Sa. atha dravadravyavijñānīyaḥ|
tasyāyaṃ sambandhaḥ "nityaṃ hitāhāravihārasevī " ityuktam| tau cāhāravihārau
dinacaryurtucaryayoryadyapi niyamitau, tathāpi na bhavatyalaṃ
hitāhitasvarūpavijñānam| evaṃ hi tatrāvādīt
(hṛ.sū.a.3|26)-'guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṃstyajet"| tathā
(hṛ.sū.a.3|47)-vyaktāmlalavaṇasnehaṃ saṃśuṣkaṃ kṣaudravallaghu"| tathā,
anantarātīte'pyadhyāye jagāda (sū.a. 4|6)-"annapānaṃ ca viḍbhedi iti| tadiyatā
vākyena na jñāyate kiṃ punastat guruśītam? kiṃ laghu ? kiṃ snigdhāmlam ? kiṃ
śakṛdbhedanam? iti| tasmādāhāradravyaswarūpamataḥparaṃ pratanyate| tatrāpi
pañcavargaswabhāvatvenālpavaktavyatvāt prāgdravadravyavijñānīyasvarūpaṃ
nirdeṣṭuṃ yuktam, annasya saptavargasvabhāvatvena bhūyastvādityāha-
athāto dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. apāmevāyaṃ svābhāviko guṇo yat
dravatvam| ato yāni kānicit dravarūpāṇi dravyāṇi tāni sarvāṇi āpyānyeva
kṣīradadhyādīni| tadarthaṃ dravadravyaśabdaḥ sāmānyena
sarvadravavyaktiparigrahārthaḥ śāstrakṛtā prayuktaḥ| dravāṇi ca tāni dravyāṇi
ca dravadravyāṇi, teṣāṃ vijñānaṃ-avabodhaḥ, tasmai hito
dravadravyavijñānīyo'dhyāyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ-prathayiṣyāmaḥ|
Ā. rā. dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ
vyākhyātu pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaistribhiradhyāyairvihāra uktaḥ| āhāro
vaktavyaḥ| sa ca dvividhaḥ,-dravo'dravaśca| tatra dravo'sminnadhyāye| ata
evāyaṃ dravadravyavijñānīyaḥ| tatra ca pañca vargāḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū.a.
5/83)- "toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt" iti|
prādhānyācca pānīyasya prāgupadeśaḥ| tathā
cāṣṭāṅgasaṅgrahe'nnapānaprakaraṇe'dhyagīṣṭa (sū.a.10) "anupāne tu salilameva
śreṣṭham, sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyājjīvanādiguṇayogācca"| tathā,
tatraivādhyaiṣṭa (saṃ.sū.a.6)_"pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam"
ityādi| tathā, cātraivāpyasaṅgrahe'pi tadeva prāgupanītam (saṃ.sū.a.13)-
"śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām" iti| bahuguṇatvāccāntarikṣasya
jalasya prāgupanyāso yukta ityāha----------------- atha toyavargaḥ| jīvanaṃ
tarpaṇaṃ hṛdyaṃ hlādi buddhiprabodhanam| tanvavyaktarasaṃ mṛṣṭaṃ śītaṃ
laghvamṛtopamam||1|| gaṅgāmbu nabhaso
bhraṣṭaṃ spṛṣṭaṃ tvarkendumārutaiḥ| hitāhitatve tadbhūyo
deśakālāvapekṣate||2||
Sa. jīvanaṃ-ojovivṛddhikaram,
saumyadhātuvardhanamityanye| tarpaṇaṃ-klamahṛt, [tṛptikṛdityanye]|
hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam, na tu hṛdayasya priyaṃ hṛdyamiti vyākhyeyam| evaṃ hi
vyākhyāyamāne, "amlaṃ hṛdyānām" (ca.sū.a.25|39) ityāgryāṇāṃ madhye tatpāṭhaṃ
munirnaivākariṣyat| yasmātkiñcit dravyaṃ kasyacitpriyaṃ bhavati, na sarvaṃ
sarvasya| tasmāddhṛdayāya hitaṃ hṛdyamiti bodhyam| tathā, hlādi-āhlādakaram|
tathā, buddheḥ prabodhanam, yāvanmātrā yasya śemuṣī sā tasya sphuṭapratibhāsā
tadyogādbhavatītyarthaḥ| tanu-svaccham|
avyaktarasaṃ-anabhivyaktaṣaḍrasamityarthaḥ| mṛṣṭaṃ-atyāsvādasukham| santi hi
bhūrirasakvāthacūrṇavaṭakādīnyapyavyaktarasāni, na tu kārtsnyena
tānīndriyaprasādāsvādaprītikarāṇi| tathā, anurasabāhulyātpṛthagapi
dravyāṇyabhayāmalakādīnyavyaktarasāni, na tu punastāni tathā manaḥprīṇanāni|
pānīyasya cāvyaktarasasyāpyāśrayavaśāt kaṣāyatvasvādutvādi bhavatyeva| tathā
cāṣṭāṅgasaṅgrahe'paṭhat(sū.a.6)- "śvete kaṣāyaṃ, tatsvādu kṛṣṇe, tiktaṃ ca
pāṇḍure" ityādi| mṛṣṭaṃ-śuddhamiti na vyākhyeyam| tathā ca muniḥ
(ca.sū.a.27|193)- śītaṃ śuci śivaṃ mṛṣṭaṃ vimalaṃ laghu ṣaḍguṇam| prakṛtyā
divyamudakam" iti| atra hi mṛṣṭavimalayordvayorupādāne paunaruktyaṃ syāt|
tasmānmṛṣṭaśabdo'tra manaḥprīṇanārthaḥ| tathā, śītaṃ-vīryeṇa ca sparśena ca|
tathā, laghu-laghuguṇayuktam| tathā,amṛtopamaṃ-yathā kilāmṛtaṃ
tridoṣaghnatvadhātusāmyakṛttvaviṣārtijittvādiguṇairaśeṣairyuktaṃ
tathaivaitajjalamapītyarthaḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.6)-
"sūryoddhṛtapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham| śaityajīvanasaumyatvaiḥ
pittaraktaviṣārtijit||" iti| tathā, nabhaso bhraṣṭaṃ-antarikṣātpatitamātraṃ,
vastrādigṛhītaṃ gāṅgaṃ jalamīdṛgguṇaṃ bhavati| tuśabdaḥ punararthe|
arkendumārutaiḥ-ravicandrānilaiḥ, spṛṣṭaṃ-sambaddhaṃ sat, punaḥ
hitāhitatve-pathyāpathyatve, deśakālāvapekṣate-deśakālāvanuvartate| deśo
viṣayaḥ pātramāśraya iti paryāyāḥ| tatra kimanūpadeśe jāṅgale vā tatpatitam?
tathā, kimasitaśvetādyanyatame vā? iti deśānuvartanam| tathā, śīte
kimutoṣṇe'thavā varṣākhye patitam? iti kālānuvartanam| ravicandrānilairiti
samastanirdeśo yadā samastairetaiḥ spṛṣṭaṃ na tu vyastaiḥ, tadā hitāhitatve
deśādyapekṣata iti dyotayati| sadyo vastrādigṛhītasya jalasya tu na
sarvairetairyogaḥ sambhavatīti tatprāyeṇa hitameva|
Ā. rā. tatrādau toyavargaḥ| tattoyaṃ
dvedhā,- divyaṃ bhaumaṃ ca| divyaṃ caturdhā,- dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimaṃ ca|
dhāraṃ dvedhā,-gāṅgaṃ sāmudraṃ ca| tatra gāṅgaguṇānāha-jīvanamiti| jīvanaṃ
prāṇadhāraṇam| tarpaṇaṃ-tṛptijananam| hṛdyaṃ-hṛdayasya priyam,
tatprasādakaratvāt| hlādi-sukhajanakam| buddhiprabodhanaṃ-prajñāvikāśajanakam|
tanu-sarvebhyo'pi viralam|
avyaktarasaṃ-rasavadapyanabhivyaktamadhurādirasaviśeṣam|
mṛṣṭaṃ-jihvendriyapriyam| śītaṃ-sparśavīryābhyām| laghu-śīghrapākam|
amṛtopamaṃ-devānāmamṛtamivedaṃ manuṣyāṇām| gaṅgāmbu-ākāśagaṅgātoyaṃ
meghairānītam| nabhaso bhraṣṭaṃ-ākāśātpatitam, divyamityarthaḥ| gaṅgāmbviti
sāmudrasya vyāvṛttyartham| nabhaso bhraṣṭamiti bhaumasya| divyasya
bhaumādviśeṣamāha-spṛṣṭamiti| divyameva bhūsambandhādbhaumamucyate-spṛṣṭamiti|
devyameva bhūsambandhādbhaumamucyate| taccārkādibhiḥ spṛśyate| spṛṣṭaṃ ca
vyaktarasatvādidoṣasambandhāddhitāhitatve bhūyo deśakālāvapekṣate|
bhūyograhaṇaṃ divyasyāpi kiñciddeśakālāpekṣatvaṃ dyotayati| deśāpekṣā
yathā-supātrasthaṃ hitam, ahitaṃ duṣpātrastham| vakṣyati hi-"aindramambu
supātrasthamavipannaṃ sadā pibet|" iti| kālāpekṣā yathā-ārtavaṃ hitam,
anārtavamahitam| vakṣyati hi-"anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat "
iti| bhaumaṃ tu bhūyastato'pyadhikamapekṣate| tatra deśāpekṣā yathā-jāṅgale
hitam, ahitamanūpe| tatrāpi śucyādau hitam, ahitamaśucyādau| tatrāpi kūpādau
hitam, ahitaṃ ṣalvalādau| tatrāpi supātre hitam, ahitaṃ duṣpātre| tatrāpi
kvaciddehe hitam, ahitaṃ kvacit ityādi| kālāpekṣā yathāśaraddhīṣmayorhitam,
ahitamanyadā| tatrāpi divā hitam, ahitaṃ rātrau| tatrāpi bhuktasya madhye
hitam, ahitamantādyoḥ, ityādi| divyaṃ sarvadā sarvatra sarveṣāṃ hitam|
nanvākāśātpatat lakṣaṇamantareṇa gāṅgamidamiti na jñāyata ityāha------------
yenābhivṛṣṭamamalaṃ śālyannaṃ rājate sthitam| aklinnamavivarṇaṃ ca tatpeyaṃ
gāṅgam--------|3|
Sa. yena-ambunā,
abhivṛṣṭaṃ-ābhimukhyataḥ siktaṃ, śālyannaṃ rājatasthitamaklinnaṃ-akledayutaṃ,
avivarṇaṃ ca bhavati, tadgāṅgaṃ jalaṃ peyam| peyamityupalakṣaṇārtham,
snānāvagāhayorapi tatpathyameva| rajatasya rūpasya vikāro rājatam|
prāṇirajatādibhyo'ñ|
Ā. rā. gāṅgaṃ
lakṣayati-yenābhivṛṣṭamiti| abhivṛṣṭaṃ dhārāsampātena siktam|
rājate-raupyapātre| aklinnam-sikthaprakledarahitam|
avivarṇaṃ-varṇāntararahitam| parīkṣā ca muhūrtamātram| uktaṃ hi suśrute (sū.
a. 45/7)- "sa yadi muhūrtamātraṃ sthitastādṛśa eva bhavati, tadā gāṅgaṃ
patatītyavagantavyam" iti| peyaṃ-pānārham|
------------------------------------------------|
-----------------------------------anyathā||3||
sāmudraṃ, tanna pātavyaṃ māsādāśvayujādvinā|
------------------------------------------|4|
Sa. anyathā sāmudramiti|
etallakṣaṇaviparyayeṇa yenāmbunā siktaṃ śālyannaṃ vivarṇaṃ malinaṃ klinnaṃ
bhavet, tatsāmudram| tacca na pātavyam| atrāpi pānaniṣedha upalakṣaṇārtha:|
snānāvagāhāvapi hi nānena kāryau| sāmudrasya kṣārānvayatvāt kledanādiyogaḥ|
nanu, sāmudramityayuktam| yataḥ samudraśabdasya dhūmādipāṭhāt dhūmādibhyaśceti
vuñā bhavitavyamiti kecit| maivam| dhūmādibhyaścetyatraiva gaṇe paṭhyate,
samudrānnāvi manuṣye ca vuñ| sāmudrikī nauḥ sāmudriko manuṣyaḥ| anyatra
tvaṇeva, sāmudraṃ jalamiti| tasmānnyāyyamevaitat| evaṃ sāmudro maṇirityādayo
vaidyāḥ| atha kiṃ sadaivaitanna pātavyam ? netyāha-māsādityādi|
āśvayujamantareṇaitanna pātavyam| āśvayuje tu māsi kālasvābhāvyāt pathyameveti
bhāvaḥ| suśrutastvadhīte (sū.a.45| 7)- "gāṅgamāśvayuje māsi prāyo varṣati
mādhavaḥ| tadupādadīta" ityādi|
Ā. rā. sāmudraṃ lakṣayati-anyathā
sāmudramiti| anyathā-kledavaivarṇyotpattau| sāmudrapānaṃ niṣedhati-tanneti|
tat sāmudram, māsādāśvayujādvinā, gṛhītamiti śeṣaḥ| uktaṃ hi suśrute (sū. a.
45/7)-"sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati" iti|
------------------------------------------------| aindramambu
supātrasthamavipannaṃ sadā pibet||4||
tadabhāve ca bhūmiṣṭhamāntarikṣānukāri yat| śucipṛthvasitaśvete
deśe'rkapavanāhatam||5||
Sa. aindraṃ-āntarikṣam, ambu-jalaṃ
gāṅgam, supātrasthaṃ śobhane bhājane rājatādau sthitam,
avipannaṃ-adūṣitamavinaṣṭaṃ, pibet| na malināśucijugupsitapātrastham|
tadabhāve-tasyaindrasyābhāve sati, bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena,
āntarikṣānukāri-āntarikṣamaindraṃ jalaṃ yadanukaroti svacchādiguṇaiḥ sadṛśaṃ,
tatpibet| tadevāha-śucītyādi| śuciścāsau pṛthvasitaśvetaśca
śucipṛthvasitaśveta:, tasmin deśe yajjalaṃ sthitam| tathā,
arkapavanābhyāmāhataṃ-āsamantāt krāntam| īdṛśamāntarikṣānukāri syāditi bhāvaḥ|
Ā. rā. divyapānaṃ vidhatte-aindramiti|
aindraṃ-divyam| supātrasthaṃ-śuddhasauvarṇādipātrastham| uktaṃ hi saṅgrahe
(sū. a. 6)-"khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaḥ srutaṃ jalam|
haimamṛnmayapātrasthamavipannaṃ sadā pibet||" iti|
avipannaṃ-sparśarasādivikṛtirahitam| sadā-sarveṣu ṛtuṣu| bhaumapānaṃ
vidhatte-tadabhāva iti| tadabhāve-divyābhāve| bhūmiṣṭhaṃ-bhaumam|
āntarikṣānukāri-divyasadṛśaguṇam| śucyādau deśe sthitam| śuciḥ-nirmalaḥ|
pṛthuḥ-vistīrṇaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ| śveto-dhavalaḥ|
idānīṃ yādṛśaṃ jalaṃ na peyam, taddarśayati-------------- na
pibetpaṅkaśaivālatṛṇaparṇāvilāstṛtam| sūryendupavanādṛṣṭamabhivṛṣṭaṃ ghanaṃ
guru||6|| phenilaṃ jantumattaptaṃ
dantagrāhyatiśaityataḥ| anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat||7||
lūtāditantuviṇmūtraviṣasaṃśleṣadūṣitam|
----------------------------------------------|8|
Sa. paṅka-kardamaḥ| śaivālaḥ-śaivalam|
tṛṇaṃ-khaṭaḥ| parṇaṃ-patram| āvilaṃ cāstṛtaṃ cāvilāstṛtam,
paṅkādibhirāvilāstṛtaṃ paṅkādyāvilāstṛtam| yathāsambhavamatra sambandhaḥ, tena
paṅkenāvilaṃ-kaluṣaṃ, śaivālādibhirāstṛtaṃ-sañchāditamiti bodhyam| tathā,
sūryendupavanairadṛṣṭaṃ-anāsevitaṃ, na pibet| tathā,
abhivṛṣṭaṃ-tatkālapatitānyavarṣamiśrībhūtaṃ kālāntarāśritam| kharanāde
tvevamuktam- "vārṣikaṃ tadaharvṛṣṭaṃ bhūmiṣṭhamahitaṃ jalam| vyuṣṭaṃ dvirātraṃ
taccaiva prasannamamṛtopamam||" iti| tathā, ghanaṃ-asvaccham| tathā,
guru-guruguṇam| tathā, phenilaṃ phenavat| tathā, jantumat-kīṭayuktam| tathā,
taptaṃ-uṣṇam| tathā, atiśaityataḥ-atijāḍyāt, dantagrāhi-dantān gṛhṇāti
kāryākṣamān karoti, tacchīlam| na pibediti pratipadaṃ yojyam| ityayaṃ prāyo
bhūmiṣṭhatoyasya niṣedhaḥ| adhunā āntarikṣaṃ yanna peyaṃ
tadāha-anārtavamityādi| yaddivyaṃ jalamārtavaṃ na bhavati, tacca na pibet|
nanu, sarvameva divyaṃ jalamārtavam, kālasya ṛturūpatvāt| ṛtau ca
bhavamārtavam| evaṃ ca na kiñcidanārtavaṃ sambhavati| ucyate| anārtavaṃ na
pibet| arthādārtavaṃ pibedityuktaṃ bhavati| tadatra sāmānyoktāvapi viśiṣṭo
divyasya jalasya kāla ṛturūpo bodhyo varṣākhyaḥ, yasmin kāle divyaṃ jalaṃ
peyatvenābhyanujñāyate| yathā-"varṣāsu divyanādeye" ityādi| anyartubhavaṃ
tvanārtavatvānna peyam| atra ca varṣākhya ṛtuścāturmāsiko'bhipretaḥ| ata
evāśvayuje māsi divyaṃ jalaṃ peyatvenānujajñe| anyathā
hyanārtavatvāttadapeyameva syāt| ārtavaṃ prathamaṃ ca yatna kevalamanārtavaṃ
na pibet yāvadārtavamapi prathamaṃ na pibet| kuto heto: ? ityāha-lūtādītyādi|
lūtā ādiryeṣāṃ te lūtādayaḥ,-kṣudrajantavaḥ prāṇiviśeṣāḥ, teṣāṃ
tantuviṇmūtraviṣāṇi| tantuḥ-sūtrākāraviśeṣo, lāletyanye| teṣāṃ
lūtāditantuviṇmūtraviṣāṇāṃ saṃśleṣaḥ-samparkaḥ, tena dūṣitaṃ yataḥ,
tatastadārtavamapi na peyam| kecittvevaṃ vyākhyānayanti-ārtavaṃ prathamaṃ ca
yattanna peyam, lūtāditantvādidūṣitaṃ ca na peyamiti| saṅgrahe cādhyagīṣṭa
(sū.a.6)- "tatkuryātsnānapānābhyāṃ tṛṣṇādhmānodarajvarān|
kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ|| tadvarjayedabhāve vā toyasyānyasya
śasyate| ghanavastraparisrāvaiḥ kṣudrajantvabhirakṣaṇam|| vyāpannasyāsya
tapanamagnyarkāyasapiṇḍakaiḥ| parṇīṃmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ||
vastragomedakābhyāṃ vā kārayettatprasādanam|
pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam||' iti|
Ā. rā. paṅkāvilādeḥ pānaṃ niṣedhati-na
pibediti| paṅkādibhiryathāsambhavabhāvilamāstṛtaṃ ca| āvilaṃ-malinam|
āstṛtaṃ-ācchāditam| abhivṛṣṭaṃ-abhinavavṛṣṭam| kālamānaṃ tūktaṃ
khāraṇādinā-"vārṣikaṃ tadaharvṛṣṭaṃ bhūmiṣṭhamahitaṃ jalam| vyuṣṭaṃ dvirātraṃ
taccaiva prasannamamṛtopamam||" iti| ghanaṃ-sāndram| jantumat-kṛmijuṣṭam|
taptaṃ-bhūmiṣṭhameva sūryāṃśubhiḥ| atiśaityāddantagrāhi-dantapīḍakam|
anṛtuḥ-vṛṣṭerakālaḥ| sa cokto jyotiḥśāstre-"anurādharkṣamārabhya ṣoḍaśarkṣeṣu
bhāskaraḥ| yāvatpravartate tāvadakālaḥ parikīrtitaḥ||" iti|
prathamaṃ-agastyodayātprāk vṛṣṭam| sa ca siṃharāśyarka iti jyotirvidaḥ|
ārtavamapi kuto na pibet ? yato lūta dīnāṃ-khecarāṇāṃ viṣaprāṇināṃ,
tantvādibhiryaḥ saṃśleṣaḥ, tena dūṣitam| tantavaḥ-tannirmitāni sūtrāṇi| uktaṃ
ca kāśyapena-"balāhakādyāḥ samadāḥ kīṭā lūtāśca khecarāḥ|
tadviṣotsargasaṃsargādagrāhyaṃ tattadā jalam||' iti| ayaṃ ca
doṣo'gastyodayādapaiti| uktaṃ ca jyotiḥśāstre (bṛ. saṃ. a. 12/12)-
"salilamamarapājñayojjhitaṃ yadvanapariveṣṭitamūrtibhirbhujaṅgaiḥ|
phaṇajanitaviṣāgnisampraduṣṭaṃ bhavati śivaṃ tadagastyadarśanena||" iti|
idānīṃ nadīrnirūpayannāha-------------
------------------------------------------------| paścimodadhigāḥ śīghravahā
yāścāmalodakāḥ||8|| pathyāḥ samāsāttā nadyo
viparītāstvato'nyathā| ---------------------------------------------|9|
Sa. nadyaḥ samāsāt-saṃkṣepataḥ,
pathyāḥ-hitā:| kāḥ ? ityāha-yāḥ paścimamudadhiṃ-samudraṃ gacchantīti
paścimodadhigāḥ| anyebhyo'pi dṛśyata iti ḍaḥ| tathā, śīghravahāḥ-vegavatyaḥ|
tathā, amalodakāḥ-nirmalasalilāḥ| evaṃ triviśeṣaṇaviśiṣṭāḥ pathyāḥ|
ataḥ-ābhyo, yāḥ punaranyathā-viparītalakṣaṇāḥ, tā viparītāḥ- apathyāḥ|
Ā. rā. divyābhāve bhaumaṃ
peyamityuktam| tasya cāṣṭau bhedāḥ| yathoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 6)-
"kaupasārasatāḍāgacauṇḍyaprāsravarṇaudbhidam| vāpīnadītoyamiti tatpunaḥ
smṛtamaṣṭadhā||" iti| gambhīraḥ saṅkīrṇa iṣṭakādibaddhaḥ puruṣakṛto
jalāśayaḥ-kūpaḥ| tadviparītaṃ-saraḥ| puruṣakṛtaṃ saraḥtaḍāgaḥ| svayaṃ
viśīrṇaśilāśvabhraṃ-cauṇḍiḥ| parvatanirjharaḥ-prasravaṇam|
bhūmimudbhidyodvamajjalasthānaṃ-udbhidam| iṣṭakādibaddho vistīrṇaḥ sasopānaḥ
kūpo-vāpī| nadī-prasiddhā| tatra nadīviśeṣaguṇānāha-paścimodadhigā iti|
ato'nyathā-pūrvasamudragā mandavahā malinodakāśca| viparītāḥ-apathyāḥ|
------------------------------------------| upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ
kheditodakāḥ||9|| himavanmalayodbhūtāḥ
pathyāstā eva ca sthirāḥ| kṛmiślīpadahṛtkaṇṭhaśirorogān prakurvate||10||
Sa. himavāṃśca malayaśca
himavanmalayau, tābhyāmudbhūtāḥ-sañjātāḥ pathyāḥ| kiṃ sarvā eva ?
