Sa. annavidhau
prakṛte'lpavaktavyātvātpūrvaṃ dravadravyamabhidhāyānnaṃ vakti-
athāto'nnasvarūpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasutre)|2|
Sa. annasya svarūpaṃ-svabhāvo
rasavīryavipākaprabhāvaguṇakarmādi, tasya vijñānaṃ-avagama:, tasmai
hito'dhyāyaḥ-annarūpavijñānīyaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|
dravyaśabdaścāprayukto'pyarthasya gamaka ityannadravyasvarūpavijñānīya iti
draṣṭavyam| tathā hi pūrvasminnadhyāye mandamatiprabodhanāya prayukto
dravyaśabdaḥ|ācāryā hi vaicitryeṇa grantharacanāṃ vidadhati| tatra prāk
svarūpaśabdo na nirdiṣṭaḥ, iha ca dravyaśabdaḥ| athavobhayamaprayuktamapi
gamyate madhyalopākhyayā tantrayuktyā'ntalopāya ca| adyate yattat-annam
dhānyamāṃsādi| dhānyaṃ ca dvidhā śūkaśimbidhānyabhedena tatra
prādhānyācchūkadhānyasya pūrvamupanyāsaḥ| prādhānyaṃ cāsya
bhūyastvopayogittvāt|
Ā. rā. annasvarūpavijñānīyamadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye drava āhāra uktaḥ, iha
tvadravaḥ| sa cānnaśabdavācyaḥ| ata evāyamannasvarūpavijñānīyaḥ| tatra
saptavargāḥ| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 6/172)-
"śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalauṣadhaiḥ| vargitairannaleśo'yamukto
nityaupayogikaḥ||" iti|
śimbīdhānyasya tu tadvyañjanattvena svalpopayogittvāt
prāyeṇāpathyāttvāccāprādhanyaṃ, ityāha- atha śūkadhānyavargaḥ| rakto mahān
sakalamastūrṇakaḥ śakunāhṛtaḥ| sārāmukho dīrghaśūko rodhraśūkaḥ
sugandhikaḥ||1|| puṇḍraḥ pāṇḍuḥ puṇḍarīkaḥ
pramodo gaurasārivau| kāñhcano mahiṣaḥ śūko dūṣakaḥ kusumāṇḍakaḥ||2||
lāṅgalā lohavālākhyaḥ kardamāḥ śītabhīrukāḥ| pataṅgāstapanīyāśca ye cānye
śālayaḥ śubhāḥ||3|| svādupākarasaḥ snigdhā
vṛṣyā baddhālpavarcasaḥ| kaṣāyānurasāḥ pathya laghavo mūtrala himāḥ||4||
Sa. tatra
raktaśālimahāśālī-suprathitāveva| kalamomagadhādiṣu prasiddhaḥ| sa eva
mahātaṇḍula iti kāśmīreṣu| tūrṇakaśca-tatraiva ājava iti prasiddhaḥ|
śakunahṛto-yo magadheṣu buddhotpādakāla uttarakurubhyo haṃsairānīto
bhṛṅgārapātre viśākhākhyayā vāpito vistaraṃ gataḥ| ata eva śakuninā''hṛtaḥ
śakunāhṛta ityanvarthā
Ā. rā. tatrādau śūkadhānyavargaḥ|
tatrādau śālayaḥ| tatra raktaśālyādiguṇānāha-rakto mahāniti|
raktādayo-deśabhedena svanāmaprasiddhāḥ| śubhāḥ-nirdoṣāḥ| baddhālpavarcasaḥ,-
baddhaṃ-piṇḍīkṛtaṃ, alpaṃ-stokaṃ, varcaḥ-purīṣaṃ, yebhyaste tathā| nanu, iha
śālayo madhurapākā uktāḥ, suśrutena (sū.a. 4615)-"madhurā vīryataḥ śītā
laghupākā balāvahāḥ|" iti virodhaḥ, laghupākatvameva hi kaṭupākatvam| maivam|
rasavadavirodhaḥ| pāko-rasaviśeṣaḥ| rasāstvekasmin dravye bahavo'nubhūyante|
śūkajeṣu varastatra raktastṛṣṇātridoṣahā|
--------------------------------------------|5|
Sa. tatra-teṣu mahāśālikalamādiṣu
madhye, rakto-raktaśālisaṃjño varaḥ, tṛṣṇāṃ vātādīśca tridoṣānnihanti| asya ca
prāgupādānenaiva varatve labdhe varagrahaṇaṃ yuktyā
Ā. rā. raktaśāliguṇānāha-śūkajeṣviti|
tatra-teṣu śāliṣu madhye, rakto-raktaśāliḥ, śūkajeṣu varaḥ| tathā ca
khāraṇādiḥ-"pathyatve śūkadhānyānāṃ pravarā raktaśālayaḥ|" iti| ata eva
'śūkajeṣu śālayo varāḥ, teṣu śāliṣu rakto varaḥ' iti vyākhyānamasat|
tṛṣṇātridoṣahā-tṛṣṇāghhnastridoṣaghnaśca|
--------------------------------------------| māhāṃstamanu kalamastaṃ cāpyanu
tataḥ pare||5||
Sa. tasyānu-raktaśāleḥ paścāt, mahān
śālirvaraḥ| taṃ ca-mahāntamanu kalamaḥ, mahatsaṃjñāt kalamaḥ kiñcidūna
ityarthaḥ| tataḥ-anantaram, pare-anye śālayo
Ā. rā. mahāśālyādīnāṃ
guṇānāha-mahāṃstamanviti| tamanu-raktaśālerhīno mahān| taṃ cāpyanu-kalamo
mahato hīnaguṇaḥ| pare-tūrṇakādayaḥ, tenaiva nyāyena hīnāḥ| tena yo
yasmāduttaraḥ sa tasmāddhīnaḥ| nanu, raktaśālyādīnāṃ yathottaramapakarṣa
ucyate, sa ca pāṭhakramamapekṣate, sa tu pratitantraṃ bhidyate|
tadyathā-"lohitaśālikalamakadambakapāṇḍukasugandhikaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrurodhrapuṣpakadīrghāśūkakāñcanamahiṣaśūkahāyanadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ
śālayaḥ| madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ| pittaghnālpānilakaphāḥ
snigdhā baddhālpavarcasaḥ|| teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭo doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ|
cakṣuṣyo varṇakṛtsvaryohṛdyo balyastṛṣāpahaḥ|| vraṇyo jvaraharaścaiva
sarvadoṣaviṣāpahaḥ| tasmādalpantaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo'parāḥ||' iti suśrutaḥ
(sū. a. 46/4)| "raktaśālirmahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ| tūrṇako
dīrghaśūkaścha gouraḥ pāṇḍukalāṅgalaou|| sugandhikā lohavālāḥ sārivākhyāḥ
pramodakāḥ| pataṅgāstapanīyāścha ye canye śālayaḥ śubhāḥ|| śītā rase vipāke ca
madhurāḥ svalpamārutāḥ| baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇā mūtraśukralāḥ||
raktaśālirvasteṣāṃ tṛṣṇāghnastrimalāpahaḥ| mahāṃstamanu kalamastaṃ cāpyanu
tataḥ pare||" iti carakaḥ (sū.a. 27/7)| "raktaḥ śyenāhṛto gouraḥ sugandhaḥ
kāñcano mahān| pataṅgaḥ kalamaḥ pāṇḍurlohavālaḥ pramodakaḥ|| dīrghanālaḥ
śītabhiruḥ sārivaḥ śaṅkhamauktikaḥ| tūrṇako dīrghaśūkākhyo lāṅgalādyāścha
śālayaḥ|| śītalā madhurāḥ snigdhā grāhiṇo māṃsaśukralāḥ| vātapittaharā balyāḥ
sṛṣṭamūtrāḥ sahāyanāḥ|| snigdhaḥ śīto laghurgrāhī tṛṣṇāghnaḥ śukramūtralaḥ|
raktaśālistridoṣaghnaḥ kalamoν mahāṃstataḥ||' iti khāraṇādiḥ| "rakto mahān
sakalamaḥ" ityādyam| evameva saṅgrahe (sū.a.7)| tasmātko'tra kramaḥ? ucyate|
iha raktaśāliśabdena mṛdumadhurasnigdhasurabhiśuklaviśadasthūlāyatatvādīnāṃ
lokaprasiddhānāṃ svaguṇānāmutkarṣa upalakṣyate| teṣu yathā yathā samutkarṣasta
uttamāḥ| yathā yathā apakarśaste hīnāḥ| upalakṣaṇāni
punarvakturvivakṣābhedādbhinnāni| yāneva guṇān suśrutakhāraṇādī
kalamaśabdenopalakṣayataḥ, tāneva carakavāgbhaṭou mahāśāliśabdena| nanu,
sambandhaṃ vinā nopalakṣaṇatvam, na ca kalamasya mahāśāliguṇairmahāśālervā
kalamaguṇaiḥ kadācitsambandhaḥ| maivam| yada kalamo mahāśālikṣetre niṣpadyate,
tadā tayostulyaguṇatvāt| svakṣetrajādeva mahāśāleḥ svakṣetraja eva kalamo
hīnaḥ| evamitareṣvapi vācyam| tasmātsarvameva pramāṇam, uktaprakāreṇāvirodhāt|
yavakā hāyanāḥ pāṃsubāṣpanaiṣadhakādayaḥ| svādūṣṇā guravaḥ snigdhāḥ pāke'mlāḥ
śleṣmapittalāḥ||6|| sṛṣṭamūtrapurīṣāśca
pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ|
-------------------------------------------------|7|
Sa. yavakādayaḥ śāliviśeṣāḥ svādavaḥ|
tathā, uṣṇādiguṇayuktāḥ| tathā, sṛṣṭe mūtrapurīṣe yaiste sṛṣṭamūtrapurīṣāḥ|
pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ-tena yavakāḥ sarvebhyo'pi garhitāḥ, tadanvanye
kiñcitkiñcitkrameṇa garhitā iti vijñeyam| naiṣadhakādaya itya- trā''diśabdena
campakapatrikādayaḥ śāliviśeṣā gṛhyante|
Ā. rā. yavakādiśāliguṇānāha-yavakā iti|
*pāṃśubāṣpaḥ-korakaḥ| pūrvaṃ pūrvaṃ ca ninditāḥ-yo yasmātpūrvaḥ sa
tasmāddhīnaguṇaḥ, mṛdvādiviparītaguṇānāmutkarṣāt|
---------------------------------------------------| snigdho grāhī laghuḥ
svādudustridoṣaghnaḥ sthiro himaḥ||7||
ṣaṣṭiko vrīhiṣu śreṣṭho gauraścāsitagaurataḥ|
---------------------------------------------------|8|
Sa. vrīhiṣu madhye ṣaṣṭikaḥ śreṣṭhaḥ,
raktaśāliriva śāliṣu| tathā, snigdhādiguṇayuktaḥ| sthiro hima iti
śarīrastairyakaro jvaraśramaklamaglāniharaḥ| ata eva rasāyanaprayoge jvarādou
cha tatra tatra kṣāmavapuṣāmupadiṣṭaḥ| yavastu stairyakaro'pi nāmnāto
guruvātalatvāditi vedyam| ṣaṣṭikaścha dvividhaḥ,-gauraḥ kṛṣṇagouraśca|
atrāsitagourato gauraḥ ṣaṣṭikaḥ śreṣṭaḥ| (tathā ca suśrute (sū.a.46|9)-"rase
pāke ca madhuRrāḥ pittaanilaharāstathaa| śālīnāṃ ca guṇaistulyā vijñheyāḥ
kaphaśukralāḥ|| ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣaaṃ kaṣāyaanuraso laghuḥ|"
kṛṣṇātreyaḥ:-ṣaṣṭikaḥ surakavrīhipāṭaloṭakanālakaaḥ| kṛṣṇavrīhiḥ śītabhīruḥ
pramodohāyanastathaa|| anabhiṣyandinaḥ snigdhāḥ kaṣāyamadhurā himāḥ| laghavaḥ
kaṭupākāścha ṣaṣṭiko'trāpi pūjitaḥ||" khāraṇādiḥ- "kaṣāyamadhuro grāhī
doṣaghnaḥ ṣaṣṭiko laghuḥ|" parāśare'pyuktam- "rakto mahācchakunāhṛtaḥ
ṣaṣṭikakalamapramodapataḍgāḥ śītagauradīrghaśūkasugandhikapāṇḍutapanīyāḥ
śālaya evaṃbhūtāḥ| madhurabahalāḥ sthirāḥ snigdhāḥ pittānilapraśamanā laghavaḥ
saṅgrāhikāḥ śītāḥ|" iti| carake tvevaṃ paṭhyate (sū.a.5|3)-"tatra
śāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśarabhavarāhādīnyāhāradravyāṇi
prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavanti|" tathā ca carako jvare paṭhati
(ci.a.3|176)-"raktaśālyādayaḥ śastāḥ purāṇāḥ ṣaṣṭikaiḥ saha|
yavāgvodanalājārthe jvaritānāṃ jvarāpahāḥ||" iti|
Ā. rā. ṣaṣṭikaguṇānāha-snigdha iti|
grāhī-stambhanaḥ| sthiraḥ-sthiraguṇaḥ, kāryarūpeṇa śarīre cirakālaṃ
tiṣṭhatītyarthaḥ| yo vrīhiḥ ṣaṣṭirātreṇa pacyate sa ṣaṣṭikaḥ| sa cānyebhyo
vrīhibhya uttamaḥ| sa ca trividhaḥ,- gauraḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇagauraśca|
tatrāsitagaurādgauraḥ śreṣṭhaḥ| pāriśeṣyādasito hīnaḥ|
-------------------------------------------| tataḥ
kramānmahāvrīhikṛṣṇavrīhijatūmukhāḥ||8||
kukkuṭāṇḍakalāvākhyapārāvatakaśūkarāḥ|
varakoddālakojjvālacīnaśāradadardurāḥ||9||
gandhanāḥ kuruvindāśca guṇairalpāntarāḥ smṛtāḥ|
------------------------------------------------|10|
Sa. tataḥ-ṣaṣṭikāt, mahābrīhyādayaḥ
kramādguṇairalpāntarāḥ-guṇairhīnāḥ|
Ā. rā. mahāvrīhyādīnāṃ guṇānāha-tataḥ
kramāditi| tataḥ-kṛṣṇaṣaṣṭikāt, mahāvrīhyādayaḥ krameṇa guṇairalpāntarāḥ|
ṣaṣṭikasya sarvaśreṣṭhatvāddhīnatvenālpāntaratvam| kṛṣṇaṣaṣṭikāddhīnaguṇo
mahāvrīhiḥ, tataḥ kṛṣṇavrīhiḥ, ityādi| atrāpi kamabhedaparihāraḥ pūrvavat|
---------------------------------------------| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ
pittakaro guruḥ|10| bahumūtrapurīṣoṣmā, tridoṣastveva pāṭalaḥ|
---------------------------------------------|11|
Sa. ebhyaḥ ṣaṣṭikādibhyo'nyaḥ-anukto,
vrīhiḥ svāduḥ- madhurarasaḥ, amlavipākaḥ pittakaro gururbahumūtrapurīṣoṣmā
cha| pāṭalaḥ- paṭalākusumākāraḥ| tridoṣaḥ-tridoṣakopanaḥ|
tridoṣastvevetyatraivaśabdo'tiśayakhyāpanāya| atiśayena tridoṣala ityarthaḥ|
atitridoṣalatvenaasyā'bhyavahāraniṣedhaṃ karoti| ata eva ca rasādimattvaṃ na
vyadhādasya śāstrakāraḥ|
Ā. rā.
