Sa. svasthavṛtte'pravṛttasya
vegadhāraṇaśīlasya ca svāsthyāsambhavaḥ| ato vegadhāraṇapratiṣedhena yā
rogānutpattistāmadhikṛtyādhyāya ārabhyate--
athāto rogā|1]nutpādanīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. vyākhyā'tra
prathamādhyāyavadboddhavyā| rogāṇāmanutpādaḥ- anutpādanam, tasmai hito
rogānutpādanīyaḥ| upadarśanaṃ cedam| nidarśanākhyayā tantrayuktyā
cotpannarogopaśamaneeyo'pi, vātādirodhotthānāṃ rogāṇāmupaśamasyābhyupadeśāt|
tathā ca vakṣyati (asminnevādhyāye ślo.34)- "anutpattyai samāsena vidhireṣaḥ
pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye||" iti|---------
Ā. rā. rogānutpādanīyamadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijñānīte-atheti| yataḥ pūrvayoradhyāyayorniyatakālo vihāro
vyākhyātaḥ| ihāniyatakālaḥ| sa ca pañcadhā,-vegadhāraṇaṃ, vegodīranaṃ,
śodhanaṃ, bṛṃhaṇaṃ, bhūtādyasparśanaṃ ceti| teṣāṃ ca [2]hānopādānābhyāṃ
rogāṇāmanutpādanam, prāgabhāvapradhvaṃsahetutvāt| tatra dhāraṇodīraṇayorhānāt
prāgabhāvaḥ, śodhanādyupādānādubhayam| ata evāyaṃ
rogānutpādanahetutvādrogānutpādanīyaḥ| nanu, rogānutpādanīyo
[3]yadyayamadhyāya[4]starhyauṣadhaskandhe praṇidhīyatām| satyam| ya eva hi
hetavaḥ, tānyevauṣadhāni| asamyagyogasamyagyogāvevātra bhedakau|
kintvanutpanneṣu vyādhiṣu ye vihārāhārā rāgato vidhito vā prāptāḥ prāyaḥ
sevyante, te hetuskandhe vidhīyante| teṣāmeva hi pramādātpratikūladaivādvā
satyasamyagyoge hetutvam| ya utpanneṣu, te bheṣajaskandhe| teṣāmeva
hyapramādādanukūladaivādvā sati samyagyoge bheṣajatvam| [5]pūrvayoruttareṣāṃ
ca ṣaṇṇāmadhyāyānāmanenaivābhiprāyeṇa hetuskandhe praṇidhānamiti
sakalamanākulam| rogānutpādanīyatvaṃ ca yadyapi sarveṣāmevādhyāyānām,
tathāpyasyaiva saṃjñākaraṇamatiśayadyotanārtham|
vegānna dhārayedvātaviṇmūtrakṣavatṛṭkṣudhām|
nidrākāsaśramaśvāsajṛmbhāśrucchardiretasām||1||
Ā. rā. vātādeenāṃ vegānna dhārayet|
sarvatra dvandvasamāsaḥ| kṣavaḥ- chikka| 6 śramo- vyāyāmāyāsaḥ, tena śvāsaḥ
śramaśvāsaḥ| tatra vegadhāraṇaṃ niṣedhati-vegānneti| pravṛtyunmukhatvaṃ vegaḥ|
vātaśabdenādhovāta ūrdhvavātaśca| kṣavaḥ-kṣavathuḥ| śrameṇa śvāsaḥ
śramaśvāsaḥ| aśru-ānandajaṃ śokajaṃ vā netrodakam|
vātasya prādhānyāttadhrodhajān rogān pūrvaṃ ni 1 darśayannāha---- adhovātasya
rodhena gulmodāvartarukklamāḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgadṛṣṭyagnivadhahṛdgadāḥ 2
||2||
Sa. adhovātasya rodhena gulmādayo
jāyante| ūrdhvavātasya- udgārarūpasya rodhāt sukhasādhyā arucyādayaḥ| ata
evādhovātarodhādye rogā atipratyapāyarūpā gulmādayaḥ, te'tra pūrvaṃ nirdiṣṭāḥ|
udāvartaḥ- arśonidāne vakṣyate| ruk- pīḍā| klamo- glāniḥ| vātamūtraśakṛtsaṅgo-
vātādīnāmapravṛttiḥ| dṛṣṭeragneśca vadho- nāśaḥ| hṛdgado- hṛdrogaḥ|
Ā. rā. tatra niṣedhātikrame doṣaṃ
darśayan vegadhāraṇajān rogānāha| tatrādhovātaroghajān rogānāha-adhovātasyeti|
ruk-koṣṭhaśūlam| vātādīnāṃ saṅgaḥ-svābhāvika pravṛttirodhaḥ|
dṛṣṭivadhaḥ-timiram| agnivadhaḥ-agnimāndyam| hṛdgado-hṛdrogaḥ|
śakṛtaḥ piṇḍikodveṣṭapratiśyāyaśirorujaḥ| 3 ūrdhvavāyuḥ parīkarto
hṛdayasyoparodhanam||3|| mukhena
viṭpravṛttiśca pūrvoktāścāmayāḥ smṛtāḥ|
-------------------------------------------------|4|
Sa. śakṛto rodhena piṇḍikodveṣṭādayo
jāyante| udveṣṭanamivodveṣṭaḥ| piṇḍikodveṣṭaḥ| piṇḍikā-jaṅghākāṇḍasya paścime
bhāge piṇḍākṛti kaṭhinaṃ māṃsam| tatrodveṣṭaneneva rugbhavatītyarthaḥ|
pratiśyāyaḥ-pīnasaḥ| caḥ samuccaye| na kevalameta eva,
yāvatpūrvoktāḥ-gulmādayaśca, smṛtāḥ|
Ā. rā.