netyāha-upaletyādi| upalānāmāsphālanaṃ-ullālanaṃ, tenākṣepaḥ-kṣobhaḥ, tena
vicchedāḥ-viśleṣāḥ, upalāsphālanākṣepavicchedāḥ taiḥ|
kheditaṃ-jātakṣobhamudakaṃ yāsāṃ tāḥ kheditodakāḥ, yā himavanmalayodbhūtāstā
eva pathyā:| yāstvevaṃbhūtā na bhavanti tā apathyāḥ| sthirā iti| tā
evā'vahantyaḥ satyaḥ kṛmyādīn kurvate| hṛcca kaṇṭhaśca śiraśca teṣāṃ rogāḥ,
kṛmayaśca ślīpadaṃ ca hṛtkaṇṭhaśirorogāśceti dvandvaḥ| munirapi
himavatprabhavānāṃ pathyatvamāha| kṛṣṇātreyasuśrutau tvapathyatvamāhatuḥ| ata
evāyaṃ granthakāro yuktyā matadvayamapi saṅgiramāṇo viśeṣaṇamupanyastavān-
'upalāsphālanākṣepavicchedai: kheditodakā:' iti| tena yā evaṃvidhā na
bhavanti, tā na pathyā iti|
Ā. rā.
himavanmalayanadīguṇānāha-upalāsphālaneti| upalāḥ-pāṣāṇāḥ,
teṣvāsphālanaṃ-abhighātāducchalanam| ākṣepaḥ-skhalanāditastato gamanam|
vicchedo=dvaidhībhāvaḥ| kheditaṃ-khedādavāptalāghavam| tā eva sthirāścet
kṛmyādīn kurvate| hṛtkaṇṭhaśirasāṃ rogān| ayaṃ ca viṣayavibhāgaḥ
parasparaviruddhasuśrutacarakavākyatātparyamulaḥ| tatra carakavākyam (sū. a.
27/205)- nadyaḥ pāṣāṇavicchinnavikṣubdhābhihatodakāḥ| himavatprabhavāḥ pathyāḥ
puṇyā devarṣisevitāḥ|| nadyaḥ pāṣāṇasikatāvāhinyo vimalodakāḥ| malayaprabhavā
yāśca jalaṃ tāsvamṛtopamam||" iti| suśrutavākyaṃ tu (sū. a. 45/21)-
"malayaprabhavāḥ
kṛmīn................himavatprabhavāhṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān
kurvate" iti|
prācyāvantyaparāntotthā durnāmāni, mahendrajāḥ| udaraślīpadātaṅkān,
sahyavindhyodbhavā: punaḥ||11||
kuṣṭhapāṇḍuśirorogān, doṣaghnyaḥ pāriyātrajāḥ| bala pauruṣakāriṇyaḥ,
sāgarāmbhastridoṣakṛt||12||
Sa. prācyādijā nadyo durnāmāni-arśāsi
kurvate| prācyāḥ-gauḍāḥ| avantayo-mālavāḥ| aparāntāḥ-kauṅkaṇāḥ| mahendrajā
nadya udarādīn kurvate| sahyavindhyaparvatotthāśca punaḥ kuṣṭhādīn kurvate|
pāriyātrāt sañjātā doṣaghnyo bhavanti| sāgarāmbhaḥ-samudrodakaṃ,
doṣatrayakāri|
Ā. rā.
avantinadīguṇānāha-prācyāvantyaparāntottthā iti| ujjayinyupalakṣitā
deśāḥ-avantayaḥ| prācyāśca te avantayaśca prācyāvantayaḥ,
apare-paścimāvantayaḥ, teṣāmantāḥ-maryādāparvatāḥ, teṣu tiṣṭhantīti tatsthāḥ|
na tu prācyāḥ-gauḍāḥ, avantayo-mālavāḥ, aparāntāḥ-kauṅkaṇāḥ, iti| uktaṃ hi
suśrute (sū. a. 45/21)- "prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupanirvartayanti"
iti| durnāmāni-arśāṃsi| mahendraparvatanadīguṇānāha-mahendrajā iti|
udarāṇi-vātodarādīni| ślīpadātaṅkaḥ-ślīpadavyādhiḥ|
sahyavindhyanadīguṇānāha-sahyavindhyabhavā iti| pāriyātranadīguṇānāha-doṣadhya
iti| pauruṣaṃ-vīryam| nanu, "pāriyātrodbhavā yāśca yāśca vindhyabhavāstathā|
śirohṛdrogakuṣṭhānāṃ tā hetuḥ ślīpadasya ca||" iti (sū.a. 27/208) carakeṇa
pāriyātrajānāṃ śirorogādikartṛtvamuktam| iha tu doṣatrayaharatvamiti virodhaḥ|
maivam| dvidhā hi pāriyātrajāḥ,- taḍāgajā darījāśca| tatrādyā doṣaghnyaḥ,
aparāḥ śirorogādikartryaḥ| uktaṃ hi viśvāmitreṇa-"taḍāgajaṃ darījaṃ ca
taḍāgādyatsarijjalam| balārogyakaraṃ tatsyāddarījaṃ doṣalaṃ matam||" iti|
samudrodakaguṇānāha-sāgarāmbu tridoṣakṛditi|
vidyātkūpataḍāgādīn jāṅgalānūpaśailataḥ|
----------------------------------------|13|
Sa. ādiśabdena saṅgrahoktā (sū.a.6)
gṛhyante| yathā-"kaupasārasatāḍāgacauṇḍyaprāsravaṇaudbhidam| vāpīnadītoyamiti
tatpunaḥ smṛtamaṣṭadhā|| [kaupaṃ svādu tridoṣaghnaṃ laghu pathyaṃ ca sarvadā|
kṣāraṃ tu kaphavātaghnaṃ dīpanaṃ pittakṛtparam|| kaṣāyabahulaṃ
śleṣmapittaghnaṃ vātakṛcca tat| tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyamadhuraṃ
laghu|| vātalaṃ laghu tāḍāgaṃ, cauṇḍyaṃ pittakaraṃ smṛtam| laghuśītāmalaṃ
svādu proktaṃ prāsravaṇaṃ jalam|| audbhidaṃ svādu pittaghnaṃ dīpanaṃ guru
kiñcana| sakṣāraṃ kaṭu vāpyambu pittalaṃ kaphavātajit|| laghvalpadoṣaṃ susvādu
navavāpīṣvavārṣikam| anabhiṣyandi nādeyaṃ kaṭukaṃ kaphapittajit|| viśadaṃ
vātalaṃ rūkṣamanavasthitalāghavam|"] iti| suśrute (?) caiṣāṃ lakṣaṇamuktam|
yathā-"bhūmyutkhātasamudbhūtamindranīlasamaprabham| vimalaṃ madhurāsvādaṃ
kaupaṃ jalamudāhṛtam|| nadyāḥ śailavarādvāpi srutamekāntasaṃsthitam|
kumudāmbhojasañchannaṃ vāri sārasamucyate|| praśastabhūmibhāgasthaṃ
naikasaṃvatsaroṣitam| kaṣāyamadhurāsvādaṃ tāḍāgaṃ salilaṃ smṛtam||
svayaṃśīrṇaśilāśvabhre nīlotpalanibhaṃ jalam| latāvitānasañchnnaṃ
budhaiścauṇḍeyamucyate|| śailasānusamudbhūtaṃ spṛṣṭaṃ vātahimātapaiḥ| laghu
śītāmalaṃ svādu smṛtaṃ prāsravaṇaṃ jalam|| vidārya bhūmimudbhūtaṃ mahatyā
dhārayā sravet| yajjalaṃ veditavyaṃ tadaudbhidaṃ svādu śītalam||
pāṣāṇairiṣṭakābhirvā baddhā syādyā tu kūpavat| vāpi sā khalu vijñeyā
kṛtasopānapaṅktikā|| nadyāṃ śailaprasūtāyāṃ gomedakamaṇiprabham|
praśastabhūmibhāgasthaṃ jalaṃ nādeyamucyate||" iti| "pauṣādidvitayeṣviṣṭaṃ
viśeṣeṇa kramājjalam| sarastaḍāgayoḥ kūpacuṇḍayoḥ prasravaṇodbhidoḥ||
kūpendrayoḥ kūpacuṇḍayoḥ sarvaṃ pathyaṃ tataḥ param|" tadetān kūpādīn
jāṅgalānūpaśailān samāśritya jātān vidyāt| jāṅgalādideśajān yathāyogaṃ laghūn
gurūṃśca jānīyādityarthaḥ| tatra jāṅgaladeśe kūpādīnāṃ saptānāṃ
bahūdakasambandhābhāvāllaghutvaṃ vedyam| ānūpe tu bahūdakasambandhādgurutvaṃ
vedyam|śaile tūdakālpatayā laghutaratvaṃ vedyam| tathā ca saṅgrahe (sū.a.6)-
"dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyādgurulāghavam|" iti|
Ā. rā. kūpādiguṇānāha-vidyāditi|
jāṅgalo-nirjalā bhūmiḥ| anūpaḥ-sajalā| śailaḥ-parvataḥ| jāṅgalasya samīpāḥ
kūpādayo laghūdakāḥ| anūpasya gurūdakāḥ| śailasya laghutarāḥ| uktaṃ hi
saṅgrahe (sū.a.6)-"dhanvānūpamahīdhrāṇāṃ sāmīpyādgurulāghavam|" iti|
khāraṇādinā ca-"nadīkūpataḍāgodbhidvāpyādiṣu viśiṣyate| anūpe gauravādambu
śaile dhanvani lāghavāt||" iti|
idānīṃ keṣāñcijjalapānaniṣedhamāha-----------------
-------------------------------------------| nāmbu peyamaśaktyā vā
svalpamalpāgnigulmibhiḥ||13||
pāṇḍūdarātisārārśograhaṇīśoṣaśothibhiḥ| ṛte śarannidāghābhyāṃ pibetsvastho'pi
cālpaśaḥ||14||
Sa. alpāgnyādibhirambu na peyam|
sarvathaiṣāṃ jalapānaniṣedhapratyapāyamāśaṅkamāna idamāha-aśaktyā
vā,-pipāsāmasahiṣṇubhiḥ, svalpaṃ-atyalpaṃ peyam| yāvanmātreṇa pratyapāyo na
bhavati tāvadeva peyamityarthaḥ| alpāgnayaśca gulminaśceti dvandvaḥ|
pāṇḍvādīnāṃ saptānāṃ dvandvaḥ, tato matvarthīya iniḥ|
śarannidāghābhyāmantareṇa svastho'pyalpaśaḥ pibet| kiṃ punarāturaḥ| saṅgrahe
tvevamuvāca (sū.a.6)- "kāmamalpamaśaktau tu peyamauṣadhasaṃskṛtam|
pāṣāṇarūpyamṛdbhemajatutāpārkatāpitam|| pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā tridoṣaghnaṃ
tṛḍartijit|" iti|
Ā. rā. alpāgnyādīnāmambupānaṃ
niṣedhati-nāmbu peyamiti| aśaktyā-udakaṃ vinā sthātumaśaktyā, svalpaṃ peyam|
śothaḥ-śvayathuḥ| ṛtuviśeṣeṇa pānaṃ niyacchati-ṛte śarannidāghābhyāmiti|
ṛte-vinā| svastho'pi-kiṃ punarāturaḥ| alpaśaḥ-alpamalpam| śaradgrīṣmayostu
kāmataḥ pibedityarthasiddham|
samasthūlakṛśā bhuktamadhyāntaprathamāmbupāḥ|
--------------------------------------------|15|
Sa. samāśca sthūlāśca kṛśāśca
samasthūlakṛśāḥ| madhyaśca antaśca prathamaśca madhyāntaprathamāḥ| bhaktasya
madhyāntaprathamāḥ bhaktamadhyāntaprathamāḥ| teṣu kāleṣu ye'mbu pibanti, te
bhaktamadhyāntaprathamāmbupāḥ, yathākramaṃ samāḥ sthūlāḥ kṛśāśca
bhavantītyarthaḥ| bhaktamadhye'mbu pītaṃ dhātusāmyaṃ samānatāṃ karoti|
bhaktānte tu pītamāmāśaye kaphavṛddhiṃ vidadhatsthaulyamādhatte| bhaktādau ca
pītaṃ nirindhanamagniṃ tejaḥpratipakṣatayā'vaśyamavasādayati, mando'gniśca
samyagāhāraṃ paktumaśakto bhavati, āhārasya cāsamyagpākānna tathāpuṣṭiḥ, iti
kṛśatve yuktiḥ| tathā ca saṅgrahe (sū.a.6)-"bhaktasyādau jalaṃ pītamagnisādaṃ
kṛśāṅgatām| ante karoti sthūlatvamūrdhvaṃ cāmāśayātkapham|| madhye
madhyāṅgatāṃ sāmyaṃ dhātūnāṃ jaraṇaṃ sukham|" iti|
Ā. rā. avasthāviśeṣeṇa
phalakathanadvārā pānaṃ niyacchati-samasthūlakṛśā iti| bhuktasya
madhye-ardhāhāre bhukte, yo'mbu pibati, sa samaśarīro bhavati|
yo'nte-bhojanānantaraṃ, sa sthūlaḥ| yaḥ prathamaṃ-bhojanātpūrvaṃ, sa kṛśaḥ|
ato'mbu bhuktamadhye peyamityarthasiddham|
---------------------------------------------| śītaṃ
madātyayaglānimūrcchācchardiśramabhramān||15||
tṛṣṇoṣṇadāhapittāsraviṣāṇyambu niyacchati|
--------------------------------------------|16|
Sa. śītamambu madātyayādīn
niyacchati-parākaroti| madātyayo-madyottho rogaḥ| glāniḥ-klāntiḥ|
mūrcchā-mohaḥ| chardiḥ-vamiḥ| śramaḥ-khedaḥ| bhramaḥ-anavasthitiḥ| tathā,
tṛṣṇādīni niyacchati| evaṃguṇamapyāmaṃ kvacinneṣyate| tathā coktaṃ saṅgrahe
(sū.a.6)-"anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca| nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ,
taddhi tridoṣakṛt|" iti|
Ā. rā. śītodakaguṇānāha-śītamiti|
glāniḥklamaḥ| śramaḥ-khedaḥ| uṣṇaṃ-sūryāditāpaḥ| dāhaḥ-pittādikṛtaḥ|
asraṃ-raktam| niyacchati-hanti| eta eva sāmānyodakaguṇāḥ,
śītasvabhāvatvādudakasya|
adhunoṣṇāmbuguṇānāha--------------------
-------------------------------------------------| dīpanaṃ pācanaṃ kaṇṭhyaṃ
laghūṣṇaṃ bastiśodhanam||16||
hidhmādhmānānilaśleṣmasadyaḥśuddhinavajvare| kāsāmapīnasaśvāsapārśvarukṣu ca
śasyate||17||
Sa. dīpanādiguṇayuktamuṣṇamambu
bhavati| bastiśabdena tātsthyānmūtraṃ gṛhyate| tena mūtraśodhanamityatrārtho
bodhyaḥ| hidhmādhmānādiṣu ca śasyate| kāsaśca āmaśca pīnasaśca śvāsaśca
pārśvaruk ca, tāsu ca śasyate| āmo-apakvaḥ, āhāra ityarthaḥ| kecittvāmapīnasa
iti pīnasaviśeṣaṇamāmaśabdamāhuḥ| tairajīrṇa uṣṇāmbu noktaṃ syāt| ajīrṇe
cālasakādirūpe jalamuṣṇamiṣyata eva|
Ā. rā. uṣṇodakaguṇānāha-dīpanamiti|
kaṇṭhyaṃ-svaryam| bastiḥ-mūtrāśayaḥ| sadyaḥśuddhiḥ-tadahaḥkṛtavamanādiḥ|
navajvaraḥ-sāmajvaraḥ| āmaḥ-āmājīrṇam| pārśvaruk-pārśvaśūlam|
uṣṇaṃ-kvathanoṣṇam, sūryāditaptaniṣedhāt(?)| kvathanavidhiścoktaḥ saṅgrahe
(sū. a. 6)- "kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt| kvathitaṃ
phenarahitamavegamamalaṃ hitam||"
tathā,-"pāṣāṇarūpyamṛddhemajatupākārkatāpitam| pānīyamuṣṇaṃ śītaṃ vā
tridoṣaghnaṃ tṛḍartijit||" iti|
adhunā kvathitaśītalaṃ nirdidikṣurāha------------- anabhiṣyandi laghu ca toyaṃ
kvathitaśītalam| pittayukte hitaṃ doṣe, vyuṣitaṃ tattridoṣakṛt||18||
Sa. anabhiṣyandi-na śleṣmakāri|
laghuguṇayogo'mbhaso'styeva,
punarlaghutvakathanamagnisaṃskāravaśāllaghutaratvapratipattyartham| athavā,
ādhārādivaśādakvathitamambho laghvāpi yadguru sampannam, tadapi
kvathitaśītalaṃ laghu bhavati| śītalatvādabhiṣyanditvaṃ yattoyasya prāptam,
tatkvathitaśītalatvenāsya niṣiddham| madātyayādihantṛtvaṃ tu
yacchītalatvasāmānyāttadasyāstyeva, na kenacinniṣeddhuṃ sambhāvyate|
pittayukta ityekavacanamavivakṣitam, tena vātapitte pittaśleṣmaṇi sannipāte ca
yatra pittayogaḥ-pittādhikatvaṃ dṛśyate, tatraitat kvathitaśītalaṃ jalaṃ
hitam| saṅgrahoktaṃ (sū.a.6) tatkvathanalakṣaṇaṃ saṅkṣepābhiprāyeṇeha noktam|
yathā-"kṣīṇapādatribhāgārdhaṃ deśartugurulāghavāt| kvathitaṃ
phenarahitamavegamamalaṃ hitam||" iti| asyārthaḥ śiṣyavyutpattyai
darśyate-dhanvasādhāraṇānūpeṣu deśeṣu kramaśaḥ kṣapitacaturbhāgātribhāgārdhaṃ
salilamadhiśrapet| jāṅgalo hi deśo'nilānalābhyāṃ bhūyiṣṭhamadhiṣṭhitaḥ,
tenātra toyaṃ lāghavādāśu viśuddhiṃ prāpnoti| ānūpastu bhūmisomaguṇabahulaḥ,
tatra gurutvādiguṇayogāccireṇa viśuddhimaśnute| evaṃ sādhāraṇo deśaścintyaḥ|
tathā, ṛtuṣvapi yathāyogamayameva kramo bodhyaḥ| suśrute tūktam (sū.a.45|40)-
"yatkvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu| caturbhāgāvaśiṣṭaṃ tu
tattoyaṃ kapharoganut|| tatpādahīnaṃ pittaghnaṃ, hīnamardhena vātanut|" iti|
saṅgrahoktameva (sū.a.6) granthamimaṃ kecidatrā'pi paṭhanti| yathā_ "pānīyaṃ
na tu pānīyaṃ pānīye'nyapradeśaje| ajīrṇe kvathitaṃ cāme pakve jīrṇe'pi
netarat|| śīte vidhirayaṃ, tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet| atiyogena salilaṃ
tṛṣyato'pi prayojitam|| prayāti śleṣmapittatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ|" iti|
anyapradeśaje pīte pānīye ajīrṇe pānīyaṃ-jalaṃ, na pānīyaṃ-na peyam| etaduktaṃ
bhavati-pānīye pīte tajjaraṇāntaṃ yāvat vijātīyaṃ jalaṃ na peyamiti|
anyapradeśaja iti ko'rthaḥ? kaupe pīte tāḍāgaṃ na peyam, tāḍāge pīte kaupaṃ na
peyam, evaṃ sarvatra cintyam| tathā, āme-apakve jale, ajīrṇe kvathitaṃ ca
jalaṃ na peyam| pakve-kvathite, pīte jīrṇe'pi, itarat-āmaṃ jalaṃ na peyam,
yāvanna bhuṅkte tāvatsajātīyamāpa na peyamityarthaḥ| śīte
vidhirayaṃ-kvathitaśīta etadvidhānamityarthaḥ| turavadhāraṇe| tapte'jīrṇa eva
śiśiraṃ tyajet, jīrṇe tu śītaṃ pibedityarthaḥ| atiyogena-atibāhulyena,
tṛṣyataḥ-tṛṣṇāvato'pi prayojitaṃ-upayuktaṃ, sarvasyāpi narasya śleṣmapittatāṃ
yāti| jvaritasya viśeṣataḥ-yata āmenāgnau bahiṣkṛte jvarasyotpattiḥ, āmasya ca
pānīyaṃ vardhakamiti| saṅkṣepatayā'lpopayogitvācca avaśyāyādiguṇā granthakṛtā
noktāḥ| tāṃścātra śiṣyahitāya brūmaḥ-"rūkṣastanuravaśyāyaḥ śīto
vātāsrakopanaḥ| pānatṛḍdāhapittāsrakuṣṭhorustambhamehajit|| grīṣme tu
sarvajantūnāṃ sparśanādapi śasyate| padminyambu ca pittaghnaṃ kaphakṛdvirasaṃ
guru|| himaṃ tu śītalaṃ rūkṣaṃ dāruṇaṃ sūkṣmameva ca| kaphaṃ na sandūṣayati na
pittaṃ na ca mārutam|| yathā'śmavarṣaṃ prāleyaṃ himādalpāntaraṃ guṇaiḥ|
carācarāṇāmahitaṃ, tuṣāraṃ tvagnināśanam|| (suśrute sū.a.45|35)- 'vaikiraṃ
laghu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ vahnidīpanam| kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru
doṣalam|| tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ vipāke doṣalaṃ tu tat| anekadoṣamānūpaṃ
vāryabhiṣyandigarhitam|| ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam|
pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam|| dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ
sādhāraṇaṃ laghu|' candrakāntabhavaṃ rakṣoviṣapittajvarāpaham||
ratnākarasamutthaṃ ca sarvadoṣakaraṃ matam||" iti|
Ā. rā. śṛtaśītaguṇānāha-anabhiṣyandīti|
anabhiṣyandi-srotasāmasrāvi| doṣe-vāyau śleṣmaṇi ca| uṣṇameva
śītīkṛtaṃ-kvathitaśītalam| paryuṣitaśṛtaśītaguṇānāha-vyuṣitamiti| tat kvathita
śītalam
nārikelodakaṃ snigdhaṃ svādu vṛṣyaṃ himaṃ laghu| tṛṣṇāpittānilaharaṃ dīpanaṃ
bastiśodhanam||19||
Sa. nārikelāntaḥsthitamudakaṃ snigdhaṃ
svādu vṛṣyaṃ himaṃ ca bhavati| evambhūtamapi prabhāvāllaghu bhavati| tathā,
tṛṣṇādiharaṃ dīpanaṃ mūtraśodhanaṃ ca bhavati|
Ā. rā.