athāviśiṣṭavrīhiguṇānāha-svāduriti| anyaḥ-uktebhya itaraḥ| ūṣmā-auṣṇyam|
pāṭalaguṇānāha-tridoṣastviti| trayo doṣā yasmātsaḥ- tridoṣaḥ|
evagrahaṇātsarvāsvavasthāsu doṣalatvam| ata evānyeṣāṃ dravyāṇāmavasthāto
guṇānyatvaṃ jñeyam| tathā (saṅgrahe sū.a. 7)-"sarvathā doṣajittakraṃ
grahaṇyāṃ, doṣakṛdrvraṇe| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati||"
ityādi|
---------------------------------------------| svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ
pittakaro guruḥ||10|| bahumūtrapurīṣoṣmā,
tridoṣastveva pāṭalaḥ| ---------------------------------------------||11||
Sa. ebhyaḥ ṣaṣṭikādibhyo'nyaḥ-anukto,
vrīhiḥ svāduḥ- madhurarasaḥ, amlavipākaḥ pittakaro gururbahumūtrapurīṣoṣmā
cha| pāṭalaḥ- paṭalākusumākāraḥ| tridoṣaḥ-tridoṣakopanaḥ|
tridoṣastvevetyatraivaśabdo'tiśayakhyāpanāya| atiśayena tridoṣala ityarthaḥ|
atitridoṣalatvenaasyā'bhyavahāraniṣedhaṃ karoti| ata eva ca rasādimattvaṃ na
vyadhādasya śāstrakāraḥ|
Ā. rā.
athāviśiṣṭavrīhiguṇānāha-svāduriti| anyaḥ-uktebhya itaraḥ| ūṣmā-auṣṇyam|
pāṭalaguṇānāha-tridoṣastviti| trayo doṣā yasmātsaḥ- tridoṣaḥ|
evagrahaṇātsarvāsvavasthāsu doṣalatvam| ata evānyeṣāṃ dravyāṇāmavasthāto
guṇānyatvaṃ jñeyam| tathā (saṅgrahe sū.a. 7)-"sarvathā doṣajittakraṃ
grahaṇyāṃ, doṣakṛdrvraṇe| śāliḥ piṣṭo garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati||"
ityādi|
--------------------------------------------------| bhagnasandhānakṛttatra
priyaṅgurbṛṃhaṇī guruḥ||12||
Sa. tatra-teṣu tṛṇadhānyeṣu madhye,
priyāṅguḥ-kaṅguḥ, bhagnasyāṅgasya sandhānaṃ karoti| tathā, guruḥ| suśrute
tūktam (sū.a.46|24)-"raktaaḥ pītāśca kṛṣṇaaśca śvetāścaiva priyaṅgavaḥ|
yathottaraṃ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ||" iti|
Ā. rā. kaṅguguṇānāha-bhagnasandhāneti|
bhagnasandhānakṛt-bhagnasyāṅgasya sandhānaṃ karoti|
koradūṣaḥ paraṃ grāhī sparśe śīto viṣāpahaḥ|
--------------------------------------------------|13|
Sa. koradūṣaḥ-kodravaḥ, atyarthaṃ
saṅgrāhī| tathā sparśaśīto viṣāpahaśca|
Ā. rā. kodravaguṇānāha-koradūṣa iti|
paraṃ-atiśayena grāhī, sparśe śītaśca| atiśayavacanāt kaṅgvādīnāmapi grāhitvaṃ
himasparśatvaṃ ca jñeyam|
--------------------------------------------------| rūkṣaḥ śīto guruḥ svāduḥ
saro viḍvātakṛdyavaḥ||13|| vṛṣyaḥ
sthairyakaro mūtramedaḥpittakaphān jayet|
pīnasaśvāsakāsorustambhakaṇṭhatvagāmayān||14||
Sa. yavo rūkṣādiguṇairyukto viḍvātakaro
vṛṣyaḥ sthairyakṛcca| tathā, mūtrādīn jayet|
Ā. rā. yavaguṇānāha-rūkṣaḥ śīta iti|
kaṇṭhāmayāḥ-galagaṇḍādayaḥ| tvagāmayāḥ-kuṣṭhādayaḥ|
nyūno yavādanuyavaḥ-------------------------|
-------------------------------------------|15|
Sa. anuyavo nāma śūkadhānyaviśeṣo
lokaprasiddhaḥ| sa yavānnyūnaḥ-svalpairyavaguṇairyuktaḥ|
Ā. rā. anuyavaguṇānāha-nyūna iti|
niḥśūko yavo-anuyavaḥ|
-----------------------rukṣoṣṇo vaṃśajo yavaḥ|
----------------------------------------------|15|
Sa. vaṃśodbhavo-veṇujo yavo rukṣoṣṇo
bhavati|
Ā. rā. veṇuyavaguṇānāha-rūkṣoṣṇa iti|
saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "uṣṇāḥ sarā veṇuyavāḥ kaṣāyā vātapittalāḥ|" iti|
------------------------------------------------| vṛṣyaḥ śīto guruḥ snigdho
jīvano vātapittahā||15|| sandhānakārī
madhuro godhūmaḥ sthairyakṛtsaraḥ|
------------------------------------------------|16|
Sa. godhūmo vṛṣyādiguṇayuktaḥ|
jīvanaḥ-ojobhivardhanaḥ| tathā, vātapittaharaḥ|
sandhānakārī-ūruprabhṛterbhagnasya sandhānaṃ karoti| tathā,
sthairyakṛtsaraśca| carake (sū,a. 27|20) tvanyathaiva guṇā uktāḥ|
yathā-"sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikārahā| sandhānakṛdvātaharo
godhūmaḥ svāduśītalaḥ||"iti|
Ā. rā. godhūmaguṇānāha-vṛṣyaḥ śīta iti|
saraḥ-anulomanaḥ|
----------------------------------------------| pathyā nandīmukhī śītā
kaṣāyamadhurā laghuḥ||16|| iti
śūkadhānyavargaḥ||1||
Sa. nandīmukhī-(kṛśadīrghā
godhūmajātiḥ|) pathyā-śarīrāya hitā, śītā kaṣāyamadhurā laghuśca| iti
śūkadhānyavargaḥ| asmādanantaraṃ śimbīdhānyavargasya sambandhaprayojanaṃ
prāguktameva|
Ā. rā. nandīmukhīguṇānāha-pathyā
nandīmukhīti| dīrghasūkṣmo godhūmo-nandīmukhī| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-
"uddālakastu vīryoṣṇo nīvāraḥ śleṣmavardhanaḥ| śītavīryā viśeṣeṇa snigdhā
vṛṣyā madhūlikā||" iti| iti śūkadhānyavargaḥ|
atha śimbīdhānyavargaḥ| mudgāḍhakīmasūrādi śimbīdhānyaṃ vibandhakṛt| kaṣāyaṃ
svādu saṅgrāhi kaṭupākaṃ himaṃ laghu||17||
medaḥśleṣmāstrapitteṣu hitaṃ lepopasekayoḥ|
----------------------------------------------|18|
Sa. śimbyāḥ-kośyāḥ, dhānyaṃ-mudgādikaṃ,
yat śimbīdhānyaṃ tadvibandhakṛt| keṣāṃ vibandhaṃ karoti ? sāmarthyāt srotasām,
na tu purīṣādīnām| tathā ca saṅgrāhītyatraiva paṭhati śāstrakṛt|
saṅgrāhilakṣaṇaṃ ca tatrāntare| yathā-"bhedi tatpiṇḍatān bhāvān
śakṛdādīnbhinatti yat| viparītamato grāhi" iti| tasmādvibandhaṃ
srotasāmevetyavehi| tathā, kaṣāyaṃ svādu kaṭupākaṃ śītavīryaṃ laghu ca|
masūrādītyatrā''diśabdena makuṣṭhacaṇakādīnāṃ grahaṇam| tathā, medaādiṣu
hitam, prakṛtatvādabhyavahāre tathā lepa upaseke ceti| caśabdo'tra
luptanirdiṣṭo bodhyaḥ| lepaḥ-pradehaḥ| upasekaḥ-pariṣekaḥ|
kaṣāyaśītarūkṣatvena kaṭupākitvena ca vātakṛttvaṃ śimbīdhānyasya
śāstrakṛtoktam| ata evedamupapannam-"mudgo'lpacalaḥ" iti| yadi hi
śimbīdhānyasya mārutakṛttvaṃ sameyāt, tadaitadvaktuṃ yujyate| tasmāt
vātakṛttvamasyāstīti sthitam| tasmiṃśca satyādhmānakāritvamapyupapannameva|
ata eva saṅgrahe'syādhmānakāritvamuktam| mudgādīnāṃ ca viśeṣāstatraivoktāḥ
(saṃ. sū. a. 7)| yathā-"haritāsteṣvapi varā makuṣṭhāḥ kṛmikāriṇaḥ| varṇyāḥ
paraṃ pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam||" iti|
Ā. rā. atha śimbidhānyavargaḥ| tatra
mudgādiguṇānāhamudgāḍhakīti| mudgo dvididhaḥ,-kṣetramudgo vanamudgaśca|
āḍhakītuvarī| masūro dvividhaḥ,- kṛṣṇaḥ pāṇḍuśca| tatra pāṇḍuḥ-maṅgalyākhyaḥ|
ādiśabdātsaṅgrahoktāḥ (sū. a. 7)- "śimbijā mudgamāṅgalyavanamudgamakuṣṭhakāḥ|
masūracavalāḍhakyaścaṇakāśca pṛthagvidhāḥ||" iti| śimbibhavaṃ
dhānyaṃ-śimbidhānyam| vibandhakṛt-vātāvarodhakam| saṅgrāhi-malāvarodhakam|
lepopasekayoḥ prayuktaṃ medaḥprabhṛtiṣu hitam| upaseko-vyañjanam, yena
miśrīkṛtyaudanādi bhujyate| sa cātra yogyatvātsūpaḥ| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a.
27/27)- "pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca|" iti|
----------------------------------------------| varo'tra mudgo'lpacalaḥ,
kalāyastvativātalaḥ||18|| rājamāṣo'nilakaro
rūkṣo bahuśakṛdguruḥ| ----------------------------------------------|19|
Sa. atra-eṣu śimbīdhānyeṣu madhye,
mudga uttamaḥ| tathā, alpaṃ calaṃ-pavanaṃ karotītyalpacalaḥ _ turvyatireke|
kalāyaḥ punaratiśayena vātalo bhavati| rājamāṣo rūkṣo bahu śakṛtkarotīti
bahuśakṛt| tathā, guruḥ| tathā, anilakaraḥ- "kṛño hetuḥ" iti tācchīlye ṭaḥ,
kalāyavannātivātalaḥ, anyaśimbīdhānyāccātivātalo'yamiti vedyam,
anilakaragrahaṇāt| anyathāśimbīdhānyasāmānyalakṣaṇena vātamātrakaraṇasya
labdhatvādanilakaragrahaṇaṃ na kuryāt|
Ā. rā. mudgasya viśeṣamāha-varo'treti|
atra-śimbidhānyeṣu madhye, mudgo varaḥ| mudgeṣvapi harito varaḥ,
"haritāsteṣvapi varāḥ" iti saṅgrahavacanāt (sū. a. 7)| alpaścalo-vāyuryasmātsa
tathā| mudgasya kiñcidvātalatvavacanādāḍhakyādīnāṃ vātalatvaṃ jñeyam|
kalāyaguṇānāha-kalāyastviti| kalāyo dvividhaḥ,-tripuṭo vartulaśca|
ativātalatvaṃ-āḍhakyādibhyaḥ| rājamāṣaguṇānāha-rājamāṣa iti|
rājamāṣaḥ-cavalaḥ|
----------------------------------------------| uṣṇāḥ kulatthāḥ pāke'mlāḥ
śukrāśmaśvāsapīnasān||19||
kāsārśaḥkaphavātāṃśca ghnanti pittāsradāḥ param|
----------------------------------------------|20|
Sa. kulatthā uṣṇavīryāḥ pāke'mlāḥ|
tathā, śukrādīn ghnanti- aśma-aśmarī vakṣyamāṇalakṣṇā| tathā, pittāsradāḥ
paraṃ-atiśayena raktapittakarāḥ| kaṣāyasvādusaṅgrāhitvaṃ
śimbīdhānyasāmānyalakṣaṇenaiṣāṃ vedyam, dṛṣṭināśanatvaṃ coṣṇavīryatvena
raktapittakaratvena ca| saṅgrahe tu spaṣṭaṃ kṛtvoktam (sū. a.
7)-"kaṣāyasvādurūkṣoṣṇāḥ kulatthā raktapittalāḥ|
pīnasaśvāsakāsārśohikkā''nāhakaphānilān| ghnanti śukrāśmarīṃ śukraṃ dṛṣṭiṃ
śophaṃ tathodaram| grāhiṇo laghavastīkṣṇā vipāke'mlā vidāhinaḥ" iti|
Ā. rā. kulatthaguṇānāha-uṣṇā iti|
śukrādīnghnanti| aśma-aśmarī| nanu, "uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ
kaṭurvipāke kaphamārutaghnaḥ|" iti suśrutena (sū. a. 46/37) vipāke
kaṭutvamuktam, iha tvamlatvamiti virodhaḥ| maivam| anekarasavadavirodhaḥ|
----------------------------------------------| niṣpāvo
vātapittāsrastanyamūtrakaro guruḥ||20|| saro
vidāhī dṛkśukrakaphaśophaviṣāpahaḥ|
----------------------------------------------|21|
Sa. niṣpāvo-rājaśimbīsaṃjño,
vātādikaraḥ| tathā, guruḥ saro vidāhī ca| tathā, dṛgādīnapahanti| saṅgrahoktaṃ
cāmlapākatvaṃ kaṣāyamadhuratvaṃ ceha noktam| yato'mlavipākitvaṃ
tāvadvidāhitvādevāsyoktam| kaṣāyasvādutvaṃ ca
śimbīdhānyasāmānyaguṇakathanenaiva| kṛṣṇātreyastvāha-"niṣpāvā madhurā rūkṣāḥ
sakaṣāyā vidāhinaḥ| udāvarte praśasyante guravo vātapittalāḥ" iti|
Ā. rā. niṣpāvaguṇānāha-niṣpāva iti|
niṣpāvovallaḥ|
----------------------------------------------| māṣaḥ snigdho
balaśleṣmamalapittakaraḥ saraḥ||21||
gurūṣṇo'nilahā svāduḥ śukravṛddhivirekakṛt|
----------------------------------------------|22|
Sa. māṣaḥ snigdho valādikaraḥ| tathā,
saro gurūrūṣṇaśca| tathā, vātahā svāduśca| tathā, śukrasya vṛddhiṃ śukrasyaiva
virekaṃ-bahiḥpreraṇaṃ, karoti|
Ā. rā. māṣaguṇānāha-māṣaḥ snigdha iti|
śukrasyaiva vṛddhiṃ, śukrasyaiva virekaṃ-śīghrapravṛttiṃ, karoti sa tathā|
----------------------------------------------| phalāni
māṣavadvidyātkākāṇḍolātmaguptayoḥ||22||
Sa. kākāṇḍolā cātmaguptā ca, tayoḥ
phalāni māṣavadvidyāt-māṣasamaguṇāni vijānīyāt| kākāṇḍolā-kaṭabhī|
ātmaguptā-kapikacchūḥ|
Ā. rā.
