nācaret|
-----------------------------------------|40|
Sa. vikrayo- vinimayaḥ,
iyatpramāṇamadhunedaṃ dīyata iti| sandhīyate yena tatsandhānam-
anekadravyasambhāro yena tat- madyaṃ yathāvatpramāṇena sandhīyate| dānaṃ-
yathāśāstraṃ svatvanivṛttiḥ parasvatvāpādānam| ādānaṃ- yathāśāstrameva
parasmād grahaṇam| eteṣāṃ dvandvaḥ| tato madyaśabdena ṣaṣṭīsamāsaḥ|
madyavikrayādīni nācaret| dvijaviṣayaṃ caitadvākyamiti bodhyam| sarvasya tu
niṣedhāt krayādivyavahārocchedaḥ syāt|
Ā. rā. madyavikrayādīni
niṣedhati-madyavikrayeti| vikrayo-mūlyena dānam| sandhānaṃ- utpādanam| ādānaṃ
pratigrahaḥ| madyasyauṣadheṣu vidhānāt krayapānayoraniṣedhaḥ|
-----------------------------------------|
purovātātaparajastuṣāraparuṣānilān||40||
anṛjuḥ kṣavathūdgārakāsasvapnānnamaithunam| kūlachāyāṃ nṛpadviṣṭaṃ
vyāladaṃṣṭriviṣāṇinaḥ||41||
hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ|
sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam||42||
śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam| gātravaktranakhairvādyaṃ
hastakeśāvadhūnanam||43||
toyāgnipūjyamadhyena yānaṃ dhūmaṃ śavāśrayam| madyātisaktiṃ
viśrambhasvātantrye strīṣu ca tyajet||44||
Sa. tyajediti kriyā vakṣyamāṇā|
puraḥśabdasya vātātapābhyāṃ pratyekaṃ sambandhaḥ| purovātaḥ- pūrvadigāgato
vātaḥ| pura ātapaḥ- pūrvātapaḥ| purovātādīn pañca tyajet| anṛjuḥ-
viṣamasthitaśarīraḥ, kṣavathvādīn ṣaṭ tyajet| anṛjviti kriyāviśeṣaṇamiti
kecihyācakṣate| annamatra śālyādi| kūlaṃ- vapraḥ, tacchāyāṃ tyajet| tatra hi
tiṣṭhatastatpātādbhayaṃ syāt| nṛpadviṣṭaṃ- rājño'priyaṃ, tyajet| vyālo-
duṣṭahastyādiḥ, daṃṣṭriṇaḥ- sarpādyāḥ, viṣāṇino- gavādyāḥ, tāṃstyajet| hīnāḥ-
kulaśīlavittādibhirnyūnāḥ, anāryāḥ- asādhavaḥ, atinipuṇāḥ- atigaṇanāparāḥ,
teṣāṃ sevāṃ tyajet| uttamairiti sahārthe gamyamāne tṛtīyā| uttamaiḥ saha
vigrahaṃ tyajet| sandhyāsvabhyavahārādīn pañca tyajet| śatrusatretyādi|
śatrvaśanaṃ tyajet| satraṃ- yajñaḥ, tasyāśanaṃ tyajet| ṛtvijādīn varjayitvā,
anyasya hi tadaśanaṃ niṣedhati| tathā hi- "yajñānte tadudbhūtapāpopaśamanīyaṃ
prāyaścittaṃ śrūyate"| gaṇāḥ- kathakacāraṇādayaḥ, tairākīrṇaṃ- vyāptamaśanaṃ
tyajet| gaṇikā- veśyā, tasyāḥ sambandhyaśanaṃ tyajet| tadaśanāddhi
taptāpasaṅkramaṇaṃ syāt| paṇikaḥ- paṇopajīvī, itaravaṇigityarthaḥ| (tathā hi
(saṅgrahe sū. a, 3)- "gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṃ paṇināṃ na ca " iti|) paṇikā