adhovātarodhajānantaramūrdhvavātarodhajeṣu vācyeṣu śakṛnmūtrarodhajānāṃ
vacanamadhovātarodhaja 1 tulyarogayogatvāt| tatra viḍrodhajānāha-śakṛta iti|
jaṅghāyāḥ paścime bhāge piṇḍikākūtimāṃsaṃ piṇḍikā, tasyā udveṣṭanaṃ-udveṣṭa 2
mānāyāmiva duḥkham| pūrvoktāḥ-adhovātarodhajāḥ|
----------------------------------------------|
aṅgabhaṅgāśmarībastimeḍhravaṃkṣaṇavedanāḥ||4||
mūtrasya rodhātpūrve ca prāyo rogāḥ----------|
---------------------------------------------|5|
Sa. mūtrasya rodhādaṅgabhaṅgādayo
jāyante| aṅgānāṃ bhaṅgaḥ sphoṭanamivāṅgabhaṅgaḥ| bastyādīnāṃ vedanayā
sambandhaḥ| meḍhraṃśiśrnam| pūrve ca prāyo rogāḥ-adhovātaśakṛdrodhajāḥ, te'pi
mūtrasya rodhājjāyante| prāyograhaṇāt vātādirodhajāḥ kecidevotpadyante
kecinneti bodhayati|
Ā. rā. mūtrarodhajānāha-aṅgabhaṅgeti|
aṅgabhaṅgo-bhajyamāneṣvivāṅgeṣu duḥkham| bastyādīnāṃ ca vedanāḥ| pūrve
rogāḥ-adhovātaviḍrodhajāḥ| te ca prā 3 yograhaṇānna sarve|
-----------------------------------tadauṣadham| vartyabhyaṅgāvagāhāśca
svedanaṃ bastikarma ca||5||
Sa. tadauṣadhaṃ-teṣāṃ vātādirodhajānāṃ
rogāṇāmauṣadhaṃ cikitsitaṃ bhavati| kiṃ tat ? ityāha-vartītyādi|
vartiḥ-madanaphalādikṛtā phalavartisaṃjñā| abhyaṅgaḥ-abhyañjanam| avagāho
vātaharadravyasādhite drave droṇyāṃ nihite pāyudeśasyāvasthāpanam|
svedanaṃ-svedaḥ| bastikarma-malapravṛttaye bastividhau vakṣyamāṇam|
Ā. rā. uktānāṃ vātādirodhajānāṃ
rogāṇāmauṣadhamāha-tadauṣadhamiti| karma cetyantena|
teṣāṃ-adhovātaviṇmūtrarodhajānāmauṣadham| vartiḥ-gude praṇidheyā
phalavartisaṃjñā| vatriḥ-gude praṇidheyā phalavartisaṃjñā|
avagāhaḥ-tailādipūrṇadroṇyāṃ nimajjanam|
purīṣarodhottheṣvanyamapyasādhāraṇamupakramamāha--------- annapānaṃ ca
viḍbhedi viḍrodhottheṣu yakṣmasu|
----------------------------------------------|6|
Sa. purīṣavegadhāraṇajeṣu
yakṣmasu-rogeṣu, viśaḥ-purīṣasya, bhedi-bhedakamannapānaṃ
yāvakamastuvāstukādikamauṣadham| caśabdātpūrvoktaṃ vartyādi ca|
Ā. rā. viḍrodhajānāṃ
viśeṣamāha-annapānaṃ ceti| viḍbhedi-yavamastvādikam| yakṣmasu-rogeṣu| cakāraḥ
sāmā 4 nyānupraveśārthaḥ| anyathā 'brāhmaṇebhyo dadhi dīyatāṃ takraṃ
kauṇḍinyāya' itivat sāmānyabādhaḥ syāt|
mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam||6||
jīrṇāntikaṃ cottamayā mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca
saṃjñitaṃ-----------------|7|
Sa. mūtrarodhajeṣu punaḥ
prāgbhaktaṃ-bhojanātpūrvaṃ, ghṛtaṃ pāne śasyate| jīrṇāntikaṃ ghṛtaṃ ca
śasyate| katham ? uttamayā mātrayā-ahorātrajaraṇalakṣaṇayā|
yojanādvayametaccāvapīḍakasaṃjñitaṃ-avapīḍakamucyate| yojanayordvayaṃ
yojanādvayaṃ,-prāgbhaktasnehayojanā jīrṇāntikasnehayojanā ca| tatra,
prāgbhaktaṃ-yatra ghṛtapānasamanantaraṃ bhaktaṃ bhujyate, jīrṇāntikaṃ-yat
hyastane'nne jīrṇe ghṛtaṃ prayujyate| pradeśāntareṣvavapīḍakaśabdena
yojanādvayametadasmiṃstantre vedyam| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 8/124)-
"rasaiḥ koṣṇaiśca sarpirbhiravapīḍakayojitaiḥ" iti| tathā'ṣṭāṅgāvatāre
mūtrodāvartacikitsāyām-"avapīḍakasarpiśca viśeṣānmūtraje gade" iti| nanu,
vegadhāraṇena bāhulyena maruta eva kopaḥ| tathā ca vakṣyati (asminnevādhyāye
ślo.23)- "tataścānekadhā prāyaḥ pavano yatprakupyati" iti| pavanavijaye ca
tailaṃ yathā varaṃ na tathā ghṛtam| atastailasyaivāvapīḍakayojana matrocitam,
na sarpiṣaḥ| atrocyate| tailasya vātajito'pi
baddhaviṭkālpamūtrasvabhāvatvādatrāyogyaṃ pānam| tathā ca vakṣyati (hṛ.sū.a.
5/55)- "tailaṃ svayonivat" ityārabhya yāvat "baddhaviṭkam" iti|
svayonivadityukteścālpamūtratvam| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 6/21)-
"uṣṇastvacyo himaḥ sparśe keśyo balyastilo guruḥ| alpamūtraḥ" iti| tadevaṃ
tailasya baddhaviṭkālpamūtrasvabhāvatayā tadīyo'vapīḍako mūtrarodhottheṣu
rogeṣvauṣadhatvena na yuktaḥ, api tu sarpiṣa eva yuktaḥ|
Ā. rā. mūtrarodhajānāṃ
viśeṣamāha-mūtrajeṣviti| avapīḍako dvividhaḥ,- hṛsvayā mātrayā
prāgbhaktaprayogaḥ, uttamayā anannaprayogaśca| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 5)-
"mūtrajeṣu tu pāne ca prāgbhaktaṃ śasyate ghṛtam| jīrṇāntikaṃ cottamayā
mātrayā yojanādvayam| avapīḍakametacca saṃjñitaṃ" iti| cakāraḥ
sāmānyānupraveśārthaḥ|
-------------------------------dhāraṇātpunaḥ||7||
udgārasyāruciḥ kampo vibandho hṛdayorasoḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra
bheṣajam||8||
Sa. punariti vyatireke| udgārasya
dhāraṇādarucyādayo bhavanti| uro-vakṣaḥ, tasyādho hṛdayam,
tayorvibandhaḥ-antastambha iva| tatra-teṣu rogeṣu,
hidhmāvadbheṣajam-śvāsahidhmācikitsite hidhmāyāścikitsitaṃ vakṣyati|
Ā. rā.