kākāṇḍolātmaguptāphalaguṇānāha-phalānīti| etayoḥ phalāni māṣavadvidyāt|
kākāṇḍolā-niḥśūkā kapikacchūḥ| ātmaguptā-kapikacchūḥ|
uṣṇastvacyo himaḥ sparśe keśyo balyastilo guruḥ| alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke
medhā'gnikaphapittakṛt||23||
Sa. tila uṣṇavīryaḥ| tathā, tvacyaḥ|
tathā, sparśe śītaḥ| keśyo balyo guruśca| tathā, alpamūtraḥ-alpamūtrakaraḥ|
pāke kaṭuḥ| tathā, medhādīn karoti| tvacyakeśyabalyā hitārthā yatpratyayāntāḥ|
snigdhatvamanilaghnatvaṃ kaṣāyakaṭutiktarasatvaṃ nānājātitvaṃ cehāsya
granthakṛtā lāghavānnoktam| saṅgrahe tūktameva (sū. a. 7)|
yathā-"snigdhoṣṇatiktakaṭukakaṣāyamadhurastilaḥ| tvacyaḥ keśyo gururvṛṣyaḥ
sparśaśīto'nilāpaḥ|| alpamūtraḥ kaṭuḥ pāke medhā'gnikaphapittakṛt| kṛṣṇaḥ
praśastastamanu śuklastamanu cāruṇaḥ||" iti| anye tvanayā yuktyā
saṅgrahoktamarthaṃ saṅgṛhṇate| snigdhatvaṃ tāvattilasya taileṣu mukhyasya
snehasya yonibhūtatvātsiddham, kaphapittakṛditi vacanātsnigdhatvācca
sāmarthyāllabdhaṃ vātaghnatvam, kaṣāyasvādviti śimbīdhānyasāmānyaguṇakathanena
kaṣāyasvādutvaṃ labdhamiti| etadevorarīkṛtya vraṇapratiṣedhe vakṣyati
(hṛ.u.a.25|54)-kalkaṃ saṃrohaṇaṃ kuryāttilānāṃ madhukānvitam|
snigdhoṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit||" iti|
Ā. rā. tilaguṇānāha-uṣṇa iti|
uṣṇaḥ-uṣṇavīryaḥ| tvacyaḥ-tvagdoṣaharaḥ, bahiḥprayogāt| "kuṣṭhaṃ tatkāryapi
tilo hanti bhallātakaiḥ saha|" iti saṅgrahe (sū. a. 7) kuṣṭhakartṛtvaśravaṇāt|
nanu, "tilo vipāke madhuro'tibalyaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ|" iti
suśrutena (sū. a. 46139) vipāke madhuratvamuktam, iha tu kaṭukatvamiti
virodhaḥ| maivam| rasavadavirodhaḥ| ekasmin dravye hi bahavo rasā anubhūyanta
iti| bhinnatilayorbhinnarasayorvā vipākaḥ| sa ca kṛṣṇaḥ śreṣṭhaḥ| uktaṃ ca
saṅgrahe (sū.a. 7)-kṛṣṇaḥ praśastastamanu śuklastamanu cāruṇaḥ|" iti|
snigdhomā svādutiktoṣṇā kaphapittakarī guruḥ| dṛkśukrahṛtkaṭuḥ pāke,
tadvadbījaṃ kusumbhajam||24||
Sa. umā-atasī, snigdhā
svādvādiguṇayuktoṣṇavīryā ca| sā śleṣmapittayoḥ kartrī ca| tathā, dṛṣṭiṃ
śukraṃ ca harati| kaṭupākā ca| tayā-umayā tulyaṃ vartate-tadvat,
umāsamānaguṇaṃ kusumbhījamityarthaḥ|
Ā. rā. atasīguṇānāha-snigdhometi|
umā-atasī| nanu, "snigdhoṣṇā kaphavātaghnī satiktā madhurā'tasī|" iti
khāraṇādinā śleṣmaghnatvamuktam, iha tu śleṣmalatvamiti virodhaḥ| maivam|
viṣayabhedāt| śleṣmaghnatvaṃ vātasaṃsṛṣṭaviṣayam| śleṣmalatvaṃ
pittasaṃsṛṣṭaviṣayam| ata eva suśrutena kaphaghnatvaṃ noktam (sū. a.
46/49)-"uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī pittolbaṇā syātkaṭukā vipāke|" iti|
kusumbhavījaguṇānāha-tadvaditi| tadvat-umāvat| tatpunaḥ kaphaghnam|
"kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ|" iti
suśrutopadeśāt (sū.a. 46/48)| atideśādupadeśo hi balavān|
māṣo'tra sarveṣvavaro, yavakaḥ śūkajeṣu ca|
----------------------------------------------|25|
Sa. atra-śimbīdhānyeṣu, māṣo'śreṣṭhaḥ|
śūkajeṣu-śūkadhānyeṣu, yavako'śreṣṭhaḥ|
Ā. rā. māṣasya
sarvadhānyāvaratvamāha-māṣo'treti| yavakasya śūkadhānyeṣvavaratvamāha-yavakaḥ
śūkajeṣviti| cakāro'varatvākarṣaṇārthaḥ|
navaṃ dhānyamabhiṣyandi, laghu saṃvatsaroṣitam||25||
śīghrajanma tathā sūpyaṃ nistuṣaṃ yuktibharjitam|
----------------------------------------------|26| iti śimbīdhānyavargaḥ||1||
Sa. navaṃ pratyagraṃ,
dhānyamabhiṣyandi-ābhimukhyena syandayati| tācchīlye ṇiniḥ| mālinyātsrotasāṃ
srutirūpaṃ śleṣmāṇaṃ karotītyarthaḥ| arthātpurāṇamanabhiṣyandi|
saṃvatsaroṣitaṃ-varṣātītaṃ, laghu bhavati| navaṃ cārthādgurvityanuktamapyuktaṃ
bhavati| tantrāntare'pyuktam- "varṣasthitaṃ sarvamannaṃ parityajati gauravam|
na tu tyajati tadvīryaṃ vīryaṃ muñcatyataḥ kramāt||" iti| śīghretyādi|
laghvityanuvartate| sūpyaṃ-mudgādi yacchhīghrajanma, tallaghu bhavati| tathā,
vigatatuṣaṃ yuktyā bharjitaṃ-bhṛṣṭaṃ laghu bhavati| saṅgrahe tvevamuktam
(sū.a.7)-"navaṃ dhānyamabhiṣyandi sekyaṃ kedārajaṃ ca yat| laghu varṣoṣitaṃ
dagdhabhūmijaṃ sthalasambhavam|" iti| iti śimbīdhānyavargaḥ| nirdiṣṭe
śūkaśimbīdhānye| tayośca saṃskṛtayorupayoga iti kṛtānnavargaḥ prārabhyate-
Ā. rā. navadhānyaguṇānāha-navaṃ
dhānyamiti| abhiṣyandi-srotaḥsrāvi| purāṇadhānyaguṇānāha-laghu
saṃvatsaroṣitamiti| saṃvatsaroṣitaṃ-saṃvatsaramevoṣitam,
saṃvatsaradvayādyuṣitasya nirvīryatvāt| yadāha khāraṇādiḥ-"varṣasthitaṃ
sarvadhānyaṃ parityajati gauravam| na tu tyajati tadvīryaṃ, vīryaṃ muñcatyataḥ
kramāt "|| iti| śīghrajanmādisūpyaguṇānāha-śīghrajanmeti| sūpe hitaṃsūpyaṃ
śimbīdhānyam, tathā-tadvat, laghu ityarthaḥ| śīghraṃ alpena kālena,
janma-niṣpattiryasya tattathā| nistuṣaṃ-apanītatvak| yuktyā-samyagyogena,
bharjitaṃ-dravaṃ vinā sveditam| navasyābhiṣyanditvāt purāṇasyānabhiṣyanditvam|
purāṇādīnāṃ laghutvāttadviparītānāṃ gurutvamarthasiddham| saṅgrahe tu (sū. a.
7)-"haritāsteṣvapi varā, makuṣṭhāḥ kṛmikāriṇaḥ| varṇyāḥ paraṃ
pralepādyairmasūrā grāhiṇo bhṛśam|| kuśāmraśimbī madhurā vātapittaharā himā|
madhurāḥ śītalā gurvyo balaghno rūkṣaṇātmikāḥ|| snehāḍhyā balibhirbhojyā
vividhāḥ śimbījātayaḥ|" iti| iti śimbīdhānyavargaḥ|
atha kṛtānna(pakvānna)vargaḥ| ----------------------------------------|
maṇḍapeyāvilepīnāmodanasya ca lāghavam||26||
yathāpūrvaṃ śivastatra maṇḍo vātānulomanaḥ| tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ pācano
dhātusāmyakṛt||27|| srotomārdavakṛtsvedī
sandhukṣayati cānalam| -----------------------------------------------|28|
Sa. maṇḍādīnāṃ yathāpūrvaṃ lāghavam|
tenaudanamapekṣya laghvī vilepī, tato'pi peyā, peyāto maṇḍo laghutara
ityartho'vatiṣṭhate| maṇḍapeyāvilepyodanānāṃ yathāpurvaṃ lāghavamityeva
vaktavye yadatraudanasya pṛthakpāṭhaḥ, sa idaṃ jñāpayati,-maṇḍādayo lājopādānā
vedyāḥ, na tu taṇḍulopādānāḥ, yathā-odanaḥ, iti| tathā ca muniḥ (ca,
sū,a.27|252)-"śṛtaḥ pippaliśuṇṭhībhyāṃ yukto lājāmbudāḍimaiḥ| maṇḍaḥ
sandīpayatyagniṃ vātaṃ cāpyanulomayet||" iti| taduktam_"dravyasyārdhapalaṃ
dattvā toyasya prasthamāvapet| ardhaśeṣaṃ gṛhītvā tatkarṣau dvau dāḍimasya
ca|| yuktaṃ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ śāṇamātrakaiḥ| dvikarṣamātrairlājaiśca
bhūyaḥ saṃkvathitaṃ ca tat|| pippalījīrakābhyāṃ ca śāṇaikenāvacūrṇitam|
peyāsveṣa vidhiḥ kalpyo dāḍimādikṛtāsvapi||" iti| tathā (suśrute sū. a.
46|345)-"sikthairvirahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā| dhanasikthā vilepī
syādyavāgūrviraladravā||" iti| anye tu maṇḍalakṣaṇaṃ peyālakṣaṇaṃ
cānyathaivecchanti| tathā
tallakṣaṇam-"lājāmbusaindhavakaṇādhānyanāgaradāḍimaiḥ| yukto vimṛditaḥ pūto
maṇḍaḥ saṃskṛta ucyate|| nirdravyā prākṛtā peyā takradāḍimataṇdulaiḥ|" iti|
sāmānyapeyāyāśca takradāḍimalājādisādhitāyā guṇanirdeśo'yam, na tu viśiṣṭāyā
jvaracikitsādivihitāyā iti draṣṭavyam| tasyāstu tatraivetyarthaḥ,
viśeṣagrahaṇātkarmāntaranirdeśācca| tatra-teṣu maṇḍādiṣu madhye, maṇḍaḥ śivaḥ|
tathā, vātānulomanaḥ| tathā, tṛṣaṃ glāniṃ doṣaśeṣaṃ ca hantīti
tṛḍglānidoṣaśeṣaghnaḥ| "amanuṣyakartṛke ca" ityatra ṭhak| doṣasya śeṣo
doṣaśeṣaḥ| eṣa eva hi vihitavamanasya vihitavirecanasya vā kiñciccheṣo yo
doṣaḥ, tasya| doṣaśeṣeti vacanajñāpakāt kṛtavamanavirecanasya doṣaśeṣakaraṇam|
tena ca vamanakarmaṇi virecanakarmaṇi vā kartavye'tiyogabhayāt doṣaśeṣaḥ
kāryaḥ, ityayamartho yuktyā pratipāditaḥ| tathā, maṇḍaḥ pācano
dhātusāmyakaraśca| tathā, srotasāṃ mārdavaṃ karoti| tathā, svedayatīti svedī,
vahniṃ ca dīpayati|
Ā. rā. atha kṛtānnavargaḥ| tatra
maṇḍādīnāṃ laghutvetāratamyamāha-maṇḍapeyeti| asiktho dravo-maṇḍaḥ,
sasiktho-yavāgūḥ| sā dvividhā,- alpasikthā-peyā, bahusikthā-vilepī| adravāṇi
sikthāni-odanaḥ| yathāpūrvaṃ odanādvilepī laghuḥ tataḥ peyā, tato maṇḍa iti|
maṇḍaguṇānāha-śivastatreti| śivaḥ-ārogyapradaḥ| vamanalaṅghanādyavaśiṣṭo
doṣo-doṣaśeṣaḥ| dhātusāmyakṛt-laṅghanādikṛtadhātuvaiṣamyaśamanāt|
srotomārdavakṛt-laṅghanādikṛtasrotaḥkāṭhinyaśamanāt|
svedī-svedavahasrotorodhaśamanāt|
-------------------------------------------------|
kṣattṛṣṇāglānidaurbalyakukṣirogajvarāpahā||28||
malānulomanī pathyā peyā dīpanapācanī|
-------------------------------------------------|29|
Sa. kṣucca tṛṣṇā ca, tābhyaṃ glāniḥ, sā
ca daurbalyaṃ ca kukṣirogaśca jvaraśca, tānapahanti yā saivaṃbhūtā peyā|
daurbalyaṃ- kārśyam| tathā, malān-vātādīn, anulomayati-svamārgasthān karoti|
tathā, pathyā-śarīrasya hitā| tathā, dīpanī cāsau pācanī ceti
"puṃvatkarmadhāraya" iti puṃvadbhāvaḥ|
Ā. rā. peyāguṇānāha-kṣuttṛṣṇeti|
kukṣirogaḥ-atīsāraḥ| pathyā-auṣadharūpatvāt|
---------------------------------------------| vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī
dīpanī hitā||29||
vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām|
---------------------------------------------|30|
Sa. vilepī grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī
dīpanī hitā ca| vraṇaścākṣirogaśca saṃśuddhaśca durbalaśca snehapāyī ca, teṣāṃ
hitā| vraṇākṣirogaśabdau matvarthīyākārāntau|
Ā. rā. vilepīguṇānāha-vilepīti|
vraṇādīnāṃ hitā| saṃśuddhaḥ-samyakkṛtavamanādiḥ| yaḥ snehanārthaṃ pratyahaṃ
snehaṃ pibati saḥ-snehapāyī|