iti "naudvyacaṣṭhan" iti ṭhan| paṇiko hi pāpīyānnindritapaṇyādivikrīṇānaḥ
praśaṃsatītyādi hetoḥ| gātretyādi| gātrāṇi-aṅgāni, taistathā vaktreṇa
nakhaiśca vādyaṃ tyajet| tathā, hastāvadhūnanaṃ keśāvadhūnanaṃ ca tyajet|
(avadhūnanaṃ-kampanam|) toyetyādi| madhyaśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate|
toyayordvayormadhyena yānaṃ tyajet| na yāyādityarthaḥ| evamagnyormadhyena|
tathā, pūjyayormadhyena| samāsakaraṇāttoyāgnyostoyapūjyayoragnipūjyayorapi
madhyena na yāyāditi boddhavyam| tathā, dhūmaṃ , śavāśrayaṃ-śavodbhūtaṃ,
tyajet| madhyetyādi| madhye'tisaktiḥ- atisevā, tāṃ tyajet| strīṣu-yoṣāsu,
viśrambhaṃ-viśvāsaṃ svātantryaṃ ca tyajet|
Ā. rā. purovātādīn
niṣedhati-purovātetyādi| purovātaḥ-pūrvadigvāyuḥ| ātapo-gharmaḥ| rajo-dhūliḥ|
tuṣāro-avaśyāyaḥ| paruṣānilaḥ-caṇḍavātaḥ| anṛjuriti kṣavathvādiṣaṭkaviṣayaṃ
kartṛviśeṣaṇam| annaṃ-bhojanam| kūlaṃ-rodhaḥ, tasya chāyā| nṛpadviṣṭo-
rājadveṣyaḥ| vyālo-duṣṭagajādiḥ| daṃṣṭrī-sarpādiḥ| viṣāṇī-mahiṣādi|
sandhyāsvityabhyavahārādipañcakaviṣayam| abhyavahāro-bhojanam| strīśabdena
sambhogolakṣyate| cintanaṃ-adhītaparāmarśaḥ| śatrvādīnāmaśamam| śatruḥ-vairī|
satraṃ-yajñaḥ| gaṇāḥ-bahavo militvā dātāraḥ|
ākīrṇo-yogyāyogyamavicintyānnadātā| gaṇikā-veśyā| āpaṇiko-vaṇik|
gātrādibhirvādyam| vādyaṃ-śabdānukāri| vaktreṇa vaṃśādernakhena vīṇādervādanaṃ
niṣeddhuṃ pṛthaggrahaṇam| avadhūnanaṃ-kampanam| toyayoḥ, agnyoḥ, pūjyayoḥ,
toyāgnyoḥ, toyapūjyayoḥ, agnipūjyayośca madhyena yānam| śavāśrayo
dhūmaḥ-pretadhūmaḥ| madyātisaktiḥ-madyapānaratiḥ| strīṣviti
viśrambhasvātantryaviṣayam| viśrambho-viśvāsaḥ|
ācāryaḥ sarvaceṣṭāsu loka eva hi dhīmataḥ| anukuryāttamevāto laukike'rthe
parīkṣakaḥ||45||
Sa. hi-yasmāt, dhīmato- buddhiyuktasya,
sarvaceṣṭāsu- niḥ- śeṣavyāpāreṣu, loka evācāryaḥ- upadeṣṭā, ataḥ- asmāddhetoḥ,
tameva- lokameva, laukike'rthe parīkṣakaḥ puruṣo'nukuryāt| yathā loko
vyavaharati tathā vyavahniyādityarthaḥ|
Ā. rā. lokādevācāraśikṣāṃ
vidhatte-ācārya iti| hi-yasmāt, dhīmataḥ puruṣasya sarvasya sarvatra loka
evācāryaḥ-śikṣakaḥ| ato'smāttamevānukuryāt| yathā loka ācarati tathā
ācaredityarthaḥ| kathambhūtaḥ ? laukike'rthe parīkṣakaḥ,-loke kaḥ kimarthaṃ,
kimācaratīti parīkṣāṃ kurvan|
ārdrasantānatā tyāgaḥ kāyavākcetasāṃ damaḥ| svārthabuddhiḥ parārtheṣu
paryāptamiti sadvratam||46||
Sa. ārdrasantānatā- sarvasattveṣu
kṛpālutvam| tyāgo- dānam| kāyavākcetasā trayāṇāṃ damaḥ- upaśamaḥ| parārtheṣu-
paraprayojaneṣu, svārthabuddhiḥ- yathā ayameva svārtho yaḥ parārthaḥ,
ityubhayalokahitatvam| iti- evaṃprakāraṃ, sadvrataṃ paryāptam|
samāptamityarthaḥ| sat śobhanaṃ ca tadvrataṃ ca sadvratam|
Ā. rā. ukteṣu vihāreṣu dharmaṃ
vivecayati-ārdrasantānateti| ārdraḥ-karuṇarasabhāvitatvāt tyaktakāṭhinyaḥ,
santānaḥ-cittavṛttiparamparā, yasyeti ārdrasantānaḥ| tasya bhāvaḥ
ārdrasantānatā, paramakāruṇikatvam| tyāgo-dānam| kāyādīnāṃ
damaḥ-taccāpalanigrahaḥ| parārtheṣu-parakāryeṣu,
svārthabuddhiḥ-svārthavattātparyam| iti-etaccatuṣṭayam| paryāptaṃ-sampurṇo
dharmaḥ| sadvrataṃ-satāṃ vratamavaśyakartavyo'rthaḥ|
naktaṃdināni me yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅna bhavatyevaṃ nityaṃ
sannihitasmṛtiḥ||47||
Sa. naktaṃdināni- rātridināni,
samprati- idānīṃ, kathambhūtasya- kīdṛśasya sataḥ, me- mama, yānti| evaṃ
nityaṃ sannihitasmṛtiḥ san pumān duḥkhabhāk na bhavati|
Ā. rā.
iṣṭasādhanatvakathanadvāreṇācārāvahitatvaṃ vidhatte-naktaṃdinānīti|
kiṃdeśasya, kiṃkālasya, kiṃvayasaḥ, kiṃmanasaḥ, kiṃkāryasya mama, samprati
naktaṃdināni yāntītyevaṃ sannihitasmṛtiḥ san duḥkhabhāk na bhavati| ataḥ
sarvadaivāvahitena bhavitavyamityarthaḥ|
ityācāraḥ samāsena, yaṃ prāpnoti samācaran| āyurārogyamaiśvaryaṃ yaśo lokāṃśca
śāśvatān|48| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnu
śrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dinacaryā nāma
dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. iti- samāptau| samāsena-
saṃkṣepeṇa, tāvadayamācāraḥ pūrvoktaḥ| yaṃ samācarannanutiṣṭan (puruṣaḥ)
āyurādīn prāpnoti| tathā, lokān- bhūrbhuvaḥsvaḥprabhṛtīn, śāśvatān- nityān|
nanu, śāśvataśabdo na yuktaḥ| yataḥ śaśvacchabdasya kālavācitvāt "kālāṭhṭhañ"
iti ṭhañ prāpnoti| tathā, "avyayānāṃ ca sāyamprātikādyarthamupasaṃkhyānam" iti
ṭilopaśca prāpnoti| naitadasti| "nastaddhite" ityatra sūtre hyuktam- "śāśvata
ityādau tu ṭilopo neṣyate| kālāditi yogavibhāgāccāṇ" iti| tasmācchāśvataśbdo
nyāyya eveti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||
Ā. rā. adhyāyārthamupasaṃharati-itīti|
ācāraḥ-śiṣṭānumato vyavahāraḥ| samāseneti dharmaśāstrāpekṣayā, na
tvāyurvedāntarāpekṣayā, nyūnatvadoṣāpatteḥ, vistaratvapratijñābhaṅgāpatteśca|
ācāraphalamāha-yamiti| eśvaryaṃ-apratihataśaktitvam| śāśvatān
lokān-viṣṇulokādīn| saṅgrahe tu (sū. a. 3)- "brāhmo muhūrta uttiṣṭhet
jīrṇājīrṇe nirūpayan| rakṣārtha māyuṣaḥ svastho jātavegaḥ samutsṛjet||
udaṅmukho mūtraśakṛddakṣiṇābhimukho niśi| vācaṃ niyamya prayataḥ
saṃvītāṅgo'vaguṇṭhitaḥ|| pravartayetpracalitaṃ na tu yatnādudīrayet| nāmedhya
mārgamṛdbhasmagosthānākīrṇagomaye|| purāntikāgrivalmīkaramyotkṛṣṭacitidrume|
na nārīpūjyagorkenduvāyyannāgnijalaṃ prati|| na cātiraskṛtya mahīṃ,
bhayāśaktyostu kāmataḥ| niḥśalyāduṣṭamṛtpiṇḍīparimṛṣṭamalāyanaḥ|
abhyuddṛtābhiḥ śucibhirmṛdbhiradbhiśca yojayet|| lepagandhāpahaṃ
śaucamanutpatitabindubhiḥ| spṛṣṭvā dhātūnmalānaśru vasākeśanakhāṃśvayutān||
srātvā bhoktumanā bhuktvā suptvā kṣutvā surārcane| rathyāmākramya
cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ| prāṅmukho vā viviktastho na bahirjānu nānyadṛk|
ajalpannuttarāsaṅgī svacchairaṅguṣṭhamūlagaiḥ|| noddhṛtairnānato nodhva
nāgnipakvairna pūtibhiḥ| na phenabudbudakṣārairnaikahastārpitairjalaiḥ||
nārdraikapāṇirnāmedhyahastapādo na śabdavat| likhedanusukhaṃ jihvāṃ
jihvānirlekhanena ca| tathā'sya malavairasyagandhā jihvāsyadantajāḥ
rucivaiśadyalaghutā na bhavanti bhavanti ca|| praṇamya devān vṛddhāṃśca
maṅgalāṣṭaśataṃ śubham| śṛṇvan kāñcanavinyastaṃ sarpiḥpaśyedanantaram|"
(saṅgrahe śā. a. 12)-"dadhighṛtamadhulājapuṣpākṣatodumbarāśvatthamuktāmaṇi
chatradūrvākuśādarśakanyādhvajasyandanāṣṭāpadākṣāḥ nṛpaśrītarubhadrapīṭhāni,
sasyāni, matsyāḥ, hayāḥ, haṃsacāṣā, vṛṣaḥ kesarī,
dakṣiṇāvartaśaṅkhābjasiddhārthakāḥ, rocanā, svastikastoraṇaṃ, kīcakā veṇavaḥ,
varuṇamadhu, madāsiktagaṇḍo gajaḥ, toyalambo'mbudaḥ, pūrṇakumbho,
haridrādririndraḥ, phalānyāmamāṃsaṃ, sitaṃ cāmaraṃ, gauḥ savatsā, aṅganā
putriṇī, mānuṣaṃ vardhamānaṃ, sahasraṃ narāṇāṃ, prayuktāni yānāni,
dhanvantarirvāmano, brāhmaṇo, bhūmirabhyuddṛtā, siddhamannaṃ, varāhaśca
toyātthitaḥ, trinayanamadhusūdanaskandapadmāsanāḥ, lokapālāḥ, surāḥ, khaṃ,
diśo'gniḥ, sarāṃsi, sravantyaḥ, samudrāḥ, makhāḥ, māruto, jyotiṣaṃ,
dharmaśāstrāṇi, tīrthāni, kāvyaṃ, dharmārthakāmāmṛtaṃ, vālakhilyādayo,
vedavākyaṃ, nidhiḥ, kaustubhaḥ, kāñcanaṃ, māṇibhadraḥ, sumeruḥ, priyaṅguḥ,
pradīpo, vacā, modakau, ditiraditirarundhatī, buddhiḥ, sāvitryumā''śagaṅgā,
śacī, devasenā, sudhā, śāntirlakṣmīḥ, sarasvatyapatya, kṣamā, svastiśabdo,
vaṣaṭkāraḥ, oṃkārapuṇyāhadharmakriyāścaitadaṣṭottaraṃ maṅgalānāṃ śataṃ
darśanātsparśanātkīrtanāccāśubhāni vyapohyārthasiddhiṃ diśatyuttamām"|
aṣṭāpadaṃ-śāriphalam| akṣaḥ-pāśakaḥ| varuṇamadhu-vāruṇī surā| (saṅgrahe sū. a.
3)- "gandhamālyādikaṃ vṛṣyamalakṣmīghnaṃ prasādhanam| vāso na dhārayejjīrṇaṃ
malinaṃ raktamulbaṇam|| mālyaṃna lambaṃ na bahirna raktaṃ jalajādṛte| naiva
cānyena vidhṛtaṃ vastraṃ puṣpamupānahau|| uttiṣṭheta
tato'tyarthamartheṣvarthānubandhiṣu| ninditaṃ
dīrghamapyāyurasannihitasādhanam| kṛṣiṃ vaṇijyāṃ gorakṣāmupāyairguṇinaṃ nṛpam|
lokadvayāviruddhāṃ ca dhanārthī saṃśrayetkriyām|| muktavegastu
gamanasvapnāhārasabhāstriyaḥ| pāṇinā''lamya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṅgalam||
prāvrutya paryaṭedrātrau na prāvṛtya śiro'hani| madhyāhne sandhyayo
rātrāvardharātre catuṣpatham|| na seveta, na śarvaryāṃ vṛkṣacaityāntacatvaram|
na huṃkuryācchavaṃ , pūjyaṃ praśastānmaṅgalāni ca|| nāpasavyaṃ
parikrāmennetarāṇyanudakṣiṇam| catuṣpathaṃ namaskuryātprajñātāṃśca
vamaspatīn|| na vyālivyādhitāśastairnādāntakṣutpipāsitaiḥ| na
chinnapucchairnaikākṣairgopṛṣṭhena ca na vrajet|| nātiprage'tisāyaṃ, vā na
nabhomadhyage ravau| nāsannihitapānīyo nātitūrṇaṃ na santatam|| na śatruṇā
nāviditairnaiko nādhārmikaiḥ saha|
dadyādvartmārtavṛddhastrībhāricakridvijanmane|| cakrī-rathī|
snānabhojanapānāni bāhyebhyo nācaretpuraḥ| (*nipātayenna loṣṭena na phalena
phalaṃ drumāt|| na vāryamāṇaḥ praviśennādvāreṇa na cāsane| svayaṃ tiṣṭhet
paragṛhe, yuktanidraṃ na bodhayet|| nācaret pāṇivākpādadṛṅmoḍhrodaracāpalam|
triḥpakṣasya kacaśmaśrunakharomāṇi kartayet|| na svahastena dantairvā, snānaṃ
cānu samācaret|) snānodakāvataraṇe svapnaṃ nagno na cācaret||
pañcapiṇḍānanuddhṛtya na snāyātparavāriṇi| nātmānamīkṣeta jale na taṭastho
jalāśayam|| na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā| snātvā na mṛjyādgātrāṇi
dhunuyānna śiroruhān|| nivasītārdra evāśu soṣṇīṣe dhautavāsasī| na tvambaraṃ
pūrvadhṛtaṃ na ca tailavase spṛśet|| vāso'nyadanyacchayane nirgame
devatārcane| dharmottarābhirarthyābhiḥ kathābhistriguṇātmabhiḥ|| madhyaṃ
dinasya gamayadiṣṭaśiṣṭasahāyavān| na lokabhūpavidviṣṭaiḥ saṅgaccheta na
nāstikaiḥ|| kalivairarucirna syāddhīraḥ sampadvipattiṣu| śrutādanyatra
santuṣṭastatraiva ca kutūhalī|| kṣāntimān dakṣiṇo dakṣaḥ susamīkṣitakāryakṛt|
hnīmān dhīmān mahotsāhaḥ saṃvibhāgī priyātithiḥ|| akṣudravṛttirgambhīraḥ
sādhurāśritavatsalaḥ| (* dātā pitṛbhyaḥ piṇḍasya yaṣṭā hotā kṛpātmakaḥ||
anujñātā suvārtānāṃ dīnānāmanukampakaḥ| āśvāsakārī bhītānāṃ
kruddhānāmanunāyakaḥ||) vittabandhuvayovidyāvṛttaiḥ pūjyā yathottaram|
ātmadruhamamaryādaṃ mūḍhamujjhitasatpatham| sutarāmanukampeta
narakārciṣmadindhanam|| parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddhonainaṃ nipātayet|
anyatra putrācchiṣyādvā śāsanārhāddhitāśayaḥ|| nṛtyavāditragītādiṣūlbaṇāṃ
nācaretkriyām| (*prasiddhakeśavāgveṣaśamasāntvaparāyaṇaḥ|) ūrdhvaṃ nābheḥ
śarīrasya spṛśennādharavāsasā| na kuryānmithunībhūya śaucaṃ prati vilambanam|
pāṇidvayena yugapatkaṇḍūyennātmanaḥ śiraḥ|| (*vahenna bhāraṃ śirasā
yugapaccāgnivāriṇī|) pādaṃ pādena nākrāmenna kaṇḍūyenna śaucayet| na
kāṃsyabhājane tau ca nopaviṣṭaḥ prasārayet|| nāsamiddhamupāsīta hutāśaṃ naiva
cāśuciḥ| nānuvātaṃ na vivṛto na klānto nānyamānasaḥ|| dhamennāsyena na
skandennādhaḥ kuryānna pādataḥ| na skandet-na vikiret| satataṃ na nirīkṣeta
calasūkṣmāpriyāṇi ca|| nāpraśastaṃ na viṇmūtraṃ na darpaṇamamārjitam|
nānyadapyatitejasvi na kruddhasya gurormūkham|| strīṃ na sravantīṃ nodakyāṃ na
nagnāṃ nānyasaṅgatām| na patnīṃ bhojanasvapnakṣuttṛṭjṛmbhāsukhāsane||
śayītanaikaśayane na cāśnīyāttayā saha| tāmanīrṣyaṃśca gopāyet svairiṇīṃ
nādhivāsayet|| nocchiṣṭastārakārāhutuhināṃśudivākarān| paśyenna yāyānna
paṭhenna svapyānna spṛśecchiraḥ|| pāyayantīṃ carantīṃ vā nānyasmai gāṃ
nivedayet| arkendupariveṣolkāśatakratudhanūṃṣi ca|| nānyaddevārcane
kuryātkarma, dhāvenna varṣati| tithiṃ pakṣasya na brūyānnakṣatrāṇi na
nirdiśet|| nātmano janmalagnarkṣadhanasāraṃ gṛhe malam| saśabdamanilaṃ
hastabhrūnetrotkṣepaṇaṃ tyajet|| hīnānāryātinipuṇasevāṃ vigrahamuttamaiḥ|
ārogyajīvitaiśvaryavidyāsusthitimānitām|| naikāhamapyadhivasedvāstu
tacchāstragarhitam| na deśaṃ vyādhibahulaṃ nāvaidyaṃ nāpyanāyakam||
nādharmijanabhūyiṣṭhaṃ nopasṛṣṭaṃ na parvatam| vaset
prājyāmbubhaiṣajyasamitpuṣpatṛṇendhane|| subhikṣakṣematārogyapaṇḍitairmaṇḍite
pure| nāmarāṇāṃ na siddhānāṃ śāstrāṇāṃ vā jugupsakaḥ|| ārādhakastrivargasya
yathāyogyaṃ janasya ca| daśa karmapathān rakṣan jayedābhyantarānarīn||
paropaghātakriyayā varjayedarjanaṃ śriyaḥ| arthānāṃ bahvanarthānāmadātā'pi
hyasambhavāt|| svargāpavargavibhavānayatnenādhitiṣṭhati| sāyaṃ bhuktvā laghu
hitaṃ samāhitamanāḥ śuciḥ|| śāstāramanusaṃsmṛtya śarvayāṃ cātha saṃviśet| deśe
śucāvanākīrṇe dvitrāpta paricārakaḥ|| yuktopadhānaṃ svāstīrṇaṃ vistīrṇāviṣamaṃ
sukham| jānutulyaṃ mṛdu śubhaṃ seveta śayanāsanam|| prāgdakṣiṇaśirāḥ
pādāvakurvāṇo gurūn prati| pūrvāparaniśābhāge dharmamevānucintayan|| ādadīta
sadā dehāditthaṃ sāramasārataḥ| bibhyatpratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitāt||
ārogyavibhavaprajñāvayodharmakriyāvataḥ| sukhamāyurhitaṃ coktaṃ viparītaṃ
viparyaye|| sarvatejonidhānaṃ hi nṛpa ityucyate bhuvi|
adūṣayanmanastasmādbhaktimāṃstamupācaret||
paryastikopāśrayakopahāsavivādaniṣṭhīvanajṛmbhaṇāni| sarvāḥ
prakṛtyabhyadhikāśca ceṣṭāstatsannidhāne parivarjayecca| sattvādyavasthā
vividhāśca tāstāḥ samyak samīkṣyātmahitaṃ vidadhyāt| anyo'pi yaḥ kaścidihāsti
mārgo hitopadeśeṣu bhajeta taṃ ca||" iti| ityabaddhakramā vihārāḥ| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dinacaryāprakaraṇam sāmastyena nirūpitam|| 2||