ūrdhvavātarodhajānāha-udgārasyeti| rodheneti prakṛtatvāllabhyate| kampaḥ
sarvāṅgānām| hṛdayorasorvibandhaḥ-rajjvādibhirbadhyamānayoriva duḥkham|
ādhmānaṃ-udarāpūraṇam| udgārarodhajānāmauṣadhamāha-hidhmāvaditi| hidhmāyāmiva
hidhmāvat|
śirortīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṃ kṣuteḥ|
------------------------------------------------|9|
Sa. kṣuteḥ-kṣavathoḥ,
dhāraṇācchirortyādayaḥ syuḥ| durbalasya bhāvo daurbalyam, guṇavacanetyādinā
ṣyañ| indriyāṇāṃ-darśanādīnāṃ, daurbalyaṃ-viṣayagrahaṇāśaktitvam,
indriyadaurbalyam| nanu ca, pūraṇaguṇetyādinā samāsapratiṣedhena bhavitavyam|
atrocyate| ya eva guṇaśabdā guṇināvacchinnā guṇamātre vartante kadācid
guṇinyapi, ta eva pratiṣedhasya viṣayāḥ| yathā-paṭasya śuklo, guḍasya
madhuraḥ, ityādayaḥ| ye tu guṇamātra eva vartante na guṇini, te samāsasya
yathā-paṭahaśabdaḥ, putrasparśaḥ, kanyārūpam, drākṣārasaḥ, candanagandha
ityādayaḥ| tathendriyadaurbalyamityādāvapi bhāvapratyayāntasya sadā
vyatirekakāraṇatvādguṇābhidhāyitvameva| tasmādevamādau "tatsthaiśca guṇaiḥ
ṣaṣṭhī samasyate" iti samāsaḥ| tasyāyamarthaḥ-teṣu guṇeṣveva tiṣṭhantīti
tatsthāḥ| etaduktaṃ bhavati-guṇa eva ye guṇā vartante na dravyātmani, taiḥ
saha ṣaṣṭhī samasyata iti| śuklādiśabdānāṃ tu kadāciddravyavṛtitvāt
sāmānādhikaraṇyenāpi vṛttirddaṣṭā| yathā-śuklaḥ paṭa iti| guṇavṛttitvācca
vaiyadhikaraṇyenāpi| yathā-paṭasya śukla iti| tadeṣāṃ pratiṣedhaviṣayatvam|
paṭahaśabdādīnāṃ tu tatsthatvātsamāsaviṣayatvamiti sthitam| nanvevaṃ sati
balākāyāḥ śauklyamityatrāpi pūrvoktānnyāyātsamāsaḥ prāpnuyāt| atrocyate|
bhāṣyakāravacanānna bhaviṣyati| sa hi "guṇavacanagrahaṇameva kasmānna kriyate"
ityuktvā'bhyadhāt-"balākāyāḥ śauklyamityatrāpi yathā syāt" iti
samāsasyātrābhāvaḥ| arditaṃ-vātavyādhinidāne vakṣyate|
Ā. rā. kṣavathurodhajānāha-śirortīti|
śirortiḥ-śirovyathā| indriyāṇāṃ daurbalyaṃ-viṣayagrahaṇāśaktiḥ|
arditaṃ-ekāyāmaḥ| kṣuteḥ-kṣavathoḥ|
tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilokanaiḥ||9||
pravartayatkṣutiṃ saktāṃ snehasvedau ca śīlayet|
--------------------------------------------------|10|
Sa. kṣutiṃ saktāṃ-apravartamānāṃ,
tīkṣṇadhūmādibhiḥ pravartayet| tīkṣṇadhūmo-dhūmapānavidhau vakṣyate| tīkṣṇaṃ
cāñjanaṃakṣirogeṣu| tīkṣṇāghrāṇāṃ-yannāsayā marīcādigrahaṇam| tīkṣṇaṃ
nāvanaṃ-nasyavidhau vakṣyati| snehaśca svedaśca tau ca śīlayet-abhyaset|
kṣutiṃ kṣutam| suśrute coktam (śā. a. 4/50 ṭīkāyām)- "prāṇodānau samau syātāṃ
mūrdhni srotaḥpathe sthitau| nastaḥ pravartate śabdaḥ kṣutaṃ tacca
vinirdiśet||" iti|
Ā. rā.
kṣavathutedhajānāmauṣadhamāha-tīkṣṇadhūmeti| kṣutyavarodhajeṣvavaruddhāṃ
kṣutiṃ tīkṣṇairdhūmādibhiḥ sūryavilokanena ca pravartayet| tathā snehasvedau
ca śīlayet| saṅgrahe tu (sū. a. 5) "yojyaṃ vātaghnamannaṃ ca ghṛtaṃ
cottarabhaktakam|" iti|
śoṣāṅgasādabādhiryasammohabhramahṛdgadāḥ||10||
tṛṣṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvo vidhirhitaḥ|
------------------------------------------------|11|
Sa. tṛṣṇāyā nigrahāt-nirodhāt, śoṣādayo
bhavanti| tatra-tṛṣṇāyā rodhajeṣu vikāreṣu, sarvaḥ śīto
vidhiḥ-snānānnapānādiko hitaḥ|
Ā. rā. tṛḍrodhajānāha-śoṣāṅgasādeti|
śoṣo-mukhaśoṣaḥ| aṅgasādaḥ-aṅgavaiklavyam| sammoho-jñānābhāvaḥ|
bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva bhramaṇam|| hṛdrado-hṛdrogaḥ| tṛḍrodhajānāmauṣadhamāha
tatra śīta iti| tatra-tṛḍrodhajeṣu|
aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ||11||
tatra yojyaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam|
-------------------------------------------------|12|
Sa. kṣudha iti-nigrahādityanuvṛttiḥ,
nigrahāpekṣayā ṣaṣṭhī| evaṃ nidrāyā ityatrāpi yojyam| kṣudho-bubhukṣāyāḥ,
nigrahādaṅgabhaṅgādayaḥ ṣaṭ bhavanti| sāmānyenāpi śūlaśabdanirdeśe
pakvāśayagataḥ śūlo gṛhyate| kṣudveganigraheṇa nirāvaraṇaḥ prabhañjanaḥ
kupyati| tasya ca sthāna pakvāśayaḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 12/1)-
"pakvāśayakaṭī" ityārabhya yāvat "pakvādhānaṃ viśeṣataḥ" iti|
tatra-kṣunnigrahe, bhojanaṃ laghu snigdhamuṣṇamalpaṃ ca yojyam|
Ā. rā.
kṣudrodhajānāha-aṅgabhaṅgārucīti| glāniḥklamaḥ| śūlaṃ-koṣṭhaśūlam|
kṣudrodhajānāmāṣadhamāha-tatreti| tatra-kṣudrodhajeṣu|
nidrāyā mohamūrdhākṣigauravālasyajṛmbhikāḥ||12||
āṅgamardaśca, tatreṣṭaḥ svapnaḥ saṃvāhanāni ca|
------------------------------------------------|13|
Sa. nidrāyā nigrahānmohādayo bhavanti|
tatra-nidrāvegarodhotthe vikāre, svapna iṣṭaḥ| saṃvāhanāni-svalpāni mardanāni
ca|
Ā. rā. nidrārodhajānāha-nidrāyā iti|
mūrdhno'kṣṇośca gauravam| ālasyaṃ-anutsāhaḥ| aṅgamardaḥ-aṅgabhaṅgaḥ|
nidrārodhajānāmauṣadhamāha-tatreṣṭa iti| svapnaḥ-śayanam|
saṃvāhanaṃ-sukhasparśamardanam|
kāsasya rodhāttadvṛddhiḥ śvāsārucihṛdāmayāḥ||13||
śoṣe hidhmā ca, kāryo'tra kāsahā sutarāṃ vidhiḥ|
-------------------------------------------------|14|
Sa. kāsasya-kāsavegasya,
rodhāttadvṛddhiḥ tasya-kāsasya vṛddhiḥ-ādhikaya syāt| tathā, śvāsādayaḥ| tatra
kāsahākāsacikitsitoktaḥ, sutarāṃ-atiśayena, vidhiḥ kāryaḥ|
Ā. rā. kāsarodhajānāha-kāsasyeti|
tadvṛddiḥ-kāsavṛddhiḥ| śoṣo-rājayakṣmā| kāsarodhajānāmauṣadhamāha-
kāryo'treti| atra kāsarodhajeṣu|
gulmahṛdrogasammohāḥ śramaśvāsādvidhāritāt||14||
hitaṃ viśramaṇaṃ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ|
----------------------------------------------|15|
Sa. śrameṇa-adhvavyāyāmādinā sāhasena,
sadyo jātaḥ śvāsaḥ śramaśvāsaḥ| tasmādvidhāritāt-tadvegarodhāt, gulmādayaḥ
syuḥ| tatra viśramaṇaṃ hitam| vātaghnaśca kriyākramo hitaḥ|
Ā. rā.