---------------------------------------------| sudhautaḥ prasrutaḥ
svinno'tyaktoṣmā caudano laghuḥ||30||
yaścāgneyauṣadhakvāthasādhito bhṛṣṭataṇḍulaḥ| viparīto guruḥ
kṣīramāṃsādyairyaśca sādhitaḥ||31||
Sa. odanaḥ suṣṭhu dhautastathā
prasruto-niścotitaḥ svinno'tyaktabāṣpaśca laghurbhavati| yaścaudana
āgneyauṣadhānāṃ-marīcacitrakādīnāṃ kvāthena sādhitaḥ, so'tilaghuḥ| tathā,
bhṛṣṭāstaṇḍulā yasminnodane so'tilaghutamaḥ|
yathoktalakṣaṇādodanādviparīto-yo'dhautādiḥ, sa guruḥ|
kṣīramāṃsādibhiḥ-madhurairyaśca sādhitaḥ, so'tiguruḥ|
Ā. rā. odanaguṇānāha-sudhauta iti|
sudhautādiviśiṣṭa odano laghuḥ| tadviparītaḥ kṣīrādisādhitaśca guruḥ|
sudhautaḥ-samyakprakṣālitataṇḍulaḥ| prasruataḥ-samyakprasrāvitamaṇḍaḥ|
svinnaḥ-samyakpakvaḥ| atyaktoṣmā-śītatvamaprāptaḥ| āgneyauṣa kvāthasādhitaḥ-
citrakādikvāthaṃ dravasthāne datvā sādhitaḥ| bhṛṣṭataṇḍulaḥ-bhṛṣṭaistaṇḍulaiḥ
sādhitaḥ| viparītaḥ-adhautataṇḍulādiḥ| yaśca kṣīrādīni dravasthāne datvā
sādhitaḥ| māṃsaśabdenātra māṃsarasaḥ| ādyaśabdātsnehādayaḥ| kṣīrādisādhane
udakaṃ prakṣepyameva| uktaṃ ca saṅgrahe (ka. a. 8)-"kṣīrādisādhitaṃ dravyaṃ na
samyaṅmuktarasaṃ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṃ kṣīrādyaistadupadeśe'nupadagdhaṃ
kvāthayet|" iti|
iti dravyakriyāyogamānādyaiḥ sarvamādiśet|
---------------------------------------------|32|
Sa. iti-anayā diśā, sarvaṃ-peyādikaṃ
pūrvoktaṃ vakṣyamāṇaṃ ca bhakṣyādikaṃ, dravyeṇa kriyayā saṃyogena mānena
cādiśet| tatra dravyato yathā-odanasya raktaśālyādijasya lāghavam,
yavakādijasya tu gauravam| kriyāto yathā-sākṣādagnipākādisaṃskārācchūlyasya
māṃsasya laghvādiguṇayogaḥ, aparasya tvanyathātvaṃ dṛśyate| tathā coktaṃ
tantrāntare-"vṛṣyaṃ vātaharaṃ balyaṃ pathyaṃ śūlyāmiṣaṃ laghu| apathyaṃ guru
viṣṭambhi māṃsaṃ yacca rasoddhatam||" iti| tantrāntare coktam-"svinnaṃ māṃsaṃ
guru stambhi śūlapakvaṃ tridoṣajit|" iti| kriyā-saṃskāra ityarthaḥ|
yogaḥ-saṃyogaḥ, tena yathā-āgneyacitrakādyauṣadhakvāthaiḥ sādhitasya lāghavam|
mānato yathā-bahubhirlaghubhiralpaiśca gurubhiryuktairlaghureva, viparītaistu
viparīta eva| ādyagrahaṇena deśādiparigrahaḥ| jāṅgaladeśaprabhavataṇḍulakṛto
laghuḥ, ānūpadeśataṇḍulakṛto gururityādi bodhyam|
Ā. rā. odanaprasaṅgādodanodāharaṇāṃ
paribhāṣāmāha-iti dravyeti| iti-evamodanavat| dravyādīnāṃ kāraṇānāṃ svarūpaṃ
śāstreṇa buddhākāryāṇāṃ svarūpamakathitamapi svabuddhyā nirdhārya
mandabuddhīnāṃ kathayedityarthaḥ| tatra, kāryatvena pariṇataṃ kāraṇaṃ-dravyam|
tatpariṇāmahetuḥ kartṛvyāpāraḥ-kriyā| pradhānadravye
dravyāntarasamparko-yogaḥ| saṃyogināṃ nyūnādhikasamatvaṃ-mānam|
ādyaśabdāddeśakālau| tatra, dravyasyotpattisthitipariṇāmasthānaṃ-deśaḥ|
utpattyādisamaya āmādyavasthāśca-kālaḥ| tatra, dravyeṇādeśo
yathāraktaśālīnāmodanaḥ pathyo, yavakānāmapathyaḥ| kriyayā
yathā-bhṛṣṭavidalitanistuṣīkṛtānaṃ sūpyānāṃ sūpo laghuḥ, itareṣāṃ guruḥ|
yogena yathā-marīcādiyuktā māṃsabhakṣyā laghavaḥ, marīcādyayuktā guravaḥ|
mānena yathā-miśrakaudane mudgādyalpatvabahutvābhyāṃ laghutvagurutve|
utpattideśena yathā-dagdhāvanijātānāṃ śālīnāmannaṃ laghu, itareṣāṃ guru| uktaṃ
hi suśrutena (sū. a. 46/15)- "dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ|" iti|
sthitideśena yathā-durbhājanasthābhirdrākṣābhiḥ kṛtaṃ pānakaṃ doṣalam,
itarābhiradoṣalam| uktaṃ hi (saṅgrahe sū.a.7)-"durbhājanasthā drākṣā'mlā
doṣalā ca prājāyate|" iti| pariṇāmadeśena yathā-mṛṇmaye pātre siddhānāṃ
tandulānāmodano guruḥ, tāmramaye laghuḥ| utpattikālena yathā-ārtavena
divyodakena siddhamannaṃ pathyam, anārtavenāpathyam| sthitikālena
yathārātrimuṣitena śṛtaśītenāloḍitamapathyam, itareṇa pathyam| pariṇāmakālena
yathā-śīghrajanmanā sūpyena kṛtaḥ sūpo laghuḥ, cirajanmanā guruḥ|
āmādyavasthākālena yathā-āmena śuṣkeṇa vā mūlakena kṛto yūṣaḥ pathyaḥ,
jīrṇenādreṇa vā kṛto'pathyaḥ| ityādi svabuddhyā sarvamūhyam|
-----------------------------------------------------| bṛṃhaṇaḥ prīṇano
vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahāṃ rasaḥ||32||
Sa. rasa iti māṃsarasaḥ, ādiśabdalopāt|
sa bṛṃhaṇādiguṇayuktaḥ| kṛtākṛtasya ca rasasyāyaṃ guṇanirdeśo bodhyaḥ| raso hi
snehaśuṇṭhyādiyutaḥ-kṛta ityucyate, viparītastu-akṛtaḥ| tatra kṛtasya
tantrāntare vidhānamuktaṃ guṇāśca| yathā-"chāgalaṃ sakthijaṃ māṃsaṃ nirasthi
taittiraṃ tathā| catuṣpalonmitaṃ sūkṣmaṃ kalpitaṃ kṣālitaṃ jale||
pippalīpippalīmūlaśuṇṭhīcitrakadhānyakaiḥ| dviśāṇaiḥ saṃyute toye kvāthyaṃ
sārdhāḍhakonmite|| māṃse'riman dvipalaṃ tatra dāḍimātkuṭṭitātkṣipet| taṃ rasaṃ
marditaṃ pūtaṃ hiṅgusaindhavajīrakaiḥ|| yuktaṃ sudhūpitaṃ pathyaṃ śuddhānāṃ
śuddhikāṅkṣiṇām| śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ vraṇināṃ vātarogiṇām||
bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṣīṇadhātvindriyaujasām|" iti| tantrāntare
coktam-"rasastatra varo'namlaḥ śākuno bṛṃhaṇaḥ saraḥ| takrasiddhastu viṣṭambhī
laghurvātakaphāpahaḥ|| phalāmlagorasodāraṃ saviśvājājidhānyakam| snigdhaṃ
māṃsaṃ hitaṃ balyaṃ bṛhaṇaṃ rocanaṃ guru||
kāsamardakadhānyāmladāḍimādirajaḥkṛtāḥ| lehāstakrādijāścānye
yonivadgururocanāḥ|| māludhānīyavāsādipuṣpairyo'tiguṇaḥ khalaḥ|
phalamūlairghanādānaṃ vyañjanaṃ pākato ghanam|| lehavatkhala ityanye doṣalaḥ
svasvayonivat| tadvacca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbaliko mataḥ|| kaṭvaraḥ
kaphajidgrāhī pittalo rocako laghuḥ| māṃsādajājiśuṇṭhyādigalitaḥ saṭṭako
laghuḥ|| iti|
Ā. rā. māṃsarasaguṇānāha-bṛṃhaṇa iti|
prīṇanaḥ-tṛptijananaḥ| raso-māṃsarasaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a.7)-"piśitena
rasastatra, yūṣo dhānyaiḥ, khalaḥ phalaiḥ| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ
kāmbalikaḥ smṛtaḥ||" iti| sa ca kṛtākṛtadakalāvaṇikabhedāntridhā| uktaṃ hi
saṅgrahe (sū. a.7)-"jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ| alpamāṃsādayaḥ
svacchā dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ||' iti| tathā, tanusāndrabhedādamlasvādubhedācca
dvidhā| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)-"vidyādyūṣe rase sūpe śāke
caivottarottaram| gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak pṛthak||" iti|
saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"śuṣyatāṃ vyādhimuktānāṃ narāṇāṃ śuddhikāṅkṣiṇām|
kṛśakṣāmakṣatoraskakṣīṇadhātvindriyaujasām||
dṛṣṭiśravaṇavanhyāyurbalavarṇasvarārthinām| bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ vraṇināṃ
vātarogiṇām|| hṛdyaḥ pathyaḥ paraṃ vṛṣyo bṛṃhaṇaḥ prīṇano rasaḥ|" iti|
śuṣyatāṃ-vṛddhiṃ tyajatām| kṛśānāṃ-sthūlatvaṃ tyajatām|
kṣāmāṇāṃ-balaṃtyajatām|
---------------------------------------------------| maudgastu pathyaḥ
saṃśuddhavraṇakaṇṭhākṣirogiṇām|33|
Sa. maudgo raso-yūṣo, vraṇināṃ
kaṇṭharogiṇāṃ akṣirogiṇāṃ ca pathyaḥ| asya ca saṃskṛtasya
vidhānamuktam-"mudgānāṃ dvipalaṃ toye śṛtamardhāḍhakonmite| pādasthaṃ marditaṃ
pūtaṃ dāḍimasya palena tu| yuktaṃ saindhavaviśvāhvadhānyakaiḥ pādakārṣikaiḥ|
kaṇājīrakayoścūrṇācchāṇaikenāvacūrṇitam| saṃskṛto mudgayūṣo'yaṃ
pittaśleṣmaharo mataḥ|" tathā-"paṭolapatrācchhāṇo dve mudgānāṃ dvipalaṃ jale|
dravyādvātriṃśadguṇite ardhasthe dāḍimātpalam|| karṣamāmalakānāṃ ca kṣiptvā
punaradhiśrayet| pūrvaṃ tatsaindhavādyaiśca yuktamājyena yojitam||
paṭolapatrakākhyo'yaṃ yūṣaḥ pittottharogajit| nimbapatrairnimbayūṣamevameva
prakalpayet|| mulakācchuṇṭhikā svinnā ghṛtabhṛṣṭā sadhānyakā|
hiṅgujīrakasaṃyuktā tato mathitadāḍime|| sasaindhave vinikṣipya
punaragnāvadhiśrayet| tāvadyāvanmṛdūbhūtaṃ tatastryūṣaṇasaṃyutam|| sudhūpitaṃ
hiṅgughṛtaiścāturjātāvacūrṇitam| śuṇṭhīrasaṃ dīpanīyaṃ bātaśleṣmāmayāpaham||
akṛtākṛtayūṣācca rasācca jalasādhitāt| snehāmlapaṭuyuktācca pūrvaḥ pūrvo
laghurmataḥ|| (saṅgrahe sū. a. 7)-vidyādyuṣe rase sūpe śāke caivottarottaram|
gauravaṃ tanusāndrāmlasvāduṣveṣu pṛthak tathā||" tathoktam (saṅgrahe
sū.a.7)-"khalakāmbalikau hṛdyau chedinau svauṣadhānugau| piśitena rasastatra,
yūṣo dhānyaiḥ khalaḥ phalaiḥ|| mūlaiśca tilakalkāmlaprāyaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ|
jñeyāḥ kṛtākṛtāste tu snehādiyutavarjitāḥ|| alpamāṃsādayaḥ svacchā
dakalāvaṇikāḥ smṛtāḥ|" iti| svalpena māṃsena śuṇṭhyadibhiḥ svalpaiḥ svacchā ye
kriyante, te dakalāvaṇikā bodhyāḥ| evaṃ yūṣe yatra dhānyamalpaṃ, khalādau vā
mūlādīnyalpāni, tatrāpi dakalāvaṇikatvaṃ bodhyam| tantrāntare coktam (suśrute
sū.a.46|380)-"atha gorasadhānyāmlaphalāmlairanvitaṃ cayat| yathottaraṃ laghu
hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ tathā|| prabhūtāstamaloyūṣaḥ sūpāllaghutaraḥ smṛtaḥ|
sūpastu rasayūṣābhyāṃ sthairyādgurutaro mataḥ|| taṃ sarogo na cāśrīyānna
cālpāśī kathañcana|" iti|
Ā. rā. mudgayūṣaguṇānāha-maudga iti|
rasa ityanuvartate| maudgo raso-mudayūṣaḥ, "yūṣo dhānyaiḥ" (saṃ.sū.a.7)
ityuktatvāt| saṃśuddhādīnāṃ pathyo-hitaḥ| kaṇṭhākṣibhyāṃ rogaśabdaḥ
sambadhyate|
-------------------------------------------| vātānulomī kaulattho
gulmatūnīpratūnijit||33||
Sa. kaulattho yūṣo vātamanulomayati|
gulmādīṃśca jayati| tūnīpratūnīrogau-gulmanidāne vakṣyamāṇalakṣaṇau|
Ā. rā.