nārikelodakaguṇānāha-nārikelodakamiti|
īṣatpakvārdranārikelaphalāntarvarttijalaṃ-nārikelodakam| kecit suśrutādhyāyino
gurviti paṭhanti, gurupākatvāt| iha tu gurulaghupākadvaividhyābhāvāllaṣvityeva
paṭhanīyam, laghuguṇatvāt|
idānīṃ yuktyā'gryasaṅgrahaṃ nirdiśati----- varṣāsu divyanādeye paraṃ toye
varāvare| -----------------------------------------|20| iti toyavargaḥ||1||
Sa. prāvṛṣyāntarikṣaṃ jalaṃ paraṃ
varaṃ-atyantaṃ pathyam| nadīsambhavaṃ tvapathyam| iti toyavargaḥ|
Ā. rā. udakānāṃ tāratamyamāha-varṣāsu
divyanādeya iti| varṣāśabdo nādeyenairva sambadhyate| uktaṃ hi carakeṇa (sū.
a. 25/37)- "āntarikṣamudakānām" iti pathyatvena prakṛṣṭatamamudakeṣu|
"varṣānādeyamudakānām" iti, apathyatvena| nādeyaśabdenaikapadaṃgatasyāpi
divyaśabdasyāyogyatvānna varṣāsambandhaḥ| na hi divyaṃ varṣābhavaṃ variṣṭham,
tasya grahaṇaniṣedhāt| nāpi varṣāsveva varam, sarvadā variṣṭhatvāt|
khāraṇādistu pālvalamavaramāha-"pālvalaṃ jalamambhasām" iti| ubhayaṃ pramāṇam|
saṅgrahe tu (sū.a.6)- "sūryoddhṛtapramuktatvāllaghu vātakaphāpaham|
śaityajīvanasaumyatvaiḥ pittaraktaviṣārtijit|| śvete kaṣāyaṃ, tatsvādu kṛṣṇe,
tiktaṃ tu pāṇḍure| nīle kaṣāyamadhuraṃ, deśe lavaṇamūṣare|| sakṣāraṃ kapile,
miśraṃ miśre, 'thāmbuguṇādhike| madhuraṃ, lavaṇāmlaṃ tu bhavedbhūmiguṇādhike||
tejo'dhike tiktakaṭu, kaṣāyaṃ pavanādhike| divyānukāritvavyaktarasatvāt
khaguṇādhike|| [ *sakṣāraṃ pittakṛt kaupaṃ, dīpanaṃ nātivātalam| sārasaṃ svādu
laghu ca, tāḍāgaṃ guru vātalam|| cauṇḍyaṃ tu pittalaṃ, doṣaharaṃ
prasravaṇodakam| audbhidaṃ svādu pitaghnaṃ, svādu vāpījalaṃ laghu|| nādeyaṃ
vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca tadādiśet| ] kīṭāhimūtraviṭkothatṛṇajālotkarāvilam||
paṅkapaṅkajaśaivālahaṭhaparṇādisaṃstṛtam| tatkuryāt snānāpānābyāṃ
tṛṣṇādhmānodarajvarān|| kāsāgnisādābhiṣyandakaṇḍūgaṇḍādikānataḥ|
tadvarjayedabhāve vā toyasyānyasya śasyate|| ghanavasraparisrāvaiḥ
kṣudrajantvabhirakṣaṇam| vyāpannasyāsya tapanamagnyarkāyasapiṇḍa kaiḥ|
parṇīmūlabisagranthimuktākatakaśaivalaiḥ| vajragomedakābhyāṃ vā
kārayettatprasādanam|| pāṭalākaravīrādikusumairgandhanāśanam| pānīyaṃ na ca
pānīyaṃ pānīye'nyapradeśaje|| ajīrṇe kvathitaṃ cāme pakve jīrṇe'pi netarat|
śīte vidhirayaṃ, tapte tvajīrṇe śiśiraṃ tyajet|| pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā
viśvameva hi tanmayam| ato'tyantaniṣedhe'pi na kvacidvāri vāryate||tatra
śoṣāṅgasādādyā mṛtyurvā syādalābhataḥ| na hi toyādvinā vṛttiḥ svasthasya
vyādhitasya vā|| kevalaṃ sauṣadhaṃ pakvamāmamuṣṇaṃ hitaṃ ca tat| samīkṣya
mātrayā yuktamamṛtaṃ viṣamanyathā|| atiyogena salilaṃ tṛṣyato'pi prayojitam|
prayāti pittaśleṣmatvaṃ jvaritasya viśeṣataḥ||
varddhayatyāmatṛṇnidrātandrādhmānāṅgagauravam|
kāsāgnisādahṛllāsaprasekaśvāsapīnasān|| pāke svādu himaṃ vīrye taduṣṇamapi
yojitam| tasmādayogapānena lāghavānna viyojayet|| āmaviṣṭabdhayoḥ koṣṇā
niṣpipāso'pyapaḥ pibet| yāvantyaḥ kledayantyannamatikledo'gnināśanaḥ||
vibaddhaḥ kaphavātābhyāṃ muktāmāśayabandhanaḥ| pacyate kṣipramāhāraḥ
koṣṇatoyadravīkṛtaḥ|| anavasthitadoṣāgnervyādhikṣīṇabalasya ca|
nālpamapyāmamudakaṃ hitaṃ, taddhi tridoṣakṛt|| tejasaḥ
pratipakṣatvānmandāgnirvarjayejjalam| toyaṃ vahniguṇabhraṣṭaṃ pāke'mlaṃ
sarvadoṣakṛt|| bhavetparyuṣitaṃ tacca toyaṃ tu karakodbhavam|
atiśaityagurusthairyasaṅghātaiḥ kaphavātakṛt|| candrakāntabhavaṃ
rakṣoviṣapittajvarāpaham| [*dṛṣṭimedhāvapuḥsthairyakaraṃ svādu himaṃ laghu|| ]
iti| iti toyavargaḥ|
pariśeṣebhyo vargebhyaḥ prājyajanopayogitayopakāritvenājanmasātmyena
prādhānyāt payaḥ sajñāsāmānyāt payasa iva jīvanādiguṇayogācca toyavargādanu
kṣīravargaḥ prakramyate| tatrāpi dadhyādīnāṃ mūlakāraṇatvāt kṣīrasya
prāgupādānam| tathā, jīvanīyānāṃ rasāyanānāṃ cāgresaratvāt| tathā
cāṣṭāṅgasaṅgrahe (sū. a. 13)- "kṣīraṃ jīvanīyānām| kṣīraghṛtābhyāso
rasāyanānām| " ityādi| ---------------------- atha kṣīravargaḥ|
------------------------------------------------| svādupākarasaṃ
snigdhamojasyaṃ dhātuvardhanam||20||
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ guru śītalam| prāyaḥ
payaḥ---------------------------------|21|
Sa. payaḥ-kṣīraṃ, prāyaḥ
svādupākarasādiyuktaṃ bhavati| pākaśca rasaśca pākarasau, svādū pākarasau
yasya tadevam| ojase hitaṃ-ojasyam| dhātūn vardhayatīti dhātuvardhanam|
vṛṣyaṃ-śukrakaramatiśayeneti bodhyam| dhātuvardhanatvādeva
śukrakaratvamātrasya siddheḥ prāyograhaṇāt kvacitkṣīraṃ naivaṃ bhavati| tathā
coṣṭrīkṣīramīṣadrūkṣoṣṇalavaṇaṃ paṭhyate, ajākṣīraṃ ca laghu, āvikamuṣṇam,
aikaśaphamuṣṇaṃ sāmlalavaṇaṃ ceti| tasmātprāyograhaṇaṃ kṛtam|
svādupākārasatvādeva kṣīrasya snigdhavṛṣyādayo guṇā labdhā eva| kiṃ
punaretairuddiṣṭaiḥ ? iti kecit| tān brūmahe| madhurarasāśritebhyaḥ
snigdhavṛṣyādibhyo'pare snigdhavṛṣyādayo guṇā bahutarāḥ kṣīrasya vidyanta iti
jñāpanāyaite snigdhādayo guṇāḥ punaruddiṣṭāḥ| mahābhūtānāṃ hi saṃyogādiviśeṣāt
kvacidrasasahacaritā eva guṇā dravyamabhiniviśante| ye rase samāropya
varṇyante| yathā-madhura āyuṣyādiguṇāḥ, amle'gnidīptikṛdādayaḥ| kecicca
rasamanapekṣyaiva dravye niviśante| yathā-madhurarasadravye
makuṣṭataṇḍulīyādau rūkṣādayo guṇāḥ| tathā hi snigdhādīnāṃ tatropalambhaḥ
prāpto madhurarasāśliṣṭatvāt| tasmānmakuṣṭādidravyaṃ madhurarasasahacaroktena
guṇaughena saṃyuktaṃ vaktuṃ yuktam| anyathā tu, kṛtaṃ
ṣaḍrasaguṇasvarūpavarṇanamanarthakameva syāt| tasmādayamatra viṣayavibhāgo
jñeyaḥ| kecidguṇā rasasahacaritā dravye niviśante, yadvaśāttaddravyaṃ
rasaguṇānanuvartate| īdṛśaṃ ca viṣayamuddiśya tantrakṛdbhirmadhurādirasānāṃ
snigdhādiguṇā varṇitā vedyāḥ| kecitu rasanirapekṣā eva dravye niviśante| ata
eva taddravyaṃ rasaguṇānnānuvartate| asmiṃstu viṣaye rasaguṇavarṇanaṃ
noktameva vedyam| tasmātkṣīrasya snigdhādiyogātsvādupākarasatve satyapi
snigdhādiguṇavarṇanam| evaṃ cobhayathā kṣīrasya snigdhādiguṇayogādadhikāḥ
snigdhādayo ye guṇāste'sya santītyavagaccha| ayameva ca
vyavahāro'nyatrāpyevaṃvidhe śālyādau dravye vijñeyaḥ| nanu, "svāduḥ paṭuśca
madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ|" iti (hṛ. sū. a. 9|21) vakṣyate| tataśca
svādurasatvādeva svādupākatvaṃ labdham, tatkiṃ pākagrahaṇena ? bhaṇāmaḥ|
"śālipiṣṭamayaṃ sarvaṃ gurubhāvādvidahyate" ityuktam| tadetatkṣīraṃ
guruguṇayuktamapi vidāhāvasthāyāṃ ciraṃ na tiṣṭhati, prāgeva svādupākatāṃ
yāti| itīmamarthaṃ jñāpayituṃ pākagrahaṇam| strīṇāṃ cāhārarasa evāpatyasnehāt
kṣīrāya sampadyate| tathā ca dāruvāhiḥ- "strīṇāmapatyajāddharṣādrasaḥ kṣīrāya
kalpate| snehādrasaḥ kṣaratyevaṃ hṛdayātkṣīrametyataḥ||" iti| gavyasya ca
pūrvataramupādānaṃ sarvakṣīrebhyo jyāyastvāt, tathā māhiṣamapi takrādi
gorasaśabdena prathitamiti|
Ā. rā. atha kṣīravargaḥ| "gavyaṃ
māhiṣamājaṃ ca kārabhaṃ straiṇamāvikam| aibhamaikaśaphaṃ ceti kṣīramaṣṭavidhaṃ
smṛtam||" iti| tatra sāmānyakṣīraguṇānāhaḥ-svādupākarasamiti|
ojasyaṃ-ojovardhanam| svādurasatvātsvādupākādiṣu siddheṣu teṣāṃ
grahaṇamanyebhyaḥ svādurasebhyo'tiśayārtham|
dhātuvardhanatvācchukravardhanatve siddhe vṛṣyagrahaṇamapi|
prāyograhaṇāduṣṭrīkṣīrādāvīṣallavaṇatvādyapi|
-----------------------------------------| ---------atra gavyaṃ tu jīvanīyaṃ
rasāyanam||21|| kṣatakṣīṇahitaṃ medhyaṃ
balyaṃ stanyakaraṃ saram| śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ||22||
jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet|
--------------------------------------------|23|
Sa. atra-eṣu kṣīreṣu madhye, gavyaṃ
punaḥ kṣīraṃ jīvanīyamatiśayeneti boddhavyam,
jīvanīyamātrasyaujasyamityanenaiva kṣīrasāmānyalakṣaṇenoktatvāt| ojasyaṃ hi
jīvanīyamucyate| tathā hyojaḥkṣaye jīvanīyānāmauṣadhānāmupayogo nirdiṣṭaḥ|
yathā (hṛ. sū. a. 11|39)- "ojaḥ kṣīyeta kopādibhiḥ"
ityuktvā'nantaramuvāca-"jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam|" iti| atra
ca kṣīraṃ jīvanīyatvena gṛhītamapi punaruktaṃ prādhānyakhyāpanārtham| tathā ca
muniḥ (ca. sū. a. 27|214)- "pravaraṃ jīvanīyānāṃ kṣīramuktaṃ rasāyanam|" iti|
rasāyanaṃrasaraktādīnāṃ śreṣṭhānāṃ lābhopāyaḥ| tathā coktam (hṛ. u. a. 39|2)-
"lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam|" iti| tathā,
kṣatakṣīṇahitaṃ-uraḥkṣatāya hitaṃ kṣīṇāya ca hitam| kṣīṇaḥ-kṣīṇadhātuḥ| tathā,
medhā-dhāraṇāśaktiḥ, tasyai hitaṃ-medhyam| "ugavādibhyo yat" iti yat| evaṃ
balyam| tathā, stanyakaram| kṛño hetutācchīlyeti hetau ṭaḥ, strīṇāṃ
stanyakaraṇe heturityarthaḥ| tathā, saram| śramādīṃścaikādaśa nāśayet|
Ā. rā. gavyaguṇānāha-atra gavyamiti|
jīvanīyaṃ prāṇadhāraṇam| rasāyanaṃ-vayaḥsthāpanam| kṣataṃ-kṣatakāsaḥ,
kṣīṇaḥ-kṣayarogī, tayorhitam| medhyaṃ-medhājananam| balyaṃ-balakaram|
stanyakaraṃ-nāryāḥ kṣīrapradam| alakṣmīḥ-lakṣmīnāśahetuḥ| ādhiḥ-manaḥpīḍā|
kṣut-atikṣudhā, tasyā eva rogatvāt||
--------------------------------------------| hitamatyagnyanidrebhyo garīyo
māhiṣaṃ himam||23||
Sa. mahiṣyā idaṃ-māhiṣaṃ kṣīram,
atyagnibhyo'nidrebhyaśca hitam| tathā, garīyo-gurutaram| tathā,
himaṃ-śītavīryam| munirapyāha (ca. sū. a. 27|215)- "mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ
gavyācchītataraṃ payaḥ| snehādūnamanidrāṇāmatyagnīnāṃ hitaṃ ca tat||" iti|
[snehāt adūnaṃ-āpūrṇaṃ, snehādūnamiti vyākhyeyam| na tu snehonamiti,
pratyakṣavirodhāt| tathā ca gokṣīrāt māhiṣakṣīre bahuḥ sneha upalabhyate|
hariścandro'pyevameva vyācaṣṭe| tasmātsnehādhikamiti vyākhyeyam| ] kharanāde
coktam-"gavyaṃ snehottamaṃ kṣīraṃ gavyācca payasaḥ payaḥ| yathottaraṃ
snehahīnamaurabhracchāgamāhiṣam|| jāṅgalānūpaśaileṣu carantīnāṃ yathottaram|
payo gurutaraṃ vatso yathā tāsāṃ pravardhate|| guru śītataraṃ gavyānmāhiṣaṃ
svapnalaṃ payaḥ| caturthabhāgasnehonaṃ pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ||" iti| yattu
raviguptaḥ siddhasāre'dhyagīṣṭa-"gavyāt snigdhaṃ gurutaraṃ māhiṣaṃ
svapnakṛtpaya:|" iti| tadbudhaiścintyam, sarvamataviruddhatvāt|
Ā. rā. māhiṣaguṇānāha-hitamiti|
atyagnayaḥ-tīkṣṇāgnyaḥ| anidrāḥ-naṣṭanidrāḥ| garīyaḥ-gavyādguru|
sāmānyavacanātsiddhe'pi himatve himagrahaṇamatiśayārtham| nanvevaṃ
cedguruśabdādīyasun na kartavyaḥ, guruśabdādevātiśayasiddheḥ| maivam|
śītatvādapi gurutvātiśayārthamīyasun kṛtaḥ| atra carakasuśrutayorvirodhaḥ|
tatra carakaḥ (sū.a. 27/215)- "mahiṣīṇāṃ gurutaraṃ gavyācchītataraṃ payaḥ|
snehādūnamanidrāṇāmatyagnīnāṃ hitaṃ ca tat||" iti| suśrutaḥ (sū. a. 45/55)-
"mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam| nidrākaraṃ śītataraṃ
gavyātsnigdhataraṃ guru||" iti| tatra carakoktaṃ gavyānmāhiṣasya snehonatvaṃ
hṛdyādiguṇaviṣayam, māhiṣakṣīrajātsnehāt gavyakṣīrajaḥ sneho
hṛdyādibhirguṇairadhika ityarthaḥ| suśrutoktaṃ snehādhikatvaṃ mātrāviṣayam,
yāvato gavyāt kṣīrādyāvān snehastāvato māhiṣāttato'dhika ityarthaḥ| ata eva
khāraṇādinottamaśabdaḥ prayuktaḥ-"gavyaṃ snehottamaṃ kṣīraṃ gavyācca payasaḥ
payaḥ| yathottaraṃ snehahīna maurabhracchāgamāhiṣam||" iti| udabhrādīnāṃ
yathottarasnehahīnatvamuddeśavākyakramāpekṣayā-"kṣīrākarā gaurmahiṣī ajāvī
karabhī gajī| hayī strī cāṣṭamī teṣāṃ pṛthakkarmaguṇān śṛṇu||" iti| gavyaṃ
snehottamam, tato jaghanyaṃ māhiṣam, tata ājam, tata āvikamiti|
jaghanyatvamānaṃ coktaṃ tenaiva-"guru śītataraṃ gavyātsvapnalaṃ māhiṣaṃ payaḥ|
caturthabhāgasnehonaṃ pittaghnaṃ ca viśeṣataḥ||" iti| nidarśanaṃ cedam| tena
māhiṣāt chāgaṃ caturthabhāgasnehonam, chāgādaurabhramiti|
alpāmbupānavyāyāmakaṭutiktāśanairlaghu| ājaṃ
śoṣajvaraśvāsaraktapittātisārajit||24||
Sa. ājaṃ-chāgalaṃ kṣīraṃ, laghu
bhavati, alpāmbupānādibhirhetubhūtaiḥ| alpāmbupānāditvaṃ cājānāṃ svabhāvaḥ,
anyāsāṃ tu deśasātmyāpekṣayā| nanu, yadyevaṃ
svabhāvādevālpāmbupānādergamyamānatvādetadupanyāso vyartha eva| atrocyate|
jñāpanārtham| idaṃ jñāpayati,-yadā ajā alpavyāyāmagurvaśanādi kuryuḥ, tadā
tāsāmapyanyathā kṣīraṃ bhavet| evaṃ ca gavādīnāmapyāhārādivaśādgurulaghutvaṃ
cintyamiti| tena prādoṣamaparāhṇe yadgṛhītaṃ payaḥ, tadapekṣayauṣasaṃ prabhāte
yadgṛhītaṃ tadguru, ceṣṭārahitatvāt| rātrau hi prāṇināṃ na kadācicceṣṭā
bhavati, ata auṣasaṃ guru| divā ca dhāvanaplavanādikayā ceṣṭayā prādoṣaṃ
laghu| anayā ca diśā sarvamapi cintyam| ata eva saṅgrahe yaduktam (sū. a. 6)-
"piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tadbhṛśam|" iti|
tadetenaivoktaprāyatvānnehoktam| śoṣetyādi| śoṣādīnāṃ dvandvaḥ| tān jayatīti
kvip| śoṣajit| evaṃ jvarajidityādi|
Ā. rā. ājaguṇānāha-alpāmbupāneti|
śoṣo-rājayakṣmā| alpāmbupānādihetūpanyāso nidarśanārthaḥ| ajānāṃ
tatsvabhāvatvāt| alpāmbupānādiṣu satsu gavādīnāmapi payo laghu vijñeyam,
yathā'jānāmityarthaḥ| arthādviparyaye guru| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.
6)-"piṇyākāmlāśinīnāṃ tu gurvabhiṣyandi tadbhṛśam| aceṣṭayā ca prādoṣādgarīyaḥ
smṛtamauṣasam|| vyākhyāto'nena laghimā ceṣṭāvatprakṛtiṣvapi| hṛsveṣu
vātidehebhyo māṃseṣvapyevamādiśet||" iti|
īṣadrūkṣoṣṇalavaṇamauṣṭrakaṃ dīpanaṃ laghu| śastaṃ
vātakaphānāhakṛmiśophodarārśasām||25||
Sa. auṣṭrakaṃ-uṣṭrīṇāṃ kṣīraṃ, laghu
tathā īṣat-manāgrūkṣoṣṇalavaṇaṃ tathā dīpanaṃ bhavati| tathā, vātādīnāṃ
śastaṃ-vātādiṣu pathyamityarthaḥ| auṣṭrakamiti "uṣṭrādvuñ" iti vuñ|
prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇamityuṣṭrīśabdādapi|
Ā. rā. kārabhaguṇānāha-īṣadrukṣeti|
śastaṃ-auṣadham| vātakaphaghnatvena hetuviparītatvādānāhādighnatve
siddhe'pyānāhādigrahaṇaṃ vyādhiviparītatvakhyāpanārtham|
mānuṣaṃ vātapittāsṛgabhighātākṣirogajit|
tarpaṇāścotanairnasyaiḥ-----------------|26|
Sa. mānuṣīṇāṃ kṣīraṃ
vātapittāsṛgabhighātākṣirogajidbhavati vātaśca pittaṃ cāsṛk cābhighātaśceti
dvandvaḥ, tairakṣirogaḥ, taṃ jayati yattadevam| kena prayogeṇa ?
ityāha-tarpaṇāścotanairnasyaiḥ| na tvabhyavahārādinā| tarpaṇādīni-sve
sve'dhyāye vakṣyamāṇāni|
Ā. rā. straiṇaguṇānāha-mānuṣamiti|
tarpaṇaṃ-netrapūraṇam, āścotanaṃ-netrasecanam, tābhyāmakṣirogān jayati|
masyena śirogatāṃśca vātādīn| uktaṃ hi carakeṇa (sū. a. 27/220)- "jīvanaṃ
bṛṃhaṇaṃ sātmyaṃ snehanaṃ mānuṣaṃ payaḥ| nāvanaṃ raktapittasya tarpaṇaṃ
cākṣirogiṇām||" iti|
--------------------------------------------| --------------------ahṛdyaṃ
tūṣṇamāvikam||26|| vātavyādhiharaṃ
hidhmāśvāsapittakaphapradam| ------------------------------------------|27|
Sa. āvikaṃ kṣīramuṣṇavīryaṃ bhavati|
tathā, ahṛdyaṃ-hṛdayāyāhitaṃ bhavati| tathā, vātavyādhiharam| tathā,
hikkādipradam| āvikamityaviśabdāt svārthe kapratyayāntāt "tasyedam" ityaṇ|
Ā. rā. āvikaguṇānāha-ahṛdyamiti|
khāraṇādistvāha-"svādvamlapākaṃ snigdhoṣṇaṃ guru pittakapholbaṇam| āvikaṃ
bṛṃhaṇaṃ kṣīraṃ hikkāśvāsānilāpaham||' iti| tatra hikkāśvāsau kaphapittajau
karoti, vātajau haratītyavirodhaḥ| uktaṃ hi suśrutena (sū. a. 45/54)- "āvikaṃ
madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham| pathyaṃ kevalavāteṣu śvāse
cānilasambhave||" iti|
-----------------------------------------| hastinyāḥ
sthairyakṛt------------------|27|
Sa. hastinyāḥ kṣīraṃ
sthairyakṛdbhavati|
Ā. rā. ebhaguṇānāha-hastinyā iti|
sthairyakṛt-dehadārḍhyakṛt| bāḍhaṃ-atyartham|
---------bāḍhamuṣṇaṃ tvaikaśaphaṃ laghu||27||
śākhāvātaharaṃ sāmlalavaṇaṃ jaḍatākaram|
--------------------------------------|28|
Sa. ekaḥ śapho-nakho, yāsāṃ vaḍavādīnāṃ
tā ekaśaphāḥ, tāsāmidaṃ-aikaśaphaṃ kṣīraṃ, bāḍhaṃ-atiśayenoṣṇaṃ bhavati|
tathā, śākhāsu-bāhūruprabhṛtiṣu yo vātaḥ, taṃ haratīti śākhāvātaharam|
"harateranudyamane'c" ityac| tathā, samlalavaṇaṃ-īṣadamlamīṣallavaṇaṃ ca|
tathā, jaḍatākaraṃ-aṅgajāḍyakaraṇahetuḥ| "kuño hetuḥ" ityādīnā hetau ṭaḥ|
Ā. rā. aikaśaphaguṇānāha-uṣṇamiti|
ekaśaphāḥ-avibhāgakhurā vaḍavāgardabhyādayaḥ| śākhā-bāhyo rogamārgaḥ|
sāmlalavaṇaṃ-īṣadamlamīṣallavaṇam| jaḍatā-prajñāhīnatvam|
--------------------------------------------------| payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ,
yuktyā śṛtamato'nyathā||28||
Sa. āmaṃ-akvathitaṃ,
payo'bhiṣyandi-śleṣmaprakopi, tathā guru bhavati| ataḥ-āmāt,
anyathā-viparītaṃ, yuktyā śṛtaṃ bhavati| anabhiṣyandi laghu ca| laghimā tu
pūrvāvasthāmapekṣyocyate| yuktiḥ-yoga upāya:| kharanādena kṣīrasya śrapaṇe
yuktiḥ spaṣṭaṃ kṛtvā darśitā-"ardhodakaṃ kṣīraśiṣṭamāmāllaghutaraṃ śṛtam|"
iti|
Ā. rā. apakkakṣīraguṇānāha-paya iti|
abhiṣyandi srotaḥsrāvi| straiṇaṃ tvapakvameva guṇavat| uktaṃ hi suśrutena (sū.
a. 45/62)-"tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam| varjayitvā striyāḥ
stanyamāmameva hi taddhitam||" iti| pakavakṣīraguṇānāha-yuktyeti|
ato'nyathā-anabhiṣyandi laghu ca| yuktiruktā khāraṇādinā-"ardhodakaṃ
kṣīraśiṣṭamāmāllughutaraṃ śṛtam| syānnirjalaṃ śṛtaṃ
dvitricaturaṣṭāṃśaśeṣitam|| yathāśṛtatamaṃ sāraṃ guru balyatamaṃ payaḥ|" iti|
bhavedgarīyo'tiśṛtaṃ, dhāroṣṇamamṛtopamam|
--------------------------------------------|29|
Sa. atiśayena kvathitaṃ
kavalabhojyamiva sañjātaṃ, garīyo-gurutaraṃ bhavet|
kharanādenoktam-"syānnirjalaṃ śṛtaṃ dvitricaturaṣṭāṃśaśeṣitam| yathāśṛtatamaṃ
sāraṃ guru balyatamaṃ payaḥ||" iti| suśrute (?) coktam-"śṛtaśītaṃ tu
pittaghnaṃ śṛtoṣṇaṃ kaphavātajit| tyajedvivarṇaṃ grathitaṃ vigandhaṃ virasaṃ
paṭu|| raktapittapraśamanī vṛṣyā santānikā guruḥ|" iti|
kharanādenoktam-"dhāroṣṇātsarvaśaḥ kṣīrācchītaṃ gurutaraṃ bhavet|" iti|
dhāroṣṇamamṛtopamam, nirdoṣatvāt|
Ā. rā. atipakvakṣīraguṇānāha-bhavediti|
garīyaḥ-apakvādguru| dhāroṣṇaguṇānāha-dhāroṣṇamiti| dhārāyāmuṣṇaṃ-dhāroṣṇam,
yasya mukhameva pātram| iti kṣīram|
----------------------------------------------| amlapākarasaṃ grāhi gurūṣṇaṃ
dadhi vātajit||29||
medaḥśukrabalaśleṣmapittaraktāgniśophakṛt| rociṣṇu śastamarucau śītake
viṣamajvare||30|| pīnase mūtrakṛcchre ca,
rūkṣaṃ tu grahaṇīgade| naivādyānniśi naivoṣṇaṃ vasantoṣṇaśaratsu na||31||
nāmudgasūpaṃ nākṣaudraṃ tannāghṛtasitopalam| na cānāmalakaṃ nāpi nityaṃ no
mandamanyathā||32|| jvarāsṛk
pittavīsarpakuṣṭhapāṇḍubhramapradam|
--------------------------------------------|33|
Sa. amlau pākarasau yasya tadevaṃbhūtaṃ
dadhi bhavati| tathā, grāhi-stambhanam| tathā coktam-"bhedi tatpiṇḍitān bhāvān
śakṛdādīn bhinatti yat| viparītamato grāhi tacca stambhanamucyate||" iti|
tathā, guru uṣṇaṃ vātajicca| medaādīnāṃ dvandvaḥ, tān karoti yattadevam|
rocata iti rociṣṇu| na rocata eva kevalam, arocakamapi vyāvartayatīti
śastamarucau| rocanaṃ hi ghṛtapūrādi na tvaruciṃ jayati| arucighnaṃ pa
paṭolapatraṃ tanna rocate| tathā hyatraiva paṭhiṣyati (hṛ. sū. a. 10|14)-
"tiktaḥ svayamarociṣṇurarucim" ityādi| rociṣṇutvādeva
coccāvacavyañjanaparivṛtairmāṃsamaṇḍakādibhirapi suhitasyāpi dadhanyabhilāṣa
utpadyata eva| ata eva caitadāhārānte'bhyavaharanti| śītaka iti
viṣamajvaraviśeṣaṇam| śītakāritvaṃ tu vāte śleṣmaṇi tatsaṃsarge vā yadyapi
tritaye sambhavati, tathā'pi vātajidvātaja eva viṣamajvare dadhi prayojyam,
saṃsarge vā vātolbaṇe| tathā hi śītajvara evoktam (hṛ. ci. a. 1|142)-
"agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam|" iti| nanu, pīnase śastamiti
kathamaviśeṣeṇoktam ? yataścatvāraḥ pīnasā vātapittakaphasannipātajā iti
vakṣyante| tatra dadhno vātādhika eva yuktatvaṃ, na śeṣeṣu| atra sañcakṣmahe|
paripākāt pīnasasyopaśāntiḥ| paripākakaraṃ ca dadhi, uṣṇatvāt| athavā
pūrvavatsāmānyoktāvapi yatra yogyatā'sya vātike, tatraiva tadupakalpyatām|
anukteṣvapi hi sāmānyopakramo vastuvaśādviśeṣveva vipariṇamati| tathā
hyatraivopariṣṭāddugdhakarmasu
vyatītam-"śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ| jīrṇajvaraṃ
mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet||" iti| na ca sarveṣveva
kāsaśvāsakṛcchrāsrapitteṣu payaḥ kārmukamiti| tathā, grahaṇīroge tu tadrūkṣaṃ
śastam| anena ca hetunā dadhnaḥ prakṛtisthasya snigdhatvaṃ yuktyaivoktam| yato
grahaṇyāṃ rūkṣaṃ-uddhṛtasāramuddiṣṭam| niśi naiva-na kiñcidadyāt|
naivādyānniśi naivoṣṇamityevakārā ātyantikaniṣedhāya| rātrau niṣedhāddivā
bhuñjītetyarthādavagamyate| naivoṣṇaṃ-agnyāditāpāttaptam| tathā,
vasantagrīṣmaśaratsu na bhojyam| anyartāvapi mudgasūpādīnāmanyatamena rahitaṃ
na bhojyam| tatra ghṛtasitopalayoḥ samāṃśikatayoreva yogena
pathyatvamicchanti| mudgasūpādīnāṃ tu miśrībhāvo dadhnā janyamānasya doṣasya
pratibandhārthaṃ kalpyate, raktapittavat| yathāsamīraṇolbaṇe'srapitte
tittiryādīnāmauṣṇyamudumbarādirasena pratibadhnāti| nityamiti| yadyupaśete
śarīrasya tathāpyudakarogāvahatvānna śīlanīyam| ata eva
mātrāśitīye'pyatidoṣalatvādasya niṣedhaṃ karoti| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a.
8|40)- "kilāṭadadhikūcīkā" ityādi| no mandamiti| dugdhāvasthāṃ vyatītya
dadhyavasthāmasamprāptamantarālavarti-mandakamityucyate| tasmin satyapi snehe
pariṇativiśeṣeṇa kālātmanā srotasāmatyantopalepakṛto doṣatrayakopo'pi
bhavatītyatīva varjanīyameva mandakaniṣedhaścopalakṣaṇārthaḥ, tena
madyādīnapyaprāptarasānnopayuñjītetyavagantavyam| anyathetyādi| praśabda evaṃ
dyotayati-vidhibhraṣṭaṃ dadhi niṣevyamāṇaṃ prakarṣeṇa jvarāsṛkpittādīn dadāti|
nanu, śukrakṛttvabalavardhanatvāddīpanatvamanupapannam| śukrakṛdbalavardhanāni
hi dravyāṇi prāyeṇa gurūṇi bhavanti| ato dadhyevaṃguṇaṃ satkathaṃ
nāmāgnikṛtsyāt ? atrācakṣmahe| amlatvāduṣṇavīryatvācca yuktameva| yato
rasavipākābhyāmamlaṃ vīryeṇoṣṇaṃ ca dadhi, ato'gnikṛttvamasminnupapannamiti|
nanu, śukrakaratvaṃ dadhno na yuktam| yato'mlapākarasaṃ
dadhītyadhītamācāryeṇa, amlaśca śukranāśanaḥ, tasmācchukrakṛttvamayuktam|
atrācakṣmahe| snigdhatvabṛṃhaṇatvavātaghnatvabalyatvaiḥ
śukrakṛttvamupapannameva| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 9|22)- "kiñcidrasena
kurute karma pākena cāparam| guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana||" iti|
nanu, vātajidityanena nārthaḥ| yāni khalu dravyāṇi balyasnigdhagurūṣṇayuktāni,
tāni vātaghnānyeva dṛṣṭāni| tasmādvātajiditi na vācyam| naivam|
saktumadyasūryatāpamandakādiṣu vyabhicārāt| tathā hi-saktavo vātalā vṛṣyā
rūkṣā balakarāśca| mārdvīkādimadyaṃ harṣaṇatvādvṛṣyaṃ vātalaṃ ca| tathā ca
vakṣyati (hṛ. u. a. 40|35)- "manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarvaṃ vṛṣyamucyate|"
iti| madyaṃ ca mātrā pītaṃ harṣaṇaṃ bhavati| tathā ca muniḥ
(ca.ci.a.24|59)-"harṣamūrjapradaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param| yuktyā pītaṃ
karotyāśu madyam" iti| sūryatāpaścoṣṇo'pi sanmārutasya vṛddhaye| tathā ca
muniḥ (ca.ci.a. 14|13)-"kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca|" ityārabhya
yāvat "vātātapau bhayaṃ śoko heturvātārśasāmiti||" iti| mandakaṃ ca
snigdhāmlaguruguṇayuktamapi tridoṣakaram| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27|224)-
"tridoṣaṃ mandakam" iti| triṣu ca doṣeṣvantarbhūtaḥ pavana iti caivaṃ
vyabhicāradarśanādvātajidityuktam| kṣīrasya ca dadhyātmanā
pariṇamato'nabhivyaktāmlābhivyaktāmlātyamlalakṣaṇāstisro'vasthāḥ sampadyante|
tatra mandajātaṃ-anabhivyaktāmlam| samyagjātaṃ-abhivyaktāmlam|
atijātaṃ-atyamlam| tatra mandajātaṃ tridoṣakṛttvānniṣiddham| samyagjātasyaite
pūrvoktā guṇāḥ| kiñciddhīnāścātyamlasya| tathā, sujāte'tyamle ca dadhni
saramaṇḍau staḥ| tatra dadhna uparibhāgaḥ saraḥ, adho maṇḍaḥ| etadguṇāstu
lāghavikatvānnehoktāḥ| muninā ca darśitāḥ (ca.sū.a. 27|224)- "tridoṣaṃ
mandakaṃ jātaṃ vātaghnaṃ dadhi śukralam| saraḥ śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ
srotoviśodhanaḥ||" iti| śleṣmapittaraktakṛttvaṃ
cāmlapākarasoṣṇavīryatvādevātragamyate| yattu sākṣādeteṣāmupādānaṃ tat
prakarṣārtham| anyebhyo'mladravyebhyo dadhyetānyatiśayena karotīti|
naivādyānniśītyādau granthe caikasminneva nakāre kartavye
yadanekanakārakaraṇaṃ
tacchāstraniṣiddhadadhibhakṣaṇādatipratyavāyajñāpanārtham| carakoktaśca
maṅgalyaguṇo nehoktaḥ, cikitsāyāmanupayogitvāt| ata eva sarpirādīnāṃ
maṅgalyānāmapi carake'pi maṅgalatvaṃ nāvādīditi| suśrute tu (sū.a. 45|68)
dadhno viśeṣaguṇā uktāḥ| yathā-"dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu
vātakṣayāpaham| durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam|| vipāke madhuraṃ
vṛṣyaṃ raktapittapraṇāśanam| balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam||
vipāke kaṭu sakṣāramamlaṃ bhedyauṣṭrakaṃ dadhi| vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn
hantyudarāṇi ca|| vātaghnaṃ kaphakṛtsnigdhaṃ viśeṣānna ca pittakṛt|
kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam|| śṛtakṣīrācca yajjātaṃ
guṇavaddadhi tatsmṛtam| vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam|| dadhi
tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhivātalam| dīpanīyaṃ viśeṣeṇa sakaṣāyaṃ
rucipradam||" iti| kevalamapi svalpaṃ kadāciddadhi bhuñjītetyarthādavagamyate|
anyathā kevalasya guṇakathanaṃ niṣphalameva syāditi kecidāhuḥ|
Ā. rā. dadhiguṇānāha-amlapākarasamiti|
grāhi-stambhanam| rociṣṇu-svayaṃ rocate| arucau śastaṃ-anyānyapi rocayati|
śītake-śītajvare| viṣamajvare tu-aśīte'pi| rūkṣadadhiguṇānāha-rūkṣaṃ tviti|
rūkṣaṃ-uddhṛtasneham, grahaṇīdoṣe śastam| dadhibhojanaṃ niyamayati-naiveti|
uṣṇaṃ-agnyāditaptam| uṣṇo-grīṣmaḥ| sitopalā-śarkarā| nityaṃ-pratyaham|
mandaṃasamyagniṣpannam| vasantādibhyo'nyadā divā ghṛtādyanyatamopetaṃ śītaṃ
sujātamekāhādyantaraṃ dadhi bhuñjīteti mathitārthaḥ| niyamātikrame
doṣamāha-anyatheti|
---------------------------------------------| takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ
kaphavātajit||33||
śophodarārśograhaṇīdoṣamūtragrahārucīḥ| plīhagulmaghṛtavyāpadgarapāṇḍvāmayān
jayet||34||
Sa. takraṃ laghu kaṣāyāmlaṃ dīpanaṃ
kaphavātajicca bhavati| tathā, śophādīnekādaśa jayet| ghṛtasyātipānāt
vyāpat-rogo ghṛtavyāpat| garaḥ-kṛtrimo viṣaviśeṣaḥ| suśrute coktam
(sū.a.45|86)- "naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale| na
mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike|| śītakāle'gnimāndye ca
kaphottheṣvāmayeṣu ca| mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate||" iti|
tathoktam (saṅgrahe sū. a. 7)- "takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti
tu| pīnasaśvāsakāsādau siddhamevopayojayet||" iti| "mandajātaṃ marutkopi
rūkṣābhiṣyandi durjaram| atijātaṃ bhṛśāmlauṣṇyataikṣṇyātpittakaraṃ param||
doṣaghnamuddhṛtasnehaṃ sasnehamapi śophajit| (su. sū. a. 45|89)- 'vāte'mlaṃ
saindhavopetaṃ, svādu pitte saśarkaram|| hitaṃ takraṃ kaphe sāmlaṃ
vyoṣasauvarcalānvitam| takrāllaghutaro maṇḍo durjarā takrakūrcikā'||" iti|
Ā. rā. takraguṇānāha-takramiti|
mathitaṃ dadhi-takram| taddvividhaṃ,- sajalaṃ nirjalaṃ ca| sajalaṃ dvividhaṃ,-
sasnehamasnehaṃ ca| tatrāsnehasyaite guṇāḥ| sasnehasya gauravātkiñcidūnāḥ|
nirjalasya tato'pyūnāḥ| tathā coktam (suśrute sū. a. 45/85)-
"manthanādyatpṛthagbhūtasnehamarddhodakaṃ ca yat| nātisāndradravaṃ takraṃ
svādvamlaṃ tuvaraṃ rase||" iti| tathā (saṅgrahe sū. a. 7)-
"daṇḍābhimathanāddadhno guruṇaścātiśophadāt| anuddhṛtasnehamapi takraṃ
śophaharaṃ laghu||" iti| kaphaghnatve viśeṣa uktaḥ saṅgrahe (sū. a. 7)-
"takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu|" iti|
mūtragraho-mūtrakṛcchram| ghṛtasyātipānādutpanno rogo-ghṛtavyāpat|
garaṃ-kṛtrimaṃ viṣam|
tadvanmastu saraṃ srotaḥśodhi viṣṭhambhajillaghu|
------------------------------------------------|35|
Sa. mastu tadvat-takravadguṇairvedyam|
tathā, saram| tathā, srotaḥśodhiḥ| tathā, viṣṭambhajit| suśrute coktam
(sū.a.45|81)- "tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam| amlaṃ
kaṣāyānurasamavṛṣyaṃ kaphavātajit|| āhlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca
tat| balamāvahati kṣipraṃ tathā bhaktasya rocakam||" iti|
Ā. rā. mastuguṇānāha-tadvaditi|
sujātasya dadhno dravabhāgo-mastu| doṣapūrṇāni srotāṃsi
śodhayatīti-srotaḥśodhi| saraṃ-malānulomanam| viṣṭambhajit-vātānulomanam|
bhedino'pi kūṣmāṇḍāderviṣṭambhitvadarśanāt grāhiṇo'pi nāgarasya
vibandhanuttvadarśanādubhayorgrahaṇam| tadvaditi laghutve siddhe
ladhvityatiśayārtham|
------------------------------------------------| navanītaṃ navaṃ vṛṣyaṃ śītaṃ
varṇabalāgnikṛt||35|| saṅgrāhi
vātapittāsṛkkṣayārśorditakāsajit|
-----------------------------------------------|36|
Sa. navanītaṃ navaṃ-navoddhṛtaṃ, laghu
vṛṣyaṃ ca| tathā, śītaṃ-śītavīryaṃ, balavarṇāgnikaraṃ ca| tathā, saṅgrāhi
vātādijicca| saṅgrahe coktam (sū.a.6)-"śītaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ navanītaṃ
navoddhṛtam|" ityādi|
Ā. rā. navanītaguṇānāha-navanītamiti|
navaṃ-sadyaskam| asṛk-raktam| kṣayo-rājayakṣmā| arditaṃ-ekāyāmaḥ|
-------------------------------------------------| kṣīrodbhavaṃ tu saṅgrāhi
raktapittākṣirogajit||36||
Sa. kṣīrodbhavaṃ tu-kṣīrādeva jātaṃ
mathitvotpāditaṃ, navanītaṃ saṅgrāhi raktapittākṣirogajicca bhavati|
Ā. rā.
kṣīranavanītaguṇānāha-kṣīrodbhavamiti| kṣīrodbhavaṃ-kṣīramathanodbhavam|
sarpirapyevaṃ dvividhaṃ jñeyam|
śastaṃ dhīsmṛtimedhāgnibalāyuḥśukracakṣuṣām|
bālavṛddhaprajākāntisaukumāryasvarārthinām||37||
kṣatakṣīṇaparīsarpaśastrāgniglapitātmanām|
vātapittaviṣonmādaśoṣālakṣmījvarāpaham||38||
snehānāmuttamaṃ śītaṃ vayasaḥ sthāpanaṃ param| sahasravīryaṃ vidhibhirghṛtaṃ
karmasahasrakṛt||39||
Sa. ghṛtaṃ
dhīprabhṛtīnāmagniglapitātmāntānāṃ śastaṃ-hitam| dhīḥ-buddhiḥ,
vastugrahaṇaśaktiḥ| smṛtiḥ-atītavicāraśaktiḥ| prajārthināṃ śastam|
prajā-apatyam, tadarthinām| śukrasya saphalatākaramityarthaḥ| tathā,
vātādighnam| tathā, snehānāṃ-tailādīnāṃ, uttamaṃ-śreṣṭham| tathā, śītam|
vayasaḥ sthāpanaṃ-jarayā vinā vayasaḥ sthāpanamityarthaḥ| sahasravīryamiti|
sahasra-śabdo'nekārthaḥ, anekaśaktītyarthaḥ| katham ?
vidhibhiḥ,-yogasaṃskārādibhirghṛtamanekaśaktiḥ sampadyate| yena dravyeṇa
prayujyate saṃskriyate vā, tacchaktimevā'nurudhyate| athavā
tatsaṃyogācchaktyantaramanyadārohati| ato hetoḥ sahasraśabdo'nekārthaḥ|
anyathā dravyāṇāmānantyātkathaṃ daśaśatavācī sahasraśabda upapadyate| anye
tvevaṃ vyācakṣate -sahasraśabdo daśaśatasaṃkhyāvācyeva| sahasrapākyaṃ hi
sarpiruktam, na sahasrapākyātpareṇa| tatra cedaṃ sahasrapākyatve
prayojanam-pākasahasraṃ yāvadasya saṃskāro'nuvartate, nātaḥparam| anyathā
sahasrapākātpareṇa kimiti pāko noktaḥ ? tasmādāsahasraṃ pākānāṃ
śaktyantarāṇyārohanti pākāḥ, na tataḥ pareṇeti| tathā,
karmasahasrakṛt-anekakāryakṛt|
Ā. rā. ghṛtaguṇānāha-śastamiti|
upadiṣṭagrahaṇe śaktiḥ-dhīḥ| gṛhītasya vicchedena dhārayituṃ śaktiḥ-smṛtiḥ|
avicchedena-medhā| prajādibhirarthiśabdaḥ sambadhyate| prajāapatyam|
kṣatakṣīṇaḥ-kṣatakāsapīḍitaḥ| parīsarpo-visarpaḥ, śastraṃ-śastraghātaḥ,
agniḥ-agnidāhaḥ, taistribhirglapitaḥ-pīḍitaḥ, ātmā-śarīraṃ yeṣāṃ te tathā|
śoṣo-rājayakṣmā| jvaro-jīrṇajvaraḥ, navasya snehānarhatvāt|
snehānāṃ-tailādīnām| vayasaḥ-yauvanasya| yojanayā
karmasahasrakṛtbahutarakāryakṛt| yataḥ sahasravīryaṃ-bahutaraśaktiyuktam|
kaiḥ? vidhibhiḥ,- yogasaṃskārapānābhyañjanānuvāsanādibhiḥ|
madāpasmāramūrchāyaśiraḥkarṇākṣiyonijān| purāṇaṃ jayati vyādhīn
vraṇaśodhanaropaṇam||40||
Sa. purāṇaṃ-atītabahu kālaṃ,
pañcadaśādivarṣasthitaṃ, ghṛtaṃ madādīn vyādhīn jayati| vraṇānāṃ paicchilyādīn
śodhayati| tathā, vraṇān ropayati| saṅgrahe caivamadhyaiṣṭa (sū. a. 6)-
"vraṇaśodhanaropaṇam| pūrvoktāṃścādhikānkuryādguṇāṃstadamṛtopamam|| tadvacca
ghṛtamaṇḍo'pi rūkṣastīkṣṇastanustu saḥ|" iti|
Ā. rā.
purāṇaghṛtaguṇānāha-madāpasmāreti| mūrcchāyomūrcchā| śodhanaṃ-duṣṭavraṇānām,
ropaṇaṃ-śuddhānām| daśavarṣoṣitaṃ-purāṇam| uktaṃ ca- "ugragandhaṃ purāṇaṃ
syāddaśavarṣasthitaṃ ghṛtam| lākṣārasanibhaṃ śītaṃ prapurāṇamataḥ param||"
iti|
balyāḥ kilāṭapīyūṣakūrcikāmoraṇādayaḥ| śukranidrākaphakarā
viṣṭambhigurudoṣalāḥ||41||
Sa. kilāṭādayo balyāḥ| tathā,
śukrādikarāḥ| tathā, viṣṭambhino guravo doṣalāśca syuḥ|
ādigrahaṇāttakrapiṇḍakakṣīraśākayorgrahaṇam| vahnināśakatvaṃ caiṣāṃ balyatvena
śukrakṛttvena viṣṭambhidoṣalatvenāvagatameveti 'vahnisādanāḥ' iti granthakṛtā
nehakṛtam| saṅgrahe tu spaṣṭārthaṃ kṛtameva| tatra, kilāṭaḥ-alpakṣīro bahunā
takreṇa kṛtaḥ| pīyūṣaḥ-sadyaḥprasūtākṣīrakṛtaḥ| kūrcikā-dadhitakrakṛtā
kilāṭikā| moraṇaḥ-kṣīrasadṛśaḥ kilāṭikaḥ| piṇḍanaṃ-uttarāpathe prasiddham|
kṣīraśākaḥ-prasiddhaḥ|
Ā. rā. kilāṭādīnāṃ guṇānāha-balyā iti|
dadhnā takreṇa vā saha pākātpṛthagbhūtaṃ ghanadravabhāgaṃ kṣīraṃ-kūrcikā|
saiva pākādvinā-kṣīraśākaḥ| tayorghānabhāgaḥ pṛthaguddhṛtaḥ-kilāṭaḥ,
dravabhāgo-māreṇaḥ| prasūtidinādārabhya yāvanmalina ghanaṃ kṣīraṃ
tāvat-pīyūṣaḥ| ādiśabdāt kṣīraśākatakrapiṇḍakau| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.
6)-"balyāḥ kilāṭakūrcikātakrapiṇḍakamoraṇāḥ| sakṣīraśākapīyūṣā rocanā
vahnisādanāḥ|| iti| ghanavastrabaddhaṃ svayaṃ srutadravabhāgaṃ
takraṃ-takra-piṇḍakaḥ| viṣṭambhinaḥ-adhovātāvarodhinaḥ|
doṣalāḥ-āmasañcayakāriṇaḥ| doṣaśabdenātra āmo grāhyaḥ, "sadoṣaśabdaṃ ca śakṛt
dravaṃ sṛjati vegavat|" (hṛ. ni. a. 2/78) ityādivat| na tu vātādayaḥ, kaphasya
pṛthaggrahaṇātantrāntare vātaghnatvācca| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 45/91)-
"balyaḥ kilāṭo'nilahṛt puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ| madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau
tadvatpīyūṣamoraṇau|| iti| kūrcikāmoraṇāvatra dadhibhavau grāhyau|
takrakūrcikāyāstantrāntare vātalatvāt tanmoraṇasya ca laghutvāt| yadāha
suśrutaḥ (sū. a. 45/90)- "grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā|
takrāllaghutaro maṇḍo dadhikūrcikatakrajaḥ||" iti| kūrcīkṛtaṃ
takraṃ-takrakūrcikā|
gavye kṣīraghṛte śreṣṭhe nindite cāvisambhave|
-----------------------------------------------|42| iti kṣīravargaḥ||2||
Sa. gosambhave kṣīraghṛte śreṣṭhe|
āvike ca nindite-garhite| ghṛtasya ca
kṣīravikāropalakṣaṇārthatvāddadhitakramastvādīnāmapi gavyānāṃ śreṣṭhatvameva
vedyam| ata evāvisambhavānāṃ dadhitakrādīnāmadhamatvameva vedyam, na
kṣīraghṛtayoreva| ata eva saṅgrahe suspaṣṭaṃ kṛtvoktam (sū. a. 6)-
"vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān yathāpayaḥ|" iti| asya
hyayamarthaḥ-ghṛtādīnāṃ payoguṇānatikrameṇa guṇān vidyāt| yathāśabdasya
padārthānativṛttyarthe'syāvyayībhāvaḥ| tenaitaduktaṃ bhavati|
yathā-"svādupākarasam" ityādīnā sāmānyena kṣīraguṇā uktāḥ|
tadvaddadhyādīnāmapi sāmānyenaiva guṇā uktāḥ| viśeṣābhilāṣe tu dadhyādīnāṃ
satsvapi sāmānyaguṇeṣu prakṛtibhūtaṃ yatkṣīraṃ tadguṇoccayo'pi grāhya iti|
kharanāde tūktam-"dadhyādīnāṃ tu tajjānāṃ sāmānye guṇakarmaṇī| tathā svāt
svādapi kṣīrāddadhyādīnāṃ viśeṣaṇam||" iti| gavyamiti "gopayasoryat" iti yat|
bāhulyena kṣīranirdeśātkṣīravargo'yam| dadhinavanītādīnāṃ tu
tadvikārabhūtatvāt| iti kṣīravargaḥ|
Ā. rā. kṣīrāṇāṃ ghṛtānāṃ ca
tāratamyamāha-gavye kṣīraghṛta iti| gavyāvikayoruttamādhamatvāditarepāṃ
madhyamatvaṃ jñeyam| saṅgrahe tu (sū.a.6)-"vidyāddadhighṛtādīnāṃ guṇadoṣān
yathāpayaḥ|" iti| iti kṣīravargaḥ|
kṣīravargādanantaramikṣuvarga ārambhyate, guṇakriyātulyatvāt| tathā,
hi-ikṣurapi kṣīravatsaragurusnigdhabṛṃhaṇādiguṇakarmā--------------------
athekṣuvargaḥ| --------------------------------------------------| ikṣoḥ saro
guruḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ kaphamūtrakṛt||42||
vṛṣyaḥ śīto'srapittaghnaḥ svādupākaraso rasaḥ| so'gre salavaṇo, dantapīḍitaḥ
śarkarāsamaḥ||43||
Sa. ikṣo rasaḥ saratvādiguṇayuktaḥ|
tathā, kaphamūtrakṛt| saraḥ-śakṛdbhedīti kathyate| tathā, (hṛ. sū. a. 6|84)-
"gurvī sarā tu pālakyā" ityuktvānantaramuktavān-"pālakyāvatsmṛtaścañcuḥ sa tu
saṅgrahaṇātmakaḥ|" iti cañcuśākasya saṅgrahaṇena guṇena saratvaṃ bādhitamiti|
atra snigdhabṛṃhaṇavṛṣyamadhurādiguṇena yuktaṃ ca dravyaṃ prāyaḥ pavanahantṛ
dṛṣṭam| ato'syāpīkṣurasasya mārutajittvaṃ vedyam| granthakṛtā tu spaṣṭaṃ kṛtvā
noktam| bhukte hi samīraṇakṛttvamasya dṛṣṭam| tathā ca saṅgrahe
(sū.a.6)-"vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajidbhukte vātaprakopanaḥ|" iti|
kharanāde'pyuktam-"mārutā''dhmānajananaścakṣuṣyo bṛṃhaṇo rasaḥ|" iti| sa
ca-rasaḥ, agre-ikṣuprānte jātaḥ, salavaṇaḥ-īṣallavaṇaḥ| suśrute coktam
(sū.a.45|156)-"atīva madhuro mūle, madhye madhura eva ca| agre tvakṣiṣu
vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ||" iti| pāṣāṇādisaṅkṣuṇṇasyekṣoḥ sadya eva yo
rasa utpadyate, tasyaite yathoktā guṇā vedyāḥ, nānyathā pīḍitasyekṣurasasya|
yantradantādipīḍitasyānyathā śāstrakṛtā guṇo nirdiśyate| dantapīḍito yaḥ, sa
śarkarāsama iti|
Ā. rā. athekṣuvargaḥ|
ikṣurasaguṇānāha-ikṣoḥ sara iti| gurvādiguṇatvādvātaghnatvamarthasiddham|
uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a.6)-"vṛṣyaḥ śītaḥ pavanajidbhukte vātaprakopanaḥ|" iti|
"mārutādhmānajananaścekṣūṇāṃ bhakṣito rasaḥ|" iti khāraṇādināpyuktaṃ
vātalatvaṃ bhuktamātrapītekṣurasaviṣayam| ikṣvagrabhāgarasaguṇānāha-so'gra
iti| salavaṇaḥ-īṣallavaṇaḥ| agraśabdenekṣostatparvaṇāṃ cādyantau bhāgau| uktaṃ
hi khāraṇādinā-"madhyakāṇḍe sumādhuryamikṣormūlāgraparvasu| mādhuryaṃ
sāmlalavaṇaṃ vidāhī tena yāntrikaḥ||' iti| yattṛktaṃ suśrutena (sū.a.
45/156)-" atīva madhuro mūle, madhye madhura eva ca| agre'kṣiṣu ca vijñeya
ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ||" iti| tatra mūlaśabdena madhyamakāṇḍānāṃ prathamaṃ
kāṇḍam| akṣiṣu-sandhiṣu| dantapīḍitekṣuguṇānāha-dantapīḍita iti| śarkarāsama
iti dāhaghnatvādibhirguṇaiḥ|
yāntrikastvanyaguṇa evetyāha-------------------------
mūlāgrajantujagdhādipīḍanānmalasaṅkarāt| kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca vikṛtiṃ yāti
yāntrikaḥ||44|| vidāhī guruviṣṭambhī
tenāsau------------------|
----------------------------------------------------|45|
Sa. mūlaṃ cāgraṃ ca jantujagdhādayaśca
mūlāgrajantujagdhādayaḥ, teṣāṃ tathāvidhānāmikṣūṇāṃ pīḍanaṃ,
tasmānmūlāgrajantujagdhādipīḍanāt| tathā, malasaṅkarāt-malamiśraṇāt| tathā,
kiñcitkālaṃ vidhṛtyā ca-yāntrike rase svalpakālaṃ vidhṛtiḥ-vilambaśca dṛṣṭaḥ|
tadetaiḥ kāraṇairyāntriko raso vikṛtiṃ yāti-svabhāvānyathātvaṃ prāpnoti|
tathā-gururadhikaṃ guruḥ sampadyate, avidāhi vidāhi, aviṣṭambhī viṣṭambhī,
ityevaṃvidhā'sya vikṛtiḥ| yāntrikasya ca rasasya bāhulyena loke
mūlādisahitasya pīḍanātkālavilambopalabdheśca granthakṛdevaṃ samavocat| ata
eva hetunirdeśo'tra kṛtaḥ, hetvabhāvātkāryābhāvapratipādanāya| tena
yadā'tinipuṇadhībhirmūlādirahitaḥ pīḍyate, kālavilambitaṃ ca nopayujyate, tadā
vikṛtiṃ na yātyeverthaḥ|vidāhītyādi| yato vikṛtiṃ yāti, tena-hetunā, asau
yāntriko, vidāhyādiguṇaḥ sampadyate| vidāhī-jaṭharāgnisaṃyogādyaḥ pākaṃ
gacchanmadhyamāyāmevāvasthāyāṃ vidahyamānaḥ pittaṃ
kurvaṃścirakālamavatiṣṭhate, na drāgeva jarāṃ yāti gurutvādathavā
vastusvabhāvāt, sa vidāhaguṇayukto bhāvo bhaṇyate| tasmāt gurusvābhāvyādvidāhī
kathitaḥ| tathā coktaṃ dhānvantare-"śālipiṣṭamayaṃ sarvaṃ
gurubhāvādvidahyate|" iti|
Ā. rā. yantrapīḍitaguṇānāha-mūlāgreti|
jantujagdhaḥkṛmibhakṣitāvayavaḥ| ādiśabdāt tvagādayaḥ| malo-yantrādilagnaḥ|
kiñcitkālaṃ vidhṛtyā-pīḍanagrahaṇādikālavilambena,
vikṛtiṃ-mādhuryādinyūnatvaṃ, yāti| yadyapi sarvamannapānaṃ vidāhi,
vidagdhāvasthāyā avaśyaṃbhāvāt, tathāpi yaccirakālaṃ
vidagdhāvasthāmanubhavati, tadvidāhītyucyate| tena-vikṛtiṃ gamanena,
asau-yāntrikaḥ| hetūpanyāsāddhetvalpatvena doṣālpatvaṃ jñeyam|
------------------------------tatra pauṇḍrakaḥ|
śaityaprasādamādhuryairvarastamanu vāṃśikaḥ||45||
Sa. tatra-teṣu ikṣuraseṣu madhye,
pauṇḍrako raso varaḥ-sarvekṣurasebhyaḥ śreṣṭhaḥ| katham ?
śaityādibhirhetubhūtaiḥ| śītasya bhāvaḥ-śaityam| "guṇavacana" ityādinā ṣyañ|
prasādaḥ-prasannatvam| mādhuryaṃ-svādutā| tamanu vāṃśikaḥ-hīnārthe'nuśabdasya
"karmapravacanīyayukta" iti dvitīyā, śaityādibhiḥ pauṇḍrakāddhīno vāṃśika
ityarthaḥ|
Ā. rā. athekṣuviśeṣaguṇāḥ| tatra
pauṇḍrakaguṇānāha-tatra pauṇḍraka iti| pauṇḍrakaḥ-śvetekṣuḥ|
prasādo-nairmalyam| vāṃśikaguṇānāha-tamanviti| tamanu-tasmātpauṇḍrakāddhīnaḥ|
hīnārthasyānoḥ karmapravacanīyatvāt dvitīyā| vāṃśiko-nīlekṣuḥ|
śataparvakakāntāranaipālādyāstataḥ kramāt| sakṣārāḥ sakaṣāyāśca soṣṇāḥ
kiñcidvidāhinaḥ||46||
Sa. śataparvakādayaḥ, tataḥ-vāṃśikāt,
kramāt-uttarottaraṃ, śaityādibhirhīnāḥ| te ca śataparvakādaya īṣatkṣāratvena
yuktā īṣatkaṣāyarasā īṣaduṣṇāḥ kiñcidvidāhinaśca|
Ā. rā.
śataparvādiguṇānāha-śataparvaketi| śataparvakaḥ-hrasvabahuparvā|
kāntāranaipālau-svanāmaprasiddhau| ādyaśabdāddīrghapatrādayaḥ| tataḥ-vāṃśikāt,
kramāt-uttarottaraṃ hīnāḥ| sakṣārāḥ-īṣapallavaṇāḥ|
phāṇitaṃ gurvabhiṣyandi cayakṛnmūtraśodhanam|
--------------------------------------------|47|
Sa. phāṇitaṃ-kṣudraguḍībhūta ikṣurasaḥ,
guru-atiśayenetyarthādvedyam, gurutvamātrasyekṣurase'pyuktatvāt| abhiṣyandi|
tathā, cayakṛt-tridoṣakaram| mūtraśodhanaṃ-mūtramativāhayati| tantrāntare
coktam-"rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt| kaphaghnaṃ madhuraṃ
pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam||" iti|
Ā. rā. athekṣurasavikārāḥ| te ca
pañca,-"ikṣo rasasya samalatryaṃśārddhāṅghrimalā malāḥ| vikārāḥ
phāṇitaguḍamatsyaṇḍīkhaṇḍaśarkarāḥ||" iti| tatra phāṇitaguṇānāha-phāṇitamiti|
cayakṛt-viśeṣāgrahaṇāt trayāṇāṃ doṣāṇām|
nātiśleṣmakaro dhautaḥ sṛṣṭamūtraśakṛdguḍaḥ||47||
prabhūtakṛmimajjāsṛḍmedomāṃsakapho'paraḥ|
-----------------------------------------|48|
Sa. guḍo dhautaḥ-saṃskāravaśānnirmalo,
nātiśleṣmakaraḥ-kiñcitkaphakara ityarthaḥ| mūtraṃ ca śakṛcca mūtraśakṛt,
sṛṣṭaṃ-bahiḥ kṣiptaṃ, mūtraśakṛdyena sa evam| prabhūta iti| apara iti
dhautāt-viśuddhādanyaḥ, samala iti yāvat| prabhūtāḥ kṛmimajjāsṛḍmedomāṃsakaphā
yasya sa evam| kāraṇe kāryopacārādguḍo'pyevamuktaḥ| yathā-ānūpodakaṃ pādaroga
iti| prabhūtakṛmyādīn karotītyarthaḥ|
Ā. rā. guḍaścaturdhā,
-dhautādhautapurāṇanavabhedena| tatradhautaguḍaguṇānāha-nātiśleṣmakara iti|
sṛṣṭamūtraśakṛt-malānulomanaḥ| adhautaguḍaguṇānāha-prabhūtakṛmimajjeti|
------------------------------------------------------| hṛdyaḥ purāṇaḥ
pathyaśca, navaḥ śleṣmāgnisādakṛt||48||
Sa. guḍa ityanuvartate| purāṇo guḍo
hṛdayāya hitaḥ| tathā, pathyaḥ-antarmadhyabahirmārgāya hitaḥ| navo guḍaḥ
śleṣmāṇamagnisādaṃ ca karoti|
Ā. rā. purāṇaguḍaguṇānāha-hṛdya iti|
pathyaḥ-svastha hitaḥ| navaguḍaguṇānāha-nava iti| agnisādaḥ-agnimāndyam|
vṛṣyāḥ kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāḥ| matsyaṇḍikākhaṇḍasitāḥ krameṇa
guṇavattamāḥ||49||
Sa. matsyaṇḍikādayastrayo vṛṣyāḥ|
tathā, kṣīṇakṣatahitā raktapittānilāpahāśca| tathā, krameṇa
guṇavattamāḥ-dhautaguḍādapi matsyaṇḍikā guṇakārī nirmalataratvāt, tato'pi
khaṇḍo guṇavattaraḥ, khaṇḍādapi śarkarā guṇavattamā nirmalatamatvāt,
guṇavattameti guṇavatīśabdasya tamappratyaye puṃvadbhāvo'tra pakṣe ca vaktavya
iti puṃvadbhāvaḥ|
Ā. rā. matsyaṇḍyādīnāṃ guṇānāha-vṛṣyā
iti| kṣatakṣīṇayorhitāḥ| krameṇeti matsyaṇḍikāyāḥ khaṇḍo guṇavān, khaṇḍātsitā|
uktaṃ ca suśrutena (sū. a. 45/163)-"yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ
tathā tathā| snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā||" iti|
tadguṇā tiktamadhurā kaṣāyā yāsaśarkarā|
----------------------------------------|50|
Sa. tadguṇeti śarkarāsamā|
yāsaśarkarā-yavāsaśarkareti yā loke prasiddhā, tiktamadhurakaṣāyarasā ca|
kecittvācakṣate-durālabhārasena sā kriyata iti|
Ā. rā. yāsaśarkarāguṇānāha-tadguṇeti|
tadguṇā-matsyaṇḍikādisāmānyasadṛśaguṇā|
yāsaśarkarā-durālabhārasenekṣurasavatkriyate||
----------------------------------------| dāhatṛṭcchardimūrcchāsṛkpittaghnyaḥ
sarvaśarkarāḥ||50||
Sa. sarvaśarkarā ityetāścānyāśca
dāhādināśanāḥ| granthāntare coktam (suśrute sū.a. 45|163)- "yathā yathā''sāṃ
vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā tathā| snehalāghavaśaityādi sāratvaṃ ca tathā
tathā||" iti|
Ā. rā.
sāmānyaśarkarāguṇānāha-dāhatṛṭchirdīti| sarvāḥ-uktā matsyaṇḍikādayaḥ,
anuktāśca madhuśarkarādayaḥ| matsyaṇḍikādau raktapittagrahaṇamatiśayārtham|
adhunā varāvaratvaṃ nirdhārayati----- śarkarekṣuvikārāṇāṃ phāṇitaṃ ca
varāvare| ----------------------------------------|51|
Sa. ikṣuvikārāṇāṃ madhye śarkarā
phāṇitaṃ ca krameṇa varāvare bhavataḥ| śarkarā śreṣṭhā, phāṇitamaśreṣṭham|
Ā. rā. ikṣuvikārāṇāṃ
tāratamyamāha-śarkareti| ikṣuvikārāṇāṃ madhye śarkarā-sitākhyā varā|
phāṇitamavaram| itare madhyamāḥ|
śarkarāyoniprasaṅgena madhuno'pi guṇānāha-----
-------------------------------------------------| cakṣuṣyaṃ chedi
tṛṭśleṣmaviṣahidhmāsrapittanut||51||
mehakuṣṭhakṛmicchardiśvāsakāsātisārajit| vraṇaśodhanasandhānaropaṇaṃ vātalaṃ
madhu||52|| rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ, tattulyā
madhuśarkarā| ----------------------------------------|53|
Sa. madhu cakṣuṣe hitam| tathā,
chedi-ubhayathā''ścotanavraṇalepādāvupayuktam, tathā'bhyavahāraviṣaye'pi|
taikṣṇyādyo dehe piṇḍitān bhāvān chinatti-vibhajati, sa chedīti kathyate|
tathā, tṛḍādinut mehādijiditi ca prāyeṇābhyavahāraviṣaya eva| vraṇānāṃ
śodhanaṃ sandhānaṃ ropaṇaṃ ca| śodhanaṃ-yat pūyapaicchilyādiprerakam|
sandhānaṃ-yad dvau vraṇau caikīkaroti| ropaṇaṃ-suprasiddham| etacca kāryaṃ
bāhyaviṣayamevāsya vedyam| tathā, vātalametaccāsya
bāhyopayogenābhyantaropayogena ca, ante vyastaśrutatvāt| "cakṣuṣyaṃ chedi"
ityādinā'sya madhunaḥ karmanirdeśaḥ| "rūkṣaṃ kaṣāyamadhuraṃ" ityanenāsya
svarūpanirdeśaḥ| lāghavāccātra granthakāreṇaitadbhedādi noktam| tathā
hyayameva tantrakāraḥ saṅgrahe (sū.a.6) madhuno bhedānākhyat| yathā-"bhrāmaraṃ
pauttikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram| [tatra syādbhrāmaraṃ śuklaṃ
ghṛtavarṇaṃ tu pauttikam|| kṣaudraṃ tu kapilaṃ proktaṃ tailābhaṃ mākṣikaṃ
smṛtam| bhrāmaraṃ tarpaṇaṃ svādu, tridoṣaṃ pauttikaṃ viduḥ|| varaṃ ca
gurvabhiṣyandi kṣaudraṃ rūkṣaṃ manāgguru| mākṣikaṃ laghvapavanaṃ madhuraṃ
śasyate vraṇe|| garīyaḥ svādvabhiṣyandi navaṃ, jīrṇamato'nyathā| maṇḍaḥ purāṇo
madhurastīkṣṇo rūkṣo laghustanuḥ||"] iti| tathā saṅgrahe
kaṭupākitvagurutvaśaityaviṣānvayatvaviruddhopakramatvayogavāhitvādīn
guṇānavocat| yogavāhitve ca vivadante bahuvidaḥ| tatra kecidevaṃ
samagiranta,-yadhravyaṃ dravyāntareṇa saṃyujyātmīyaṃ svabhāvaṃ hitvā
saṃyuktadravyasvabhāvamevānuvartate, tadyogavāhīti| na caitadyuktam| yato
yadyevaṃ yogavāhitā niścīyate tadānīṃ yogavāhidravyopayogo nirarthakaḥ syāt|
tathā hi-yogavāhidravyamantareṇāpi yatsvabhāvaṃ dravyaṃ prāgāsīt
tatsvabhāvameva yogavāhidravyayuktamapi| tasmādasadetadyogavāvāhilakṣaṇamiti|
kecittvevaṃ pratijānate,-yadhravyaṃ dravyāntareṇa yuktaṃ sat tasya dravyasya
śaktyutkarṣamutpādayati, tadyogavāhīti| tadapyasamyak|
yasmādevamabhyupagamyamāne bahūni dravyāṇi yogavāhīni syuḥ| tathā ca
madhvāderapi dravyasya kiñcidhravyaṃ samānaguṇaṃ śaktyutkarṣaṃ kurvadeva
dṛṣṭam| tatkathaṃ madhvādereva yogavāhitvamucyate nāparasyeti| tadetadapi
lakṣaṇamasacchrutatvādalakṣaṇam| apare tvevamāhuḥ,-yadhravyaṃ
dravyāntareṇānanuguṇenāpi yuktaṃ sattadguṇānanuvartate svaṃ ca kāryaṃ
tadaviruddhaṃ kiñcitkaroti, tadyogavāhi dravyaṃ bhṛtyavat| yathā bhṛtyaḥ
svāmikāryamatyajan svakāryamapi śarīrayātrādikaṃ svāmyaviruddhaṃ karoti,
tathaiva madhu madanaphalasaṃyuktaṃ vamanakāryaṃ karoti, na tu vamananivāraṇaṃ
madhukāryam| evaṃ madhu harītakīsaṃyogādvirecanakāryameva karoti, na
madhukāryaṃ stambhanarūpamiti| ye tvatraivaṃ pratipannāḥ,-madanaphalādeḥ
śaktyuktarṣastathāvidho'sti yena madhusambandhikāryamavadhūya, svaṃ kāryaṃ
karotīti, te caivaṃ codayanto bhavantīti vacanīyāḥ| yataḥ
stambhanadravyeṇānyena yena kenacitsaṃyuktasya sudhākṣīrasyāpi śaktiḥ
kiñcidapahīyamānā dṛṣṭā, madhunā tu stambhanasvabhāvenāpyasya nāpahīyate
manāgapi| ato madhvādereva yogavāhitvaṃ nānyasya| api cānyadā yogavāhi dravyaṃ
trivṛtādimadanaphalena yuktaṃ sadvirecanaṃ vamanaṃ cobhayakāryaṃ kurvaddṛṣṭam,
na kevalaṃ vamanameva virecanameva vā| tasmānmadhvādereva yogavāhitvamiti
sthitametat| tattulyeti madhusamā guṇairmadhuśarkarā|
Ā. rā. madhuguṇānāha-cakṣuṣyamiti|
yatsaṃhatān kaphādīn viśleṣayati tat-chedi| śodhanaṃ-duṣṭapūyādinirharaṇam|
sandhānaṃ-vicchinnāsthyādisaṃśleṣakam| ropaṇaṃ-kṣīṇamāṃsādivardhanam| nanu,
iha vātalaṃ suśrutavākye tridoṣaśamanamiti virodhaḥ| maivam| viṣayabhedāt|
yatra śuddho vāyuḥ śuddhaṃ madhu, tatra vātalatvam| yatra vātaghātibhirmiśraṃ
madhu pittādyairvyāmiśro vāyuḥ, tatra vātaghnatvam| ubhayoryogavāhitvāt|
suśrutena hi pittaśleṣmaghnatvaṃ paṭhitvā tridoṣaśamanatvaṃ paṭhatā
pittaśleṣmāṇau śuddhau vātamiśrau vā, vāyu tu miśrameva madhu hantīti
dyotitam| yacca carakeṇa madhuno gurutvamuktaṃ suśrutena laghutvamuktam, tatra
gurutvaṃ guṇena, laghutvaṃ pākenetyavirodhaḥ| carako hi
gurulaghuguṇāvevecchati| suśrutastu pākāvapi| tatra yaccireṇa pacyate
tadguruguṇam, yacchīghraṃ tallaghuguṇam, yatpakvaṃ viṇmūtre sṛjati śleṣmāṇaṃ
karoti tadgurupākam, yadviṇmūtre gṛhṇāti vāyuṃ karoti tallaghupākam|
madhuśarkarāguṇānāha-tattulyeti| tattulyā-madhusadṛśaguṇā|
vahnipākātkālapākādvā śarkarārūpatāṃ gataṃ madhu-madhuśarkarā|
------------------------------------------------| uṣṇamuṣṇārtumuṣṇe ca yuktaṃ
coṣṇairnihanti tat||53||
Sa. tat-madhu, uṣṇamupayuktaṃ
sannihanti-mārayati| tathā, uṣṇārtaṃ-prataptaṃ puruṣaṃ nihanti| uṣṇe ca kāle
deśe copayuktaṃ tathā, uṣṇairāhārādibhiśca yuktaṃ sannihanti|
Ā. rā. uṣṇena madhuno
virodhamāha-uṣṇamuṣṇārtamiti| uṣṇaṃ madhu-agnyāditāpitam|
uṣṇārtaṃ-uṣṇairātapādibhiḥ pīḍitaṃ naram| uṣṇe-uṣṇadeśe kāle vā prayuktaṃ
madhu| uṣṇaiḥ-uṣṇasparśairdravyaiḥ sahopayuktaṃ madhu|
pracchardane nirūhe ca madhūṣṇaṃ na nivāryate| alabdhapākamāśveva
tayoryasmānnivartate||54|| itīkṣuvargaḥ||3||
Sa. tacca madhu pracchardane-vamane,
tathā nirūhe ca uṣṇaṃ na nivāryate-na niṣidhyate| yasmātkāraṇāt,
tayoḥ-vaminirūhayoḥ, alabdhapākaṃ-apakvamevāśu nivartate-punarāgacchati|
itīkṣuvargaḥ|
Ā. rā.
uṣṇavirodhasyāpavādamāha-pracchardana iti| alabdhapākamapi cirakālasthitaṃ
viruddhopakramairajīrṇādivikārairmadhu hantītyāścevoktam| saṅgrahe tu
(sū.a.6)-"viṣānvayatvena viṣapuṣpebhyo'pi yato madhu| kurvate se svayaṃ yacca
saviṣā bhramarādayaḥ|| gururūkṣakaṣāyatvācchaityāccālpaṃ hitaṃ madhu| na hi
kaṣṭatamaṃ kiñcittadajīrṇādyato naram|| upakramavirodhitvātsadyo hanyādyathā
viṣam| nānādravyātmakatvācca yogavāhi paraṃ madhu|| vṛṣyayogairato yuktaṃ
vṛṣyatāmanuvartate| bhrāmaraṃ pauttikaṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ ca yathottaram||
[varaṃ syādbhrāmaraṃ śuklaṃ, ghṛtavarṇaṃ tu pauttikam| kṣaudraṃ tu kapilaṃ
proktaṃ tailābhaṃ mākṣikaṃ smṛtam|| viśeṣādgurvabhiṣyandi bhrāmaraṃ
svādutarpaṇam| kṣaudraṃsatiktamadhuraṃ laghu rūkṣaṃ viśodhanam|| pauttikaṃ
bṛṃhaṇaṃ rūkṣaṃ kaphavraṇahitaṃ laghu| maṇḍaḥ purāṇo madhurastīkṣṇo rūkṣo
laghustanuḥ||] varaṃ jīrṇaṃ ca teṣvantye dve eva viniyojayet|" iti|
itīkṣuvargaḥ|
sarpiṣo'nantaraṃ snehasāmānyāttailavarge vaktavye guḍasya
samānarasavīryavipākakarmatvāt prāyeṇa cāhāradravyeṣu bhakṣyabhojyeṣvasyaiva
tailebhyaḥ sutarāṃ bhojanopayogitvādīkṣuvargo'ntarā nirdiṣṭaḥ|
bhūribhojanopayogitayā ca madyātprāk tailavargo vaktavya ityāha----- atha
tailavargaḥ| tailaṃ svayonivattatra mukhyaṃ tīkṣṇaṃ vyavāyi ca|
tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ sūkṣmoṣṇaṃ kaphakṛnna ca||55||
kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca| baddhaviṭkaṃ kṛmighnaṃ ca
saṃskārātsarvarogajit||56||
Sa. sarvaṃ tailaṃ svakāraṇasamaguṇaṃ
bhavati| yato yadabhinirvṛttaṃ tatsvarūpameva tadityarthaḥ| tatra-taileṣu
madhye, mukhyaṃ-tilodbhavaṃ, yattailaṃ tattīkṣṇaṃ-mandaviparītam| tathā,
vyavāyi-vyāptiśīlam, yaddehaṃ vyāpya pākaṃ yāti| tathā,
tvagdoṣakṛt-pānābhyāsena tvacaṃ dūṣayati| acakṣuṣyaṃ-cakṣuṣe hitaṃ na bhavati|
sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| uṣṇaṃ-uṣṇavīryam| svayonivadityatideśātkaphakṛttvaṃ
prāptamityāha-kaphakṛnna ca,-kaphaṃ na karoti| saṅgrahe'pyuktam
(sū.a.7)-"medhyastilaḥ sparśaśīto, medhyaṃ tailaṃ, khalo hima:| tasyaiva
śleṣmakartṛtvaṃ, na tailasya khalasya vā||" iti|
pānakastvāyurvedāvatāre'dhijage-"vipāke kaṭukaṃ tailaṃ vātaghnaṃ
kaphapittakṛt|" iti| nanu ca, tailamiti kathamasya mukhyaṃ nāma ? yato yathā
tilasya vikāraḥ snehastailamityucyate, tathairaṇḍādīnāmapi yo vikāraḥ snehaḥ
so'pi tailamityucyate| munarapyāha (ca.vi.a. 8|21)- "atailamapi tailameva
kṛtvopadekṣyate, tailaprādhānyāt|" snehaprādhānyāditi yāvat|
sāmānādhikaraṇyaprayogo'ta evopapannaḥ| yathā-kausumbhaṃ tailamairaṇḍaṃ
tailamiti| atrocyate| tilasyedaṃ vastu tailamityanvarthatā tilodbhavasyaiva
tailasya sambhavati, na kausumbhādīnām| api ca, kausumbhaṃ tailamityādau
tailaśabdaḥ kāṇḍādivyavacchedaparaḥ sambhāvyate| yathā-kausumbhaṃ tailaṃ, na
patraṃ kāṇḍaṃ veti| idaṃ tailaṃ tailamityatra tu sāmānādhikaraṇyena yadi
tailaśabdo nirdiśyate tataḥ
pūrvasmāttailaśabdātsnehābhidhāyino'dhikamarthāntaraṃ na vakti| nanu, atrāpi
tailaśabdaḥ kasmātkāṇḍādivyavacchedaparo na bhavati ? iti cet brūmaḥ|
rūḍhirūpatvāttailaśabdasya| snehaviṣaya eva tailaśabdo rūḍhaḥ, na
kāṇḍapatrādiviṣaye| tilasya hi kāṇḍaṃ patraṃ vā na tailamityucyate, kiṃ tarhi
? tilapatraṃ tilakāṇḍamiti| ata eva tailaśabdoccāraṇasya samanantaraṃ
snehaviṣayaiva dhīrjāyate, na patrakāṇḍādiviṣayā| tasmādasyaivaitanmukhyaṃ
nāmeti yuktamuktam| saṃskārānuvartitvena sarvarogajittvāccāsya mukhyatvam|
tathā coktam-"saṃskārātsarvarogajit" iti| kusumbhādīnāṃ tilaśabdasya ca
snehanārthavācye vikāre snehe tailacpratyaye sati kusumbhatailameraṇḍatailaṃ
tilatailamiti rūpaṃ bhavati| kṛśānāṃ puṃsāṃ bṛṃhaṇāya-bṛhattvāya,
alaṃ-paryāptam| sthūlānāṃ ca karśanāyālam| nanu, kathamekasmādvastuno
viruddhaṃ kāryadvayaṃ karśanatvabṛṃhaṇatvarūpaṃ syāditi ? brūma:| kṛśānāṃ
tātvatsrotāṃsi saṅkocamāyānti| saṅkucitasrotasāṃ ca narāṇāṃ
tailamantareṇānyāni dravyāṇi bṛṃhaṇaguṇayuktānyapi na tathā praveṣṭuṃ
samarthāni bhavanti| tailaṃ punaḥ saṅkucitāni srotāṃsi
tīkṣṇādibhirguṇairjhaṭityeva praviśya śodhayati| srotaḥśuddhyā ca
śarīrapuṣṭiḥ| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci. a. 8|43)- " srotaḥsu takraśuddheṣu
raso dhātūnupaiti yaḥ| tena tuṣṭirbalaṃ varṇaḥ paraṃ puṣṭiśca jāyate||" iti|
tasmātkṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālamityupapannam| tathā, sthūlānāṃ
sūkṣmasrotogāmitvātsarvasrotaḥsu tailaṃ praviśya tīkṣṇoṣṇādiguṇayogānmedaḥ
kṣapayati| tatkṣapaṇācca karśanaṃ sampadyate, iti sthūlānāṃ karśanāya
cetyapyupapannam| snehādiguṇayogāttailasya bṛṃhaṇatvakarśanatve siddhe sati
'kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ karśanāya ca|' ityuktaṃ jñāpanārtham|
yaditthaṃbhūtaṃ tīkṣṇādiguṇayuktamanyadapi, tat kṛśānāṃ bṛṃhaṇāyālaṃ sthūlānāṃ
karśanāya ceti| baddhetyādi| baddhā viṭ yena tadbaddhaviṭkam| kapsamāsāntaḥ|
grathitapurīṣamityarthaḥ| tathā, kṛmighnam| saṃskārādityādi|
viśiṣṭadravyakṛtaṃ saṃskāramāśrityāśeṣarogajit|
Ā. rā. atha tailavargaḥ| tatra
tailasāmānyaguṇānāhatailamiti| svayonivat-svakāraṇavat| yathā-tilatailaṃ
tilaguṇam, sarṣapatailaṃ sarṣapaguṇamiti| tatra yāni tailāni svayonerviśiṣṭāni
teṣāṃ guṇāḥ| tatra tilatailaguṇānāha-tatra mukhyamiti| mukhyaṃ-tilatailam|
mukhyamiti vadatā tailaśabdaprayoge tilatailaṃ grāhyamiti dyotayati,
'gauṇamukhyayormukhye kāryasampratyayaḥ' iti nyāyāt| yadādau dehaṃ vyāpnoti
paścājjīryati tat-vyavāyi| uṣṇaṃ-uṣṇasparśam| uṣṇavīryatvaṃ ca
svayonivadityanena labdham| alaṃ-samartham| nanu, ekasya
bṛṃhaṇasamarthatvakarśanasamarthatve anupapanne| maivam| kṛśasya hi srotāṃsi
saṅkucitatvātsamyagrasaṃ na vahanti, sthūlasya tu pūrṇatvāt| tailaṃ tu
sūkṣmavyavāyitīkṣṇoṣṇatvāt srotāṃsi śodhayati| śuddheṣu srotaḥsu rasaḥ
samyagvahan kṛśasya dhātupuṣṭiṃ vidhatte, sthūlasya dhātusāmyam|
baddhaviṭkaṃ-baddhapurīṣam| dravyāntarasaṃyogajanitaṃ guṇāntaraṃ-saṃskāraḥ|
nanu, atra "tvagdoṣakṛdacakṣuṣyaṃ kaphakṛnnaca" iti| suśrute tu
(sū.a.45|112)-"tvakprasādanaṃ...cakṣuṣyaṃ...anilabalāsakṣayakaram|" iti
virodhaḥ| maivam| tvagdoṣakaratvamacakṣuṣyatvaṃ cābhyavahāre|
tvakprasādanatvaṃ cakṣuṣyatvaṃ cābhyaṅge| uktaṃ hi (hṛ. sū. a.
2|8)-"dṛṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadāḍharyakṛt|" iti|
anilabalāsakṣayakaratvaṃ saṃsargaviṣayam| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.13) agryeṣu
samudāyanirdhāryeṣu-"tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām" iti|
sattiktoṣaṇamairaṇḍaṃ tailaṃ svādu saraṃ guru| vardhmagulmānilakaphānudaraṃ
viṣamajvaram||57|| rukśophau ca
kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhāśrayau jayet| tīkṣṇoṣṇaṃ picchilaṃ visraṃ,
raktairaṇḍodbhavaṃ tvati||58||
Sa. eraṇḍatailamīṣattiktakaṭukaṃ
bhavati| tathā, svādu-madhuram| tathā, saraṃ guru ca| vardhmetyādi| vardhmādīn
jayet| kaṭīguhyakoṣṭhapṛṣṭhasthitau rukśophau jayet| tacca tīkṣṇoṣṇaṃ
picchilaṃ visraṃ ca bhavati| lohitairaṇḍatailaṃ tvatiśayena
tīkṣṇādiguṇayuktam|
Ā. rā.
eraṇḍatailaguṇānāha-satiktoṣaṇamiti| satiktoṣaṇaṃ-īṣattiktamīṣatkaṭukaṃ ca|
eraṇḍaṃ-eraṇḍaphalodbhavam| saraṃ-virecanam| vardhma-mupkavṛddhiḥ|
rukśophau-śūlaśvayathū| tau ca kaṭyādigatau|
raktairaṇḍatelaguṇānāha-tīkṣṇoṣṇamiti| atigrahaṇācchuklairaṇḍodbhavamapi
tīkṣṇādiguṇam|
kaṭūṣṇaṃ sārṣapaṃ tīkṣṇaṃ kaphaśukrānilāpaham| laghu pittāsrakṛt
koṭhakuṣṭhārśovraṇajantujit||59||
Sa. sarṣapāṇāmidaṃ sārṣapaṃ tailaṃ
kaṭūṣṇaṃ ca bhavati| tathā, tīkṣṇaṃ kaphaśukrānilāpahaṃ ca|
apapūrvāddhanteranyeṣvapi dṛśyata iti ḍaḥ| tathā ca, laghu pittāsraṃ ca
karoti| tathā, koṭhādīn jayati|
Ā. rā.
sarṣapatailaguṇānāha-kaṭūṣṇamiti| pittāsrakṛtraktapittakopanam|
koṭhaḥ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| jantavo-bāhyābhyantarāḥ kṛmayaḥ|
ākṣaṃ svādu himaṃ keśyaṃ guru pittānilāpaham|
----------------------------------------|60|
Sa. akṣāṇāṃ-bibhītakānāmidamākṣaṃ
tailaṃ madhurādiguṇayuktaṃ pittānilahṛcca|
Ā. rā. bibhītakatailaguṇānāha-ākṣamiti|
keśyaṃkeśahitam|
----------------------------------------| nātyuṣṇaṃ nimbajaṃ tiktaṃ
kṛmikuṣṭhakaphapraṇut||60||
Sa. nimbodbhavaṃ tailamatiśayenoṣṇaṃ na
bhavati| tathā, tiktam| tathā, kṛmikuṣṭhakaphanāśanamatiśayena|
Ā. rā. nimbatailaguṇānāha-nātyuṣṇamiti|
nātyuṣṇaṃīṣaduṣṇam|
umākusumbhajaṃ coṣṇaṃ tvagdoṣakaphapittakṛt|
---------------------------------------------|61|
Sa. atasījaṃ kusumbhajaṃ ca
tailamuṣṇavīryaṃ bhavati| tathā tvagdoṣakaphapittāni karoti|
Ā. rā.
atasītailakusumbhatailaguṇānāha-umākusumbhajamiti| yattūktaṃ suśrutena (sū. a.
45/119)-"vipāke kaṭu sakṣāraṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt|" iti,
tanmilitasarvadoṣaviṣayam| pṛthagbhūtaṃ tu vāyuṃ hantyeva| yadāha khāraṇādiḥ-
"kausumbhaṃ kaṭu sakṣāraṃ vātaghnaṃ kaphapittalam|" iti|
snehaprasaṅgādidamapyāha--------------
----------------------------------------------| vasā majjā ca vātaghnau
balapittakaphapradau||61|| māṃsānugasvarūpau
ca, vidyānmedo'pi tāviva| ----------------------------------------------|62|
iti tailavargaḥ||4||
Sa. vasā-tanurūpeṇa śuddhamāṃsasya
snehaḥ| majjā-dhātuḥ| tau vātanāśanau| tathā, māṃsānugasvarūpau-yasya prāṇinaḥ
sambadhi māṃsaṃ tatsadṛśarūpau| medo'pi tāviva-vasāmajjñoḥ sadṛśasvarūpaṃ
vidyāt| saṃkṣepatayā cāyaṃ tailavarga ihoktaḥ| tathā ca
saṅgrahe'dhikamapyuktam (sū.a.6)-"dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam|
suvarcaleṅgudīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam|| saralāgurudevāhvaśiṃśapāsārajanma
ca| tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt||
arśaḥkuṣṭhakṛmiśleṣmaśukramedo'nilāpaham| karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra
nirdiśet|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaśodhanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke
tuvarāruṣkarodbhave|| viśeṣātkṛmikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane|
akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam||
trapusairvārukūṣmāṇḍaśleṣmātakapriyālajam| vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmalaṃ
guru śītalam|| pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam| tilatailaṃ varaṃ
teṣu kausumbhamavaraṃ param|| vasā majjā ca vātaghnau balapittakaphapradau|
māṃsānugasvarūpau ca vidyānmedo'pi tāviva|| taulūkī śaukarī pākahaṃsajā
kukkuṭodbhavā| vasā śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā|| kākamadguvasā
tadvatkāraṇḍotthā ca ninditā| śākhādamedasāṃ chāgaṃ hāstinaṃ ca varāvaram||"
iti| iti tailavargaḥ|
Ā. rā. vasāmajjaguṇānāha-vasā majjā
ceti| vasāmāṃsasnehaḥ| majjā-ṣaṣṭho dhātuḥ| māṃsānugasvarūpau-yasya prāṇino
yau vasāmajjānau, tasya māṃsena tau sadṛśaguṇau| medoguṇānāha-vidyāditi|
medaḥ-caturtho dhātuḥ| tāviva-vasāmajjavadvātaghnādiguṇam| tailavarge
snehatvasāmyādvasādīnāmuktiḥ| saṅgrahe tu (sū.a.6)-"tailaprayogādajarā
nirvikārā jitaśramāḥ| āsannatibalā yuddhe daityādhipatayaḥ purā||
dantīmūlakarakṣoghnakarañjāriṣṭaśigrujam| suvarcaleṅgu
dīpīluśaṅkhinīnīpasambhavam|| saralāgurudevāhvaśiṃśipāsārajanma ca|
tuvarāruṣkarotthaṃ ca tīkṣṇaṃ kaṭvasrapittakṛt||
arśaḥ-kuṣṭhakṛmiśleṣmaśukramedo'nilāpaham| karañjanimbaje tikte nātyuṣṇe tatra
nirdiśet|| kaṣāyatiktakaṭukaṃ sāralaṃ vraṇaśodhanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇakaṭuke
tuvarāruṣkarodbhave|| viśeṣātkṛmikuṣṭhaghne tathordhvādhovirecane|
akṣātimuktakākṣoḍanālikeramadhūkajam||
trapusairvārukuṣmāṇḍaśleṣmātakapiyālajam| vātapittaharaṃ keśyaṃ śleṣmalaṃ guru
śītalam|| pittaśleṣmapraśamanaṃ śrīparṇīkiṃśukodbhavam| tilatailaṃ varaṃ teṣu
kausumbhamavaraṃ param|| caulūkī saukarī pākahaṃsajā kukkuṭodbhavā| vasā
śreṣṭhā svavargeṣu kumbhīramahiṣodbhavā|| kākamadguvasā tadvat kāraṇḍotthā ca
ninditā| śākhādamedasāṃ chāgaṃ hāstinaṃ ca varāvaram||" iti| iti tailavargaḥ|
tīkṣṇoṣṇasūkṣmādiguṇasāmānyāttailavargādanantaraṃ madyavarga
ārabhyate-----------atha madyavargaḥ|
----------------------------------------------| dīpanaṃ rocanaṃ madyaṃ
tīkṣṇoṣṇaṃ tuṣṭipuṣṭidam||62||
sasvādutiktakaṭukamamlapākarasaṃ saram| sakaṣāyaṃ
svarārogyapratibhāvarṇakṛllaghu||63||
naṣṭanidrā'tinidrebhyo hitaṃ pittāsradūṣaṇam| kṛśasthūlahitaṃ rūkṣaṃ sūkṣmaṃ
srotoviśodhanam||64|| vātaśleṣmaharaṃ yuktyā
pītaṃ viṣavadanyathā| ----------------------------------------------|65|
Sa. sarvaṃ madyaṃ dīpanādiguṇayuktam|
tuṣṭiḥ-cittaparitoṣaḥ, puṣṭiḥ-śarīrapoṣaḥ, te dadāti-janayati,
yattattuṣṭipuṣṭidam| āto'nupasarge kaḥ| tathā īṣanmadhuratiktakaṭukam| tathā,
amlau pākarasau yasya tadevam| tathā, saram| tathā sakaṣāyam| tathā,
svaraścārogyaṃ ca pratibhā ca varṇaśca tān karoti| nanu, sarvāṇyeva
dravyāṇyārogyārthamupadiśyante| tasmādārogyakṛtvaṃ sarveṣāmeva dravyāṇāṃ
prāptam| kimiti madyasyaivārogyakṛttvamucyate ? yuktamāha bhavān|
kintvatiśayakhyāpanārthametat| madyamatiśayenārogyakṛdityarthaḥ| tathā, laghu|
tathā, naṣṭanidrebhyo narebhyo'tinidrebhyaśca hitam| sarvameva madyaṃ
prabhāvāditi kecit| anye tvevaṃ manyante, yathā-surādi yanmadyaṃ
śleṣmādivardhanaṃ, tannaṣṭanidrebhyo hitam| yacca mādhavādi madyaṃ
śleṣmādihantṛ, taccātinidrebhyo hitamiti| tathā, pittāsradūṣaṇam| tathā,
kṛśebhyaḥ sthūlebhyaśca hitam, iti sāmānye'pi nirdeśe'trāyaṃ viśeṣo
bodhyaḥ,-kiñcinmadyaṃ kṛśāya hitaṃ kiñcitsthūlāyeti| athavā, tailoktanyāyena
kṛśasthūlahitatvaṃ bodhyam| tathā, rūkṣaṃ| tathā, sūkṣmaṃ-srotogāmi| tathā,
sroto viśodhayati| tathā, vāta śleṣmaharam| yuktyā pītaṃ sadevaṃguṇaṃ madyaṃ
bhavati| yuktistu-madātyayanidāne cikitsite ca vakṣyamāṇā| anyathā-ayuktyā
pītaṃ sat, viṣatulyaṃ bhavati|
Ā. rā. atha madyavargaḥ|
drākṣādisandhānaṃ madyamucyate| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.6)-"drākṣekṣumakṣikaṃ
śāliruttamā vrīhipañcamāḥ| madyākarā yadebhyo'nyattanmadyapratirūpakam||" iti|
tatra sāmānyamadyaguṇānāha-dīpanaṃ rocanamiti| tuṣṭiḥ-santoṣaḥ|
puṣṭiḥ-balavṛddhiḥ, śarīravṛddheḥ kṛśahitatvena labdhatvāt| saśabdastribhiḥ
sambadhyate| pratibhā-prajñā| nanu, ekameva nidrāṃ karoti hanti ceti
viruddham| maivam| pravṛddhavāto hi niṣṭanidro bhavati, tasyāmavasthāyāṃ
vātaghnatvānnidrāṃ karoti| pravṛddhaśleṣmā cātinidraḥ, tasyāmavasthāyāṃ
śleṣmaghnatvānnidrāṃ hanti| kṛśasthūlahitaṃ tailoktanyāyena| yuktyā
pītamevaṃvidham| vakṣyati hi (hṛ. ni. a.
6/41)-"balakāladeśasātmyaprakṛtisahāyāmayavayāṃsi| pravibhajya tadanurūpaṃ
yadi pibati tataḥ pibatyamṛtam||" iti|
----------------------------------------------| guru taddoṣajananaṃ navaṃ,
jīrṇamato'nyathā||65||
Sa. navaṃ-kiñcitkālātikrāntam,
tat-madyaṃ, guru tridoṣakaraṃ ca bhavati| navaṃ-anatītasaṃvatsaramityeke|
jīrṇaṃ-purāṇaṃ bahukālātikrāntam| ataḥ-navāt, anyathā-laghu doṣaharaṃ
cetyarthaḥ|
Ā. rā. navamadyaguṇānāha-guru taditi|
tat-madyam| navaṃ-tatkālaniṣpannam| gurutvadoṣajananatvābhyāṃ
laghutvavātaśleṣmaharatve bādhyete| purāṇamadyaguṇānāha-jīrṇamiti|
jīrṇaṃ-cirakālaniṣpannam| ato'nyathā-navādviparītam, laghuvātakaphaharaṃ
cetyarthaḥ| uktaṃ ca suśrutena (sū.a. 45/194)-" sphuṭasrotaḥkaraṃ jīrṇaṃ laghu
vātakaphāpaham|" iti
peyaṃ noṣṇopacāreṇa na viriktakṣudhāturaiḥ| nātyarthatīkṣṇamṛdvalpasambhāraṃ
kaluṣaṃ na ca||66||
Sa. tacca madyamuṣṇopacāreṇa na peyam|
uṣṇo-vihārāhārādika upacāro yasya sa evam, tena| na viriktetyādi|
kṛtavirecanena na peyam, doṣāsāmyāditi bhāvaḥ| tathā, kṣudhārtena na peyam|
tathā, atitīkṣṇamatimṛdu ca madyaṃ na peyam| alpasambhāramiti| yadyāvatā
sambhāreṇa lokaprasiddhena sandhīyate surādi, tatra tadapekṣayā cālpasambhāraṃ
na peyam| tathā, kaluṣaṃ-asvacchaṃ pāṃsuśarkarādibhiryuktaṃ, ca na peyam|
Ā. rā. madyapānaṃ niyacchati-peyaṃ
noṣṇopacāreṇeti| uṣṇopacāreṇa-uṣṇamāhāraṃ sūryasantāpādikaṃ vā sevamānena|
viriktaiḥ-kṛtavirecanaiḥ| kṣudhāturaiḥ-atikṣudhitaiḥ| atyarthaṃ
tīkṣṇaṃ-atitīvramadam| atyarthaṃ mṛdu-madānutpādakam|
alpasambhāraṃ-asampūrṇakāraṇasāmagrīkam| kaluṣaṃ-malinam|
gulmodarārśograhaṇīśoṣahṛt snehanī guruḥ| surā'nilaghnī
medo'sṛkstanyamūtrakaphāvahā||67||
Sa. surā gulmādihṛdbhavati| tathā,
snehayatīti snehanī| tathā, gururvātanāśinī ca| tathā, medaścāsṛk ca stanyaṃ
ca mūtraṃ ca kaphaśca tānāvahati|
Ā. rā. surāguṇānāha-gulmeti|
śālipiṣṭakṛtaṃ madyaṃsurā| snehanī-dehasnigdhatvakṛt|
medaḥprabhṛtīnāvahati-karotīti tathā|
tadguṇā vāruṇī hṛdyā laghustīkṣṇā nihanti ca|
śūlakāsavamiśvāsavibandhādhmānapīnasān||68||
Sa. evaṃ vāruṇī-prasannā| ta eva
suroktā guṇā yasyāḥ sā tadguṇā, surāsamaguṇetyarthaḥ| tathā, hṛdayāya
hitā-hṛdyā| tathā, laghustīkṣṇā ca| śūlādīnnihanti ca|
vibandhaḥ-srotasāmupalepena doṣādīnāmavahanam| jagalamedakabakkasānāṃ
sutarāmanupayogitvādguṇā nehoktāḥ| saṅgrahe (sū.a.6) tūktā eva| yathā-"jagalaḥ
pācano grāhī rūkṣastadvacca medakaḥ| bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī
doṣakopanaḥ||" iti| vāruṇyā adhobhāgo ghano-jagalaḥ|
jagalasyādhobhāgo-medakaḥ| pānīyena madyakalkapīḍa(ne)notpanno-bakkasaḥ|
Ā. rā. vāruṇīguṇānāha-tadguṇeti|
vāruṇī-śvetasurā| sā ca śvetapunarnavādimūlayuktena śālipiṣṭena kriyate|
tadguṇā-surātulyā| vibandhaḥ-vātarodhaḥ| ādhmānaṃ-udarāpūraḥ|
vāruṇī-acchasureti kecit| tanna| tasyāḥ kaphaghnatvāt| uktaṃ hi suśrutena
(sū.a.45/178)-"prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśinī" iti|
nātitīvramadā laghvī pathyā baibhītakī surā| vraṇe pāṇḍvāmaye kuṣṭhe na
cātyarthaṃ virudhyate||69|| viṣṭambhinī
yavasurā gurvī rūkṣā tridoṣalā|
----------------------------------------------|70|
Sa. bibhītakānāmiyaṃ baibhītakī|
nātitīvro mado yasyāḥ saivam| tīvramadaṃ na janayatītyarthaḥ| tathā, laghvī|
tathā, pathyā| tathā, vraṇādiṣu cātyarthamanyamadyavanna virudhyate|
Ā. rā.
baibhītakīguṇānāha-nātitīvramadeti|
bibhītakavalkalayuktaśālipiṣṭakṛtā-baibhītakī surā|
nātitīvramadā-madhyamamadā| pathyā-svasthahitā|
yavasurāguṇānāha-viṣṭambhinīti| yavapiṣṭakṛtaṃ madyaṃ-yavasurā|
----------------------------------------------| yathādravyaguṇo'riṣṭaḥ
sarvamadyaguṇādhikaḥ||70||
grahaṇīpāṇḍukuṣṭhārśaḥśophaśoṣodarajvarān| hanti gulmakṛmiplīhnaḥ
kaṣāyakaṭuvātalaḥ||71||
Sa. ariṣṭo yo yairdravyaiḥ siddhaḥ, sa
tadguṇānanugacchati| sarvaiśca dīpanatvādibhirmadyaguṇairadhikaḥ| tantrāntare
coktam-"madyākarādhikadravyaṃ madirādyātmakaṃ tvataḥ| yathādravyaguṇo'riṣṭaḥ
sarvamadyaguṇādhikaḥ||" iti| grahaṇyādikāṃśca rogān hanti| tathā,
kaṣāyakaṭuścāsau vātalaśca sa evam| lakṣaṇaṃ cāsya prāguktam (a. 3|22)|
Ā. rā. ariṣṭaguṇānāha-yathādravyaguṇa
iti| auṣadhayuktairmadyākaraiḥ kṛtaṃ madyaṃ-āsavaḥ| sa eva
kvathitauṣadhaiḥ-ariṣṭaḥ| yathādravyaguṇaḥ-svauṣadhānurūpaguṇaḥ|
auṣadhagarbhatvāt sarveṣu madyeṣvadhikaguṇaḥ| śoṣo-rājayakṣmā|
kaṣāyakaṭuścāsau vātalaśca, kaṣāyakaṭuḥ san vātala ityarthaḥ| amlādirasastu
vātaghnaḥ| yathoktaṃ suśrutena (sū.a.45/194)-"ariṣṭo
dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ| dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ
pittāvirodhanaḥ||" iti|
mārdvīkaṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ nātyuṣṇaṃ madhuraṃ saram| alpapittānilaṃ
pāṇḍumehārśaḥkṛmināśanam||72||
Sa. mārdvīkaṃ-drākṣārasodbhavaṃ,
lekhanatvādiyuktam| tathā, alpau pittānilau yasya tadevam|
anyamadyāpekṣayā'lpatarau karotītyarthaḥ| tathā, pāṇḍvādināśanam|
"vilikhatyatitaikṣṇyādyaddhātūṃstallekhanaṃ matam|"
Ā. rā. mārdvīkaguṇānāha-mārdvīkamiti|
mārdvīkaṃdrākṣākṛtaṃ madyam| lekhanaṃ-līnamalotkhananam|
alpapittānilakaraṃ-anyamadyāpekṣayā|
asmādalpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svāduhṛdyo
nātimado laghuḥ||73||
Sa. khārjūraṃ
madyamasmāt-mārdvīkādalpāntaraguṇam| alpāntarāḥ-kiñcidviśeṣā guṇā yasya
tadevam| tathā, vātalaṃ guru ca| drākṣāsavaścānyatroktaḥ|
yathā-"śuṣkadrākṣāmbusambhūto viśado rocano himaḥ| drākṣāsavo madhusamo
bṛṃhaṇo bhṛśadīpanaḥ||' iti| śārkaraḥ-śarkarāsambandhī madyaviśeṣaḥ,
surabhiḥ-sugandhirbhavati| tathā, svāduśca (ścāsau) hṛdyaśca svāduhṛdyaḥ|
tathā, nātimado laghuśca bhavati|
sṛṣṭamūtraśakṛdvāto gauḍastarpaṇadīpanaḥ|
----------------------------------------------|74|
Sa. guḍasambandhī-gauḍaḥ,
sṛṣṭamūtratvādibhirguṇairyuktaḥ| tathā, tarpaṇāścāsau dīpanaśca
tarpaṇadīpanaḥ|
Ā. rā. gauḍaguṇānāha-sṛṣṭamūtreti|
guḍakṛtaṃ madyaṃ-gauḍaḥ| sṛṣṭāḥ-pravartitāḥ, mūtrādayo yena sa tathā|
tarpaṇaḥ-tṛptijananaḥ|
----------------------------------------------| vātapittakaraḥ sīdhuḥ
snehaśleṣmavikārahā||74||
medaḥśophodarārśoghnastatra pakvaraso varaḥ|
----------------------------------------------|75|
Sa. sīdhuḥ vātapittakaraḥ| tathā,
snehavikārān śleṣmavikārāṃśca hanti| brahmabhrūṇavṛtreṣvityatra caturvidhasya
niyamasya prāyikatvāt kvip| sīdhuḥ-apakvekṣurasakṛtaḥ pakvekṣurasakṛtaśca|
tatra sīdhvormadhye, pakvaraso medaḥśophodarārśāṃsi hanti, śreṣṭhaśca bhavati|
medaḥśophodarārśoghna iti "amanuṣyakartṛke ca" iti ṭhak|
Ā. rā. sīdhuguṇānāha-vātapittakara iti|
ikṣurasakṛtaṃ madyaṃ-sīdhuḥ| snehavikārān-snehavyāpadaḥ, śleṣmavikārāṃśca
hantīti tathā| sa ca sīdhurdvividhaḥ,- śītarasaḥ pakvarasaśca|
apakvenekṣurasena kṛtaḥ-śītarasaḥ, pakvena-pakvarasaḥ| tayormadhye pakvarasaḥ
śreṣṭhaḥ|
----------------------------------------------| chedī madhvāsavastīkṣṇo
mehapīnasakāsajit||75||
Sa. madhvāsavo-mākṣikeṇa sandhīyate
mādhavākhyo madyaviśeṣaḥ, chedī tīkṣṇo mehādināśanaśca| aṣṭāṅgasaṅgrahe tu
(sū.a.6) surāsavādayo gaditāḥ| tathā cāpaṭhat-"surāsavastīvramadaḥ
svādustīkṣṇo'nilāpahaḥ| maireyo madhuro vṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ||"
ityādi| tatra madhunaiva surāsandhānena yā kriyate, tāṃ surāṃ surāsavamāhuḥ|
maireyaḥ-kodravairjāyate|
Ā. rā. madhvāsavaguṇānāha-chedīti|
madhukṛtaṃ madyaṃmadhvāsavaḥ| āsavaśabdo madyamātravacanaḥ|
chedī-saṃhatakaphādiviśleṣī|
raktapittakaphotkledi śuktaṃ vātānulomanam| bhṛśoṣṇatīkṣṇarūkṣāmlaṃ hṛdyaṃ
rucikaraṃ saram||76|| dīpanaṃ śiśirasparśaṃ
pāṇḍudṛkkṛmināśanam| ----------------------------------------------|77|
Sa. śuktaṃ raktapittakaphānutkledayati|
tathā, vātamanulomayati-mārgāntarebhyastamānīya svamārgapratipannaṃ karoti,
tadvātānulomanam| atiśayenoṣṇatīkṣṇarūkṣāmlam| tathā, hṛdyam| tathā,
paraṃ-atiśayena rucikaram| tathā, dīpanam| tathā, śiśiraḥ sparśo yasya
tadevam| tathā, pāṇḍvādighnam|
Ā. rā. madyavarge sandhānasāmānyāt
śuktādīnyāha| tatra śuktaguṇānāha-raktapittakaphotkledīti|
śuktaṃ-kandādisandhānam| uktaṃ hi (śārṅgadhare ma. a.
10/17)-"kandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca| yatraikatrābhiṣūyante
tacchuktamabhidhīyate|| guḍastivakṣuraso madyaṃ mārdvīkaṃ ca dravaṃ yadā|
guḍekṣumadyamārdvīkaśuktāni syustadā kramāt||' iti| yattūktaṃ
vṛndena-"yanmastvādi śucau bhāṇḍe saguḍakṣaudrakāñjikam| dhānyarāśau
trirātrasthaṃ śuktaṃ cukraṃ taducyate||' iti| tacchuktaviśeṣalakṣaṇam|
raktādīn kledayati-atidravīkarotīti tattathā| śiśirasparśaṃ-sparśe śītam|
dṛk-darśanaśaktiḥ|
----------------------------------------------| guḍekṣumadyamārdvīkaśuktaṃ
laghu yathottaram||77||
Sa. guḍādibhivaṃ śukraṃ yathottaraṃ
laghu-yadyaduttaraṃ tattallaghu, guḍakṛtācchuktādikṣuśuktaṃ laghu,
ikṣuśuktānmadyaśuktaṃ laghu, madyaśuktānmārdvīkaṃ śuktaṃ laghu bhavati|
Ā. rā. guḍaśuktādīnāṃ laghutve
tāratamyamāha-guḍekṣviti| yathottaraṃ laghu-guḍaśuktādikṣuśuktaṃ laghu, tato
madyaśuktam, tato mārdvīkaśuktamiti| madyaṃ-mārdvīkādanyat|
kandamūlaphalādyaṃ ca tadvadvidyāttadāsutam|
----------------------------------------------|78|
Sa. kandādikaṃ ca
tadāsutaṃ-guḍaśuktādyāsutaṃ, tadvadvidyāt- tacchuktasamānaguṇaṃ jānīyāt|
śuktenātyutkṛṣṭaśaktinā parityājya nijaṃ svabhāvaṃ, vaśīkṛtyā''tmarūpatāṃ
nīyata ityarthaḥ| ādyagrahaṇātkāṇḍatvakpatrādiparigrahaḥ| tena kāṇḍādyapi
tathaiva vedyam|
Ā. rā.
śuktagatakandādiguṇānāha-kandamūleti| ādyaśabdācca kāṇḍādīni|
tadvat-śuktatulyaguṇam| tadāsutaṃ-tasmin-śukte, āsutaṃ-cirakālasthitam| uktaṃ
ca- "kandamūlaphalādyaṃ ca lavaṇodakasaṃyutam| sandhānāccirakālāmlamāsutaṃ
parikīrtitam||" iti| kandādīnāṃ pṛthakprayogādadravatve'pi prāsaṅgikamatra
kathanam|
amlatvarocanādiguṇatulyatvādanyadapi śāṇḍākyādikamāha-----
----------------------------------------------| śāṇḍākī cāsutaṃ cānyatkālāmlaṃ
rocanaṃ laghu||78||
Sa. mūlakasarṣapaśākāni kvathitāsutāni
kālajīrakarājikācūrṇabhāvitānyamlatīkṣṇāni śāṇḍākīśabdenocyante| sā
ṭakkaviṣaye prasiddhā| sā cānyaccānuktamapyāsutaṃ kālenāmlaṃ-amlībhūtam, na tu
svayamāmlyamāpādyam| anenaiva hetunā sutarāṃ tatsaṃskāratāmadhikarotīti| tacca
rocanaṃ laghu bhavati|
Ā. rā.
śuktetarasandhānaguṇānāha-śāṇḍākī cāsutamiti|
śākamudgādivaṭakasandhānaṃ-śāṇḍākī| uktaṃ ca "śāṇḍākī
kandamūlādimudgādivaṭakaiḥ kṛtā|| tathā, "mūlakacchedasandhānaṃ śāṇḍākī
syādbahudravā||' iti| anyat-śuktaśāṇḍākībhyāmitarat| tacca piṇyākādikṛtam,
kālāmlaṃkālena cirakālāvasthenāmlam, tadubhayaṃ rocanaṃ laghu ca|
dhānyāmlaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pittakṛtsparśaśītalam| śramaklamaharaṃ rucyaṃ
dīpanaṃ bastiśūlanut||79|| śastamāsthāpane
hṛdyaṃ laghu vātakaphāpaham| ebhireva guṇairyukte sauvīrakatuṣodake||80||
kṛmihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe| te kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca
yavaiḥ kṛte||81||
Sa. dhānyāmlaṃ-kāñjikaṃ, bhedi tīkṣṇam|
tathā, uṣṇavīryam| tathā, pittakṛt| svabhāvācca sparśaśītalam| vyāyāmādinā
śrāntatvaṃ-śramaḥ, nirvyāyāmāderevopaśrāntatvaṃ-klamaḥ, tau harati| tathā,
rucyaṃ dīpanaṃ ca| bastiśūlaṃ ca jayati| tathā, āsthāpane-nirūhe śastam|
tathā, laghu vātakaphāpahaṃ ca| hanteḥ "anyeṣvapi dṛśyate" iti ḍaḥ|
dhānyāmlaṃ-taṇḍulakaṇḍanādikṛtam| sauvīrakatuṣodake tu vituṣaiḥ satuṣaiśca
yavaiḥ kramātkṛte tadvadvidyāt|
Ā. rā. kāñjikaguṇānāha-dhānyāmlamiti|
dhānyāmlaṃ-kāñjikam| bhedi-saram| āsthāpane-nirūhe|
madyavattīkṣṇoṣṇādiyuktatvāt gomūtrādiguṇānapyāha----- mūtraṃ
go'jāvimahiṣīgajāśvoṣṭrakharodbhavam| pittalaṃ rūkṣatīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ
kaṭu||82||
kṛmiśophodarānāhaśūlapāṇḍukaphānilān| gulmāruciviṣaśvitrakuṣṭhārśāṃsi
jayellaghu||83||
Sa. mūtraṃ go'jādibhavaṃ
pittalādiguṇayuktam| tathā, lavaṇo'nurasaḥ svalpo yasya tadevam| tathā,
kṛmyādīn jayet| laghu ca| gomūtrasya ca pūrvamupanyāsāt prādhānyaṃ jñeyam|
saṅgrahe tu viśeṣāntaramapyuktam (sū. a. 6)- "śvāsakāsaharaṃ chāgaṃ
pūraṇātkarṇaśūlajit| dadyātkṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam|
hantyunmādamapasmāraṃ kṛmīnmehaṃ ca rāsabham| kaṣāyatiktameteṣāṃ
hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt|| pittaṃ tiktaṃ kṛmiharaṃ, rocanā kaphavātajit| tiktā
pāmāharā, mūtraṃ mānuṣaṃ tu viṣāpaham||" iti|
Ā. rā. mūtraguṇānāha-mūtramiti|
mahiṣīti strīliṅganirdeśo mahiṣyantānāṃ strīṇāṃ gajādīnāṃ puṃsāṃ mūtraṃ
grāhyamiti jñāpanārtham| mūtrasya tīkṣṇoṣṇatvādisādharmyāt madyavarge
nirdeśaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.6)-[* śūlapravāhikāṭopatṛṣṇāśophārśasāṃ hitaḥ|]
jagalaḥ pācano grāhi rūkṣastadvacca medakaḥ|| bakkaso hṛtasāratvādviṣṭambhī
doṣakopanaḥ| kauhalī bṛṃhaṇī gurvī, śleṣmalastu madhūlakaḥ||
mārdvīkālpāntaraguṇaṃ khārjūraṃ vātalaṃ guru| śārkaraḥ surabhiḥ svādurhṛdyo
nātimado laghuḥ|| surāsavastīvramadaḥ svādustīkṣṇo'nilāpahaḥ| maireyo madhuro
vṛṣyaḥ saraḥ santarpaṇo guruḥ|| dhātakyabhiṣuto jīrṇo rūkṣo rocanadīpanaḥ|
drākṣāsavo madhusamaḥ paramaṃ sa tu dīpanaḥ|| mārdvīkasadṛśaḥ prokto
mṛdvīkekṣurasāsavaḥ| samāsādāsavo hṛdyo vātalaḥ svauṣadhānugaḥ|| [* ebhireva
guṇairyukte sauvīrakatuṣodake| krimihṛdrogagulmārśaḥpāṇḍuroganibarhaṇe|| te
kramādvituṣairvidyātsatuṣaiśca yavaiḥ kṛte| virekāsthāpanālepasvedādiṣu ca
pūjitam||] dīpanaṃ pācanaṃ bhedi teṣu gomutramuttamam| śvāsakāsaharaṃ chāgaṃ
pūraṇātkarṇaśūlajit|| dadyāt kṣāre kilāse ca gajavājisamudbhavam||
hantyunmādamapasmāraṃ kṛmīnmehaṃ ca rāsabham|| kaṣāyatiktameteṣāṃ
hidhmāśvāsaharaṃ śakṛt| [*mārgamojaḥkṣayaharaṃ vaiṣkiraṃ vātaroganut||
prasahānāmapasmāramunmādaṃ ca niyacchati| mahāmṛgasamudbhūtaṃ
kuṣṭahṛjjalacāriṇām|| netrarogaharaṃ pittaṃ pravṛddhaṃ ca niyacchati|] pittaṃ
tiktaṃ kṛmiharaṃ, rocanā kaphavātajit|| tiktā pāmāharā, mūtraṃ mānuṣaṃ tu
viṣāpaham|" iti| iti madyavargaḥ|
toyakṣīrekṣutailānāṃ vargairmadyasya ca kramāt| iti dravaikadeśo'yaṃ
yathāsthūlamudāhṛtaḥ|84| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne dravadravyavijñānīyo nāma pañcamo'dhyāyaḥ|5|
Sa. iti-anantaroktena prakāreṇa,
toyādīnāṃ vargaiḥ kramānatikrameṇa dravāṇāmekadeśo
yathāsthūlamayamudāhṛtaḥ-uktaḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5||
Ā. rā. adhyāyārthamupasaṃharati-toyeti|
ekadeśagrahaṇaṃ dravadravyavyaktīnāmānantyena kārtsnyena vaktumaśakyatvāt|
yathāsthūlamiti sākalye'vyayībhāvaḥ| yāvatyaḥ sthūlāḥ prasiddhā vyaktayaḥ,
tāvatyaḥ sarvā uktā ityarthaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
dravadravyaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 5||