śramaśvāsarodhajānāha-gulmahṛdrogeti| śramaśvāsarodhajānāmauṣadhamāha-hitaṃ
viśramaṇamiti|
--------------------------------------------------| jṛmbhāyāḥ kṣavavadrogāḥ,
sarvaścānilajidvidhiḥ||15||
Sa. jṛmbhāyā rodhāt kṣutivadrogāḥ|
tatra sarvā ca vātaghnī kriyā, hiteti śeṣaḥ| jṛmbhā-mukhavikāso gātravināmaḥ|
Ā. rā. jṛmbhārodhajānāha-jṛmbhāyā iti|
kṣavavatkṣavathoriva śirortyādayaḥ| jṛmbhārodhajānāmauṣadhamāha-sarvaśceti|
prakṛtatvājjṛmbhā rodhajānām|
pīnasākṣiśirohṛdruṅmanyāstambhārucibhramāḥ| sagulmā bāṣpatastatra svapno
madyaṃ priyāḥ kathāḥ||16||
Sa. bāṣpataḥ-aśruṇo vidhāritāt,
pīnasādayo bhavanti| pīnaso-nāsāsrāvaḥ| akṣiśirohṛdāṃ rujā sambandhaḥ| sagulmā
iti saśabdaścārthe, gulmāścetyarthaḥ| tatra svapnādikā cikitsā|
Ā. rā. bāṣparodhajānāha-pīnasākṣīti|
akṣirogaḥ śirorogo hṛdrogaśca| bāṣpaḥ-aśru| bāṣparodhajānāmauṣadhamāha-tatra
svapna iti| tatra-bāṣparodhajeṣu| priyāḥ-manoharāḥ|
visarpakoṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ| sakāsaśvāsahṛllāsavyaṅgaśvayathavo
vameḥ||17||
Sa. vameḥ-chardiśo vidhāritāyāḥ,
visarpādayaḥ syuḥ| koṭho-lohitaṃ kaṭhinaṃ ca maṇḍalam|
ākṣikaṇḍūpāṇḍūnāmāmayena sambandhaḥ| vyaṅgāni-mukhe śyāmāni maṇḍalāni|
Ā. rā. vamirodhajānāha-visarpeti|
koṭhaḥ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| akṣyāmayaḥ kaṇḍvāmayaḥ pāṇḍvāmayaśca|
hṛllāsaḥhṛdayādīṣayathāsahitāllavaṇapānīyodgiraṇam| vyaṅgaṃ-kṣudrarogaviśeṣaḥ|
gaṇḍūṣadhūmānāhārā rūkṣaṃ bhuktvā tadudvamaḥ| vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṃ
cātra virecanam||18|| sakṣāralavaṇaṃ
tailamabhyaṅgārthaṃ ca śasyate|
----------------------------------------------|19|
Sa. tatra gaṇḍūṣādayaḥ śastāḥ|
anāhāraḥ-abhojanam| eteṣāṃ dvandvaḥ| tathā rūkṣaṃ bhuktvā, tasya-rūkṣasya,
udvamaḥ-chardanam| evaṃ prāṇo vāyuḥ svamārgaṃ pratyeti| tato vyāyāmādyatra
śastam| tathā, kṣāralavaṇābhyāṃ yuktaṃ tailamabhyaṅgārthaṃ śasyate-hitaṃ
bhavati|
Ā. rā.
chardirodhajānāmauṣadhamāha-gaṇḍūṣeti| anāhāraḥ-upavāsaḥ| rūkṣamannaṃ bhuktvā,
tasyaivānnasya udvamaḥ-vamanam| asrasya srutiḥ-raktasrāvaḥ|
śukrāttatsravaṇaṃ guhyavedanāśvayathujvarāḥ||19||
hṛdvyathāmūtrasaṅgāṅgabhaṅgavṛddhyaśmaṣaṇḍhatāḥ|
---------------------------------------------------|20|
Sa. śukrādvidhāritāt tasya-śukrasya
sravaṇam| tathā, guhyavedanā-pāyuvṛṣaṇamehanānāṃ śūlam| tathā, śvayathuḥ
prakṛtatvādguhya eveti yojyam| vṛddhiḥ-vardhma| aśmaśabdenāśmarī kathyate|
ṣaṇḍhatā_strīgamanāśaktitvam|
Ā. rā. śukrarodhajānāha-śukrāditi|
tatsravaṇaṃ-śukrasrāvaḥ| guhyasya-meḍhrasya vedanā śvayathuśca|
vṛddhiḥ-muṣkavṛddhiḥ| aśma-aśmarī| ṣaṇḍhatā-apatyajananāsāmarthyam|
tāmracūḍasurāśālibastyabhyaṅgāvagāhanam||20||
bastiśuddhikaraiḥ siddham bhajetkṣīraṃ priyāḥ striyaḥ|
-------------------------------------------------------|21|
Sa. tatra tāmracūḍādikaṃ bhajet| tathā,
bastiśuddhikaraiḥ kūṣmāṇḍādibhiḥ, siddhaṃ kṣīraṃ bhajet| priyāśca kāntāḥ|
priyatvena hi tadviśeṣaṃ niranubandhaṃ rabhasena pravartate śukram|
Ā. rā.
śukrarodhajānāmauṣadhamāha-tāmracūḍeti| tāmracūḍaḥ-kukkuṭaḥ|
bastiḥ-bastikarma| bastiśuddhikaraiḥ-mūtrāśayaśodhanairyavakṣārādibhiḥ,
siddhaṃ(?) kṣīraṃ bhajet| evaṃ vegarodhajā rogā uktāḥ|
vegarodhino ye na cikitsyāḥ, tāndarśayannāha--------------
-------------------------------------------------| tṛṭśūlārtaṃ tyajet kṣīṇaṃ
viḍvamaṃ vegarodhinam||21||
Sa. tṛṭ ca śūlaṃ ca
tābhyāmārtaṃ-pīḍitam, tathā, kṣīṇaṃkṣīṇadeham, vegarodhinaṃ tyajet-na
cikitset| tathā, viśaṃ yo vamati, taṃ ca vegarodhinaṃ tyajet|
Ā. rā. tṛḍādyupadrutasya vegarodhina
upakramaṃ niṣedhatitṛṭśūlārtamiti| kṣīṇaṃ-kṣīṇadhātum| viḍvamaṃ-purīṣaṃ
vamantam|
atha kimeta eva rogā vegodīraṇadhāraṇādbhavanti ? netyāha----------- rogāḥ
sarve'pi jāyante vegodīraṇadhāraṇaiḥ|
------------------------------------------|22|
Sa. sarve'pi rogā jāyante na kevalaṃ
pūrvoktā eva| vegānāṃ-purīṣādisambandhināṃ, yānyudīraṇāni-anāgatānāṃ
pravartanāni, taiḥ| tathā, teṣāmevāgatānāṃ yāni vidhāraṇānianutsargalakṣaṇāni,
taiḥ| atreyaṃ yuktiḥ-vegodīraṇadhāraṇaṃ nāma vāyoḥ karma, tasya kriyāvattvāt|
tena ca vegodīraṇadhāraṇalakṣaṇena svakarmaṇā sa eva vāyuḥ kopyate| sa kupitaḥ
sarvāneva vikārān janayati| tathā coktam (hṛ. sū. a. 19/85)- "śākhāgatāḥ
koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na tu
kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti|| viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ
vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt" iti|
Ā. rā.
vegadhāraṇavatsarvarogahetutvakathanadvārā vegodīraṇaṃ niṣedhati-rogā iti|
uktānāṃ vegānāmudīraṇairdhāraṇaiśca sarve'pi rogā jāyante, na punaḥ pūrvoktā
eva| pravṛttāvanunmukhasya (vegasya) balādunmukhīkaraṇaṃ-udīraṇam|
vegadhāraṇavatsarvarogahetutvādvegodīranamapi tyajedityarthasiddham|
nirdiṣṭaṃ sādhanaṃ tatra bhūyiṣṭhaṃ ye tu tān prati||22||
tataścānekadhā prāyaḥ pavano yatprakupyati| annapānauṣadhaṃ tasya
yuñjītāto'nulomanam||23||
Sa. tatra-teṣu vegodīraṇadhāraṇottheṣu
sarveṣu madhye, ye tu bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena bhavanti gulmodāvartādayaḥ, tān
prati "vartyabhyaṅga" ityādinā, sādhanaṃ nirdiṣṭaṃ-cikitsoktā|
tataśca-vegodīraṇadhāraṇāt, anekadhāvāyuryasmātkupyati| ataḥ-asmāddhetoḥ,
tasyānulomanaṃ-mārgayojakaṃ, annapānauṣadhaṃ yuñjīta| yadyapi
vegodīraṇadhāraṇāt "sarve rogā jāyante" ityuktam| tathāpi, yathā
vegadhāraṇāccirakālabhāvinaḥ sapratyapāyā rogā bhavanti, na tathodīraṇāt| ata
eva tantrakāro'dhovātasya rodhenāmīromgā bhavanti, śakṛto rodhādamī
bhavantītyuvāca| na tu tadudīraṇādamī rogā bhavantīti| prāyograhaṇaṃ kvacit
kaphāderapi prakopa iti samāpādayati| tathā ca vaminigrahe uktam
"visarpakoṭhakuṣṭhākṣi" ityādi| tatra "gaṇḍūṣadhūmānāhārāḥ" ityādicikitsā| na
caivaṃrūpo vidhirvāyāvupadiśyate| tasmātprāyograhaṇam|
Ā. rā. sarveṣāṃ sādhanānuktau
hetumāha-nirdiṣṭamiti| sarveṣāṃ sādhane vaktavye, yatkeṣāṃcidgulmodāvartādīnāṃ
sādhanamuktam, tatrāyaṃ hetuḥ-yadgulmādayo bahulamutpadyante| itare tu
viralam| anuktasādhanānāṃ sāmānyena sādhanamāha-tataścānekadheti| yat-yasmāt,
tataḥ-tābhyāṃ vegodīraṇadhāraṇābhyāṃ, pavanaḥ prakupyati|
anekadhā-anekavyādhirūpeṇa| prāyograhaṇāt pittakaphāvapi| ataḥ-asmātkāraṇāt,
tasya-vāyoḥ, anulomanamannapānauṣadhaṃ prayuñjīta|
yadi vegarodhādrogā jāyante, tarhi lobhādīnāmapi narakādihetūnāṃ vegā na
dhāryā iti prāpte satīdamāha----- dhārayettu sadā vegān hitaiṣī pretya ceha
ca| lobherṣyādveṣamātsaryarāgādīnāṃ jitendriyaḥ||24||
Sa. tuśabdo'vadhāraṇe| sadā-sarvakālam,
lobherṣyādīnāṃ vegān dhārayedeva| hitaiṣī-yaḥ puruṣaḥ svahitamicchan| kva ?
pretya ceha ca,-paraloke tathehaloke ca| kimbhūtaḥ san ? jitāni-dāntāni,
indriyāṇi-manaḥṣaṣṭhāni cakṣurādīni, viṣayāṇāmanabhilāṣukatayā yena, sa
jitendriyaḥ| jitendriyaśabdena lobhādivegavidhāraṇe upāyaṃ darśayati|
jitendriya evaitān dhārayituṃ śakto nānya ityarthaḥ| lobhaḥ-gṛhatṛṣṇetyādiḥ|
īrṣyā-asūyā| dveṣo-vairam| mātsaryaṃ-paraguṇāsahiṣṇutvam| rāgaḥ-prītiḥ|
ādiśabdenābhidhyādiparigrahaḥ| pretyeha ceti kartavye dviścakārakaraṇaṃ
lobhādīnāṃ vegavidhāraṇena pretya tathā'smin loke tulyakakṣatvajñāpanārtham|
anyathā pretyetyasya pūrvanirdeśādbhūyasaiṣāṃ lobhādīnāṃ vidhāraṇaṃ pretya
hitam, na tatheha loke| paścānnirdiṣṭatvāt|
Ā. rā. lobhādivegadhāraṇaṃ
vidhatte-dhārayetviti| pretya-paraloke| iha-ihaloke| lobho-lolupatvam|
īrṣyāparotkarṣāsahanam| dveṣaḥ-parāpakārecchā| mātsaryaṃ-krodhaḥ|
rāgo-viṣayāsaktiḥ| ādiśabdācchokādayaḥ| jitendriyaḥ san-indriyajayavān
dhārayet, na tu bhayādinā| bhayādidhṛtānāṃ rogahetutvāt| iti
vegodīraṇadhāraṇaprakaraṇam|
anyacca hitaiśī kiṃ kuryāt ? ityāha------------- yateta ca yathākālaṃ malānāṃ
śodhanaṃ prati| atyarthasañcitāste hi ṛddhāḥ syurjīvitacchidaḥ||25||
Sa. malānāṃ-vātapittaśleṣmapurīṣādīnām,
yathākālaṃ śodhanaṃ prati yateta-yatnaṃ kuryāt| yo yasya malasya śodhanakālaḥ,
sa tasminkāle śodhanīya ityarthaḥ| kimarthaṃ malānāṃ śodhanaṃ kāryam ?
ityāha-atyarthetyādi| hi-yasmāt, te-malāḥ, atyarthasañcitāḥ-atiśayena
svasthānevṛddhiṃ gatāḥ, kuto'pyāhāra vihārarūpāt kopahetoḥ kuddhāḥ-kupitāḥ
santaḥ, kadācijjīvitacchidaḥ syuḥ-bhaveyuḥ| tasmātte śodhanīyāḥ|
atyarthasañcitagrahaṇenaitaddyotayati| yadyete malā atyarthasañcitāḥ syuḥ,
tadaiva teṣāmanyopakramebhyaḥ śodhanākhya upakramo jyāyān| laṅghanapācane
tūpakramamātre|
Ā. rā. śodhanaṃ vidhatte-yateta ceti|
malānāṃ-vātapittakaphānāṃ, śodhanārthaṃ prayatnaṃ kuryāt| hi-yasmāt, te
śodhanaṃ vinā, atyarthaṃ sañcitāḥ syuḥ, tataḥ kruddhāḥ syuḥ, tato
jīvitacchidaḥ syuḥ| yathākālaṃ-yasya yasya doṣasya yasya yasya śodhanasya ca
yo yaḥ kālaḥ, tadā tadā tasya tasya doṣasya tattacchodhanaṃ kuryāt,
atyarthasañcayādyathā jīvitacchitvaṃ na syāt| yathoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 5)-
"cayakāṣṭhāmupāruhya kurvate te hyupekṣitāḥ| prāyaśaḥ sucireṇāpi
bheṣajadveṣiṇo gadān|| atisthaulyāgnisadanakuṣṭhamehahṛtaujasaḥ|
srotorodhākṣavibhraṃśaśvāsaśvathupāṇḍutāḥ||
āmorustambhajaṭharakṛcchrālasakadaṇḍakān|
tṛptipramīlakālasyagrahaṇyarśobhagandarān||
plīhavidradhivīsarpamadasaṃnyāsapīnasān|
chardigaṇḍakṛmigranthitandrāduḥsvapnadarśanam|| kaṇṭhāmayān mūrdharujaḥ
praṇāśaṃ buddhinidrayoḥ| tejovarṇabalānāṃ ca tṛpyato bṛṃhaṇairapi|| ucitairapi
cāhārairyasmādasya vahanti na| doṣopaliptavadanā rasaṃ rasavahāḥ śirāḥ||
vamanādīnato yuñjyātsvasthasyaiva yathāvidhi||" iti| nanu, "bhiṣajaḥ śodhanaṃ
prāhurvarjyaṃ svasthena sarvadā| pannagasyeva ghorasya doṣasya samudīraṇam||"
iti suśrutādibhiḥ svasthasya śodhanaṃ niṣiddham, iha tu vihitamiti virodhaḥ|
maivam| viṣayabhedāt| dvividho hi svasthaḥ, sañcitadoṣo'sañcitadoṣaśca|
tatrādyo vidherviṣayo'paraḥ pratiṣedhasyeti| nanu, sañcayo-vaiṣamyam ca-rogaḥ,
nirogaśca-svasthaḥ, iti sañcitadoṣasya na svāsthyam| maivam| (hṛ.sū.a.
12/22)-"cayo vṛddhiḥ svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu| viparītaguṇecchā ca
kopastūnmārgagāmitā|| liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ|" iti
kopalakṣaṇeṣvasvāsthyaṃ rogasambhavaśca paṭhatā''cāryeṇa cayalakṣaṇeṣu
svāsthyaṃ rogāsambhavaśceti jñāpitam, ataḥ sañcitadoṣo'pi svastha iti|
tadevaitaccetasi kṛtvā, "doṣāḥ" ityādi, granthakṛduvāca-------- doṣāḥ
kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| ye tu saṃśodhanaiḥ śuddhā na teṣāṃ
punarudbhavaḥ||26||
Sa. doṣāḥ-vātādayaḥ,
laṅghanapācanairjitāḥ-prakṛtiṃ prāpitāḥ santaḥ, kadācit-kasminnapi kāle,
kupyanti| ye punaḥ saṃśodhanaiḥ śuddhāsteṣāṃ na punarudbhavaḥ-utthānaṃ na
bhavati|
Ā. rā. śamanācchodhanasya
prādhānyamāha-doṣāḥ kadāciditi| laṅghanamatropavāsaḥ, pācanasya
pṛthagupādānāt| saptasu śamaneṣu dvayorgrahaṇaṃ pradhānatvāt pradhānāddhi
prādhānyamuktamapradhānātsutarāṃ labhyate| iti śodhanamuktam|
yathākramaṃ yathāyogamata ūrdhvaṃ prayojayet| rasāyanāni siddhāni
vṛṣyayogāṃśca kālavit||27||
Sa. kālavit-vaidyaḥ,
ataḥ-saṃśodhanādūrdhvaṃ rasāyanāni prayojayet| kālaśabdo
deśabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakṛtīnāmupalakṣaṇārthaḥ| na hi kālamātravit
rasāyanaprayogaṃ samyagvidhā payituṃ śaktaḥ| kimbhūtāni rasāyanāni ?
siddhāni,-bahuśo dṛṣṭapratyayāni brāhmavāsiṣṭhādīni| kathaṃ yojayet ?
ityāha-yathā-kramamiti| yathākramaṃ yathāyogamityanena rasāyanavājīkaraṇoktaṃ
smārayati| tatraiṣa rasāyanakramaḥ (hṛ. u. a. 39/11)- "harītakīmāmalakaṃ
saindhavaṃ nāgaraṃ vacām|" ityārabhya yāvat "itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya
rasāyanamupāharet|" iti| etaduktaṃ bhavati| yadyapyevaṃ
vamanavirecanāsthāpanānuvāsananāvanaiḥ pañcabhirapi karmabhiḥ
saṃskṛtordhvādhaḥsakalakāyaḥ, tathāpyeṣa rasāyaniko bhūyaḥ śarīrasaṃskāraḥ
karaṇīyaḥ| tasya tatpūrvakatvāt| ata eva saṃśuddhadeho'yamiti kṛtvā
trivṛddantyādīnativirecanātmakānnopadiśati| tathā vājīkaraṇe'pyāha (hṛ. u. a.
40/7)- "atha snigdha viśuddhānāṃ niruhān sānuvāsanān|
ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān|| yogavidyojayetpūrvaṃ
kṣīramāṃsarasāśinām| tato vājīkarān yogān" iti| tathā, yathāyogaṃ-yo yasya
yujyate , dātumityarthaḥ| yathā-idaṃ rasāyanaṃ vātaprakṛteryogyamidaṃ
pittaprakṛteridaṃ śleṣmaprakṛterityādi| tathā'muṣmin deśe'muṣmin kāle
vā'muṣmin vayasyamuṣmin dehe rasāyanaṃ yogyamidamiti yathā yogārthaḥ| evaṃ
vṛṣyayoge'pi yojyam| atra ca rasāyanāni vātātapikāni yojayet, na
kuṭīpraveśikāni| svasthavṛttādhikāratvāt tadvidhānasya|
Ā. rā. atha bṛṃhaṇam|
tattrividham,-rasāyanaṃ vājīkaraṇamāhārādiprayogaśca| tatra śuddhasya
rasāyanavājīkaraṇe vidhatte-yathākramamiti|
yathākramaṃ-svasvavidhyuktakramānati krameṇa|
yathāyogaṃ-prakṛtyādiyogyatānatikrameṇa| siddhāni bahuśo dṛṣṭaphalāni|
kālavit-avasthāvijñātā| rasāyanānantaraṃ vṛṣyayogāṃśca-vājīkaraṇoktān yojayet|
bheṣajakṣapite pathyamāhārairbṛṃhaṇaṃ kramāt|
śāliṣaṣṭikagodhūmamudgamāṃsaghṛtādibhiḥ||28||
hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogādrucipaktidaiḥ| sābhyaṅgodvartanasnānanirūhasneha
bastibhiḥ||29||
Sa. bheṣajena kṣapite-nare
śodhanakārṣate sati, āhāraiḥ-bhojyairbṛṃhaṇaṃ pathyaṃ-hitaṃ, kramāt-na
sahasaiva| kairāhāraiḥ ? ityāha-śālyādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ? hṛdyāni ca tāni
dīpanāni bhaiṣajyāni-auṣadhāni ca śuṇṭhīpippalyārdrakatvagelādīni, taiḥ
saṃyogo-miśratā, tasmāt hṛdyadīpanabhaiṣajyasaṃyogāt, rucipaktī
dadati-abhilāṣapākābutpādayanti ye śālyādayastai rucipaktidairāhārairbṛṃhaṇaṃ
bheṣajakṣapite pathyam| kimbhūtairāhāraiḥ ? sābhyaṅgetyādi|
sahābhyaṅgadibhirvartanta iti sābhyaṅgādaya āhārāstaiḥ,
āhārairabhyaṅgādibhiścetyarthaḥ| snehabastiḥ-anuvāsanam|
Ā. rā. śodhanakṣīṇasya bṛṃhaṇaṃ
vidhatte-bheṣajakṣapita iti| bheṣajena-prakṛtatvācchodhanena,
atisaṃcayanirharaṇādatiyogādvā kṣapitaḥ-karśitaḥ, tasmin, āhāraiḥ-bhojyaiḥ,
bṛṃhaṇaṃ pathyaṃ-hitam| yastu śodhanenākṣapitaḥ, tasya rasāyanādyairbṛṃhaṇaṃ
kartavyamityarthaḥ| kramāt-balānalādyanusāreṇa| hṛdyānāṃ bhaiṣajyānāṃ
saṃyogādrucidaiḥ, dīpanānāṃ paktidaiḥ| snehabastiḥ-anuvāsanam|
niruhānuvāsanāvatra bṛṃhaṇau grāhyau| śodhane'tivācye bheṣajagrahaṇaṃ sarvatra
laṅghanapācanādibheṣajakṣapitasyāpyetadbṛṃhaṇaprāptyartham|
tathā sa labhate śarma sarvapāvakapāṭavam| dhīvarṇendriyavaimalyaṃ vṛṣatāṃ
dairghyamāyuṣaḥ||30||
Sa. tathā-tena prakāreṇa pūrvaṃ
śodhanaṃ tato bṛṃhaṇaṃ tato rasāyanaprayoga ityevaṃrūpeṇa, saḥ-śodhanādisevī
puruṣaḥ, śarma-svāsthyaṃ, labhate| tathā sarvetyādi| sarve ca te pāvakāśca
sarvapāvakāḥ, teṣāṃ pāṭavaṃ-śaktiṃ labhate| tatra (hṛ. śā. a.
3/59)-"bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ" iti pañca
mahābhūtāgnayaḥ, sapta dhātvagnayaḥ, trayodaśo jāṭharāgniriti| dhīvarṇetyādi|
dhīvarṇayoścakṣurādīndriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ labhate| tathā,
vṛṣatāṃ-strīgamanasāmarthyaṃ labhate| tathā, dairdhyamāyuṣaḥ-jīvitasyādhikyaṃ
labhate|
Ā. rā. śodhanādiprayogasya
phalamāha-tathā sa iti| śarma-sukham|
sarvapāvakāḥ-jāṭharāgnibhūtāgnidhātvagnayaḥ| vṛṣatāṃ-sambhogakṣamatvam| iti
bṛṃhaṇaprakaraṇam|
adhunā''ganturogān sopakramānnirdiśati---------------- ye
bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rāgadveṣabhayādyāśca te syurāgantavo
gadāḥ||31||
Sa. bhūtāni ca viṣaṃ ca vāyuścāgniśca
kṣataṃ ca bhaṅgaśceti dvandvaḥ| ta ādiryeṣāmāgantukarogahetūnāṃ ta evam,
tebhyaḥ sambhavo yeṣāmāgantukagadānāṃ jvarādīnāṃ te bhūtādisambhavā āgantavo
rogāḥ syuḥ| āgantuhetuprabhavatvādāgantavo gadā ucyanta ityarthaḥ| na
kevalameta eva gadāḥ, kintu rāgadveṣabhayādyāścāgantavo gadāḥ syuḥ|
Ā. rā. atha bhūtādyasparśanam| tatra
bhūtādīnāṃ rogahetutvamāha-ye bhūteti| bhūto-grahaḥ| vāyuḥ-jañjhāmārutādiḥ|
kṣataṃ-śastrakṣatam| bhaṅgaḥ-skhalanādihetuko gātrabhaṅgaḥ| ādiśabdāt
śramādayaḥ| ādyaśabdāt śokādayaḥ|
adhunaiṣāṃ cikitsāṃ nirdiśati--------------- tyāgaḥ
prajñāparādhānāmindriyopaśamaḥ smṛtiḥ| deśakālātmavijñānaṃ
sadvṛttasyānuvartanam||32|| atharvavihitā
śāntiḥ pratikūlagrahārcanam| bhūtādyasparśanopāyo nirdiṣṭaśca pṛthak
pṛthak||33|| anutpattyai samāsena vidhireṣaḥ
pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṃ ca śāntaye||34||
Sa. prajñāyā aparādhāḥ-asādhvācaraṇāni,
teṣāṃ tyāgaḥ| tathā, indriyāṇāṃ-cakṣurādīnāmupaśamo-rūpadiviṣaye'tipravṛttānāṃ
saṃyamanam, aśubharūpe vā viṣaye pravṛttānāṃ saṃyamanam, alolupatetyarthaḥ|
tathā, smṛtiḥ-atītārthādismaraṇam| deśetyādi| tathā, deśādīnāṃ vijñānam|
deśo-jāṅgalādiḥ, kālaḥ-śītādiḥ, ātmā ca-vātaprakṛtyādiḥ, eṣāṃ
vijñānaṃ-avabodhaḥ| tathā ca, satāṃ vṛttaṃ-caritaṃ sadvṛttam,
tasyānuvartanaṃ-anuṣṭhānam| nijānāmāgantūnāṃ ca
vikārāṇāmanutpattyai-rogāṇāmanutpādanāya, samāsena-saṅkṣepeṇa,
vidhireṣaḥ-tyāgaḥ prajñāparādhānāmityādi sadvṛttasyānuvartanamityevamantaḥ,
pradarśitaḥ-samyaguktaḥ| utpannānāmityādi| ca samuccaye| na kevalaṃ
nijāgantūnāṃ rogāṇāmanutpattyai vidhireṣaḥ proktaḥ, yāvadutpannānāṃ-jātānāṃ
ca, śāntaye vidhiḥ proktaḥ|
Ā. rā. bhūtādyasparśanopāyamāha-tyāga
iti, deśeti, atharvavihiteti| "kāyavāṅmānobhedena trividhamapyahitaṃ
karmaprajñāparādhaḥ" ityuktaṃ saṅgrahe (sū.a.22)| teṣāṃ tyāgo trajanam|
smṛtiḥ-naktaṃdināni me yāntītyuktā| grahāḥ-sūryādayaḥ|
prajñāparādhatyāgādirbhūtādīnāṃ-āgantūnāṃ hetū nām, asparśane asambandhe,
upāyaḥ| tathā, pṛthak pṛthak bhūtaprātaṣedhādau yo nirdiṣṭaḥ so'pyupāyaḥ|
"atharvavihitā śāntiḥ" ityādyamamuṃ ślokaṃ kecidatra na paṭhanti| tadasat,
pūrvaślokasyānanvitattvāpatteḥ| adhyāyārthamupasaṃharati-anutpattyā iti|
eṣaḥ-vegadhāraṇaniṣedhādiḥ| samāseneti rogāṇāmanutpattihetutvena
utpannaśāntitvena ca kārtsnyena vaktumaśakyatvāt ityevaṃparam| na tvatra
samāsa uttaratra tantrāntare vā vyāsa ityevaṃparam, vistaraprastāvāt| nanvevaṃ
cet pūrvayoradhyāyayoranārambhaḥ, na hi nijāgantubhyo'nye rogāḥ santi,
yadarthaṃ tadārambhaḥ| maivam| viṣayabhedāt| kālārthakarmaṇāṃ hi rogahetutvam|
tatra karmahetavo rogānutpādanīyasya viṣayaḥ, kālahetava ṛtucaryāyāḥ,
arthahetavo dinacaryāyāḥ|
śītodbhavaṃ doṣacayaṃ vasante viśodhanaṃ grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye
vārṣikamāśu samyak prāpnoti rogānṛtujānna jātu||35||
Sa. śītaśabdena hemantaśiśirākhyāvṛtū
dvāvapi gṛhyete| tatrodbhavo-janma yasya doṣacayasyāsau śītodbhavo doṣacayaḥ|
taṃ vasante viśodhayan-nirharan, grīṣmajamabhrakāle-varṣākāle doṣacayaṃ
viśodhayan, tathā vārṣikaṃ ghanātyaye-śaradi doṣacayaṃ viśodhayan,
āśu-yathoktaṃ kālamanullaṅghayan, samyak-yathāvat, trividhamapi doṣacayaṃ
viśodhayannṛtujān rogān na jātu-kadācit, prāpnoti-āsādayati| vasante
viśodhayannityatra vasantaprārambha eva caitre māsi viśodhayanniti bodhyam,
pratyavāyabhayāt| tathā hi ṛtudvayasañcitasya doṣacayasya caitre
viśodhanamakriyamāṇaṃ rogānīkaṃ kuryāt| ghanātyaye
vārṣikamityatrātyantaghanavināśe śaratpaścime bhāge viśodhayediti bodhyam|
vārṣiko hi doṣacaya ekartuja eva| tasmādviśrabdhaṃ kṛtvā sādhāraṇe kārtike
māsi sa viśodhayituṃ yuktaḥ| api cāgre hemantaśiśirakālajo doṣacayo vasante
śodhayitavyaḥ| tasmādāśvayuje māsi vārṣiko doṣacayo yadi viśodhyeta
tadānīmatitarāṃ bahuragre doṣacayaḥ syāt, kālasya bahutvāt| grīṣmajamabhrakāla
ityatra kālagrahaṇena varṣāprārambhamātra eveti bodhyam| tathā ca śāstrakāro
vakṣyati (hṛ. sū. a. 13/33)- "śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt|
grīṣmavarṣāhimacitānvāyvādīnāśu nirharet||" iti|
Ā. rā. tatra ṛtucaryāyāḥ
kālahetuviṣayatvaṃ darśayatiśītodbhavamiti|
vasantābhrakālaghanātyayaśabdaistadavayavāścaitraśrāvaṇakārtikā lakṣyante|
vakṣyati hi (hṛ.sū.a.13/33)-"śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt|
grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet||" iti|
nityaṃ hitāhāravihārasevī samīkṣyakārī viṣayeṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ
kṣamāvā- nāptopasevī ca bhavatyarogaḥ|36| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne rogānu- tpādanīyo nāma caturtho'dhyāyaḥ|4|
Sa. nityaṃ-sadaiva, hitāhāravihārau
sevate tacchīlo yaḥ sa evambhūto naraḥ| tathā, samīkṣyakārī-vimṛśyavidhāyī,
idaṃ kṛtvedaṃ sampadyate, evaṃ ca kṛtvaitatsampadyate, evaṃ buddhvā śubhaṃ
karotyaśubhaṃ varjayati| tathā, viṣayeṣu-śabdādiṣu, asaktaḥ-alolupaḥ| tathā,
dātā-tyāgavān| tathā, samaḥ-sarveṣu bhūteṣu samacittaḥ| tathā,
satyaparaḥ-abitathavāk| tathā, kṣamāvān-yaḥ śakto'pi kṛtāparādhaṃ
daṇḍenānurūpeṇa na yojayati| tathā, āptānupasevate tacchīlo yaḥ sa āptopasevī
cārogo bhavati| na kevalaṃ prāktanavidhyanuṣṭhānenārogaḥ sampadyate,
yāvadāptopasevī ceti caśabdārthaḥ| "yeṣāṃ trikālamamalaṃ jñānamavyāhataṃ sadā|
āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam||" iti (carake sū. a. 11/98)
āptalakṣaṇamiti| upajātivṛtte| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||
Ā. rā. dinacaryāyā arthahetuviṣayatvaṃ
darśayati-nityamiti| viṣayeṣvasaktaḥ pumānarogo
bhavati-asātmyendriyārthasaṃyogajān rogānna prāpnoti, yo hi nityaṃ
hitāvevāhāravihārau sevate, samīkṣya kāryaṃ karoti, pātrebhyo dadāti, sarveṣu
sāmyena vartate, satyaṃ bhāṣate, krodhahetāvapi na krudhyati, āptāṃśca
gurvādīnupasevata iti| uktaṃ ca dinacaryāyām (hṛ. sū. a. 2/29)- "na
pīḍayedindriyāṇī na caitānyatilālayet" ityādi| saṅgrahe tu (sū.a.
5)-"artheṣvalabhyeṣvakṛtaprayatnaṃ kṛtādaraṃ nityamupāyavatsu| jitendriyaṃ
nānupatanti rogāstatkālayuktaṃ yadi nāsti davam|| kālo'nukūlo viṣayā manojñā
dharmyāḥ kriyāḥ karma sukhānubandhi| sattvaṃ vidheyaṃ viśadā ca
buddhirbhavanti dhīrasya sadā sukhāya||" iti| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rogānutpādanādhyāyaḥ sāmastyena nirūpitaḥ||
4||