kulatthayūṣaguṇānāha-vātānulomīti| tūnipratūnyau-gulmanidāne (hṛ.ni.a.11/61)
vakṣyete|
tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam| śaṇḍākīvaṭakaṃ dṛgghnaṃ doṣalaṃ
glapanaṃ guru||34||
Sa. tilasya vikṛtiḥ piṇyākasya ca|
tathā śuṣkaśākādi dṛṣṭighnaṃ tridoṣakaraṃ glānikaraṃ guru ca| aṅkuritaṃ
sasyaṃ-virūḍhakam| śāṇḍākyā saha saṃyutaṃ māṣādivaṭakaṃ-śāṇḍākīvaṭakam|
Ā. rā. tilavikṛtyādīnāṃ
guṇānāha-tilapiṇyākavikṛtiriti| tilavikṛtiḥ-mayūrāṇḍakādiḥ|
uddhṛtatailastilādipiṇḍaḥ, piṇyākaḥ tadvikṛtiḥ-piṇḍavaṭakādideśīyā|
śuṣkaśākaṃ-śukavārtākakaccarikādi| virūḍhakaṃ-aṅkuritaṃ dhānyam|
kṛtānnaprastāvādaṅkuritadhānyakṛtamannaṃ grāhyam| yena vaṭakena śāṇḍākī
kriyate tat-śāṇḍākīvaṭakam| dṛgghnaṃdṛṣṭināśanam| doṣalaṃ-tridoṣakaram|
glapanaṃ-glānikaram|
rasālā bṛṃhaṇī vṛṣyā snigdhā balyā rucipradā|
-----------------------------------------------|35|
Sa. rasālā-karamathitena
marīcaśarkarādiyuktena dadhnā kṛtā ullekhikāsaṃjñā, bṛṃhaṇī-dehasya
bṛhattvakarī, vṛṣyādiguṇayuktā ca|
Ā. rā. rasālāguṇānāha-rasāleti|
marīcaśarkarādiyuktaṃ karamathitaṃ dadhi-rasālā|
-----------------------------------------------| śramakṣuttṛṭklamaharaṃ
pānakaṃ prīṇanaṃ guru||35|| viṣṭambhi
mūtralaṃ hṛdyaṃ yathādravyaguṇaṃ ca tat|
-----------------------------------------------|36|
Sa. pānakaṃ śramādiharaṃ
prīṇanādiguṇayuktam| prīṇanaṃ-manaḥ prītikaram| yathādravyaguṇaṃ
ca-svasvadravyaguṇena ca yuktam| parpaṭādīnāṃ lāghavādiha guṇā noktāḥ| yathā
(saṅgrahe sū. a. 7)-"parpaṭā laghavo rucyā laghīyān kṣāraparpaṭaḥ| hṛdyā vṛṣyā
rucikarā guravo rāgakhāṇḍavāḥ|| prīṇanā
bhramatṛṭchardimadamūrcchāśramacchhidaḥ|" iti|
Ā. rā. pānakaguṇānāha-śramakṣuttṛḍiti|
guḍāmlikādisaṃskṛtamudakādi dravaṃ-pānakam| yathādravyaguṇaṃ-yairdravyaiḥ
kriyate tadguṇānanuvartate| etena suśrutādibhiruktānāṃ drākṣādipānakānāṃ guṇā
uktāḥ|
-----------------------------------------------|
lājāstṛṭchhardyatīsāramehamedaḥkaphacchidaḥ||36||
kāsapittopaśamanā dīpanā laghavo himāḥ|
-----------------------------------------------|37|
Sa. lājāstṛḍādīṃśchindanti| kāsapitte
copaśamayanti| tathā, dīpanā laghavaḥ śītavīryāśca|
Ā. rā. lājānāṃ guṇānāha-lājā iti|
bhṛṣṭānāṃ śālīnāṃ taṇḍulāḥ-lājāḥ|
-----------------------------------------------| pṛthukā guravo balyāḥ
kaphaviṣṭambhakāriṇaḥ||37||
Sa. haritadhānyāni
nistuṣabhṛṣṭamuśalahatāni-pṛthukāścipiṭasaṃjñā gurutvādiyuktāḥ|
Ā. rā. pṛthukaguṇānāha-pṛthukā iti|
aśuṣkadhānyānāṃ bhṛṣṭāstaṇḍulāḥ-pṛthukāḥ|
dhānā viṣṭambhinī rūkṣā tarpaṇī lekhanī guruḥ|
-----------------------------------------------|38|
Sa. dhānā-bhṛṣṭayavādi, viṣṭambhinī
rūkṣādiguṇayuktā ca|
Ā. rā. dhānāguṇānāha-dhānā
viṣṭambhinīti| bhṛṣṭayavādidhānyaṃ-dhānā| anye tu yavāneva bhṛṣṭān
dhānāśabdenāhuḥ| ulumbādīṃśca pṛthak paṭhanti| yadāha suśrutaḥ (sū. a.
46/410)- "dhānolumbāstu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ|" iti| laghavaḥ pāke,
guravo guṇe, svamatena gurorguṇatvāt|
-----------------------------------------------| saktavo laghavaḥ
kṣuttṛṭśramanetrāmayavraṇān||38|| ghnanti
santarpaṇāḥ pānātsadya eva balapradāḥ| nodakāntaritānna dvirna niśāyāṃ na
kevalān||39|| na bhuktvā na dvijaiśchittvā
saktūnadyānna vā bahūn| -----------------------------------------------|40|
Sa. saktavo laghavaḥ, kṣudhādīṃśca
ghnanti| tathā, udakapītāḥ santarpaṇāḥ, sadya eva balaṃ kurvanti| tāṃśca
jalenāntaritān-vyavahitān, nāśnīyāt| anyabhojaneṣu hyantarāpānaṃ vihitam, na
tathā saktuṣu kāryamiti bodhayati| (apare tvevamāhuḥ-ādau piṇḍī madhye
jalamante ca piṇḍītyudakāntaritā iti|) tathā, na dviḥ-dvau vārau nādyāt| na
niśāyāṃ- rātryām| na kevalān-udakādirahitān| na bhuktvā-anyadbhojanādi| na
dvijaiśchittvā-dantaiḥ karasthāṃ piṇḍīṃ chittvetyarthaḥ| bahūṃśca
saktūṃnnādyāt| tantrāntare coktaṃ rūkṣavātalatvaṃ saktūnāmiha noktam,
laghutvādinaivāvagatatvāt| nanu, rūkṣavātalatvaṃ cedabhyupagamyate saktūnām,
tataḥ santarpaṇā ityanupapannam| sadya eva balapradā ityetadapyayuktam| bhukto
hyāhāraḥ pariṇaman rasadhātugato dhātupuṣṭaye, nānyathā| atrācakṣmahe|
prabhāvādubhayamapyetaduktam| saktūnāṃ hyayamacintyaḥ pratyakṣavedyaḥ
prabhāvaḥ,yatpītāḥ santaḥ sadyaḥ santarpayanti| sadya eva ca balaṃ
prayacchhanti| vājīkaraṇaṃ hi-apariṇatameva svakāryaṃ janayati| tathā ca
madyaṃ,-apariṇatameva madaṃ janayati| tasmātsantarpaṇatvaṃ balapradatvaṃ
caiṣāmupapannameva| tantrāntare coktam-"tulyājyaḥ saktuprāśastu vṛṣyo bhedī
rasāyanam| (saṃ.sū.a.7)-'tṛṭchardiśramanunmanthaḥ śītastṛṣṇānivartakaḥ||
pramehakṣayakuṣṭhāni na ca syurmanthapāyinām| nicayātkaṭhinā gurvī piṇḍī
proktā mṛdurlaghuḥ|| saktūnāṃ dravatāyogāllaghīyasyavalehikā|'
lājasaktukṛtā'pi syādvilepī tu garīyasī||" iti|
Ā. rā. saktuguṇānāha-saktava iti|
bhṛṣṭānāṃ nistuṣayavānāṃ cūrṇaṃ-saktavaḥ| pītā eva balapradāḥ, na tu
bhakṣitālīḍhā vā| sadya eva, na tūttarakālamityevaśabdārthaḥ| saṅgrahe tu
(sū.a. 7)-"nicayātkaṭhinā gurvī proktā piṇḍī laghurmṛduḥ| saktūnāṃ
dravatāyogāllaghīyasyavalehikā|| śaṣkulīmodakādīnāṃ vyākhyātaivaṃ ca kalpanā|
karkandhubadarādīnāṃ śramakṣuttṛṭklamacchidaḥ|| saktavo'mlarasā hṛdyā
yathādravyaguṇāśca te|" iti| saktubhakṣaṇaṃ niyamayati-nodakāntaritāniti|
yeṣāṃ bhojanamadhye udakaṃ pīyate te-udakāntaritāḥ| dbau vāraudviḥ|
kevalān-udakādirahitān| dvijaiśchittvā-karasthāṃ piṇḍīṃ dantairvicchidya
bhakṣitān| bahūn-atimātrān| udakāntaritādīnāṃ pratyekaṃ niṣedhakaraṇatvāt
pṛthak nakārakaraṇam|
---------------------------------------------------| piṇyāko glapano rūkṣo
viṣṭambhī dṛṣṭidūṣaṇaḥ||40||
Sa. piṇyākākhyo-yastilādīnāṃ
niṣpīḍitatailaḥ kalko, glapano-glānikaraḥ| glapana iti glāyaterṇijantāt
"glāsrāvanuvamāṃ ca" iti mittvāddhrasvaḥ, bāhulakātkartari lyuṭ| tathā,
viṣṭambhī dṛṣṭivikārakṛcca|
Ā. rā. piṇyākaguṇānāha-piṇyāka iti|
uddhṛtatailastilādipiṇḍaḥ-piṇyākaḥ| glapano-glānikaraḥ|
dṛṣṭidūṣaṇaḥ-dṛṣṭirogapradaḥ|
vesavāro guruḥ snigdho balopacayavardhanaḥ|
---------------------------------------------------|41|
Sa.
vesavāro-nāgaradhānyakājājihiṅgughṛtādisaṃskṛtaṃ kuṭṭitaṃ māṃsam| sa guruḥ
snigdho balavardhanaḥ śarīropacayavardhanaśca|
Ā. rā. vesavāraguṇānāha-vesavāra iti|
svinnaṃ piṣṭaṃ guḍajīrakādivimiśritaṃ māṃsaṃ-vesavāraḥ| upacayaḥ-vapuṣpuṣṭiḥ|
---------------------------------------------------| mudgādijāstu guravo
yathādravyaguṇānugāḥ||41||
Sa. mudgādijātastu vesavārā ye
iṇḍarikādibhirdravyaiḥ sūkṣmacchinnaiḥ kriyante loke pūraṇaśabdena prasiddhāḥ,
te guravaḥ prakṛtidravyaguṇāśca| ādiśabdena māṣādayo gṛhyante| (anye
tvādiśabdāt vārtākasūraṇālūkādīn gṛhyante|) tantrāntare
coktam-"sarpistailaguḍakṣīrairyavagodhūmapaiṣṭikāḥ| pūpā viṣṭambhinaḥ śītāḥ
paiṣṭikā vātalāḥ kharāḥ|| vṛṣyā balyāḥ sarā māṣairvātaghnā mṛdupicchilāḥ|
yathānnaṃ guravo balyāḥ sthūlāśca kaṭhināśca ye|| tailapakvāstu tvagdṛgghnā
garīyāṃso vidāhinaḥ| kāsārasārā laghavo lājairlaghutarāḥ smṛtāḥ||
vātapittaharo vṛṣyo ghṛtapūraḥ kaphapradaḥ| sadyaḥ prāṇakaro rucyo māṃsalo
raktalo guruḥ|| laghīyān maṇḍakakṛto garīyān phalapūritaḥ madhurotkārikā
vṛṣyā, kāsāraḥ picchilo guruḥ|| guḍamatsyaṇḍikākhaṇḍakṣīrekṣurasamākṣikaiḥ|
pūpāḥ śukrabalaśleṣmarucidāstarpaṇāḥ kṣaṇāt|| nānādravyaiḥ samāyuktāḥ
pakvāmaklinnabharjitaiḥ| nimardako guruḥ snigdho vṛṣyo balavatāṃ hitaḥ||
ghārikeṇḍarikāpūravaṭikāvaṭakādayaḥ| viśadā rocanā balyā guravaḥ syuḥ
svayonivat|| yāvakaḥ picchilaḥ snigdhaḥ plīhodāvartahā guruḥ| bhṛṣṭasvinnatayā
vā''dyo kaṇṭhyo'tikāsinām|| jvarodāvartamehānāṃ pathyo vātānulomanaḥ| olakaṃ
haritāvasthaṃ śimbijatvātkharaṃ guru|| mandajaryo yavāditvādabhyoṣo bṛṃhaṇaḥ
saraḥ||" iti|siddhasāre coktam-"atyuṣṇā maṇḍakāḥ pathyāḥ śītalā guruvo matāḥ|'
iti|
Ā. rā.
mudgādivesavāraguṇānāha-mudgādijā iti| yeṣu māṃsasthāneṣu mudgacaṇakādayo
gṛhyante te-mudgādijāḥ| yathādravyaguṇamanugacchantīti-yathādravyaguṇānugāḥ,
yāvantaḥ prakṛtidravyaguṇāstāvantasteṣāṃ bhavantītyarthaḥ|
sākalye'vyayībhāvaḥ|
kukūlakarparabhrāṣṭrakandvaṅgāravipācitān|
ekayonīṃllaghūnvidyādapūpānuttarottaram||42||
iti kṛtānna (pakvānna) vargaḥ||2||
Sa. apūpān kukūlādisiddhān
ekayonīn-ekakāraṇān yathottaraṃ laghūnvidyāt| tena kukūlapakvāt
sajātīyādapūpātkarparapakvo laghuḥ| karparapakvācca bhrāṣṭrapakvaḥ|
bhrāṣṭrapakvātkandupakvaḥ| kandupakvāccāṅgārapakvaḥ| kukūlaḥ-apāṃ bāṣpasvedaḥ,
gośakṛdādicūrṇasantāpa ityanye| karparo-jvālāsantaptaṃ kapālam| bhrāṣṭrakandū
prasiddhāveva| aṅgārāḥ-bṛhantaḥ kāṣṭhasambhūtā iti| iti kṛtānnavargaḥ|
kṛtānnavargādanantaraṃ māṃsaśakavargayostadvyañjanabhūtayornirdeśaḥ| tatrāpi
prādhānyānmāṃsavargasya pūrvaṃ nirdeśaḥ| prādhānyaṃ cāsya bhaktena saha
pracuropayoge'pyadoṣāt| śākasya tu bahūpayoge doṣaṃ vakṣyati (hṛ. sū. a.
8|39)- "śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṃ tyajet|" ityanena-
Ā. rā.
pacanapātraviśeṣādguṇaviśeṣānāha-kukūleti| kukūlaṃ-śvabhram, "kukūlaṃ
śaṅkubhiḥ kīrṇe śvabhre nā tu tuṣānale|" iti (viśvaprakāśamedinīkośayoḥ)
vacanāt| tena ca mṛnmayamuttānamapūpapacanapātraṃ lakṣyate śvabhrākāram|
tadeva nyubjaṃ- param| tadeva sacchidraṃ-bhrāṣṭram| lohamayaṃ nyubjaṃ-kanduḥ|
aṅgāraśabdena aṅgārapūrṇaṃ pātram, hasantītyādi| piṣṭhakṛtāstanavo vistṛtāḥ-
apūpāḥ| ekayonigrahaṇaṃ prakṛtidravyādyaviśeṣe'pipātrakṛtamevottarottaraṃ
lāghavamiti jñāpanārtham, yathā yathā'gnisannikarṣastathā tathā
lāghavamityarthaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.a7)-"prabhūtābhyantaramalomāṣasūpaḥ paraṃ
smṛtaḥ| khalakāmbalikau hṛdyau chedinau svauṣadhānugau|| parpaṭā laghavo rūkṣā
laghīyān kṣāraparpaṭaḥ| hṛdyā vṛṣyā rucikarā guravo rāgakhāṇḍavāḥ| prīṇanā
bhramatṛṭchardimadamūrcchābhramacchidaḥ| tṛṭchardiśramanunmantha śītaḥ sadyo
balapradaḥ|| pramehakṣayakuṣṭhādyā na ca syurmanthapāyinām|" iti iti
kṛtānnavargaḥ|
atha māṃsavargaḥ| hariṇaiṇakuraṅgarkṣagokarṇamṛgamātṛkāḥ|
śaśaśambaracāruṣkaśarabhādyā mṛgāḥ smṛtāḥ||43||
Sa. hariṇādayo daśa-mṛgāḥ smṛtāḥ|
ādiśabdena kālapucchakapṛṣatādayaḥ saṅgrahoktā gṛhyante
(sū.a.7)-("kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ| śvadaṃṣṭrārāmaśarabhakohakāra
kaśambarāḥ| karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgāḥ smṛtāḥ||" iti)
Ā. rā. atha māṃsavargaḥ|
māṃsamaṣṭadhā,-mṛgaviṣkirapratudabileśayaprasahamahāmṛgajalacaramatsyabhedena|
tatra mṛgānāha-hariṇaiṇeti| hariṇādayo-mṛgāḥ| teṣu hariṇaḥ-tāmravarṇaḥ|
eṇaḥ-kṛṣṇavarṇaḥ| kuraṅgo-laghucaturagatiḥ| ṛkṣonīlāṇḍaḥ|
gokarṇo-gosadṛśakarṇo rāsabhākāraḥ| mṛgamātṛkā-laghupṛthūdarā śaśābhā|
śaśo-bileśayaḥ| śambaraḥ-vikaṭabahuviṣāṇaḥ| cāruṣkaḥ-cārutanuḥ|
śarabhaḥ-aṣṭacaraṇaḥ| ādyaśabdāt pṛṣatakarālādayaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.
7)-"kālapucchakacāruṣkavarapotaśaśoraṇāḥ|
śvadaṃṣṭrārāmaśarabhakroṣṭukārakaśambarāḥ|| karālakṛtamālau ca pṛṣataśca mṛgā
smṛtāḥ|" iti|
lāvavārtīkavartīraraktavartmakakukkubhāḥ|
kapiñjalopacakrākhyacakorakurubāhavaḥ||44||
vartako vartikā caiva tittiriḥ krakaraḥ śikhī|
tāmrācūḍākhyabakaragonardagirivartikāḥ||45||
tathā śārapadendrābhavaraṭādyāśca viṣkirāḥ|
---------------------------------------------------|46|
Sa. tatra lāvādayo varaṭāntā
ekaviṃśatiḥ, vikīrya bhakṣaṇādviṣkirāḥ| rakte vartmanī yasyātyarthaṃ sa
raktavartmakaḥ| vartako vartiketi jātyantaram, na tu vartakasya strī vartikā|
yathā ca balākā sāriketi| puṃsyapi strīliṅgatvāveśāt| śikhī-mayūraḥ,
vrīhyāditvādiniḥ|
Ā. rā. viṣkirānāha-lāvavārtīketi|
pakṣimadhye ye vikīrya bhakṣayanti te viṣkirāḥ| tatra lāvaḥ-citrayodhī|
vārtīko-vanacaṭakaḥ svalpasaṅghātacārī| vartīraḥ-alpakapiñjalasadṛśaḥ|
kukkubho dvividhaḥ,-sthalajo jalajaśca, raktavartmakaviśeṣaṇātsthalajo
gṛhyate| uktaṃ hi-"nīlacchaviḥ kṛṣṇagalaḥ syādgrāmacaṭakākṛtiḥ| kukkubhaḥ
kukkubhārāvaḥ sthalajo raktavartmakaḥ||" iti| kapiñjalo-gauratittiriḥ|
upacakraḥ-śvabhracaraḥ kṛśacañcurmadāvilaḥ| cakoro-raktākṣaḥ|
kurubāhuḥ-nīlagrīvo raktaśikhaḥ śvetapakṣaḥ| vartako-vartīrādalpaḥ|
tatsadṛśā-vartikā, tato'pyalpā| tittiriḥ-citrapakṣaḥ| krakaraḥkrakacaśabdakārī
pītakṛṣṇagalaḥ kṛṣṇacañcucaraṇo raktapṛṣṭhaḥ| śikhī-mayūraḥ|
tāmracūḍākhyaḥ-kukkuṭaḥ| bakaro-bakasadṛśaḥ| gonardo-gokṣveḍaḥ|
girivartikā-girikākhyā vartikābhedaḥ, parvatacārī|
sārapadaḥ-kaṅkasadṛśaścārugatiḥ| indrābhaḥ-kaṅkasadṛśo vividhavarṇaḥ|
varaṭaḥ-haṃsasadṛśaḥ| ādyaśabdāttittirīṭādayaḥ|
---------------------------------------------|
jīvañjīvakadātyūhabhṛṅgāhvaśukasārikāḥ||46||
laṭvākokilahārītakapotacaṭakādayaḥ|
pratudāḥ----------------------------------|47|
Sa. jīvañjīvakādayaḥ pratudā daśa
smṛtāḥ| pratudya-tuṇḍenāhatya śālyāderbhakṣaṇāt pratudāḥ| ādiśabdena
saṅgrahoktāḥ khañjarīṭakapārāvatādayo gṛhyante|
Ā. rā. pratudānāha-jīvañjīvaketi|
pratudya bhakṣayantīti pratudāḥ| tatra jīvañjīvakaḥ-ekodaro dviśirāḥ|
dātyūhaḥ-andhakākaḥ| bhṛṅgāhvo-bhṛṅgarājaḥ kṛṣṇavarṇacaṭakasadṛśaḥ śikhāvān
goprerakaḥ| śukaḥ-kīraḥ| sārikā-medhāvinī| laṭvā-raktapucchādhobhāgaḥ|
kokilaḥ-parapuṣṭaḥ| hārīto-haritapītaḥ| kapotaḥ-pāṇḍukaḥ| caṭakaḥ-kalaviṅkaḥ|
ādiśabdātkhañjarīṭādayaḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a. 7)-"śatapatro bhṛṅgarājaḥ
koyaṣṭirjīvajīvakaḥ| (khañjarīṭakahārītadurnāmāgiriśā gṛhāḥ|| laṭvā laḍūṣo
vaṭahā gokṣveḍo ḍiṇḍimāṇavaḥ| jaṭīdundubhipārkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ||
sārikāśukaśārṅgākhyacirīṭīkakuyaṣṭikāḥ|
mañjulīyakadātyūhagopāputrapriyātmajāḥ|| kalaviṅkaḥ parabhṛtaḥ
kapoto'ṅgāracūḍakaḥ| pārāvataḥ pāṇāvika ityuktāḥ pratudādvijāḥ||" iti|
--------------------------------------------| ---------bhekagodhāhiśvāvidādyā
bileśayāḥ||47||
Sa. bhekādayaścatvāro bileśayāḥ| bile
bāhulyena śerata iti bileśayāḥ| ādiśabdena śvetaśyāmaśalyakādayo gṛhyante|
Ā. rā. vileśayānāha-bhekagodheti|
bile-vivare, śerate-nivasantīti bileśayāḥ| tatra bheko-maṇḍūkaḥ|
godhāpañcanakhagrāhiṇī| ahiḥ-sarpaḥ| śvāvit-śalākāsadṛśaromā|
ādyaśabdānnakulādayaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)- "śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ
kālakaḥ kākulī mṛgaḥ| bhekacilakakūcīkā godhāśalyakaśāṇḍakāḥ||
vṛṣāhikadalīśvāvinnakulādyā bileśayāḥ|" iti|
gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ|
mārjāramūṣakavyāghravṛkababhrutarakṣavaḥ||48||
lopākajambukaśyenacāṣavāntādavāyasāḥ
śaśaghnībhāsakuraragṛdhrolūkakuliṅgakāḥ||49||
dhūmikā madhuhā ceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ|
-------------------------------------------|50|
Sa. gavādayaḥ prasahyā| prasahyā-āhṛtya
bhakṣaṇāt prasahāḥ| mṛgāśca pakṣiṇaśca mṛgapakṣiṇaḥ, kecinmṛgāḥ kecitpakṣiṇa
ityarthaḥ| aśvataro-vegasaraḥ| aśvaḥ-turagaḥ| babhruḥ-jāhako, nakula ityanye|
lopāko-lomaśaḥ| jambukaḥ-śṛgālaḥ| śyeno-garuḍākṛtiḥ| cāṣaḥ-kikīdiviḥ|
vāntādaḥ-śvā| vāyasaḥ-kākaḥ| ulūkaḥ-kākāriḥ| kuliṅgakaḥ-kṛṣṇacaṭakaḥ|
Ā. rā. prasahānāha-gokhareti| mṛgāṇāṃ
pakṣiṇāṃ madhye prasahya-hṛtvā bhakṣayantīti prasahāḥ| tatra gauḥ-prasiddhā|
kharo-gardabhaḥ| aśvataraḥ-aśvāyāṃ gardabhājjātaḥ| uṣṭraḥkarabhaḥ|
aśvo-ghoṭakaḥ| dvīpī-citravyāghraḥ| siṃhaḥ-kesarī| ṛkṣo-lomaśo markaṭasadṛśaḥ|
vānaro-markaṭaḥ| mārjārobiḍālaḥ| mūṣakaḥ-unduruḥ| vyāghro-mahāvyāghraḥ|
vṛkovatsabhakṣaḥ| babhruḥ-acchabhallaḥ| tarakṣuḥ-mṛgādanaḥ| lopāko-lomaśo
jambukasadṛśaḥ| jambukaḥ-śṛgālaḥ| śyenaḥ śaśānakaḥ| cāṣaḥ-prasiddhaḥ|
vāntādaḥ-śvā| vāyasaḥkākaḥ| śaśaghnī-śaśāriḥ| bhāsaḥ-śvetaśikhāvān
gṛdhrasadṛśo goṣṭhacārī| kuraraḥ-aruṇaḥ śvetamastako matsyagrāhī|
gṛdhraḥ-kṛṣṇo mahān dūradarśī| ulūko-ghūkaḥ| kuliṅgogṛhacaṭakaḥ|
dhūmikā-dhūmyāṭaḥ| madhuhā-madhughātakaḥ| itiśabdādevaṃprakārā anye'pi|
mṛgāśca pakṣiṇaśca mṛgapakṣiṇaḥ| tatra jambukāntā vāntādasahitā mṛgāḥ, itare
pakṣiṇaḥ|
--------------------------------------------|
varāhamahiṣanyaṅkurururohitavāraṇāḥ||50||
sṛmaraścamaraḥ khaḍgo gavayaśca mahāmṛgāḥ|
----------------------------------------------|51|
Sa. varāhādayo daśa mahāmṛga sajñā|
vāraṇo-hastī|
Ā. rā. mahāmṛgānāha-varāhamahiṣeti|
mahānto mṛgāḥ-mahāmṛgāḥ| tatra varāhaḥ-śūkaraḥ| mahiṣaḥ-aśvaśatruḥ|
nyaṅkuḥ-kuraṅgasadṛśo vikaṭabahuviṣāṇaḥ| ruruḥ-bahuviṣāṇaḥ śaradi śṛṅgatyāgī|
rohito-lohitavarṇaḥ| vāraṇo-hastī| sṛmaro-vanaturagaḥ| camaro-vanyo gauḥ|
khaṅgo-gaṇḍakaḥ| gavayaḥ-sāsrākakudarahito gosadṛśaḥ|
cakāro'nuktasamuccayārthaḥ|
-------------------------------------------|
haṃsasārasakādambavakakāraṇḍavaplavāḥ||51||
balākotkrośacakrāhvamadgukrauñcādayo'pcarāḥ|
-------------------------------------------|52|
Sa. haṃsādayaḥ krauñcāntā apsu
caraṇādapcarasaṃjñāḥ| ādiśabdena raktaśīrṣakādayo gṛhyante|
Ā. rā. jalacarānāha-haṃsasāraseti|
ye'psu-jale caranti te apcarāḥ| tatra haṃso-mānasaukāḥ| sāraso-lakṣmaṇaḥ|
kādambaḥ| bakaḥ-pāṇḍurapakṣaḥ prasiddhaḥ| kāraṇḍavaḥ-śuklo haṃsasadṛśaḥ|
plavo-mahān prasevakagalaḥ| valākā-visakaṇṭhikā| utkrośaḥ-kurarasadṛśaḥ|
cakrāhvaḥ-cakravākaḥ| madguḥ-jalakākaḥ| krauñcaḥ-kuṅ ādiśabdāccātakādayaḥ|
uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 7)-"kākatuṇḍaghanārāvamadgukrauñcāmbukukkuṭāḥ|
mṛṇālakaṇṭhacakrāhvabalākāraktaśīrṣakāḥ|| utkrośaḥ
puṇḍarīkākṣaśarārīmaṇituṇḍikāḥ| nandaśca mallikādyāśca pakṣiṇo jalacāriṇaḥ||"
iti|
-----------------------------------------| matsyā
rohitapāṭhīnakūrmakumbhīrakarkaṭāḥ||52||
śuktiśaṅkhodraśambūkaśapharīvarmicandrikāḥ|
culūkīnakramakaraśiśumāratimiṅgilāḥ||53||
rājīcilicimādyāśca--------------------|
----------------------------------------|54|
Sa. rohitakādaya
ekonaviṃśatirjalodbhavā matsyasaṃjñāḥ|
caśabdo'nuktakadalakapardakādisamuccayārthaḥ|
Ā. rā. matsyānāha-matsyā iti|
jalāntarvāsinomatsyāḥ| tatra rohito-raktāṅgaḥ kṛṣṇapṛṣṭho
matsyaśaivalabhojanaḥ| pāṭhīno-rūṣyodaraḥ kṛṣṇavarṇakaḥ kaṇṭakamañjariḥ|
kūrmaḥ-kacchapaḥ| kumbhīro-mahānnakrasadṛśaḥ| karkaṭaḥ-kulīraḥ|
śuktiḥ-muktāsphoṭaḥ| śaṅkhaḥ-kambuḥ| udro-jalabiḍālaḥ| śambūkaḥ-kṣudraśaṅkhaḥ|
śapharī-kṣudramatsyaḥ| varmiḥ-sarpākāraḥ| candrikā-pārśveṣu kaṇṭakavalayito
vartulaḥ| culūkī-dantyākāro'ntarvaktro bahirniśvāsabhuk| nakro-rajjvākāraḥ|
makaraḥ-siṃhadaṃṣṭraḥ| śiśumāraḥ-śiśughnaḥ| timiḥśatayojanavistṛtaḥ,
taṃgilatīti-timiṅgilaḥ| rājī-rājīvo vajrābhaḥ| cilicimaḥ-śakalī lohitanayanaḥ
sarvato lohitarājiḥ prāyo bhūmicārī| ādyaśabdādgomatsyādayaḥ|
---------------------------------māṃsamityāhuraṣṭadhā|
----------------------------------------------------|54| (mṛgyaṃ vaiṣkirikaṃ
kiñca prātudaṃ ca bileśayam| prāsahaṃ ca mahāmṛgyamapcaraṃ mātsyamaṣṭadhā||1||
Sa. ityaṣṭabhiḥ prakāraistantrakārā
māṃsamāhuḥ|
Ā. rā. uktānāṃ vargāṇāṃ
māṃsatvamāha-māṃsamityāhuriti| iti-uktaprakāreṇa,
aṣṭadhā-aṣṭadhā-aṣṭaprakāraṃ, māṃsamāhuḥ|
--------------------------------------------| yoniṣvajāvī
vyāmiśragocaratvādaniścite||54||
Sa. yoniṣu pūrvoktāsvaṣṭāsu madhye,
vyāmiśragocaratvāt-vyāmiśraviṣyatvāt, ajāvī-vyāmiśre| ajāvī-chhāgorabhrau, te
aniścite, te hi jāṅgale'pi deśe vartate anūpe'pi| ajāvī iti
strīliṅganirdeśo'tra vivakṣita eva| kecittu 'aniścitau' nijagaduḥ| nanu,
tittirirapi dhanvānūpacārī prathitaḥ| tatkathamasāviha jāṅgalaḥ kīrtitaḥ?
brūmaḥ| tatsvabhāvatvāt| yadyapyubhayacaro'yaṃ, tathā'pi
jāṅgalasvabhāvatvājjāṅgalo'yam| vikīrya bhakṣaṇācca viṣkiratvaṃ
tittirerniścitaṃ nimittamasti| tasmādayaṃ jāṅgala eva vaktuṃ yuktāḥ|
hariṇādīnāṃ ca kirātakaivartādibhyo nānādeśaprasiddhāḥ saṃjñā vedyāḥ|
Ā. rā. ajāvyoranuktau
hetumāha-yoniṣvajāvīti| ajāvī-mṛgaviśeṣau| yoniṣu-mṛgaprasahamahāmṛgākhyāsu
yoniṣu| aniścite-anirdhārite| vyāmiśragocaratvātyonitrayaviṣatvat|
ajāvyormāṃsatve'pi mṛgādiviśeṣo nāstītyarthaḥ|
ādyāntyā jāṅgalānūpā madhyau sādhāraṇau smṛtau|
-----------------------------------------------|55|
Sa. ādau bhavāḥ-ādyāḥ,-
mṛgaviṣikarapratudākhyāḥ, jāṅgalacāritvājjāṅgalaśabdavācyāḥ|
evamantyāḥ-mahāmṛgāpcaramatsyākhyāḥ,-ānūpāḥ| madhyau-dvau
bileśayaprasahākhyau,-sādhāraṇau, jāṅgalānūpacāriṇāvityarthaḥ| madhyāviti
dvivacananirdeśasāmarthyādādyantānāṃ vargāṇāṃ pratyekaṃ tritvamanumīyate
trigrahaṇamantareṇāpi|
Ā. rā. māṃsasya traividhyamāha-ādyāntyā
iti| ādyāstrayo mṛgaviṣkirapratudāḥ-jāṅgalāḥ| antyāstrayo
mahāmṛgajalacaramatsyāḥ-ānūpāḥ| madhyau dvau bileśayaprasahausādhāraṇau|
---------------------------------------------| tatra baddhamalāḥ śītā laghavo
jāṅgalā hitāḥ||55|| pittottare vātamadhye
sannipāte kaphānuge| ---------------------------------------------|56|
Sa. tatra-teṣu jāṅgalānūpasādhāraṇeṣu
madhye, jāṅgalā baddhamalāḥ- grathitaṃ purīṣaṃ kurvanti| śītavīryā laghavaḥ|
sannipāte hitāḥ| kimbhūte? pittottare,-pittādhike| tathā vāto madhyo
yasmiṃstasmin madhyamamaruti| tathā kaphānuge,-kapho'nugo-abalo hīno,
yasmiṃstasmin svalpaśleṣmaṇi|
Ā. rā. jāṅgalaguṇānāha-tatra baddhamalā
iti| baddhamalāḥ-baddhapurīṣāḥ| sannipāte-doṣatrayaprakope hitāḥ|
kaphānuge-hīnakaphe|
------------------------------------------------| dīpanaḥ kaṭukaḥ pāke grāhī
rūkṣo himaḥ śaśaḥ||56||
Sa. śaśo'gnidīpanaḥ pāke kaṭuko, grāhī,
rūkṣaḥ, śītaśca| grāhiśītatvaṃ cāsya jāṅgalatvādeva labdhamapyatiśayārthaṃ
punarihopāttam| svādukaṣāyatvādikameṣāmiha yuktyoktam| saṅgrahe tu (sū.a.7)
spaṣṭaṃ kṛtvoktam| yathā-"tatra baddhamalā rucyā māṃsānāmuttamā himāḥ|
kaṣāyasvāduviśadā laghavo jāṅgalā hitāḥ|| tāmro'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo
hṛdyastridoṣajit| laghīyān ṣaḍrasaścāsau, grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ||
kaṭupāko'gnikṛtpathyaḥ sannipāṃte'nilāvare|" iti|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra
śaśaguṇānāhadīpana iti|
īṣaduṣṇagurusnigdhā bṛṃhaṇā vartakādayaḥ| tittiristeṣvapi varo
medhāgnibalaśukrakṛt||57|| grāhī
varṇyo'nilodriktasannipātaharaḥ param|
---------------------------------------------|58|
Sa. vartakādārabhya
yāvajjāṅgalasamāptistāvatsarve auṣṇyagauravasnigdhatvairalpairyuktāḥ| teṣvapi
madhye tittiriḥ śreṣṭho medhādikaraśca| tathā, saṅgrahī| tathā, varṇyo
vātādhikasannipātaharaśca| sa ca tittirirdhanvanyānūpe ca deśe vicarati, ataḥ
snigdha uṣṇo gururbṛṃhaṇaśca| tathā ca saṅgrahe (sū.a.7)-"dhanvānūpavicāritvāt
snigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ|"iti|
Ā. rā. vartakādiguṇānāha-īṣaditi|
vartakādayo "vartako vartikā" ityādayo jāṅgalāḥ| tittiriguṇānāha-tittiririti|
teṣu-vartakādiṣu| anilodriktaṃ- vātādhikaṃ, sannipātaṃ-doṣatrayaprakopaṃ,
harate| saṅgrahe tu (sū. a.
7)-"dhanvānūpavicāritvātsnigdhoṣṇagurubṛṃhaṇaḥ|"iti|
---------------------------------------------| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ
śrotrasvaravayoddaśām||58||
Sa. śikhī-barhī, nātipathyaḥ|
śrotrādīnāṃ pathyaḥ| vayasaḥ ratambhanakāritvena pathyaḥ|
Ā. rā. mayūraguṇānāha-nātipathya iti|
nātipathyaḥ-nātisvasthahitaḥ, doṣacayakāritvāt| śrotrādīnāṃ tu pathyaḥ,
taddārḍhyakāritvāt|
tadvacca kukkuṭo vṛṣyaḥ-------------------|
----------------------------------------------|59|
Sa. tadvacca kukkuṭo-mayūratulyaguṇo
vṛṣyaśca|
Ā. rā. kukkuṭaguṇānāha-tadvacceti|
tadvat-mayūratulyaguṇaḥ|
---------------------grāmyastu śleṣmalo guruḥ|
---------------------------------------------|59|
Sa. grāmyaḥ punaḥ kukkuṭaḥ śleṣmalo
guruśca|
Ā. rā.
grāmyakukkuṭaguṇānāha-grāmyastviti| grāme bhavo-grāmyaḥ|
---------------------------------------------| medhā'nalakarā hṛdyāḥ krakarāḥ
sopacakrakāḥ||59||
Sa. krakarā upacakrakāśca medhāmagniṃ
ca kurvanti hṛdyāśca|
Ā. rā.
krakaropacakrayorguṇānāha-medhānalakarā iti| analo-vahniḥ|
guruḥ salavaṇaḥ kāṇakapotaḥ sarvadoṣakṛt|
---------------------------------------------|60|
Sa. kāṇaḥ kapoto
gururīṣallavaṇastridoṣakṛcca|
Ā. rā. kāṇakapotaguṇānāha-guruḥ
salavaṇa iti| kāṇakapotaḥ-alpāruṇakapotabhedaḥ|
----------------------------------------------------| caṭakāḥ śleṣmalāḥ
snigdhā vātaghnāḥ śukralāḥ param||60||
Sa. caṭakāḥ śleṣmalatvādiguṇayuktā
atiśayena śukrakṛtaśca|
Ā. rā. caṭakaguṇānāha-caṭakā iti|
carakastvāha (sū.a. 27/72)-"caṭakā madhurāḥ snigdhāḥ kaphaśukravivarddhanāḥ|
sannipātaharāścaiva śamanā mārutasya ca||" iti| tatra sannipātasya
sampṛktadoṣatrayavācitvāt sampṛktāneva trīn doṣān ghnanti, na tvasampṛktān|
ata eva'śamanā mārutasya ca' ityuktam| tasmāt śleṣmalatvaṃ na saṃsṛṣṭaviṣayam|
gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto yathottaram| mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ
kaphapittalāḥ||61||
Sa. ataḥ-anantaram, bileśayādyā vargā
yathottaraṃ gurutvena uṣṇatvena snigdhatvena madhuratvena cādhikāḥ| yo
yasmāduttaro vargaḥ , sa tasmādgurutvādibhiradhika ityarthaḥ| tathā,
yathottarameva mūtraśukrakṛto balyā vātaghnāḥ śleṣmapittalāśca|
Ā. rā. bileśayādivargāṇāṃ
guṇānāha-gurūṣṇasnigdhamadhurā iti| ataḥ-ebhyo jāṅgalebhyaḥ pare|
vargāḥ-bileśayādayaḥ| yathottaraṃ-bileśayebhyaḥ prasahā gurvādiguṇayuktāḥ,
tato mahāmṛgāḥ, tato jalacarāḥ, tato matsyā iti|
evaṃ vargapañcakasya sāmānyaguṇānuktvā, apavādamāha- śītā mahāmṛgāsteṣu,
kravyādaprasahāḥ punaḥ| lavaṇānurasāḥ pāke kaṭukā māṃsavardhanāḥ||62||
jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ paraṃ hitāḥ|
---------------------------------------------|63|
Sa. teṣu vargeṣu madhye mahāmṛgāḥ
śītavīryāḥ| kravyaṃ-āmamāṃsaṃ bhuñjate ye, te kravyādāḥ| kravyādāstu ye
prasahāḥ-mārjāragṛdhrolūkādayaḥ, te lavaṇānurasāḥ pāke kaṭukā
māṃsavardhanāścātitarām| jīrṇārśaḥprabhrutyāmayānāmatiśayena hitāḥ|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra
mahāmṛgaguṇānāhaśītā mahāmṛgā iti| kravyādaprasahaguṇānāha-kravyādaprasahā
iti| vānaramūṣakakuliṅgamadhuhāvyatiriktā dvīpyādayo
māṃsāhāratvāt-kravyādaprasahāḥ| jīrṇaiḥ-kālena pakvadoṣaiḥ,
arśaḥprabhṛtibhirārtānāṃ hitāḥ| śoṣo-rājayakṣmā| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-
"cakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtrā māṃsalāḥ kaṭupākinaḥ|" iti|
---------------------------------------------| nātiśītagurusnigdhaṃ
māṃsamājamadoṣalam||63||
śarīradhātusāmānyādanabhiṣyandi bṛṃhaṇm|
---------------------------------------------|64|
Sa. nātiśabdo'treṣadarthe| yadi tu
pratiṣedhanamātramabhīṣṭamabhaviṣyadācāryasya, tato naña eva
kevalasyopādānamakariṣyat| tasmādīṣadartha eva vivakṣitaḥ| ata evaṃ
vyākhyānayanti, yathā-anatidagdho grāma iti| adoṣalamiti alpadoṣalam,
(pathyamityarthaḥ| tathā ca hārītaḥ-"tridoṣanuddehadhātusāmānyācchāgalaṃ
laghu|" iti| anye tu carakamatamanusaranta evaṃ vyākhyānayanti,-adoṣalamiti
nañ īṣadarthe, kiñcicchītagurutvādalpadoṣalam| yathā-avṛkṣo grāma iti|)
śarīrasya dhātuḥ śarīradhātuḥ, prakṛtatvātpuruṣaśarīrasya māṃsākhyo dhātuḥ,
tasya sāmānyāt-tulyatvāt, ājaṃ māṃsamanabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ca| guṇakṛtaṃ cātra
sāmānyaṃ gṛhyate, na dravyakṛtam| dravyakṛte hi sāmānye gṛhyamāṇe
turagoragādimāṃsamapi puruṣaśarīradhātormāsākhyasya māṃsatvena bhavatīti
tadpyamabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ca syāt, na kevalamājaṃ māṃsam| guṇakṛte tu sāmānye
gṛhīte śarīradhātu sāmanyādājameva māṃsamanabhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ ceti vaktuṃ
yujyate| māṃsagrahaṇaṃ cātropalakṣaṇārtham| na kevalamājaṃ māṃsaṃ
puruṣaśarīradhātunā māṃsākhyena tulyam, yāvadanye'pi ye chāgaśarīragatā
dhātavaste'pi manuṣyaśarīradhātunā tulyaguṇāḥ, te'pyanabhiṣyandino bṛṃhaṇāśca|
anayā bhaṅgyā puruṣamāṃsasyāpyācāryeṇātra guṇā uktāḥ| nanu, bṛṃhaṇaṃ
yaddravyaṃ tadbhaumāpyamabhiṣyandi ca| apāmevā'sādhāraṇo dharmaḥ sravaṇarūpaḥ|
tatkathamanabhiṣyandītyuktam ? brūmaḥ| dravyaprabhāvāt| īdṛśo'yaṃ
dravyaprabhāvo yadbṛṃhaṇamapi dravyamanabhiṣyandīti|
Ā. rā. ājamāṃsaguṇānāha-nātiśīteti|
adoṣalaṃdoṣatrayaviruddham, tridoṣaghnamityarthaḥ| nañatra viruddhārthaḥ|
uktaṃ hi kāraṇādinā-"avidāhyanatisnigdhaṃ nātiśītalamāmiṣam| chāgaṃ laghu
tridoṣaghnamanabhiṣyandi bṛṃhaṇam||" iti| hārītena ca-"tridoṣaghnaṃ
dehadhātusāmānyācchāgalaṃ laghu|" iti|
gurutvalaghutvayorguṇatvapākatvābhyāmavirodhaḥ| tridoṣaghnatvaṃ
vātottaratridoṣaviṣayam, kiñcitpittakaphakaratvāt| uktaṃ ca suśrute (sū.a.
46/87)-"nātiśītaguru snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ| chāgalastvanabhiṣyandī
teṣāṃ pīnasanāśanaḥ||" iti| nanu, bṛṃhaṇasya dadhyāderabhiṣyanditvadarśanāt
kathaṃ bṛṃhaṇamanabhiṣyandi ? ityata āha-śarīradhātusāmānyāt,-
śarīraṃ-arthānmanuṣyasya, tasya dhātavorasādayaḥ, taiḥ
sāmānyaṃ-sadṛśaguṇatvam, yadguṇā manuṣyasya dhātavastadguṇā evājasya|
ato'tyantasāmānyādbṛṃhaṇamapyanabhiṣyandi| yaddhi kaiścidguṇaiḥ samaṃ
kaiścidviparītaṃ tat bṛṃhaṇaṃ cābhiṣyandi ca| yathā-styānaṃ ghṛtaṃ
styānaghṛtaprakṣepādvardhate na cābhiṣyandate|
tadevoṣṇaghṛtaprakṣepādvardhate'bhiṣyandate ca|
---------------------------------------------| viparītamato jñeyamāvikaṃ
bṛṃhaṇaṃ tu tat||64||
Sa. ataḥ-ājamāṃsāt, viparītamāvikaṃ
māṃsaṃ-atyuṣṇasnigdhaguru sadoṣalamabhiṣyandi ceti| bṛṃhaṇatvasyāpi viparyaye
prāpte tadapavādamāha-bṛṃhaṇaṃ tu taditi| tuśabdo'vadhāraṇe| bṛṃhaṇameva
tadityarthaḥ|
Ā. rā. āvikamāṃsaguṇānāha-viparītamiti|
ataḥ-ājamāṃsāt, viparītaṃ-atiśītagurusnigdhaṃ tridoṣakaramabhiṣyandi ca|
viparītatvātkarśanatve prāpta āha-bṛṃhaṇaṃ tu taditi| ajāvyoḥ prasahaprastāve
guṇakathanamaniścitatve'pi prāyaḥ prasahatvajñāpanārtham| ata eva suśrutena
grāmyeṣu paṭhitau
(sū.a.46/85)-"aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchaprabhṛtayo grāmyāḥ|"
iti| grāmyāścātra prasaheṣūktāḥ|
śuṣkakāsaśramātyagniviṣamajvarapīnasān| kārśyaṃ kevalavātāṃśca gomāṃsaṃ
sanniyacchati||65||
Sa. gomāsaṃ śuṣkakāsādīnniyacchati|
Ā. rā. gomāṃsaguṇānāha-śuṣkakāseti|
śuṣkakāsaḥ kaphādiniṣṭhīvanarahitaḥ| kevalavātān-śuddhavātajān vyādhīn|
bahuvacanādvātaśabdena vātavyādhayo gṛhyante|
uṣṇo garīyānmahiṣaḥ svapnadārḍhyabṛhattvakṛt|
---------------------------------------------|66|
Sa. mahiṣa uṣṇo gurutaraḥ svapnādīṃśca
karoti| guru śabdādīyasuni "priyasthira" ityādinā garādeśaḥ| dārḍhyamiti
"varṇadṛḍha" ityādinā ṣyañ|
Ā. rā. mahiṣaguṇānāha-uṣṇo garīyāniti|
garīyān-anyebhyo māṃsebhyo guruḥ| svapno-nidrā|
---------------------------------------------| tadvadvarāhaḥ śramahā
ruciśukrabalapradaḥ||66||
Sa. varāhaḥ-sūkaraḥ, tadvat-mahiṣaguṇo,
jñeya ityarthaḥ| tathā, śramahā rucyādipradaśca|
Ā. rā. varāhaguṇānāha-tadvadvarāha iti|
tadvat-mahiṣavat| nanu, "svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ tarpaṇaṃ śītalaṃ guru|
śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam||" iti suśrutena (sū.46/102)
śītatvamuktam, iha tu tadvadvacanāduṣṇatvamiti virodhaḥ| na
cātideśikamuṣṇatvamaupadeśikena śītatvena bādhyata iti vācyam, "svādvamlapākaṃ
snigdhoṣṇaṃ vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru| svedanaṃ tarpaṇaṃ hṛdyaṃ balyaṃ
śaukaramāmiṣam||" iti khāraṇādivacanāduṣṇatvasyāpyaupadeśikatvāt| maivam|
uṣṇatvasya sparśaviṣayatvāt| sparśoṣṇaṃ śītaviryamapyuṣṇodakādi svedanaṃ
dṛṣṭam| na tūṣṇavīryamapi sparśaśītaṃ kāñjikādi himaṃ ca svedanam| ato
yuktaiveyaṃ viṣayavyavasthā|
matsyāḥ paraṃ kaphakarāḥ----------------------|
---------------------------------------------|67|
Sa. "gurūṣṇasnigdhamadhurā vargāścāto
yathottaram|" ityanena
granthenātigurūṣṇasnigdhamadhuratvamatimūtraśukrakṛttvamatibalyatvamativātaghnatvamatikaphapittalatvaṃ
ca matsyānāmuktam| "paraṃ kaphakarāḥ" ityanenā'taḥ kaphakṛttamā matsyā iti
bodhayati| saṅgrahe spaṣṭārthamevamuktam (sū.a.7)-"kaphapittakarā matsyāḥ
paraṃ pavananāśanāḥ|" iti|
Ā. rā. matsyaguṇānāha-matsyāḥ paramiti|
---------------------cilicīmastridoṣakṛt|
---------------------------------------------|67|
Sa. cilicīmasaṃjño matsyastridoṣakaraḥ|
Ā. rā. cilicīmaguṇāḥ-cilicīma iti|
---------------------------------------------| lāvarohitagodhaiṇāḥ sve sve
varge varāḥ param||67||
Sa. lāvādayaḥ svasvavargeṣu varatarāḥ|
tatra lāvo-viṣkireṣvatiśreṣṭhaḥ, rohito-matsyeṣu| sa hi pratisrotovicārī
ākāśaplavanaśca| tathā coktam (saṅgrahe
sū.a.7)-"pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca| rohitaḥ pravarasteṣām" iti|
godhā ca-bileśayeṣu varā| eṇo-mṛgeṣviti|
Ā. rā. māṃseṣu varaṃ
nirddhārayati-lāvarohiteti| lāvo-viṣkireṣu varaḥ| rohito-matsyeṣu varaḥ|
godhā-bileśayeṣu varā| eṇo-mṛgeṣu varaḥ| paramiti varebhyo'pi varāḥ| varāstu
saṅgrahe uktāḥ (sū.a.7)-"eṇaḥ kuraṅgo hariṇaḥ śaśo lāvaḥ kapiñjalaḥ| tittiriḥ
krakaro godhā śvāvidgṛdhromṛgādhipaḥ|| barhiṇaḥ sārikā nyaṅkurhaṃso
rohitakacchapau| varmī cāgryāḥ svavargeṣu, pravarāsteṣvapi smṛtāḥ||
lāvaiṇagodhāsiṃhāśca, nindito gauḥ sadarduraḥ| ṛṣyaḥ kāṇakapotaśca śeṣamuktaṃ
yathāyatham||" iti|
māṃsaṃ sadyohataṃ śuddhaṃ vayaḥsthaṃ ca bhajet-----|
---------------------------------------------|68|
Sa. māṃsaṃ sadyohataṃ bhajet,
sadyohatasya māṃsaṃ bhajedityarthaḥ| tathā, śuddhaṃ-snāyvasthyādirahitam|
tathā, vayasi tiṣṭhatīti vayaḥstham,- yadyapi sarvaṃ māṃsaṃ vayaḥsthameva,
tathā'pīha vayaḥsthamityuktyā śobhanaṃ taruṇaṃ vaya iti gamyate| tasmādyūnaḥ
prāṇino māṃsaṃ bhajet, na bālavṛddhayoriti|
Ā. rā. māṃsabhajanaṃ
niyacchati-māṃsamiti| sadyohataṃtatkālavyāpāditamṛgādijam|
śuddhaṃ-asthyādirahitam| vayaḥsthaṃ-taruṇamṛgādijam| ebhyo'nyanna
sevyamityarthaḥ|
---------------------------------------------tyajet| mṛtaṃ kṛśaṃ bhṛśaṃ medyaṃ
vyādhivāriviṣairhatam||68||
Sa. mṛtaṃ-svayaṃ mṛtaṃ na bhajet,
avijñātasvarūpeṇa vyādhināmṛtasya prāṇino yanmāṃsaṃ tattyajedityarthaḥ|
kṛśaṃ-durbalaṃ na bhajet| tathā, bhṛśaṃ medyaṃ-atimeduraṃ māsaṃ tyajet| tathā,
vyādhinā-vijñātasvarūpeṇa hatasya, vāriṇā viṣeṇa ca hatasya, nirjīvīkṛtasya,
yanmāṃsaṃ tattyajet| saṅgrahe tu (sū,a.7) haṃsādīnāṃ viśeṣā uktāḥ|
yathā-"haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmadhuro himaḥ| kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo
bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ|| godhā niyacchati viṣaṃ mūṣakaḥ śukravardhanaḥ|
guruṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam|| vṛddhānāṃ snāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ
guru doṣalam|" iti|
Ā. rā. sevyeṣvapi
bhṛtādīnyapavadati-tyajediti| yat sadyohatamapi kena hatamiti na jñāyate
tat-mṛtam| kṛṣaṃ-apuṣṭam| bhṛśaṃ medyaṃ-atyantapuṣṭam| vyādhihataṃ-jvarādinā
hatam| vārihataṃ-jalamajjanādinā| viṣahataṃ-viṣadigdhaśastrahataṃ sarpādinā
vā|
puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe guruṇī, garbhiṇī guruḥ| laghuryoṣiccatuṣpātsu,
vihaṅgeṣu punaḥ pumān||69||
śiraḥskandhorupṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnośca gauravam|
tathā''mapakvāśayayoryathāpūrvaṃ vinirdiśet||70||
śoṇitaprabhṛtīnāṃ ca dhātūnāmuttarottaram| māṃsādgarīyo
vṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛdgudam||71|| iti
māṃsavargaḥ||3||
Sa. puṃstriyoḥ pūrvapaścārdhe
yathāsaṃkhyaṃ guruṇī| pūrvaṃ ca paścaṃ ca pūrvapaśce, tayorardhe| puṃsaḥ
pūrvārdhaṃ guru, striyaḥ paścārdhaṃ gurvityarthaḥ| garbhiṇī
guruḥ-garbhiṇīmāṃsaṃ guru| catvāraḥ pādā yeṣāṃ te catuṣpādaḥ, teṣu
catuṣpātsu-gavādiṣu madhye, strī laghuḥ| catuṣpāditi "saṃkhyāsu pūrvasya"
ityantalopaḥ| vihaṅgeṣu-dvijeṣu tu, pumān laghuḥ| śiraḥprabhṛtīnāṃ māṃsānāṃ
yathāpūrvaṃ gurutvaṃ nirdiśet| evaṃ sakthyādimāṃsebhyaḥ śiromāṃsaṃ
gurutamamityavatiṣṭhate| āmapakvāśayayośca yathāpūrvaṃ gurutvanirdeśaḥ| tena
pakvāśayādāmāśayo guruḥ| raktādīnāṃ dhātūnāṃ yathottaraṃ gurutvaṃ nirdiśet|
tena lohitānmāṃsaṃ guru, māṃsānmeda ityādi| "māṃsādgarīyo
vṛṣaṇameḍhravṛkkayakṛdgudam|" ityatrā'pyuttarottaramityanuvartate| tena
māṃsādgurutaro vṛṣaṇaḥ tasmānmeḍhraḥ, yāvatsarvagariṣṭhaṃ gudaṃ nirdiśediti|
iti māṃsavargaḥ| māṃsavargādanantaraṃ śakavargo nigadyate--
Ā. rā. avayavādiviśeṣeṇa gauravalāghave
āha-puṃstriyoriti| puṃsaḥ-pulliṅgasya mṛgādeḥ śarīrasya,
pūrvārddhaṃ-nābhyādiśirontaṃ guru| strīṇāṃ tu paścārddhaṃ-nābheradhobhāgaṃ
guru| garbhiṇī tu sarvaiva guruḥ| catuṣpātsu madhye yoṣit-strī laghuḥ|
vihaṅgeṣu-pakṣiṣu madhye, pumān laghuḥ| śiraskandhorviti yathāvayaveṣu madhye
pṛṣṭhasya kaṭyāḥ sakthnoriti pṛṣṭhāditrayasya yathāpūrvaṃ gauravaṃ nirdiśet|
sakthibhyāṃ kaṭī guruḥ, kaṭyāḥ pṛṣṭhaṃ guru| sakthiśabdena jaṅghe grāhye,
ūrvoḥ pṛthaggrahaṇāt| "śirovatpādagauravam" iti khāraṇādinā pādayoḥ
śirastulyatvavacanāt cakārāt pādayośca gauravaṃ vidyāt| śiraḥskandhorūṇaśca
gauravaṃ vidyāt| ūrubhyāṃ skandhau gurū, tābhyāṃ śiro guru|
uruskandhaśiraḥsakthikaṭīpṛṣṭhānāṃ yathottaraṃ gauravamityarthaḥ| uktaṃ ca
suśrutena (sū.a.46/130)-"tathā
sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakāleyakayakṛdantrāṇi|" iti|
kāleyakaṃ-vṛkkaḥ| tathā''mapakvāśayayoḥ-pakvāśayādāmāśayo gururityarthaḥ|
śoṇitaprabhṛtīnāmuttarottaraṃ-śoṇitādibhiḥ śabdaiḥ śoṇitasārādayo gṛhyante,
tena śoṇita sārasya prāṇi no māṃsāt māṃsasārasya māṃsaṃ guru, tato
medaḥsārasya, tato'sthisārasya, tato majjasārasya, tataḥ śukrasārasyeti| nanu,
evaṃ cet tvaksatve'pi grāhye| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/117)-"tvagraktādīni
satvāntānyagryāṇyaṣṭau yathottaram| balapramāṇajñānārthaṃ sārāṇyuktāni
dehinām||" iti| satyam| kintu tvaksārasya māṃsatvenānupayogāt satvasārasya
tiryakṣvasambhavādagrahaṇam| raktādidhātūnāmeva yathottaraṃ gaurave
vyākhyāyamāne ko doṣaḥ? iti cet na| māṃsaprastāve teṣāmaprastutatvāt|
suśrutenāpi(sū. a. 46/130)-"sthānādikṛtaṃ māṃsasya gurulāghavamupadekṣyāmaḥ|
tadyathā-raktādiśukrānteṣu dhātuṣūttarottarā guravaḥ|" ityuktam| tathā ca
carakaḥ (sū.a. 27/328)-"caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā| liṅgaṃ
pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate||" iti śarīrāvayavādivaddhātūnāṃ
gurulāghavatvenopādānāt| kiñca dhātavaścedvivakṣitāḥ syuḥ, tadā rasādīnāmiti
brūyāditi| māṃsāddṛṣaṇādi yathottaraṃ garīyaḥ, vṛṣaṇānmeḍhram, meḍhrāddvṛkkau,
vṛkkābhyāṃ yakṛt, yakṛt-kālakhaṇḍam, tato gudam, māṃsāditi śiromāṃsāt| yadāha
khāraṇādiḥ-"sakthiskandhā uraḥ śīrṣaṃ muṣkau tvaṅ mehanaṃ kaṭiḥ| vṛkkau
yakṛdgude vakṣaścāmiṣanmadhyameva ca|| gurūttarottaraṃ
vidyācchirovatpādagauravam|" iti| nanu, khāraṇādistvaco'dhikaṃ kaṭyā
gauravamāha, śiraḥpādayostulyam| suśrutastu śiraso'dhikaṃ pādayoḥ, kaṭyā
adhikaṃ tvacaḥ| tatkimatra pramāṇam ? ucyate|
tvakcarmaṇorarthabhedādavirodhaḥ| na hi tvageva carma| kintarhi? bāhyā-tvak,
saṃhatiḥ-carma| śiraḥpādamiti dvandvaikatve kṛtvā kroḍācchiraḥpādaṃ gurviti
vyākhyeyam, na tu kroḍācchirastataḥ pādāviti| saṅgrahe tu (sū. a.
7)-"tāmro'tra hariṇaḥ kṛṣṇastveṇo hṛdyāstridoṣajit| laghīyān ṣaḍrasaśvāsau,
grāhī rūkṣo himaḥ śaśaḥ|| kaṭupāko'gnikṛtpathyaḥ sannipāte'nilāvare|
tadvallāvo'pyarūkṣaśca kiñcidrūkṣaḥ kapiñjalaḥ|| pārāvatāḥ kapotāśca
tadvadvanyāḥ supūjitāḥ| godhā niyacchati viṣaṃ, mūṣakaḥ śukravarddhanaḥ||
haṃsaḥ svarakaraḥ pittaraktajinmeduro himaḥ|
pratisrotovicāritvādākāśaplavanena ca|| rohitaḥ pravarasteṣāṃ, paraṃ
cilicimo'varaḥ| agocaravicāritvātsarvadoṣakaro hi saḥ|| kulīraḥ paramaṃ vṛṣyo
bṛṃhaṇaḥ prīṇano guruḥ| gurūṇyaṇḍāni bālānāṃ kaṣāyamadhuraṃ palam|| vṛddhānāṃ
srāyubhūyiṣṭhamabalyaṃ guru doṣalam|" iti| iti māṃsavargaḥ|
atha śākavargaḥ| śākaṃ pāṭhāśaṭhīsūṣāsuniṣaