Sa.
dinacaryādhyāyānantaramṛtucaryādhyāyasya upodghātaḥ| pūrvādhyāye sāmānyena
dinacaryopadiṣṭā|
ṛtuviśeṣavaśāccāhāravihārasevanapratipādanārthamṛtucaryāyā ārambha ityāha----
athāta ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2|
Sa. pūrvavadvyākhyeyam|
Ā. rā. ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye dainandino vihāra uktaḥ| ārtavo
vaktavyaḥ| sa cāsminnadhyāye| ata evāyamṛtucaryākhyaḥ|
atha ka ṛtavaḥ ? ityāha----- māsairdvisaṃkhyairmāghādyaiḥ kramāt ṣaḍṛtavaḥ
smṛtāḥ| śiśiro'tha vasantaśca grīṣmo varṣāśaraddhimāḥ||1||
śiśirādyāstribhistaistu vidyādayanamuttaram| ādānaṃ ca, tadādatte nṛṇāṃ
pratidinaṃ balam||2||
Sa. māsairityādinā kālopavarṇanamāha|
nanu, kālopavarṇanaṃ dinacaryāyāṃ kasmānna kṛtam ? ucyate|
ṛtugauravodbhāvanārtham| ṛtavo hi viśeṣeṇopayoginaḥ, vipratipatteśca| yathā-
eke cāturmāsikamṛtuṃ kṛtvā śītoṣṇavṛṣṭilakṣaṇān
hemantagrīṣmavarṣākhyāṃstrīnṛtūnicchanti| apare tu dvimāsikān
śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantalakṣaṇān ṣaḍṛtūniti| dve saṃkhye yeṣāṃ te
dvisaṃkhyāḥ, tairdvisaṃkhyaiḥ| māgha ādyo yeṣāṃ phālgunādīnāṃ ta evam|
tairdvisaṃkhyairmāghādyairmāsaiḥ kramāt- paripāṭhyā ṣaḍṛtava smṛtāḥ| ke te ?
ityāha- śiśirādyāḥ- śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ| upacārādeva ṣaṭtve
labdhe ṣaḍgrahaṇaṃ paramatakṣepārtham| tathā hi- kecit traya eva ṛtava iti
manyante| taistu ṛtubhistribhiḥ śiśirādibhiruttarāyaṇaṃ vidyāt- jānīyāt|
ayanamuttaraṃ- savituruttaramārgapratipattiḥ, uttarāyaṇam ādānaṃ jānīyāt|
ādānamiti cānvarthaṃ nāma iti pratipādayati| tadā- tasmin kāle, nṛṇāṃ
pratidinaṃ- anvahaṃ, balamādatte- sāraṃ gṛhṇāti| ko'sau ? prakṛtatvādādityaḥ|
Ā. rā. tatra ṛtuviśeṣān lakṣayati-
māsairiti| dvisaṃkhyairiti ṣaṭkṛtvā āvartyaikaśeṣaḥ kartavyaḥ| tatra
māghaphālgunau-śiśiraḥ, caitravaiśākhau-vasantaḥ, jyeṣṭhāṣāḍhau-grīṣmaḥ,
śrāvaṇabhādrapadau-varṣāḥ, āśvinakārtikau-śarat, mārgaśīrṣapauṣau-hemantaḥ|
nanu suśrutena bhādrapadādyairvarṣādaya ṛtava uktāḥ| tadyathā (su.sū.a. 6/10)-
"bhādrapadāśvayujau-varṣāḥ , kārtikamārgaśīrṣau-śarat,pauṣamāghau- hemantaḥ,
phalgunacaitrau-vasantaḥ, vaiśākhajyeṣṭhau-grīṣmaḥ, āṣāḍhaśrāvaṇau-prāvṛṭ "
iti| iha tvanyatheti virodhaḥ| maivam| na hi phalgunacaitrau-vasantaḥ nāpi
caitravaiśākhau| kintu mīnameṣau| yadā phālgunādau mīnasaṅkrāntistadā
phalgunacaitrau-vasantaḥ,yadā tu phālguṇānte tadā caitravaiśākhau| evaṃ
vṛṣamithunau- grīṣmaḥ, karkaṭasiṃhau-varṣāḥ, kanyātule-śarat,
vṛṣcikadhanuṣī-hemantaḥ, makarakumbhau-śiśiraḥ, iti| uktaṃ ca jyotiḥśāstre-
"mṛgādirāśidvayabhānubhogāt ṣaḍartavasyuḥ śiśirovasantaḥ| grīṣmaśca varṣāśca
śaracca tadvaddhemantanāmā kathito'tra ṣaṣṭhaḥ||" varṣāyanartuyugapūrvakamatra
saurāditi ca| sauraśca māsastatraivoktaḥ-" darśāvadhiṃ māsamuśanti cāndraṃ,
sauraṃ tathā bhāskararāśibhogāt| triṃśaddinaṃ
sāvanasaṃjñamāryā,nākṣatramindorbhagaṇabhramācca|" iti| avaśyaṃ
caivamaṅgīkartavyam, anyathā adhimāsanipāte māsatrayamṛtuḥ syāt| saṅgrahe tu
(sū.a.4)-"māsarāśisvarūpākhyamṛtoryallakṣaṇatrayam| yathottaraṃ bhajeccaryāṃ
tatra tasya balāditi" iti| māsalakṣaṇādrāśilakṣaṇaṃ balavat, ato
rāśilakṣaṇamevāṅgīkṛtam, svarūpalakṣaṇasya ṛtuviparyayaparyavasānāt| uktaṃ hi
tatraiva (saṅgrahe sū.a.4)-ṛtuṣvevaṃvidheṣveva vidhiḥ svāsthyāya dehinām|
nirdiśyate'nyarūpeṣu viruddhajñāniko vidhiḥ| " iti|
tasmācchiśiraṣaṭkaprāvṛṭṣaṭkayoḥ saṃjñāmātreṇaiva bhedaḥ| saṃjñābhedaṃ ca
deśabhedenāha kāśyapaḥ-"bhūyo varṣati parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe taṭe| ataḥ
prāvṛṭ ca varṣāśca ṛtū tatra prakalpitau|| tasyā evottare deśe
himavadvindhyasaṅkule| bhūyaḥ śītamatastatra hemantaśiśirāvubhau||" iti|
dakṣiṇadeśīyairvṛṣṭisaṃbandhinordvayoḥ prāvṛḍvarṣākhyatvaṃ kṛtvā,
pāriśeṣyācchītasambandhinordvayoḥ śaraddhemantākhyatvaṃ kṛtam|
uttaradeśīyaistu śītasambandhinordvayorhemantaśiśirākhyatvaṃ kṛtvā,
pāriśeṣyādvṛṣṭisambandhinordvayorvarṣāśaratsaṃjñatvaṃ kṛtamityarthaḥ|
vṛṣṭiśītabāhulyopanyāsastatrānvarthasaṃjñārthaḥ , na ca saṃjñāsaṅkare
lakṣaṇasaṅkaraḥ, doṣāṇāṃ doṣadhātumalasaṃjñāvat| anye punarbhedaṃ
manvānāannarasān balaṃ cādhikṛtya śiśiraṣaṭkam, cayādīn śodhanaṃ cādhikṛtya
prāvṛṭṣaṭkam, iti vyavasthāpayanti| tadasat| carakakhāraṇādiprabhṛtibhiḥ
śiśiraṣaṭkamevādhikṛtya cayādīnāmuktatvāt| śodhanasyatu caitraśrāvaṇakārtikeṣu
vidhānnānna ṝtvapekṣā| ṝtvapekṣāyāmapi sādhāraṇartūnāṃ śiśiraṣaṭkepi
vidyamānatvānna prāvṛṭṣaṭkāpekṣā| anyetu gaṅgāyā dakṣiṇe vṛṣṭibāhulyāt
prāvṛṭṣaṭkam, uttare śītabāhulyāt śiśiraṣaṭkam, iti vyavasthāpayanti|
tadapyasat ubhayatrāpi cāturmāsikavṛṣṭiśītopalaṃbhāt, āśvine
divyodakagrahaṇasyobhayadeśaviṣayatvācca| bhedapakṣe hyuttaradeśe tadanārtavaṃ
syāt| yattu suśrutasya (u.a.64/45)-"tāpātyaye hitā nityam"
ityādi,varṣācaryāyāḥ pṛthak prāvṛṭcaryābhidhānam, tadatidurdinaviṣayam| tathā
ca carakaḥ (sū.a.6/36)-" vyaktāmlalavaṇasnehaṃ vātavarṣākule'hani| viśeṣaśīte
bhoktavyaṃ varṣāsvanilaśāntaye|| " iti| ata eva suśrutena tāpātyayaśabdaḥ
prayuktaḥ| tāpasya- arkaprakāśasya, atyayaḥ- atyantāpagamaḥ, sa cātidurdina
eva, iti sarvaṃ samañjasam|
tasmādvāgbhaṭācāryābhimatamabhedapakṣamevāśrayadhvamiti| prathamartutrayasya
saṃjñādvayamāha-tribhiriti| taiḥ-śiśirādyaistribhiḥ, uttarāyaṇamādānaṃ ca
vidyāt| ādānasajñāṃ nirvakti- tadādatta iti| tat-śiśirāditrayaṃ, nṛṇāṃ
pratidinaṃ balamādatte, iti ādānam| balavisargaṃprati saumyatvasya
hetutvenopādānāt balādānaṃ prati āgneyatvasya hetutvaṃ jñeyam|
kayā yuktyā balamādatte ? ityāha---------------------- tasmin
hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣā mārgasvabhāvataḥ| ādityapavanāḥ saumyān kṣapayanti
guṇān bhuvaḥ||3|| tiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭuko
balino'tra rasāḥ kramāt| tasmādādānamāgneyam---------------------------|4|
Sa. ādityaśca pavanāścādityapavanāḥ, te
tasmin kāle yasmātsaumyānguṇān bhuvaḥ sambandhinaḥ kṣapayanti- vināśayanti|
kīdṛśāste ? atyarthaṃ- atiśayena tīkṣṇāścoṣṇāśca rūkṣāścātyartha-
tīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ| kasmādevaṃvidhāste ? ityāha- mārgasvabhāvataḥ-
vartmasvābhāvyāt| na ca svabhāvaḥ paryanuyogamarhati| mārgaḥ-
uṣṇāṃśoruttaradiggamanam| yataścādityapavanā rūkṣāstatastiktādayo rasā balino
bhavanti| kramādityanena yathāsaṃkhyamatra bodhayati| tena tiktaḥ śiśire,
vasante kaṣāyo, grīṣme kaṭuko, balītyavatiṣṭhate, na sarve tiktādaya
ekaikasminnṛtāviti| tikta ityādyasamāsakaraṇaṃ jñāpanārtham| tiktādirekaiko
balī bhavati| dvau tu svapramāṇāvasthitau| naivartau pṛthagbhūya
tiktāderbalavattvamityarthaḥ| yata evaṃ bhūmeḥ saumyaguṇahānirvardhanaṃ ca
rūkṣāṇāṃ rasānām, tasmātkāraṇādādānamāgneyam|
Ā. rā. āgneyatve hetumāha- tasminniti|
hi- yasmāt, tasminkāle, bhuvaḥ saumyān guṇanādityapavanāḥ kṣapayanti|
nanvādityapavanāḥ sarvadā santo'pi tadaiva kutaḥ kṣapayanti? ityata
āha-atyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ,
mandādisaumyaguṇaviparītatīkṣṇādiguṇodrekādityarthaḥ| tadaivaivaṃ kutaḥ?
ityāha-mārgasvabhāvataḥ,- mārgasvabhāvābhyāṃ| svabhāvaḥ prakṛtatvātkālasya|
uktaṃ hi saṅgrahe(sū.a.4)-"kālasvabhāvamārgaparigṛhītaḥ" iti| mārgo-
makarādirāśiparicchinna ākāśabhāgaḥ| yataścātra-asminkāle, tiktādayo rasā
balinaḥ, kramāditi yathāsaṅkhyenottarottarāśca| tena śiśire tikto balī, tatopi
vasante kaṣāyaḥ, tatopi grīṣme kaṭuka iti| tasmāditi āgneyaguṇairviparītānāṃ
saumyaguṇānāṃ hānestulyaguṇānāṃ tiktādīnāṃ vṛddheścādānamāgneyam|
--------------------------------------------| ------------------------ṛtavo
dakṣiṇāyanam||4|| varṣādayo
visargaśca-----------------------|
--------------------------------------------|5|
Sa. trayo varṣādaya ṛtavo dakṣiṇāyanaṃ
bhagavato divākarasya dakṣiṇadiggamanam| sa ca kālo visargākhyaḥ|
Ā. rā. dvitīyartutrayasya
saṃjñādvayamāha-ṛtava iti| varṣādayastraya ṛtavo dakṣiṇāyanaṃ visargaścocyate|
----------------------yadbalaṃ visṛjatyayam| saumyatvādatra somo hi balavān
hīyate raviḥ||5|| meghavṛṣṭyanilaiḥ śītaiḥ
śāntatāpe mahītale| snigdhāścehāmlalavaṇamadhurā balino rasāḥ||6||
Sa. yat- yasmāt, balamayaṃ kālo
visṛjati- dadāti dakṣiṇāyanākhyaḥ, tasmādvisargo'nvarthasaṃjñaḥ kālaḥ| hi-
yasmāt, atra- visargākhye kāle, saumyatvāt- somabhūyiṣṭhatvāt, somo balavān,
tadāśritarātrivṛddhidarśanāt| hīyate raviḥ-
tadāśritadinahānyupalabdherhīnaśaktiḥ sampadyate| kadā ? mahītale- bhūpṛṣṭhe,
śāntatāpe sati| kaiḥ ? meghavṛṣṭyanilaiḥ śītaiḥ| śītairityupalakṣaṇārtham,
visargakālatvānmṛdubhiḥ snigdhairapīti| ata eva snigdhā rasā amlalavaṇamadhurā
balino bhavanti| atrāpi kramādityanuvartate| pūrvavacca vyākhyeyam|
Ā. rā. visargasaṃjñāṃ
nirvakti-yadbalamiti| yat-yasmāt, ayaṃ kālaḥ saumyatvāddhetorbalaṃ
visṛjati-dadāti, ato visargākhyaḥ| saumyatve hetumāha-atra soma iti|
hi-yasmāt, atra-asmin kāle mārge ca, tadvaśātsomo balavān bhavati| taviśca
hīyate-tyajyate, prakṛtatvādbalena| na kevalaṃ kālamārgavaśāt, kintu
śītairmeghavṛṣṭyanilaiśca| vṛṣṭyā vinā'pi chāyāyā eva kāraṇatvānmeghānāṃ
pṛthaggrahaṇam| tathā, iha-asmin kāle, amlādyāḥ snigdhā rasā balino bhavanti|
kasminsati ? taireva meghādyaiḥ śāntatāpe mahītale sati| ādāne
hyādityapavanatāpitāyāṃ bhuvi saumyaguṇakṣayādrūkṣā rasā balina āsan| visarge
punaḥ śāntatāpāyāṃ bhuvi saumyaguṇalābhāt snigdhā rasā balina ityarthaḥ|
cakāreṇa kramādityanukṛṣyate| tena varṣāsvamlo balī, tato'pi śaradi lavaṇaḥ,
tato'pi hemante madhura iti siddham| somavṛddhyā, sūryahānyā,
snigdharasabalitvena ca visargasya saumyatvamitivākyārthaḥ| kālamārgayoḥ
kāraṇatvaṃ saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 4)- "kālamārgameghavātavarṣābhihatapratāpe
dakṣiṇāyanage'rke śaśini cāvyāhatabale" iti| mārgo'tra
karkaṭādirāśiṣaṭkaparicchinna ākāśabhāgaḥ|
śīte'gryaṃ vṛṣṭidharme'lpaṃ balaṃ madhyaṃ tu śeṣayoḥ|
------------------------------------------------------------|7|
Sa. śītasvabhāve kāle hemantaśiśirākhye
nṛṇāmagryaṃ balaṃ bhavati| vṛṣṭiśca gharmaśca tasminvṛṣṭigharme-
varṣāgreeṣmākhye kāle'lpam| turavadhāraṇe| śeṣayoḥ-
śaradvasantayoṛutvormadhyameva balam| nanu, vasante
ādānakālatvādatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣairādityapavanaiḥ śoṣyamāṇeṣu
balavṛddhihetuṣu bhuvaḥ saumyeṣu guṇeṣu, kathaṃ madhyabalatvamiti ? atra
brūmaḥ| varṣādiṣu triṣvṛtuṣu balamupacitaṃ krameṇaivāpacīyate| yathā-
kṝṣṇapakṣe candraḥ| tasmāddīrghakālānuvṛttaṃ balamupacitaṃ vasante
krameṇaivāpacīyate, iti madhyabalatvaṃ yuktam| anenaiva hetunā
śiśire'gryabalatvam| yataḥ sakalena visargiṇā kālena yadupacitamatiśayena
balaṃ tat śiśire prārambhamātrādānakāle'pacīyamānamapi balaṃ na hīnaṃ
lakṣyate| yathā- kṛṣṇapakṣādau candraḥ kṣīyamāṇaḥ, iti yuktamuktaṃ śīte'gryaṃ
balaṃ vasante ca madhyaṃ balamiti|
Ā. rā. yenaiva krameṇa balamupacīyate,
tenaiva cāpacīyata ityāha-śīte'gryamiti| śīte-hemantaśiśirayoḥ,
agryaṃbhāgatrayapūrṇaṃ balam| vṛṣṭigharme-prāvṛḍgrīṣmayoḥ, alpaṃbhāgadvayonam|
śeṣayoḥ-śaradvasantayoḥ, madhyaṃ-ekabhāgonam| (ye tu śiśire caturbhāgapūrṇasya
balasya vasante bhāgadvayonatvaṃ vidhāya madhyaṃ balaṃ kalpayanti| tadasat|
krameṇāpacitau vasante bhāgadvayonatānupapatteḥ| utkṛṣṭamadhyālpatayā atra
madhyatvaṃ vedyam| ekabhāgonaṃ madhyaṃ, dvibhāgonamalpamiti|) yāvadbalaṃ
visargasyāntye dine tāvadādānasyādye, yāvadvisargasyopāntye tāvadādānasya
dvitīye| evaṃ yāvadvisargasyādye tāvadādānasyāntye, iti hemantaparyantaṃ
vācyam| iti ṛtunirṇayaḥ|
ata evāha śāstrakṛt---------
----------------------------------------------------| balinaḥ
śītasaṃrodhāddhemante prabalo'nalaḥ||7||
bhavatyalpendhano dhātūn sa pacedvāyuneritaḥ| ato hime'sminseveta
svādvamlalavaṇātrasān||8||
Sa. kila
visargābhivarddhitabalatvātpumān balī bhavati| tasya balinaḥ puṃso hemante
kāle śītasaṃrodhāddhetoranalo'gnirbalī bhavati| yataḥ sarvataḥ
srotorodhājjāṭharo'gnirāntaraireva sverarcirbhirabhivardhate| vardhitaścāsau
yuktamāhāraṃ samyakpacati| pakvāccāhārādbalamabhyādhikaṃ jāyate| hemante
ityanena etat dyotayati, asminneva kāle śītasaṃrodhāt prabalo'gnirbhavati, na
tu ṛtvantaropajanitaśītasaṃrodhāt| tathā hi- anyartujena śītenāgnisādo
bhavati, yathā- varṣāsu| tatra hi vṛṣṭivātābhyāṃ bhavati śītam, na
cāgnidīptiḥ| tathā cāṣṭāṅgasaṅgrahe (sū.a.4)- "vṛṣṭivātākule tvahni bhojanaṃ
kledavātajit| pariśuṣkaṃ laghusnigdhamuṣṇāmlalavaṇaṃ bhajet" iti| iha
punaranekarūpaṃ gauravayuktaṃ bhojanaṃ śasyate| vakṣyati hi- "ato hime'smin"
ityārabhya yāvat "rasān snigdhānpalaṃ puṣṭam" ityādi| tathoktam- "ūṣmā bahiḥ
pratihato himaśītavātairantaḥ śarīravivaraṃ pratipadyamānaḥ|
svasthānapiṇḍitavapurbhavati pracaṇḍaḥ śīte'nilānalaharo vidhiriṣyate'taḥ"
iti| tathā, yadyapi "tatra sattvaśarīrotthaṃ" ityārabhya yāvat
"tathorjaskarayogajam" ityādinā (hṛ.śā.a.3/78) granthenāhāro
yuktajasyaikasyaiva balasya heturityukto granthakṛtā| tathā'pi yuktyā
nirūpyamāṇaḥ sahajakālajayorapi balayorāhāra eva hetuḥ, anuvṛttihetutvāt|
tathā hyāhāraṃ vinā śarīrameva na syāt| tadanayā yuktyā trividhamapi
balamāhārajamiti boddhavyam| nanu, yadi prabalo'nalo bhavati, tataḥ kim ?
ityāha- alpendhana ityādi| alpamindhanamāhārākhyaṃ yasya so'lpendhanaḥ san,
so'nalo, dhātūn- rasādīn pacet| kīdṛśaḥ ? vāyuneritaḥ- vātoddīpitaḥ| ataḥ-
asmādanantaroktāddhetoralpendhanatve sati dhātupākākhyāt| asmin hime śīte
svādvamlalavaṇākhyān rasān seveta| nānyartusambhave hima ityasyārthasya
dyotanāya (asmin) hima ityuktam|
Ā. rā. atha ṛtucaryāmāha| tāṃ ca
śiśirādyuddeśe'pi hemāntādikrameṇa, śiśiracāryāyā hemantacaryāmūlatvāt| tatra
sopapattikāṃ madhurādisevāṃ vidhatte-balina iti| yato hemante analaḥ prabalo
bhavati| sa cālpendhanaḥ san dhātūn pacet| ato madhurādīn seveta| prābalye
hetumāha-śītasaṃrodhāt, romakūpānāvṛṇvatā śītenārciṣāṃ bahiḥ pracāre vārite
piṇḍitoṣmatvāt prabalaḥ| nanvevaṃ varṣāsvapyāpadyeta ityata āha-balinaḥ,
balitve sati śītasaṃrodhāt| varṣāsu punarbalahāniḥ| nanu, prabalaścettatkiṃ
snigdhoṣṇavīryāmlalavaṇān seveta ? ityata āha-vāyuneritaḥ,-śītajanitavāyunā
sandhukṣitaḥ, sa dhātūn pacet| amlalavaṇau ca snigdhoṣṇavīryatvācchītasya
tajjanitavāyośca viparītau| ayaṃ vidhiḥ kiṃ hemantamātre ?
netyāha-hime,-śītayukte| hemante viśeṣye satyapyasminniti padaṃ hemanta eva
hime eva, ayam vidhirnānyadeti niyamārtham| idaṃ copalakṣaṇam| tena
yasyartoryallakṣaṇaṃ, tadyukta eva tasminneva tadvidhiriti| suśrutastu (u. a.
64/22) tiktakaṭukasevāmapyāha-"hemante lavaṇakṣāratiktāmlakaṭukotkaṭam|
sasarpistailamahimamaśanaṃ hitamucyate||" iti| sāpyucitā,
cīyamānakaphapratyanīkatvāt| hemante hi vātakaphau cīyate| yadāha
khāraṇādiḥ-"pittaṃ śāmyate, tacchaityādvāyuḥ śleṣmā ca cīyate" iti|
dairghyānniśānāmetarhi prātareva bubhukṣitaḥ| avaśyakāryaṃ sambhāvya yathoktaṃ
śeelayedanu||9|| vātaghnatailairabhyaṅgaṃ
mūrdhni tailaṃ vimardanam| niyuddhaṃ kuśalaiḥ sārdhaṃ pādāghātaṃ ca
yuktitaḥ||10||
Sa. etarhi- etasminkāle, bubhukṣitaḥ
prātareva- pratyuṣasi, nānyakāle yatkiñciddinātikrāntau satyām, avaśyakāryaṃ-
mūtrotsargādikaṃ dinacaryoktaṃ, sambhāvya- sampādya, yathoktaṃ-
yathānirdiṣṭam, anu- paścat, vātaghnatailābhyaṅgādikaṃ śīlayet| yadyapi
"bubhukṣitaḥ, avaśyakaryaṃ sambhāvya yathoktaṃ śīlayedanu" ityuktam, tathāpi
bubhukṣitena na tathānyatkāryaṃ kāryam, yathā bhojanam| tathā coktam-
"āhārakāle samprāpte yo na bhuṅkte bubhukṣitaḥ| tasya sīdati
kāyāgnirnirindhana ivānalaḥ||" iti| tasmādaucityādbubhukṣitenāhāraḥ kārya iti
vedyam| nanvanyasminnapi kāle bubhukṣitasyaivāhārānujñānādiha
bubhukṣitagrahaṇaṃ na kāryam| yuktamāha bhavān| kintvasminkāle
jāṭharāgniratyagnicchāyānukārī bhavati| tato'sya jāṭharāgneratyagnerivopacāro
yuktaḥ| yathā (carake ci.a.15/219, hṛdaye ci.a.10/84)- "muhurmuhurajīrṇe'pi
bhojyānyasyopahārayet| nirindhano'ntaraṃ labdhvā yathainaṃ na vipādayet||"
iti| abubhukṣitasyaiva bhojanādhikāritvamiti bhrāntinirāsāyeha
bubhukṣitagrahaṇam| niśānāṃ dairghyāditi viśiṣṭakālopalakṣaṇārthaṃ kṛtam|
yadā'tra hemante śarvaryo dīrghā jāyante, tadaiṣa vidhiḥ sarvonuṣṭheyo na
prārabdhamātra evāsminniti| nanvatra seveta śīlayedbhajedityekārthābhidhāyīni
bahūni kriyāpadāni kiṃ nirdiṣṭāni ? ekenaivārthādhigateḥ| atra brūmaḥ|
kāryāntarasūcanārthametatpadatrayaṃ kṛtam| tathā hi- "ato hime'sminseveta"
ityatra yaḥ sevetaśabdaḥ sa idaṃ dyotayati- svādvamlalavaṇarasāḥ
pavanavijayārthamasmin kāle nitarāmupayoktavyāḥ| na kādācitka
eṣāmasminnṛtāvupayogo vidheya iti| ata eva vātaghnatailābhyaṅgādeḥ pṛthageṣāṃ
rasānāmupanyāsaḥ| tathā, "yathoktaṃ śīlayet" ityatra yaḥ śīlayedityeṣa śabdaḥ
sa vātaghnatailādeḥ sarvasya tulyakakṣatāṃ dyotayati| tathā, "prāvārājina"
ityādau yo bhajecchabdaḥ sa sakalasyāhāravihāraśīlanasya śayanavidheśca
tulyatāṃ prathayati| tathā ca vakṣyati (sū.a.7/51)-
"āhāraśayanābrahmacaryairyuktyā prayojitaiḥ| śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva
dhāraṇaiḥ||" iti| vātaghnatailairabhyaṅgaṃ śīlayet| tailasya sarvasyaiva
vātaghnatvādvātaghneti viśeṣaṇamatiśayapratipādanārtham, tena
balātailādibhiriti bodhyam| mūrdhni tailaṃ-śirobhyaṅgādi| vimardanaṃ-
śarīrasaṃvāhanam, etadaucityādabhyaktaḥ san śīlayet| kuśalaiḥ- tadvidbhiḥ
sārdhaṃ, niyuddhaṃ- bāhuyuddhaṃ, śīlayet| pādāghātaṃ- pādena vimardanam,
yuktita ityanenārdhaśaktyaiva śīlanaṃ dyotayati|
bāhuyuddhapādāghātayoścānabhyaktasyaiva śīlanaṃ yuktam|
Ā. rā.
dinacaryāvihitasyābhyaṅgādevirśeṣamāha-dairghyāditi| etarhi-etasminkāle,
abhyaṅgādīn śīlayet| kadā ? prātaḥ| kimavaśyakāryaṃ bādhitvā ?
netyāha-yathoktamavaśyakāryaṃ-śaucādikaṃ, sambhāvya-samyak kṛtvā|
kimajātānnapāneccha eva ? netyāha-bubhukṣita eva| nanu prātaḥ kathaṃ
bubhukṣitaḥ ? ityata āha-niśānāṃ dairghyāt| sambhāvyetyanena paścādarthe
siddhe nairantaryārthamanugrahaṇam| abhyaṅgasekapicavo vastiśceti caturvidhaṃ
mūrdhatailam| abhyaṅgasya pṛthagupādānamitarāvayavārtham| vimardanaṃ-karābhyāṃ
pīḍanam| abhyaṅgamūrdhatailavimardanāni vātaghnatailairbalātailādibhiḥ
śīlayet| niyuddhaṃ-bāhuyuddham| kuśalaiḥ-mallaiḥ| pādāghātaṃ-pādābhyāṃ
mardanam| yuktitaḥ-mātrādyanatikrameṇa|
kaṣāyāpahṛtasnehastataḥ snāto yathāvidhi| kuṅkumena sadarpeṇa
pradigdho'gurudhūpitaḥ||11|| rasān snigdhān
palaṃ pṛṣṭaṃ gauḍamacchasurāṃ surām| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrotthavikṛtīḥ
śubhāḥ||12|| navamannaṃ vasāṃ tailaṃ,
śaucakārye sukhodakam| prāvārājinakauśeyapraveṇīkaucavāstṛtam||13||
uṣṇasvabhāvairlaghubhiḥ prāvṛtaḥ śayanaṃ bhajet| yuktyā'rkakiraṇān svedaṃ
pādatrāṇaṃ ca sarvadā||14||
Sa. kaṣāyeṇa- rodhrādinā, apahṛtaḥ-
apanītaḥ, sneho yasya sa evam| tataḥ- anantaraṃ, yathāvidhi- śāstroditena
vidhānena, snātaḥ| kuṅkumena- kāśmīreṇa, pradigdhaḥ- anuliptaḥ| darpaḥ-
kastūrikā, tena saha vartate yatkuṅkumaṃ tadevam| tathā, aguruṇā- joṅgakena
dhūpitaḥ| rasān- māṃsarasān, snigdhān bhajet| māṃsarasānāṃ snigdhatve'pi
snigdhāniti viśeṣaṇamatiśayadyotanārtham| snigdhatamān rasānityarthaḥ| palaṃ-
māṃsaṃ, puṣṭaṃ- meduraṃ, bhajet| tathā, guḍasyedaṃ gauḍaṃ tanmadhyam| tathā,
acchasurāṃ- surāmaṇḍaṃ, surāṃ- madirāṃ, ca bhajet| amlenānnena
kaṣāyadravyaiśca yā kriyate sā surā bhaṇyate| nanu, dvidhaiva surā
sevyatvenehābhīṣṭā, tatsurāśabda eva nirdeṣṭuṃ nyāyyaḥ| tasminhi sāmānyapade
nirdiṣṭe dvidhaiva surā nirdiṣṭā bhavati| satyametat| kintvacchasurāṃ nitarāṃ
bhajet, na tathā surāmiti jñāpanārthaṃ dvayorupādānam| ata evācchasurāmiti
pūrvaṃ nirdiṣṭam| godhūmetyādi| godhūmaśca piṣṭaṃ ca māṣaśca ikṣuśca kṣeeraṃ
ca tānyevam| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrebhya utthānaṃ yāsāṃ vikṛtīnāṃ tā evam|
utpūrvāttiṣṭhateḥ supeeti yogavibhāgādbhāve kaḥ| "udaḥ sthāstambhoḥ pūrvasya"
iti sasya takāraḥ| godhūmapiṣṭamāṣekṣukṣīrotthāśca tā vikṛtayaśca, tāḥ śubhāḥ-
ramyāḥ, bhajet| tathā, navaṃ- apurāṇamannaṃ, tathā vasāṃbhajet|
"śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā"| tathā, tailaṃ bhajet-
bhakṣayet| abhyaṅgastu prāganujñāta eva| śaucakārye- śaucakriyāyāṃ,
sukhodakaṃ- uṣṇodakaṃ, bhajet| prāvāraḥ- kārpāso romavān ghanaḥ paṭaḥ,
sthūlapaṭakādiḥ| ajinaṃ- sukhasparśaromacarma| kauśeyaṃ- paṭṭavasanam|
praveṇī- sūcībāṇākhyo vastraviśeṣaḥ| kaucavaṃ- rāṅkavavastrabhedaḥ, tavaraka
ityanye| etairāstṛtaṃ- dattapracchadapaṭaṃ, śayanaṃ bhajet| kīdṛk śayanaṃ
bhajet ? uṣṇasvabhāvaiḥ- romaśikārallikāprāyaiḥ, prāvṛtaḥ-
prakarṣeṇācchāditaḥ| tathā, arkakiraṇānbhajet| katham ? yuktyā-
samyagyogalakṣaṇayā| atisevitā hi glānyādīn kuryuḥ| tathā, svedaṃ bhajet|
yuktyaivetyatrāpi yojyam| atisevito hi svedo glānyādīn janayet| pādatrāṇaṃ ca-
pādukādikaṃ, sarvadā bhajet|
Ā. rā. udvartanāderviśeṣamāha-kaṣāyeti|
kaṣāyāpahṛtasnehādiko bhūtvā rasādīn bhajet| kaṣāyeṇāpahṛtaḥ
snehaḥsnehāpaharaṇamātramudvartitaḥ, na tvanyakālavadutpāditaraukṣyaḥ|
yathāvidhi snātaḥ, vidhiścātra śītakālocitatvāt sarvāṅgānāmuṣṇodakena snānam|
uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 6/14)- "abhyaṅgotsādane murdhatailaṃ jentākamātapam"
iti| jentākaṃsarvāṅgoṣṇodakasrānamiti bāṣpacandraḥ| sadarpeṇa-sakstūrikeṇa|
pradigdho-anuliptaḥ| rasān-māṃsarasān| snigdhān ghṛtādisaṃskṛtān|
palaṃ-māṃsam| puṣṭaṃ-meduram| gauḍaṃ-guḍakṛtaṃ madyam| acchasurāṃ-surāmaṇḍam|
surāṃ-ghanasurām| acchasurāyāḥ pṛthaggrahaṇamatiśayabhajanārtham|
godhūmādyutthāḥ-godhūmādikṛtā modakādyāḥ| piṣṭaṃ-śālipiṣṭam| śubhāḥhṛdyāḥ|
navaṃ-anatikrāntavatsaram| annaṃ-dhānyam| vasāṃ-māṃsasneham| rasāditailāntaṃ
bhojanopayogi| sukhodakaṃ-kavoṣṇamudakam, tacca śaucakārye| pāne tu śītameva|
pravāraḥ-kārpāsaromavān ghanaḥ paṭaḥ| ajinaṃ-carma| kauśeyaṃ-kṛmikośottham|
praveṇī-sūcībāṇākhyaṃ vasram| kuthakaḥ-kambalaḥ|
uṣṇasvabhāvairlaghubhirvasraiḥ prāvṛtaḥ| arkakiraṇān svedaṃ ca
yuktyā-samyagyogena bhajet| pādatrāṇaṃ sarvadā-bahiścaraṇaṃ vināpi,
bahiścaraṇe tu dinacaryāyāmuktameva|
pīvarorustanaśroṇyaḥ samadāḥ pramadāḥ priyāḥ| haranti śītamuṣṇāṅgyo
dhūpakuṅkumayauvanaiḥ||15||
Sa. ūrū ca stanau ca śroṇiśca
ūrustanaśroṇi| pīvaraṃ- pīnaṃ, ūrustanaśroṇi yāsāṃ tā evambhūtāḥ, pramadāḥ-
vilāsinyaḥ, śītaṃ haranti- nudanti| pīnatvenātikārśyamatra niṣidhyate| tathā
cāha grāmyadharmādhikāre (hṛ.sū.a.7/69)- "tyajedatikṛśām" iti| kimbhūtāḥ ?
saha madena- yauvanodbhūtena surādipānajena kāmodrekakāriṇā vā, vartante tāḥ
samadāḥ| tathā, priyāḥ- vallabhāḥ, śītaṃ haranti| kimbhūtāḥ ? uṣṇāṅgyo
dhūpakuṅkumayauvanaiḥ- agurvādidhūpenoṣṇāṅgyaḥ, tathā
kuṅkumānulepanenoṣṇāṅgyaḥ, tathā yauvanoṣmaṇā, sahajenoṣṇāṅgya iti yojyam|
Ā. rā. śītāpahantṛtvakathanadvārā
strīsevāṃ pidhatte pīvareti| pramadāḥ-striyaḥ| samadāḥ-yauvanotthaṃ madyajaṃ
ca madaṃ bibhrāṇāḥ|
aṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacāriṇaḥ| śītapāruṣyajanito na doṣo jātu
jāyate||16||
Sa. aṅgārāṇāṃ tāpo'ṅgāratāpaḥ, tena
santaptaṃ ca tadgarbhe'bhyantare bhūveśma ca tattasmiṃścarati- tiṣṭhati nityaṃ
yastasyāṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacāriṇaḥ puṃso yataḥ śītapāruṣyajanito
doṣo- duḥkhaṃ, na jātu- kadācijjāyate,
tato'ṅgāratāpasantaptagarbhabhūveśmacārī syāditi bhāvaḥ|
Ā. rā. śītāpahantṝtvakathanadvārā
nivātoṣṇagṛhasevāṃ vidhatte-aṅgāreti| aṅgārāṇāṃ tāpena santaptaṃ yadveśma,
yacca garbhaveśma-gṛhāntarvartigṛhaṃ, yacca bhūveśma-bhūmyantarvartigṛhaṃ,
teṣu yaścarati sa tathā| śītena yatpāruṣyaṃ tajjanito doṣo jātu kadācit, tasya
na jāyate| tasmāttāni bhajedityarthasiddham|
ayameva vidhiḥ kāryaḥ śiśire'pi viśeṣataḥ| tadā hi śeetamadhikaṃ raukṣyaṃ
cādānakālajam||17||
Sa. ayameva- haimantaḥ, vidhiḥ-
pūrvoktaḥ, śiśire ca viśeṣataḥ- atiśayena kāryaḥ| kutaḥ ? ityāha- yasmāttasmin
kāle śītamadhikaṃ bhavati, kālasvābhāvyāt| tathā, ādānakālājjātamādānakālajaṃ
ca raukṣyaṃ bhavati| tato hetudvayādviśeṣeṇa haimantiko vidhiḥ sevyaḥ| hemante
"rasān snigdhān śīlayet" ityuktam| śiśire tānatiśayena śīlayet| evaṃ sarvo'pi
haimantikau vidhiryojanīyaḥ| ādānakālajamityanenaitaddyotayati| ādānakāla eva
raukṣyasya kāraṇam, nānyat| ata eva hemante śīte'pi raukṣyaṃ nāstyeveti|
ādānasya ca prārambhamātratve eva śiśirasya sambhava iti śiśire kiñcideva
raukṣyaṃ vedyam| nanu, yathā raukṣyamādānakālajaṃ tathauṣṇyamapi| tathā
coktam- "tasmin hyatyarthatīkṣṇoṣṇarūkṣāḥ" iti| evaṃ cauṣṇyasadbhāvācchītasya
hemantato hāniḥ prāptā, na tvādhikyam| tatkathamuktaṃ "tadā hi śītamadhikam"
iti ? brūmaḥ| raukṣyasya dvau hetū|
ekastāvadbhagavaddivākarakarairjagatsnehādānam| dvitīyastvāgneyaḥ kālaḥ|
tadevaṃ raukṣyeṇobhayahetujena śiśire kāle vātāḥ śītasvabhāvā
āhitādhikaśaktayo jāyante haimantebhyo mārutebhyaḥ|
tathāvidhāścauṣṇyenādānakālajenādānakālaprāthamyādaprāptabalena śiśire
nābhibhūyante| anabhibhūtāśca śītasvabhāvatvācca śītameva vardhayanti| ato
yuktaṃ śītādhikyaṃ śiśira iti|
Ā. rā. śiśiracaryāmāha-ayameveti|
ayaṃ-hemantoktaḥ| svayuktyā nyūnādhikaprayoganiṣedhārthamevaśabdaḥ|
viśeṣataḥ-atyabhyāsena| hi-yasmāt, tadā-tasminkāle, adhikaṃ śītam,
ādānakālajaṃ raukṣyaṃ ca| cakārādvātakopabalakṣayau ca| yathoktaṃ
khāraṇādina-"svabhāvaśaityādraukṣyācca vātakopādbalakṣayāt|
vidhirviśeṣātsnigdhoṣṇaḥ śiśire haimanomataḥ||" iti| vātakopaśca
tenaivoktaḥ-"sa vāyuḥ śiśire kopaṃ yātyevopacayaṃ kaphaḥ|" iti|
samprati vasantacaryāṃ vivakṣuridamāha------------------- kaphaścito hi śiśire
vasante'rkāṃśutāpitaḥ| hatvā'gniṃ kurute rogānatastaṃ tvarayā jayet||18||
tīkṣṇairvamananasyādyairlaghurūkṣaiśca bhojanaiḥ| vyāyāmodvartanāghātairjitvā
śleṣmāṇamulbaṇam||19|| snāto'nuliptaḥ
karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| purāṇayavagodhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk||20||
sahakārarasonmiśrānāsvādya priyayā'rpitān| priyāsyasaṅgasurabhīn
priyānetrotpalāṅkitān||21|| saumanasyakṛto
hṛdyānvayasyaiḥ sahitaḥ pibet| nirgadānāsavāriṣṭasīdhumārdvīkamādhavān||22||
śṛṅgaberāmbu sārāmbu madhvambu jaladāmbu ca|
------------------------------------------------------------|23|
Sa. śiśire madhurasnigdhādinā āhāreṇa
kālasvābhāvyācca śleṣmā sañcito'tiśayena styānatvādatikupito vasante
ṛtāvarkāṃśutāpitaḥ- sūryaprabhābhirvilāyito, dravasvarūpatvājjalamiva
viparītaṃ jāṭharāgniṃ hatvā, hi- yasmāt, rogān- vikārān, kurute- janayati|
ataḥ- asmātkāraṇāt, taṃ- kaphaṃ, tvarayā- śīghrameva, jayet| doṣāniti
kecitpaṭhanti| arkatāpita ityanenaiva siddhe aṃśuśabdo'tra raśmīnāṃ paṭimānaṃ
sūcayati, na tathā śīte| tatra hi (saṃ.sū.a.4)-
"dhūmadhūmrarajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityāḥ" ityadhijage| kairjayet?
tīkṣṇairvamananasyavirekādibhirupakramet| tathā, laghūni rūkṣāṇi ca yāni
bhojanāni, taiśca| tathā, vyāyāmaścodvartanaṃ ca āghātaśca taiśca kaphaṃ
jayediti| caśabdo luptanirdiṣṭaḥ| tataḥ kaphamulbaṇaṃ- uddhataṃ,
jitvā'nantaraṃ snāto'nuliptaḥ- samāliptaḥ karpūracandanāgurukuṅkumaiḥ| tathā,
purāṇaṃ ca tadyavagodhūmaṃ ca, tathā, kṣaudraṃ- mākṣikaṃ, tathā jāṅgalaṃ ca
tacchūlyaṃ ca- "śūlena saṃskṛtaṃ māṃsaṃ śūlyam" bhaṭitraṃ ca, tattāni bhuṅkte
purāṇayavagodhūmakṣaudrajāṅgalaśūlyabhuk| śūlya iti "śūlokhādyat" iti yat|
evaṃvidhaḥ san vayasyaiḥ- mitraiḥ sahita āsavādīn pibet| kimbhūtān? nirgadān-
nivṛttagadānnirdoṣān, pibediti vakṣyamāṇena sambandho'tra dīpakatvāt| āsavo-
yo dravyāṇyāsutya kriyate| uktaṃ ca- "madyākarādhikadravyamadirādyaiḥ kṛtastu
yaḥ| so'riṣṭaḥ syādāsavastu dravyāṇyāsutya yaḥ kṛtaḥ||" iti| sīdhuḥ-
ikṣurasodbhavaḥ| mārdvīkaṃ- mṛdīkārasodbhavam| mādhavo- madhunā saṃskṛtaḥ|
kimbhūtānāsavādīn? sahakārarasonmiśrān- adhivāsitān| tathā, priyayā- dayitayā,
āsvādya- kiñcitpītvā, arpitān- ḍhaukitān| tathā, priyāsyasaṅgena
surabhīn,-sugandhīn| tathā, priyānetrāṇyevotpalāni tairaṅkitān-sañjātaśobhān|
tathā, saumanasyakṛtaḥ- cittaprasādakṛtaḥ| tathā, hṛdyān- hṛdayāya hitān|
tathā, śṛṅgaberāmbu- śuṇṭhīkvathitajalaṃ pibet| tathā,
sāraḥ-asanacandanādijaḥ, tena kvathitamambu pibet| tathā, madhunā yuktamambu
madhvambu| jaladena- mustayā ca kvathitamambu pibet| ceti samuccaye|
Ā. rā. atha vasantacaryā| sā ca
dvividhā, śodhanī śamanī ca| tatra cayapūrvake prakope śodhanī, acayapurvake
śamanī| tatrākṛtāyāṃ pūrvartucaryāyāṃ pūrvartunā citasya doṣasyottareṇa yaḥ
prakopaḥ sa cayapurvakaḥ| sa evāpathyajaḥ, pūrvartusevitā pathyajātatvāt|
yastu kṛtāyāṃ tasyāṃ pūrveṇācitasyottareṇa yaḥ prakopaḥ so'cayapūrvakaḥ| sa
eva pathyajaḥ, pūrvartusevitapathyajātatvāt| uktaṃ ca-"doṣaprakopo dvividhaḥ
pathyāpathyanimittajaḥ| tatrāpathyanimitto yaḥ sa saṃśodhanamarhati||
pathyajaḥ śamanīyaśca prāya āganutjaśca yaḥ|" iti| tatra saṃśodhanīṃ
vidhatte-kaphaścita iti| yasmācchiśire citaḥ kapho, vasante
sūryaraśmibhirdravīkṛtaḥ san, jalamiva pratyanīkatvāt vahniṃ hatvā, rogān
karoti| atastaṃ-citaṃ akupitaṃ kaphaṃ, vasantārambha eva
tīkṣṇadravyakṛtairvamananasyadhūmagaṇḍūṣādyaiḥ śodhanairjayet| tathā,
laghurūkṣaistiktakaṭukaprāyaiḥ saṃsarjanakrameṇa bhojanaiśca| śiśiraśabdena
śītaparyāyeṇa śiśirahemantayorgrahaṇam, dvayorapi kaphacayāt| yadāha
khāraṇādiḥ-"hemante nicitaḥ śleṣmā śiśire'pi na kupyati| āhāraiśca
gurusnigdhai gurustrigdhairbhṛśamevopacīyate||" iti| śamanīṃ
vidhatte-vyāyāmodvartanāghātairiti| ulbaṇaṃ śleṣmāṇaṃ vyāyāmādyairjitvā
snātastataḥ karpūrādyairanuliptaḥ, purāṇayavādīn bhuñjānaḥ, āsavādīn pibet|
prakope prakṛte'pyulbaṇagrahaṇamacaryapūrvakaprakopārtham| āghātaḥ-padbhyāṃ
mardanam| kaphagrastasyābhyaṅganiṣedhādrūkṣā eva vyāyāmādayaḥ| snānaśīla iti
ca vacanātprāpte'pi snāne, snāta iti śleṣmakālīnaprātaḥsnānaniṣedhārtham|
vyāyāmādīnkṛtvaiva snāyānna pūrvamityarthaḥ| purāṇatvaṃ yavagodhūmakṣaudrāṇām|
jāṅgalaṃ-mṛgādimāṃsam, tasya śūlyaṃ-bhaṭitram| sahakāraḥ-atisurabhirāmraḥ,
tasya rasaḥ-tatphalavṛntaniryāsaḥ, tena unmiśrān-adhivāsitān| priyayā
rasaviśeṣajñānārthaṃ svayamāsvādyārpitān| gandhaviśeṣajñānārthaṃ saṅgatena
sahajasurabhiṇā priyāmukhena surabhīkṛtān| vaimalyādijñānārthamavalokayantyāḥ
priyāyāḥ pratibimbitābhyāṃ netrābhyāmutpalaiśca sākṣannikṣiptairaṅkitān|
saumanasyakṛtaḥ-pariṇāmena manaḥpraśāntikarān| hṛdyānāsvāde|
nirgadān-nirdoṣān| akvathitairoṣadhaiḥ kṛtaṃ madyamāsavaḥ| kvathitairariṣṭaḥ|
ikṣurasena sīdhuḥ| drākṣārasena mārdvīkam, madhunā mādhavaḥ|
śṛṅgaberāmbu-śuṇṭhyā kvathitaṃ jalam| asanādisāraiḥ sārāmbu|
mustārbhirjaladāmbu| madhumiśraṃ jalaṃ madhvambu| anekadravavidhānaṃ yasya
yatsātmyaṃ tattena sevanārthamityarthaḥ|
------------------------------------------------------------|
dakṣiṇānilaśīteṣu parito jalavāhiṣu||23||
adṛṣṭanaṣṭasūryeṣu maṇikuṭṭimakāntiṣu| parapuṣṭavighuṣṭeṣu
kāmakarmāntabhūmiṣu||24||
vicitrapuṣpavṛkṣeṣu kānaneṣu sugandhiṣu| goṣṭhīkathābhiścitrābhirmadhyāhnaṃ
gamayetsukhī||25||
Sa. kānaneṣu- upavaneṣu, sthito
madhyāhnaṃ gamayet- ativāhayet| ahno madhyo madhyāhnaḥ| "saṃkhyāvisā"
ityādijñāpakātpūrvāparetyādinā ekadeśisamāsaḥ| "ahno'hna etebhyaḥ"
ityahnādeśaḥ| katham ? goṣṭhyāṃ- krīḍāyāṃ kathā goṣṭīkathāstābhiḥ, citrābhiḥ-
kamanīyābhiḥ, na tvarthavyavahārasambandhinībhiḥ| kīdṛśaḥ san ? sukhī-
rāgadveṣādirahitaḥ| kimbhūteṣu kānaneṣu ? dakṣiṇadikpravṛttairanilaiḥ śītāni,
teṣu dakṣiṇānilaśīteṣu| tathā, paritaḥ- samantājjalaṃ nityaṃ vahanti yāni
teṣu| ābhīkṣṇye ṇiniḥ| tathā, kvacitpradeśe adṛṣṭaḥ- īṣaddṛṣṭaḥ,
kvacidatighanatvāt naṣṭaḥ- na dṛśyate, sūryo yeṣūpavaneṣu tānyevaṃ teṣu|
tathā, maṇīnāṃ- vajramarakatādīnāṃ, kuṭṭimāni- viśiṣṭā bhuvaḥ, tābhiḥ kāntiḥ-
śobha, yeṣāṃ tānyevaṃ teṣu| tathā, parapuṣṭaiḥ- kokilaiḥ vighuṣṭeṣu-
kṛtaśabdeṣu| tathā, kāmasya karmāntāḥ kāmakarmāntāḥ- madanavyāpārāḥ|
antaśabdo'tra praśaṃsāvacane| yathodbhaṭasya (kāvyālaṅkārasaṅgrahe
prathamasarge) vacanam- "vanāntadevatāveṇyaḥ" iti) kāmakarmāntanimittaṃ
bhūmayo yeṣāṃ vanānāṃ tānyevaṃ teṣu| vicitrāṇi- nānārūpāṇi, puṣpāṇi yeṣāṃ te
tathāvidhā vṛkṣā yeṣāṃ tānyevaṃ teṣu| suṣṭhu gandho yeṣāṃ teṣu| "gandhasyet"
itītsamāsāntaḥ|
Ā. rā. bhojanāntaramudyānasevaṃ
vidhatte-dakṣiṇānilaśīteṣviti| kānaneṣu madhyāhnaṃ gamayet-ativāhayet|
sukhī-avyākulaḥ san| goṣṭhyo-lokavārtāḥ| athāḥ-śāstravārtāḥ|
jalavāhiṣu-jalāśayayukteṣu| adṛṣṭasūryeṣu-ghanacchāyeṣu|
anaṣṭasūryeṣu-prakāśabatsu| maṇimayaiḥ-baddhabhūmikaiḥ kāntimatsu|
parapuṣṭaiḥ-kokilairnāditeṣu| kāmakarma-madanavyāpāraṃ, antanti-badhnanti
svasaundaryeṇottarottaraṃ vardhayantīti kāmakrarmāntāḥ| "ati bandhane"
ityasmātkarmaṇyaṇ|
guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet|
------------------------------------------------------------|26|
Sa. asminkāle kaphopacayadoṣabhayāt
guruśītādīṃstyajet| nanu, lavaṇamapi śleṣmāṇaṃ karoti, tatkasmādiha na
niṣiddham ? ato brūmaḥ| lavaṇaḥ pūrvaṃ kaphamamlamadhurāviva na karoti| kiṃ
tarhi ? nidhane cirantanasañcitaṃ srutirūpaṃ śleṣmāṇaṃ vidhatte, viṣyanditvāt|
na ca lavaṇasya madhurāderiva bahutarasya prayogaḥ prasiddhaḥ, kiṃ tarhi ?
alpasyaiva| tasmāllavaṇasyātrāniṣedha eva nyāyyaḥ|
Ā. rā. gurvādīnniṣedhati-guruśīteti|
adhunā grīṣmacaryāmupadidikṣurāha------------
----------------------------------------------------|
tīkṣṇāṃśuratitīkṣṇāṃśurgrīṣme saṃkṣipatīva yat||26||
pratyahaṃ kṣīyate śleṣmā tena vāyuśca vardhate|
ato'sminpaṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṃstyajet||27||
Sa. yat- yasmāt, tīkṣṇāṃśuḥ- bhāskaraḥ,
atitīkṣṇā aṃśavaḥ- karāḥ, yasya sa evaṃbhūtaḥ san, grīṣme saṃkṣipatīva
jagatsnehamityatrānuktamapyarthāllabhyate| kecittu "snehamarko'titīkṣṇāṃśuḥ"
iti paṭhanti| snehastejo balaṃ sāramityeko'rthaḥ| taṃ snehamarkaḥ
saṃkṣipatīva- yatsambandhāt saṃharatīva pibatīva| ivaśabdenaitatsūcayati-
hetupratyayaparatantreṣu sarvabhāveṣu na kaścitkvacit tadbuddhipūrvakaṃ
saṃharati| ataḥ- asmātkāraṇāt, asmin- grīṣmakāle, paṭvādīstyajet| paramārthato
balahānikṛttvādeṣām|
Ā. rā. atha grīṣmacaryā| tatra
sopapattikaṃ paṭvādīn niṣedhati-tīkṣṇāṃśuriti| yat-yasmāt, tīkṣṇāṃśuḥ-sūryaḥ,
grīṣme'titīkṣṇāṃśuḥ san, saṃkṣipatīva-saṃhārapravṛtta ivā''bhāti| ataḥ
paṭvādīṃstyajet| asmin-atiklamavihvalaloke grīṣme, paṭvādīnāṃ klamahetutvāt|
kimatra sevyam ? ityāha---------- bhajenmadhuramevānnaṃ laghu snigdhaṃ himaṃ
dravam| ------------------------------------------------------------|28|
Sa. madhuramevānnaṃ bhajet- bāhulyena
madhuramannaṃ sevyam, na tathā'nyarasāghrātam, ityevakārāllabhyate| tathā,
laghu snigdhaṃ himaṃ dravaṃ ceti| caśbdo luptanirdiṣṭo draṣṭavyaḥ|
Ā. rā. madhurādisevāṃ
vidhatte-bhajediti| annaṃ madhurameva-madhuraikarasam| pānaṃ tu
madhurāmlādirasamapi, "nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ" iti vacanādrasālādividhānācca|
sāmānyena bhojanamuktvā viśeṣeṇāha----------
------------------------------------------------------------|
suśītatoyasiktāṅgo lihyātsaktūn saśarkarān||28||
Sa. saktūn saśarkarān lihyāt| suṣṭhu
śītaṃ suśītaṃ ca tattoyaṃ ca, tena siktaṃ- āplutaṃ, aṅgaṃ- kāyo, yasya sa
evaṃbhūtaḥ san|
Ā. rā. lokasya
tīvratāpaśrāntatvācchrāntasya ca bhojananiṣedhātpūrvaṃ śramaharaṃ
vidhatte-suśīteti| snānaṃ saktavaśca śramaharāḥ|
madyaṃ na peyaṃ, peyaṃ vā svalpaṃ, subahuvāri vā|
------------------------------------------------------------|29|
Sa. asminkāle madyaṃ na peyam| peyaṃ vā
svalpamiti vātaśleṣmaprakṛtinā śleṣmavātakṣayārthamanyartuvadbahu na peyam,
kiṃtarhi ? svalpameva pātavyam| subahuvāri veti pittaśleṣmaprakṛtinā
madyocitena śleṣmakṣayārthaṃ pittapratīkāramapīcchatā subahuvāri tanmadyaṃ
peyam| ityatrānukto'pyevamarthādviṣayavibhāgo bodhyaḥ| anyathā
niṣedhavidhyorvirodhaḥ syāt|
Ā. rā. madyasya
śramahareṣvagryatvātkāmataḥ prasaktaṃ pānaṃ niṣedhati-madyamiti| anyataḥ
śramāpanuttau satyāṃ madyaṃ na peyam, tīkṣṇādiguṇatvāt| asatyāṃ peyaṃ vā ,
kintu svalpam| svalpenāpyasatyāṃ pūrṇamātraṃ na peyam, kintu
subahuvāri-bahutarodakakṛtaṃ vā| pānānugrahaśca madyasātmyānāmeva|
uktavidhyatikrame doṣamāha------------
------------------------------------------------------------|
anyathāśoṣaśaithilyadāhamohān karoti tat||29||
Sa. tat- madyam, anyena prakāreṇa pītaṃ
sat śophādīn karoti| śophaḥ- śvayathuḥ| śaithilyaṃ- aṅgānāmanaiṣṭhuryam|
dāhaḥ- sarvāṅgīṇastāpaḥ| mohaḥ- ajñānaṃ jantoḥ|
Ā. rā. uktavidhyatikrame
doṣamāha-anyatheti| śoṣomukhāśeṣaḥ| tat-madyam|
kundendudhavalaṃ śālimaśnīyājjāṅgalaiḥ palaiḥ|
------------------------------------------------------------|30|
Sa. kundaḥ- puṣpaviśeṣaḥ, induḥ-
candraḥ, tayordvandvaḥ| kundenduvaddhavalaṃ- śuklaṃ śāliṃ jāṅgalaiḥ palaiḥ-
māṃsaiḥ sahāśnīyāt- adyāt| "kṣuṇṇaḥ sitaḥ smṛtaḥ śālī rakto vrīhirudāhṛtaḥ"|
Ā. rā. annaṃ vidhatte-kundendviti|
kundaṃ-puṣpaviśeṣaḥ| kundendugrahaṇaṃ
laghusnigdhaśītaguṇaviśiṣṭadhavalatvārtham| palaiḥ-māṃsaiḥ saha|
------------------------------------------------------------| pibedrasaṃ
nātighanaṃ rasālāṃ rāgakhāṇḍavau||30||
pānakaṃ pañcasāraṃ vā navamṛdbhājane sthitam| mocacocadalairyuktaṃ sāmlaṃ
mṛnmayaśuktibhiḥ||31|| pāṭalāvāsitaṃ cāmbhaḥ
sakarpūraṃ suśītalam|32|
Sa. rasaṃ nātighanaṃ pibet|
rasaśabdenādilopākhyayā tantrayuktyā māṃsarasa ucyate| tathā, rasālaṃ-
mārjikākhyāṃ pibet| tathā, rāgakhāṇḍavau pānakaṃ ca pañcasārākhyam| eteṣāṃ ca
lakṣaṇaṃ tantrāntare uktam| yathā- "sitāmadhvādimadhurā
rāgāstatrācchakāntayaḥ| te sāmlāḥ khāṇḍavā lehyāḥ peyāścāṃśukagālitāḥ||
svādvamlapaṭukaṭvādyāḥ pralehāstatra khāṇḍavāḥ| guḍadāḍimamāṃsādyā rāgā
aṃśukagālitāḥ|| hṛdyā vṛṣyā rucikarā grāhiṇo rāgakhāṇḍavāḥ" iti| tathā-
"drākṣāmadhūkakharjūrakāśmaryaiḥ saparūṣakaiḥ| tulyāṃśaiḥ kalpitaṃ pūtaṃ śītaṃ
karpūravāsitam|| pānakaṃ pañcasārākhyaṃ dāhatṛṣṇānivartakam|" anyatra coktam|
yathā- "guḍadāḍimādiyuktā vijñeyā rāgakhāṇḍavāḥ| trijātamaricādyaistu
saṃskṛtāḥ pānakāstathā " iti| kīdṛśaṃ pānakaṃ pibet ? ityāha- navaṃ
yanmṛdbhājanaṃ tatra sthitam| tathā, mocaṃ- kadalīphalaṃ, cocaṃ- panasaphalaṃ,
tayordalāni, tairyuktam| tathā, sāmlam, tittiḍīkādiyogāt khāṇḍavarasānugatam|
kecittu kṣīraṃ ghṛtapippalīśaśimākṣikaśarkaropetaṃ pañcasāraṃ pānakamityāhuḥ|
kena pibet ? ityāha- mṛnmayaśuktibhiḥ| pāṭalayā vāsitaṃ- surabhīkṛtaṃ, tathā
sakarpūraṃ suśītalaṃ cāmbhaḥ pibet| mṛnmayaśuktibhirityatrāpi yojyam| suśrute
coktam- "paripelavayā tulyā guḍaguggulumustakāḥ| cūrṇitāḥ śaśinopetā
navabhājanadhūpanam|| kuṣṭhamustakasaṃyuktaiḥ pelavośīravālakaiḥ| mṛditā
mṛtsupiṣṭaistaiḥ khadirāṅgārapācitāḥ||
sahakārarasābhyaktāścampakotpalavālakaiḥ| padmakubjakakundaiśca
yathālābhādhivāsitāḥ|| śreṣṭhaḥ salilavāso'yaṃ smṛtaḥ sarvartuko budhaiḥ"|
iti|
Ā. rā. pānaṃ vidhatte-pibediti|
rasaṃ-māṃsarasam| nātighanaṃ-īṣatsāndram| rasālā-karamathitaṃ
maricaśarkarādiyuktaṃ dadhi| madhurāmlalavaṇakṛtaṃ pānakaṃ-rāgaḥ|
madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyajaṃ-khāṇḍavaḥ| pañcasāraṃ pānakaṃ-madhvādibhiḥ
pañcabhiḥ kṛtam| vakṣyati hi (hṛ. ci. a. 2/13)-
"madhukharjūramṛdvīkāparūṣakasitāmbhasā| mantho vā pañcasāreṇa
saghṛtairlājasaktubhiḥ|| iti| tacca nave mṛnmaye pātre sthitam|
mocaṃ-kadalīphalaṃ, cocaṃ-nārikelaṃ, tayordalaiḥ-śakalairyuktam|
sāmlaṃ-dāḍimādyairamlīkṛtam| mṛnmayībhiḥ śuktibhiḥ pibet| tathā, ambhaḥ pibet|
tacca pāṭalāpuṣpairadhivāsitaṃ sakarpūraṃ suśītalaṃ ca|
------------------------------------------------------------| śaśāṅkakiraṇān
bhakṣyān rajanyāṃ bhakṣayan pibet||32||
sasitaṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ candranakṣatraśītalam|
------------------------------------------------------------|33|
Sa. māhiṣaṃ kṣīraṃ sasitaṃ- saśarkaraṃ,
rajanyāṃ- rātrau, pibet| kimbhūtam ? candreṇa nakṣatraiśca śītalam|
rātrāvākāśe śaityārthaṃ sthāpitamityarthaḥ| kiṃkurvan pibet ? bhakṣyān
bhakṣayan- bhuñjan| kīdṛśān ? śaśāṅkakiraṇān- karpūranāḍikākhyān| [
(hṛ.ci.a.5/49)- "tālīsacūrṇavaṭakāḥ sakarpūrasitopalāḥ| śaśāṅkakiraṇākhyāstu
bhakṣyā rucikarāḥ param||"]
Ā. rā. rātribhojanaṃ
vidhatte-śaśāṅkakiraṇāniti| rajanyāṃ punaḥ śaśāṅkakiraṇān bhakṣyān bhakṣayan
candranakṣatraśītalaṃ saśarkaraṃ māhiṣaṃ kṣīraṃ pibet| śaśāṅkaḥ-karpūraḥ,
kīryate-vikṣipyate, yeṣu te śaśāṅkakiraṇāḥ,- karpūranālikādayaḥ| candreṇa
tasyābhāve nakṣatrairvā śītalīkṛtaṃ candranakṣatraśītalam|
------------------------------------------------------------|
abhraṅkaṣamahāśālatālaruddhoṣṇaraśmiṣu||33||
vaneṣu mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśāliṣu|
------------------------------------------------------------|34|
Sa. abhraṃ- ākāśaṃ, kaṣanti-
ullikhanti, atyuccatayā'bhraṅkaṣāḥ| mahāntaśca te śālāśca tālāśca
mahāśālatālāḥ| abhraṅkaṣāśca te mahāśālatālāśca, tai ruddhaḥ- sthagitaḥ,
uṣṇaraśmiḥ- dinakaro yeṣu vaneṣu teṣu, madhyandine- madhyāhne, arkatāpārtaḥ
san svapyāt- śayīta| mādhavyo- latāviśeṣā atimuktakākhyāḥ, tāsu śliṣṭā
mādhavīśliṣṭāḥ drākṣāyāstabakāḥ- gucchakā drākṣāstabakāḥ| mādhavīśliṣṭāśca te
drākṣāstabakāśca, taiḥ śālituṃ- ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ vanānāṃ tāni
mādhavīśliṣṭadrākṣāstabakaśālīni, teṣu vaneṣu|
Ā. rā. sthānaviśeṣe nidrāṃ
vidhatte-abhraṅkaṣeti| abhraṅkaṣāḥ-atyuccāḥ| mahāntaḥ-sthūlāḥ|
mādhavīṣu-vāsantīṣu, śliṣṭāḥ-lagnāḥ, drākṣāstabakā yāsu śālāsu-latāgṛheṣu,
tadvanti yāni vanāni|
kasmin svapyāt ? ityāha---------------
--------------------------------------------|
sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālike||34||
kāyamāne cite cūtapravālaphalalumbibhiḥ|
--------------------------------------------|35|
Sa. kāyamāne- veṇvādiniṣpādite
gṛhaviśeṣe| kīdṛśe ? sugandhi ca taddhimaṃ ca tatpānīyaṃ ca
tatsugandhihimapānīyam| paṭānāṃ- vastrāṇāṃ, āliḥ- paṅktiḥ, paṭāliḥ|
sugandhihimapānīyena sicyamānā paṭāliryasminnasau
sugandhihimapānīyasicyamānapaṭālikaḥ, tasmin tathāvidhe kāyamāne| tathā,
pravālāḥ- kisalayāni| phalānāṃ lumbayaḥ- stabakāḥ| pravālāśca phalalumbayaśca
pravālaphalalumbayaḥ| cūtānāṃ pravālaphalalumbayastābhiḥ, cite- parito vyāpte|
Ā. rā. paṭālikāḥ-paṅktimatyo
navāstṛṇādiracitā bhittayaḥ| kāyamāne-śibire| pravālāḥ-pallavāḥ|
phalalumbayaḥ-phalastabakāḥ|
īdṛśe kāyamāne sthito yādṛśe śayane śayīta tannirūpayannāha---------------
--------------------------------------------|
kadalīdalakahlāramṛṇālakamalotpalaiḥ||35||
komalaiḥ kalpite talpe hasatkusumapallave| madhyaṃdine'rkatāpārtaḥ
svapyāddhārāgṛhe'thavā||36||
pustastrīstanahastāsyapravṛttośīravāriṇi|
--------------------------------------------|37|
Sa. kadalītyādi| talpe- śayane,
kalpite| kaiḥ ? kadalīdalādibhiḥ| kadalyāḥ- rambhāyāḥ, dalāni- patrāṇi,
kahlāraṃ- saugandhikam, mṛṇālaṃ- bisam, kamalaṃ- padmam, utpalaṃ- kumudam,
eteṣāṃ dvandvaḥ| taiḥ kadalīdalādibhiḥ, komalaiḥ- sukumārasparśaiḥ, kalpite-
racite| kimbhūte ? kusumāni ca pallavāśca kusumapallavāḥ| hasanta iva
kusumapallavā yatra tasmin| dhārāgṛhe'thavā svapyāditi vartate| dhārāgṛhaṃ-
avirataṃ yato jaladhārāḥ patanti| kimbhūte ? pustastrīstanahastāsyaiḥ
pravṛttamuśīravāri yatra tasmin| pusto- dārvādimayyāḥ
stryādyākṛterupādānakāraṇaṃ yadvastu taducyate|
Ā. rā. kalhāraṃ-sandhyāvikāśi
padminīpuṣpam| kamalaṃ-dinavikāśi| utpalaṃ-rātrivikāśi| mṛṇālāni-bisāni|
talpe-śayane| hasatkusumāḥ-vikasanmallikādipuṣpāḥ, pallavāḥ-paryantāḥ, yasya
tattathā| athavā dhārāgṛhe svapyāt| yatra yantraracanāviśeṣeṇa racitā
jalasīkarāḥ prasaranti, taddhārāgṛham| pustastriyo-dārvādimayyaḥ putrikāḥ,
tāsāṃ stanādibhyaḥ pravṛttamuśīravāri-sevyodakaṃ yatra tattathā|
--------------------------------------------| niśākarakarākīrṇe saudhapṛṣṭhe
niśāsu ca||37||
āsanā--------------------------------------------|
--------------------------------------------|38|
Sa. niśāsu- rātriṣu, saudhapṛṣṭhe-
harmyatale, āsanā- sthitiḥ| kāryetyadhyāhāryam| tatrāsītetyarthaḥ| kimbhūte
saudhapṛṣṭhe ? niśākaraḥ- śītāṃśuḥ, tasya karāḥ- gabhastayaḥ, tairākīrṇe-
vyāpte|
Ā. rā. niśāsu punaścandraraśmavyāpte
harmyamastake svapyāt|
---------svasthacittasya candanārdrasya mālinaḥ| nivṛttakāmatantrasya
susūkṣmatanuvāsasaḥ||38||
jalārdrāstālavṛntāni vistṛtāḥ padminīpuṭāḥ| utkṣepāśca mṛdūtkṣepā
jalavarṣihimānilāḥ||39|| karpūramallikāmālā
hārāḥ saharicandanāḥ| manoharakalālāpāḥ śiśavaḥ sārikāḥ śukāḥ||40||
mṛṇālavalayāḥ kāntāḥ protphullakamalojjvalāḥ| jaṅgamā iva padminyo haranti
dayitāḥ klamam||41||
Sa. svasthacittasya-
rāgādyanupahatamanasaḥ, jalārdrāḥ klamaṃ haranti| evaṃ tālavṛntādayo yojyāḥ|
antardīpakatvādasya| tathā ca kīdṛśasya ? candanārdrasya- candanenānuliptasya|
tathā, mālinaḥ- sragviṇaḥ| tathā, nivṛttaṃ kāmatantraṃ- puṣpadhanvaparicchado
yasya| tathā, suṣṭhu sūkṣme tanunī svacche vāsasī yasya sa evam| jalārdrāḥ-
pānīyaplutāḥ śāṭikāḥ| tālavṛntāni- mayūrapicchādikṛtāni tālavṛntākṛtīni
vyajanāni| tathā, vistṛtāḥ- mahāntaḥ, padminīpuṭāḥ- nalinīpatrāṇi,
vījanārtham| tathā, utkṣepāḥ- mayūrapicchādikṛtā vyajanaviśeṣāḥ| te ca
kimbhūtāḥ ? mṛdurutkṣepo yeṣu te mṛdūtkṣepāḥ| jalavarṣī himo'nilo yeṣu
utkṣepeṣu te jalavarṣihimānilāḥ| śītajalābhyukṣitairetairvātaḥ kārya
ityarthaḥ| karpūretyādi| mālāśabdaḥ pratyekaṃ yujyate| sphaṭikakarpūragrathitā
mālā mallikāmālāścetyarthaḥ| tathā, hārāḥ- muktāphaladāmāni| kimbhūtāḥ ? saha
haricandanena vartanta iti saharicandanāḥ| yat chede lohitamatisugandhi suṣṭhu
śītavīryaṃ ca, taddharicandanamucyate| manoharetyādi| manoharo- ramyaḥ, kalo-
madhuraḥ, ālāpo yeṣāṃ te manoharakalālāpāḥ| śiśavo- bālakāḥ| tathā, sārikāḥ-
śarārayaḥ| śukāḥ- kīrāḥ| mṛṇāletyādi| mṛṇālāni- atikomalāni bisāni, valayāḥ-
kaṭakāni, yāsāṃ tāḥ| dayitāḥ- yoṣitaḥ| kimbhūtāḥ ? kāntāḥ- ramyāḥ| tathā,
protphullaiḥ vikasitaiḥ, kamalairujjvalāḥ- śobhitāḥ| evambhūtāścotprekṣyante,
jaṅgamāḥ- sañcāriṇya iva padminyaḥ| klamaṃ harantīti yojyam| svasthacittasyeti
prādhānyakhyāpanārthaṃ prāgupāttam| svasthacittasyaivaite jalārdrādayaḥ klamaṃ
haranti, na tathopataptamanasaḥ| [tathā hi- candanārdrādisakalaviśeṣeṇa
viśeṣitasyāpyupataptamanaso na tathā klamaṃ haranti|] cittāyattā hi
sarvabhāvānāṃ śubhāśubhapravṛttayaḥ| tathā ca snigdhamadhuro'pyāhāra
upayuktaḥ, sukhaśayyādirapi vihāraḥ sevitaḥ, śokāviṣṭacetaso na tathā
śarīrasya puṣṭimādadhāti| ata eva "śokaḥ śoṣaṇānām" ityagryasaṅgrahe (carake
sū.a.25/39, saṅgrahe sū.a.13) proktam| tathā, rūkṣo'pyāhārastathāvidho
vihāraśca sevito nirvṛttamanasaḥ puṣṭimevādadhāti, na kārśyam| tathā coktam
(ca.sū.a.25/39, saṃ.sū.a.13)- "nirvṛtiḥ puṣṭihetūnām" iti| suśrute ca klamasya
lakṣaṇamuktam (śā.a.4/51)- "yonāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ|
klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ" iti|
Ā. rā.
klamaharatvakathanadvāreṇāsanādīni vidhatte-āsaneti|
svasthacittatvādiviśiṣṭasya yā āsanā-āsyā, sā klamaṃ harati|
svasthacittasya-nirvṛttamanasaḥ| candanārdrasyakarpūrayuktacandanārdrasya|
taduktam-"karpūracandanārdrāṅgo mṛdugharmottaracchadaḥ" iti|
mālinaḥ-mālābhūṣitasya| nivṛttakāmatantrasya-suratavimukhasya| tanu-viralaṃ,
vāso yasya| jālārdrādayo vyajanaviśeṣāḥ klamaṃ haranti| jālārdrāḥ-vastramayāni
vyajanāni| tālavṛntāni-tālavṛntajayāni| vistṛtāḥ-ye vyajanakāle vistīryante|
padminīpuṭāḥ-padminīpuṭamayāni|
utkṣepāḥ-nalikāpraviṣṭadaṇḍatvādardhvamadhaścāmbhaḥ kṣipanti| te ca sarve
jalārdrādayo mṛdūtkṣepāḥ-mandāndolanāḥ| jalavarṣī himānilo yeṣāṃ te tathā|
karpūramālādayaḥ klamaṃ haranti| karpūragrathitā mallikāgrathitāśca mālāḥ|
saharicandanāḥ-pītacandanamaṇimiśritāḥ, hārāḥ-muktāvalayaḥ|
manoharāḥ-sundarākāraḥ, kalālāpaḥ-madhurālāpāśca, śiśavaḥ śukāḥ sārikāśca|
mṛṇālādidhāraṇājjaṅgamāḥ padminya iva yāśca striyaḥ, tāśca klamaṃ haranti|
idānīṃ varṣācaryāṃ nirdidikṣuridamāha---------------------
ādānaglānavapuṣāmagniḥ sanno'pi sīdati| varṣāsu doṣairduṣyanti
te'mbulambāmbude'mbare||42|| satuṣāreṇa
marutā sahasā śītalena ca| bhūbāṣpeṇāmlapākena malinena ca vāriṇā||43||
vahninaiva ca mandena, teṣvityanyonyadūṣiṣu| bhajetsādhāraṇaṃ
sarvamūṣmaṇastejanaṃ ca yat||44||
Ā. rā. saṃ-ādānamuktam, tenādānākhyena
kālena glānaṃ-saklamaṃ, vapuḥ-śarīraṃ, yeṣāṃ puruṣāṇāṃ te ādānaglānavapuṣaḥ,
teṣāmapacitadhātūnāmagnirapyapacitaḥ sanno-mandaḥ san, punarvarṣāsu
sīdati-hāniṃ yāti| apiśabdaḥ punararthe, anekārthatvānnipātānām| varṣāsviti
nityabahutvādbahuvacanam| kena sīdati ?
ityāha-kālasvabhāvāddoṣaiḥ,-vātapittaśleṣmabhiḥ,
duṣṭairityanuktamapyarthādgamyate| yato'gnisādahetutvamaduṣṭānāṃ teṣāṃ na
sambhavati| tasmādduṣṭairdoṣairagniḥ sīdatītyarthāllabhyate| nanu, kathaṃ
varṣāsu doṣāṇāṃ duṣṭatvaṃ syāt ? ityāha-duṣyantītyādi| te doṣā duṣyanti| kadā
? ambare-viyati, ambulambāmbude-ambunā lambā atinirbharatvādambulambā īdṛśā
ambudāḥ-meghāḥ, yasminnevaṃvidhe sati| anena ca viśeṣaṇenāsya kālasya
svarūpamupalakṣayantyācāryāḥ| yadaivaṃvidho varṣākālaḥ sampadyate, tadaivaite
doṣā duṣyanti-svakarmaṇyayogyāḥ sampadyante, na
varṣākālamātre'nāsāditasvarūpe| tathā, satuṣāreṇa marutā-sajalakaṇena
pavanena, tathā, sahasā-grīṣmatāpasantāpādanantarameva, śītalenābhyantaro
vāyurduṣyati| tathā, bhuvo bāṣpaḥ-ūṣmā bhūbāṣpastena| tathā,
kālasvābhāvyāccāmlapākena vāriṇā pittaṃ duṣyati| tathā, malinena
vāriṇā-lūtāditantuviṇmūtretyādikaluṣeṇa varṣājalena, kālasvābhāvyāccātiśayena
mandatvaṃ gatenāgninā śleṣmā duṣyati| tadevamasminkāle vātapittaśleṣmāṇo
yugapatkālasvābhāvyādduṣyanti| nanviha trayāṇāmapi doṣāṇāṃ kopo'nujñāyate|
vakṣyati tu (hṛ.sū.a. 12|24)-"cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu" iti|
tadime vacasī parasparaṃ vyāghnāte| atrocyate| nānayorvākyayormitho virodhaḥ
sambhāvyate| yasmādiha duṣyantītyuktyā svasthānasthā eva duṣṭiṃ prāptā
viṣādispṛṣṭadravyavatkāryakaraṇe'samarthā jāyanta ityuktam| cayaprakopapraśamā
ityatra prakarṣeṇa kopaḥ sthānāntaragatilakṣaṇo gaditaḥ| tadevamasmin kāle
vāyoḥ kadācidduṣṭatvaṃ syāt kadācitkopaśca, iti vacanābhyāmetābhyāṃ
pratyapādi| pittaśleṣmaṇostu duṣṭatvamātrameva| iti na kiñcidatrāsamañjasam|
teṣvityādi| iti-prakāre| anyonyaṃ dūṣayituṃ śīlaṃ yeṣāṃ vātādīnāṃ ta evam,
teṣu-anena prakāreṇa parasparaṃ dūṣaṇasvabhāveṣu satsu, bhajetsādhāraṇaṃ
sarvaṃ-yatkiñcidvātādīnāṃ yugapat praśamanaṃ praśamanaṃ tatsarvaṃ seveta|
yaccoṣmaṇo jāṭharāgneḥ, tejanaṃ-uddīpanaṃ, tadbhajet| ūṣmaṇastejanasyātra
caśabdaprayuktasyopādānaṃ prādhānyakhyāpanārtham| agnirhi sarvabhāvānāṃ
pradhānam| tathā ca vakṣyati (saṅgrahe śā.a.6)- "śānte'gnau mriyate, yukte
ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate" iti|
tasmādagnyuttejanārthaṃ yatnaḥ kārya iti bhāvaḥ| bhajediti kriyāpadaṃ
ādidīpakatvāt "bhojanaṃ tvatidurdine" iti yāvatsarveṣu yojyam| atha
varṣācaryā| sā ca cayapūrvake prakope śodhanī, acayapūrvake śamanī| tatra
sopapattikamubhayacaryā sādhāraṇaṃ vidhatte-ādānamlanavapuṣāmiti|
yatsādhāraṇaṃsarvadoṣaharaṃ, yaccoṣmaṇastejanaṃ-agnidīptikaraṃ, tatsarvaṃ
varṣāsu bhajet| keṣu satsu ? teṣu-agnidoṣeṣu,
anyonyadūṣiṣu-kṛtaparasparadūṣaṇeṣu satsu| sarveṣāṃ duṣṭatvārsarvasādhāraṇaṃ
bhajedityarthaḥ| kathamanyonyadūṣaṇam ? iti,-anena prakāreṇa|
ādānenāvasannadehānāmagnirapi dehāvayavatvādavasanno'pi punardoṣaiḥ
sīdati-mandatvalakṣaṇāṃ duṣṭiṃ yāti| te ca doṣā ādānamandena vahninā
duṣyanti-duṣṭiṃ yānti| vahneḥ sahakārīṇyāha-ambulambāmbude'mbare,-
jalabharalambamānameghe nabhasi sati, satuṣāreṇa-sajalakaṇen, sahasā
pravṛttena śītalena ca vāyunā duṣyanti, bhūvāṣpeṇa ca duṣyanti, amlapākena
malinena ca vāriṇā duṣyanti| duṣṭiścātra vāyoścayapūrvakaḥ prakopaḥ,
"cayaprakopraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu" iti (hṛ. sū. a. 12/24) vacanāt|
pittasya cayalakṣaṇā duṣṭiḥ, varṣādiṣu tu pittasya" iti (hṛ. sū. a. 12/24)
vacanāt| kaphasya tvacayapūrvakaḥ prakopaḥ| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 6/33)
_"bhūvāṣpānmeghaniṣyandātpākādamlājjalasya ca| varṣāsvagnibale hīne kupyanti
pavanādayaḥ||" iti| carakavacane'pi pittaprakopaśabdena cayamātraṃ lakṣyam,
"cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam| bhavantyekaikaśaḥ ṣaṭsu
kāleṣvabhrāgamādiṣu||" iti (ca. sū. a. 17/112) svavacanavirodhabhāyāt|
kiṃ tatsādhāraṇamiti? tadudāharaṇārthamāha---------------------- āsthāpanaṃ
śuddhatanurjīrṇaṃ dhānyaṃ rasān kṛtān| jāṅgalaṃ piśitaṃ yūṣān madhvariṣṭaṃ
cirantanam||45|| mastu sauvarcalāḍhyaṃ vā
pañcakolāvacūrṇitam| divyaṃ kaupaṃ śṛtaṃ cāmbho bhojanaṃ tvatidurdine||46||
vyaktāmlalavaṇasnehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudravallaghu|
--------------------------------------------------|47|
Sa. śuddhā tanuryasya sa
evambhūtaḥ-kṛtavirekādiḥ san, āsthāpanaṃ-nirūhaṃ, bhajet| tathā, jīrṇaṃ
dhānyaṃ-purāṇayavagodhūmādikam| tathā, rasān-māṃsarasān| kimbhūtān ? kṛtān,-
snehaśuṇṭhyādiyutān| tathā, jāṅgalaṃ piśitaṃ-hariṇaiṇādikaṃ māṃsam| tathā,
yūṣān-mudgadāḍimādikṛtān| tathā, madhu-mārdvīkam, ariṣṭam, dvayamapyetat
cirantanaṃ-purāṇam, na tu navam, āgnimāndyabhayāt| mastu
sauvarcalāḍhyaṃ-akṣalavaṇasaṃyuktam| veti samuccaye| kimbhutaṃ mastu ?
pippalīpippalīmūlacavyacitrakanāgarāḥ pañcakolam, tenāvacūrṇitam| tathā,
divyaṃ ākāśajaṃ, tathā kaupaṃ, tathā śṛtaṃ-kvathitaṃ, cāmbhaḥ pibet| caḥ
samuccaye| divi bhavaṃ divyam, digāditvādyat| kūpe bhavaṃ kaupam,
prāgdīvyato'ṇ| atidurdine-vātavarṣākule'hani, vyaktāḥ-pradhānāḥ,
amlalavaṇasnehā yatra tadbhojanaṃ bhajet| tathā, saṃśuṣkaṃ-śuṣkaprāyam| tathā,
kṣaudravat-samākṣikam| tathā, laghu| nanu, "vātalaṃ madhu" iti (hṛ.sū.a. 5|52)
vakṣyati| pavanaścātra kupyatītyuktam| ato mākṣikasyātropayogo na yuktaḥ|
atrocyate| dehadhātavo'smin kāle kledamupayānti| tataśca kledasaṃrakṣaṇe
evopakṣīṇaprabhavatvāt madhu marutkopaṃ vidhātumasamartham| tasmānmadhūpayogo
nyāyya eva|
Ā. rā. śodhanīṃ vidhatte-āsthāpanamiti|
śuddhatanuḥ-kṛtavirecanaḥ san, āsthāpanaṃ-bastikarma, bhajet| śamanīṃ
vidhatte-jīrṇaṃ dhānyamiti| jīrṇaṃ-purāṇam| rasān-māṃsarasān|
kṛtān-paṭukaṭvamlasnehayutān| piśitaṃ-māṃsam| yūṣān-dhānyakvāthān, tānapi
kṛtān| madhu-mārdvīkam, ariṣṭaṃ-kvathitauṣadhamadyam, dvayamapi cirantanam|
pañcakolāvacurṇitaṃ sauvarcalalavaṇāḍhyaṃ ca mastu-dadhimaṇḍam|
divyaṃ-āntarikṣam| taccātītāśvinagṛhītaṃ kācādipātrastham, varṣāsu
grahaṇaniṣedhāt| tadabhāve kaupam, tacca śṛtam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 4)-
"divyaṃ kvathitakūpotthaṃ cauṇḍyaṃ sārasameva ca|" iti| varṣāviśeṣe
bhojanaviśeṣamāha-bhojanaṃ tviti| atidurrdine-vātavarṣākule'hani|
saṃśuṣkaṃ-kulmāṣādi| kṣaudravatsamākṣikam| vātalamapi madhu
kledaghnatvātkālasāmarthyena vā avātalatvādvihitam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.
7)- "vātalaṃ vātakope'pi varṣāsu madhu śasyate" iti|
athā'tra kāle yādṛśaḥ puruṣaḥ syāttaṃ darśayati-------------
----------------------------------------| apādacārī surabhiḥ satataṃ
dhūpitāmbaraḥ||47|| harmyapṛṣṭhe
vasedbāṣpaśītaśīkaravarjite| ---------------------------------------------|48|
Sa. pādābhyāṃ carati nityaṃ pādācārī,
naiva yaḥ so'pādacārī,-yānayāyī syāt| tathā, surabhiḥ-śobhanagandhayogāt|
"snānaśīlaḥ susurabhiḥ" (hṛ.sū.a. 2|31) ityanenaivāsyārthasyoktatvāt
surabhigrahaṇamatiśayārtham| tathā, satataṃ avirataṃ, dhūpite'mbare yasya sa
evam| tathā, harmyapṛṣṭhe-dhavalagṛhatale, vaset-tiṣṭhet| kīdṛśe ? bāṣpaśca
śītaṃ ca śīkaraśca tairvarjite|
Ā. rā. apādacāritvādi
vidhatte-apādacārīti| apādacārī-satataṃ hastyādivāhanagāmī|
dhūpitāmbaraḥ-agurvādidhūpitavastraḥ| satatamiti triṣvapi sambandhanīyam|
ataeva "snānaśīlaḥ susurabhiḥ" ityasyāpaunaruktyam| sthānaviśeṣe vāsaṃ
vidhatte-harmyapṛṣṭha iti| harmyapṛṣṭhe-harmyamastake|
------------------------------------------|
nadījalodamanthāhaḥsvapnāyāsātapāṃstyajet||48||
Sa. tathā, nadījalādīn pañca tyajet|
udakāloḍitāḥ saktavaḥ sasarpiṣkā udamanthavācyā jalāvakṣīrīsaṃjñāḥ| tadatra
kāle sāmyatvātsaktavastakrādisaṃyogānnātyantamaniṣṭāḥ| pānīya saṃyogāttu
vātalāḥ, prakṛṣṭavātale kāle nābhīṣṭā eva| muninā tvevamuktam (ca. sū.a.
6|34)- "udamanthaṃ divāsvapnamavaśyāyaṃ nadījalam| vyāyāmamātapaṃ caiva
vyavāyaṃ cātra varjayet" iti| adhunā śaraccaryāṃ vivakṣuridamāha-
Ā. rā. nadījalādīn
niṣedhati-nadījaleti| dravālohitāḥ saktavo manthaḥ, sa evodake drave
udamanthaḥ| āyāso-vyāyāmaḥ|
varṣāśītocitāṅgānāṃ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāṃ sañcitaṃ vṛṣṭau pittaṃ
śaradi kupyati||49|| tajjayāya ghṛtaṃ tiktaṃ
vireko raktamokṣaṇam| ------------------------------------------|50|
Sa. varṣāsu śītaṃ varṣāśītaṃ,
taducitaṃ-sātmyaṃ yasya, tadevaṃvidhamaṅgaṃ-vapuryeṣāṃ te varṣāśītocitāṅgā
narāḥ, teṣāṃ sahasaiva-jhaṭityeva, śaradi jātāyāṃ,
arkaraśmibhiḥ-bhānubhābhistaptānāṃ satāṃ pittaṃ kupyati| kimbhūtam ? vṛṣṭau
sañcitaṃ,-varṣāsu vṛddhiṃ gatam| yataścaivaṃ tataśca tajjayāya tiktaṃ
ghṛtaṃ-kuṣṭhacikitsitoktaṃ, yojyamiti vākyaśeṣaḥ| yadi vā, tiktairdravyaiḥ
sādhitam| tathā, vireko yojyaḥ| tathā, raktamokṣaṇaṃ ca| sarvopakramebhyaḥ
pitte virekasya jyāyastvādiha pūrvamupanyāsaḥ| tathā hyāha (carake sū.a.
25|39)- "virecanaṃ pittaharāṇām" iti| tato raktamokṣaṇaṃ,
pittādhāratvādraktasya| virecanāṅgatvācca tajjayāya ghṛtaṃ tiktamiti ghṛtasya
pūrvamupanyāsaḥ| na hyasnigdhasya virecanaprāptirasti| tathā ca vakṣyati (hṛ.
sū. a. 18|59)- "snehasvedāvanabhyasya kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ| dāru
śuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate" iti| tathā, viriktasya srutaraktasya ca
pavanaprakopabhayam| kālasvābhāvyācca pittakopabhayam| tadetatparihartuṃ tathā
dehapuṣṭyarthamagnisandhukṣaṇārthaṃ ca tiktaghṛtopayogaḥ kāryaḥ|
ityanekakāryakaraṇatvena prādhānyācca tiktaghṛtasya pūrvamupanyāsaḥ|
asamāsakaraṇaṃ ca jñāpanārtham| naitāni sarvāṇyavaśyaṃ tiktaghṛtādīni tadā
kāryāṇi| kiṃ tarhi ? deśādyanurodhāt kadācitpittavijayāya tiktaṃ ghṛtaṃ,
kadācidvirekaḥ, kadācidraktamokṣaḥ, kadāciddvayaṃ, kadācitsakalānyeveti|
virekastu pittavijayārthamavaśyaṃ śaradi kāryaḥ| yathā-vasante śleṣmavijayāya
vamanam, varṣāsu ca pavanavijayāya bastiḥ| ata eva prāṅnirdiṣṭaṃ vasante
vamanaṃ, varṣāsu cāsthāpanaṃ, śaradi vireka iti|
Ā. rā. atha śaraccaryā| sā ca
cayapūrvake śodhanī, acayapūrvake śamanī| tatra sopapattikāṃ śodhanīṃ
vidhattevarṣāśītocitāṅgānāmiti| varṣāsu sañcitaṃ pittaṃ
vārṣikaśītasātmyaśarīrāṇāṃ nṛṇāṃ śaradyarkaraśmibhiḥ sahasaiva
taptānāmasātmyatāpasambandhātkupyati| atasyasya-pittasya, jayāya
tiktaṃ-tiktasaṃjñaṃ kuṣṭhacikitsitoktaṃ, ghṛtaṃ snehanārthaṃ yojyam| tato
virekastato raktamokṣaṇam|
-----------------------------------------------| tiktaṃ svādu kaṣāyaṃ ca
kṣudhito'nnaṃ bhajellaghu||50||
śālimudgasitādhātrīpaṭolamadhujāṅgalam|
-----------------------------------------------|51|
Sa. kṣudhito'nnaṃ-bhojanaṃ,
tiktādiguṇayuktaṃ bhajet| kṣudhitagrahaṇamatibubhukṣitapratipādanārtham,
akṣudhitasya bhojanādhikārābhāvāt| kiṃ tattiktādiguṇayuktam ?
ityāha-śālītyādi| śālyādīn sapta bhajet|
Ā. rā. śamanīṃ vidhatte-tiktamiti|
kṣudhitaḥ san tiktādirasaṃ laghu śālyādikamannaṃ bhajet|
kṣudhitagrahaṇamatikṣudhitasya bhojanārtham| tadā hi
pittādhikyādasamyakkṣudhyapi kṣudhitatvabuddhiḥ| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a.
6/41)- "pittapaśamanaṃ sevyaṃ mātrayā suprakāṅkṣitaiḥ|" iti| śālyādigrahaṇaṃ
tattulyānāmeva tiktādīnāṃ prāptyartham| sitāśarkarā| dhātrī-āmalakī|
--------------------------------------------------| taptaṃ taptāṃśukiraṇaiḥ
śītaṃ śītāṃśuraśmibhiḥ||51||
samantādapyahorātramagastyodayanirviṣam| śuci haṃsodakaṃ nāma nirmalaṃ
malajijjalam||52|| nābhiṣyanti na vā rūkṣaṃ
pānādiṣvamṛtopamam| --------------------------------------------------|53|
Sa. samantāt-sarvataḥ,
sūryaprabhābhirahani taptaṃ-kvathitam, candrakiraṇairniśi śītīkṛtam| tathā,
agastyodayena nirviṣīkṛtam| tathā, śuci-pavitram| varṣāsu hyaśucītyuktam|
tacca haṃsopabhogyatayā haṃsavadatinairmalyāddhaṃsodakaṃ nāma
tantrakārairāyurvedaśāstre saṃjñitam| tathā, nirmalaṃ-akaluṣam| tathā,
malānvātapittaśleṣmaṇo, jayatīti malajit| agastyodayanirviṣaśabdena
viśeṣaṇenaitat pratipādayati, yathā-yadantarikṣaprabhavaṃ sarastaḍāgādisthaṃ
jalaṃ, tadeva prāyeṇa śaradyevaṃguṇaṃ vedyam| na kūpādiprabhavam, tasya sadā
nirviṣatvāt| tathā cāntarikṣaprabhavamevaṃ paṭhyate (hṛ. sū. a. 5|8)-
"lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam" iti| tacca nābhiṣyandi-na
srutirūpaśleṣmakāri, na vā rūkṣaṃ-na vātaprakopakāri| vāśabdaśca
śabdasyārthe'tra| yatastaptāṃśukiraṇaistaptam, yataśca śītāṃśukaraiḥ
śītaṃ-prāhlāditam, itthaṃ sneharaukṣyayorantare vartamānaṃ pānādiṣvamṛtopamam|
ādiśabdena snānāvagāhayorgrahaḥ|
kupitadoṣaśamanādakupitadoṣasāmyānuvṛttihetutvāccāmṛtatulyametajjalaṃ
bhajediti yojyam| atroṣṇāṃśugrahaṇamagnitāpanivṛttyai| kiraṇagrahaṇaṃ
sākṣāttatsparśasambhāvanārtham| tṛṇadavapalāśādibhirāstṛtamapi ravistāpayati
na tu tattathā guṇavat| ataḥ kiraṇagrahaṇena tadvyavadhānavyudāsaṃ karoti|
nanu ca, sarvaṃ dinaṃ sūryakiraṇaistāpaḥ sambhavati| candrakaraistu sarvāṃ
rātriṃ kathamiva syāt ? yataḥ sakalasya candramasaḥ paurṇamāsyāmeva sarvasyāṃ
rātryāṃ sambhavo nānyatra| tasmācchītaṃ candrakiraṇai rātryāmiti naitadyuktam|
atrocyate| vimale vyomani yathaiva ravicandrau yathākālamavyāhatasvarūpaṃ
prāptau pathyatāṃ jalasyāpādayatastadvannakṣatrāṇyapi| tasmānnakṣatrairapi
śītaṃ candreṇeva śreṣṭhameva bhavatyudakam| evaṃ caitadavagacchet,
anyathaitadvākyamayuktamiva syāt| carakamunināpyanenaivā'bhiprāyeṇa
nakṣatragrahaṇaṃ nākāri| yathā (ca. sū. a. 6|45)- "divā sūryāṃśusantaptaṃ niśi
candrāṃśuśītalam|" iti| aṣṭāṅgasaṅgrahe'pyuktam (sū.a. 4.)- "divā
divākarakarairniśākarakarairniśi" iti| atra hi sakalasyāhorātrasya
raviśaśiyogāya divāniśāgrahaṇam, anyathaitadanarthakaṃ syāt, vyabhicārābhāvāt|
Ā. rā. haṃsodakaṃ vidhatte-taptamiti|
kiraṇaraśmigrahaṇaṃ sākṣātsambandhārtham| samantādapi-sarveṣvapi pradeśeṣu|
ahorātragrahaṇaṃ sarvadā sambandhārtham| sarvaṃ dinaṃ sūryeṇa tāpitaṃ, sarvāṃ
ca rātriṃ śītāṃśunā śītalīkṛtam| śītāṃśuśabdena rātridṛśyaṃ
jyotiścakramupalakṣyate, yaugikatvāducyate vā| agastyo-jyotirviśeṣaḥ|
śuci-svata eva nirmalam, tacca śaradi| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/8)- "śaradi
sarvaṃ prasannatvāt" iti| tasmācchāradameva haṃsodakam| tathā''ha carakaḥ (sū.
a. 6/46)- "haṃsodakamiti khyātaṃ śāradaṃ vimalaṃ śuci" iti|
nirmalaṃ-sūryatāpādinā apagatadoṣam| malajit-doṣatrayaharam| nābhiṣyandi-na
srotaḥsrāvi| na vā rūkṣaṃ-na srotaḥśoṣi| pānādiṣu-pānasnānāvagāheṣu|
amṛtopamaṃ-yathā devānāmamṛtaṃ tathedaṃ manuṣyāṇām| saṅgrahe tu (sū. a. 4)-
"haṃsaughāpakṣavikṣepabhramadbhrmarapaṅktiṣu| susaroruhasevyāsu sarasīṣu
plaveta ca|| iti|
-------------------------------------------|
candanośīrakarpūramuktāsragvasanojjvalaḥ||53||
saudheṣu saudhadhavalāṃ candikāṃ rajanīmukhe|
-------------------------------------------|54|
Sa. candanaṃ cośīraṃ ca karpūraśca
muktāśca srajaśca vasanāni ca, tairujjvalaḥ-śobhanaḥ san,
saudheṣu-dhavalagṛhapṛṣṭheṣu, candrikāṃ jyotsnāṃ, bhajet| kadā ?
rajanīmukhe,-pradoṣe| paratastu nidāgha iva na sevyā, avaśyāyabhayāt| avaśyāyo
hyatra parihāryaḥ| tathā cāha-
Ā. rā. pradoṣe kaumudībhajanaṃ
vidhatte-candranośīreti| candanādibhirujjavalaḥsan, saudheṣvavasthitaḥ
saudhadhavalāṃ candrikāṃ rajanīmukhe bhajet| uśīraṃ-sugandhivālakam|
srajaḥ-kumudādimālāḥ| saudheṣu-sudhādhavalagṛheṣu|
-------------------------------------------|
tuṣārakṣārasauhityadadhitailavasātapān||54||
tīkṣṇamadyadivāsvapnapurovātān parityajet|
-------------------------------------------||55||
Sa. tuṣārādīn daśa parityajet|
tuṣāro-avaśyāyaḥ| kṣāro-yavakṣārādiḥ| sauhityaṃ-tṛptiḥ| tīkṣṇaṃ ca tanmadyaṃ
ca tīkṣṇamadyam| purovātaḥ-pūrvadigāgato vātaḥ|
raṃ0-tuṣārādīnniṣedhati-tuṣārakṣāreti| tuṣāroabadhyāyaḥ| kṣāro-yavakṣārādiḥ|
sauhityaṃ-tṛptibhojanam| tīkṣṇamadyaṃ-tīvramadamadyam|
purovātaḥ-pūrvadigvāyuḥ|
vyāsena ṛtucaryāmuktvā samāsenāha-
-------------------------------------------| śīte varṣāsu cādyāṃstrīn
vasante'ntyān rasānbhajet svāduṃ nidāghe, śaradi svādutiktakaṣāyakān|
śaradvasantayo rūkṣaṃ śītaṃ gharmaghanāntayoḥ||56||
annapānaṃ samāsena viparītamato'nyadā|
-------------------------------------------|57|
Sa. śīte-hemantaśiśirayoḥ, varṣāsu
cādyāṃstrīn-svādvamlalavaṇākhyān, rasān bhajet| vasante
cāntyāṃstrīn-tiktakaṭukaṣāyān bhajet| svāduṃ nidāghe-grīṣme madhuraṃ, bhajet|
śaradi svādutiktakaṣāyān bhajet| śaradvasantayo rūkṣamannapānaṃ samāsena
bhajet| ato viparītaṃ-snigdham, anyadā-hemantaśiśiragrīṣmavarṣāsu|
śītamannapānaṃ gharmaghanāntayorbhajet| ato viparītaṃ-uṣṇamannapānam,
anyadā-hemantaśiśiravasantavarṣākhye kāle, bhajet|
Ā. rā. vyāsenoktamṛtucaryāṃ
sukhagrahaṇārthaṃ samāsenāha-śīte varṣāsu ceti| hemantaśiśiravarṣāsu
svādvamlalavaṇasnigdhoṣṇamannapānaṃ bhajet| vasante tiktakaṭukaṣāyarūkṣoṣṇam|
grīṣme svāduśītasnigdham| śaradi svādutiktakaṣāyarūkṣaśītam| iti mathitārthaḥ|
samprati sevyatvenopadiṣṭasyāhārasyāpavādamāha-------------
-------------------------------------------| nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ
svasvādhikyamṛtāvṛtau||57||
Sa. nityaṃ-sarvadā, sarveṣāṃ-ṣaṇṇāmapi
rasānāṃ, abhyāsaḥ-śīlanaṃ, kāryamiti vākyaśeṣaḥ| "sarvarasābhyāso balakarāṇām"
iti (saṃ. sū. a. 13) vacanāt| nanvevaṃ sati yathartusevyatvena rasaniyamo yaḥ
pūrvaṃ kṛtaḥ sa viruddhaḥ ? netyāha-svasvetyādi| ṛtāvṛtāviti vīpsāyāṃ dvitvam|
svaṃ ca svaṃ ca svasvaṃ, tasyādhikya-bhūyastvaṃ, kāryamiti śeṣaḥ| yathā-śīte
varṣāsu cādyāṃstrīnityuktam| tadeteṣu ṛtuṣvete rasā bhūyasopayoktavyāḥ, na
tveta evetyarthaḥ| tathā, samadhātuṃ prati same deśe caiṣa niyamo vedyaḥ|
anyatra tu jāṅgale'nūpe vā deśe viṣamadhātośca dhātusāmyotpādanārthaṃ
deśadehānuguṇamanyartuvihitavidhānamanyasminnapyṛtāvanuṣṭheyameva|
Ā. rā. svādvādiniyamānnivāritasya
rasāntarasya pratiprasavaṃ karoti-nityamaiti| nityaṃ-sarveṣu ṛtuṣum sarveṣāṃ
rasānāmabhyāsaḥ kartavyaḥ| nanvevaṃ cettarhi svādvādividhirvyathaḥ syādityata
āha-svasvādhikyamiti| yathāsvaṃ vihitānāṃ asvādvādīnāmitarebhyo'dhiko'bhyāsaḥ
kartavyaḥ|
kimanyasminnṛtau prāpte, pūrvartucaryā sahasaiva tyājyā'nyā ca sevyā ?
netyāha------------------------------------ ṛtvorantyādisaptāhāvṛtusandhiriti
smṛtaḥ| tatra pūrvo vidhistyājyaḥ sevanīyo'paraḥ kramāt|58| asātmyajā hi rogāḥ
syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt| 58 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne ṛtucaryā nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa.
ṛtvoḥ-śiśiravasantayorgrīṣmaprāvṛṣorityādikayoḥ, antyaścādiśca yau saptāhau
tāvṛtusandhiriti smṛtaḥ-ityucyate| tatra-saptāhadvayalakṣaṇa ṛtusandhau,
pūrvaḥ-pūrvartusambandhī, vidhistyājyaḥ| aparaḥ-eṣyaddatusambandhī, sevanīyaḥ|
katham ? kramāt,-krameṇa, "pādenāpathyamabhyastam" (hṛ. sū. a. 7|47) ityādinā|
saptānāmahnāṃ samāhāraḥ saptāhaḥ| saptāhaśca saptāhaśca saptāhau|
"rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac samāsāntaḥ| "na saṃkhyādeḥ samāhāre"
ityahnādeśaniṣedhaḥ| nanu, kimevaṃ tyāgaḥ sevanaṃ ca kriyate ?
ityāha-asātmyajā ityādi| yasmāt sahasā tyāgaśīlanāt asātmyāt-anucitājjātā
asātmyajā rogāḥ syuḥ| tataḥ sahasā tyāgaśīlanaṃ na kāryamiti bhāvaḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
Ā. rā. pūrvottarayoṛtucaryayoḥ krameṇa
tyajanabhajane vidhatte-ṛtvoriti| pūrvasyartorantyaḥ saptāhaḥ, uttarasya ca
ādyaḥ saptāhaḥ, evaṃ caturdaśāhāt ṛtusandhiḥ smṛtaḥ| tasmin ṛtusandhau
purvartusambandhī vidhiḥ kramāt tyājyaḥ, uttarartusambandhī kramātsevyaḥ|
sahasā hi tyāgaśīlane ca kriyamāṇe asātmyajā rogāḥsyuḥ| kramo yathā-ṛtusandheḥ
prathame dine purvasyāhārasya trayaḥ pādāḥ, uttarasyaikaḥ| dvitīye pūrva
evāhāraḥ| tṛtīye prathamavat| caturthe purvasya dvau pādau, uttarasya dvau|
pañccamaṣaṣṭhayoḥ prathamavat| saptame caturthavat| aṣṭame pūrvasyaikaḥ,
uttarasya trayaḥ| navamadaśamaikādaśeṣu caturthavat| dvādaśe'ṣṭamavat|
trayodaśe uttara eva āhāraḥ| caturdaśe'ṣṭamavat| ataḥparaṃtūttara evāhāraḥ|
amu ca kramaṃ "pādenāpathyam" (hṛ. sū. a. 7/47) ityatropapādayiṣyamaḥ|
suśrutastvahorātre'pi ṣaḍṛtūnāha (sū. a. 6/15)- "tatra pūrvāhṇe vasantasya
liṅgam, madhyāhne grīṣmasya, aparāhṇe prāvṛṣaḥ, pradoṣe vārṣikam,
śāradamardharātre, pratyuṣasi haimantamupalakṣayet| evamahorātramapi varṣamiva
śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt" iti| nanu, tataścaikasya
doṣasyaikasmin kāle cayaprakopopaśamairviruddhatvaṃ cāpadyate,
vārṣikāṇāmāhorātrikāṇāṃ ca cayādīnāṃ tathā samāveśāt| yathā-vasantasya
pūrvāhṇe kaphasya liṅgam, madhyāhne grīṣmasya| maivam|
āhorātrikaiścayādibhiranavakāśaiḥ sāvakāśā vārṣikāścayādayo bādhyante|
āhorātrikaḥ kaphasya hi praśamo mādhyāhnikaḥ, tasyāvakāśo madhyāhna eva|
prakopastu vāsāntika, tasyāvakāśāḥ sāyāhnādayo'pi, teṣāmapi vasantatvāt| na
grīṣmādimadhyāhno mādhyāhnikasya praśamasyāvakāśa iti vācyam, grīṣme
tāvadgrīṣmatvādeva praśame siddhe vaiyarthyāt| varṣāsu doṣatrayaduṣṭiḥ,
śaradyapi kiñcitkaphapakopa iṣṭaḥ| "kuryātpittaṃ ca śaradi tasya cānubalaḥ
(laṃ) kaphaḥ" iti (hṛ.ni.a. 2/51) vacanāt| hemantaśiśirayoḥ sañcayaḥ spaṣṭa
eva| evaṃ cayapraśamayorapi vācyam| cayaprakopayostvavirodhaḥ,
dvayorvṛddhirūpatvāt| yacca pracalitatvaṃ prakope viśeṣaḥ, taṃ
praticayahetorudāsīnatvam| evaṃ vātapittayorapi vācyam| nanu,
"vayohorātribhuktānāṃ te'ntamadhyādigāḥ kramāt|" iti (hṛ.sū.a. 1/8) vākye
pittakaphavātānāṃ madhyāhnapurvarātrāpararātreṣu prakopa uktaḥ| suśrutavākye
tu vātacayavātaprakopakaphacayā uktāḥ, iti virodhaḥ| maivam|
doṣabhedanāvirodhāt| athartulakṣaṇaṃ saṅgrahe (sū.a.4)-"dhūmadhūmrā
rajomandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityā marucchaityāduttaro romaharṣaṇaḥ||
rodhrapriyaṅgupunnāgalavalyaḥ kusumojjvalaḥ| dṛptā
gajājamahiṣavājivāyasaśūkarāḥ|| himānīpaṭalacchannā līnamīnavihaṅgamāḥ| nadyaḥ
sabāṣpāḥ soṣmāṇaḥ kūpāpaśca himāgame|| dehoṣmāṇo viśanto'ntaḥ śīte
śītānilāhatāḥ| jaṭhare piṇḍitoṣmāṇaṃ prabalaṃ kurvate'nalam|| visarge balināṃ
prāyaḥ svabhāvādiguru kṣamam| bṛṃhaṇānyannapānāni yojayettasya yuktaye||
vasante dakṣiṇo vāyurātāmrakiraṇo raviḥ| navapravālatvakpatrāḥ pādapāḥ
kakubho'malāḥ|| kiṃśukāśokacūtādivanarājivirājitāḥ|
kokilālikulālāpakalakolāhalākulāḥ||
grīṣme'tasīpuṣpanibhastīkṣṇāṃśurdavadīpitāḥ| diśo jvalanti bhūmiśca
mārutonaiṛto'sukhaḥ|| pavanātapasaṃsvedarjantavo jvaritā iva|
tāpārtatuṅgamātaṅgamahiṣaiḥ kaluṣīkṛtāḥ|| divākarakarāṅgāranikaraiḥ
kṣapitāmbhasaḥ| pravṛddharodhaso nadyaśchāyāhīnā mahīruhāḥ||
viśīrṇajīrṇaparṇāśca śuṣkavalkalatāṅkitāḥ| varṣāsu vāruṇo vāyuḥ
sarvasasyasamudbhavaḥ|| bhinnendranīlanīlābhravṛndamandāvilaṃ nabhaḥ| dīrghikā
navavāryoghamagnasopānapaṅktayaḥ|| vāridhārābhṛśāghātavikāsitasaroruhāḥ|
saritaḥ sāgarākārā bhūravyaktajalasthalā||
mandrastanitajīmūtaśikhidarduranāditā|
indragopadhanuḥkhaṇḍavidyududyotadīpitā|| paritaḥ śyāmalatṝṇā
śilīndhrakuṭajojjvalā| śaradi vyomaśubhrābhraṃ kiñcitpaṅkāṅkitā mahī||
prakāśakāśasaptāhvakumudā śāliśālinī| vikṣiptatīkṣṇakiraṇo
meghaughavigamādraviḥ|| babhruvarṇo'tivimalāḥ krauñcamālākulā diśaḥ|
kamalāntarasaṃlīnamīnahaṃsāṃsaghaṭṭanaiḥ|| taraṅgabhaṅgatuṅgāni sarāṃsi
vimalāni ca|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| ṛtucaryāprakaraṇaṃ
sāmastyena nirūpitam|| 3||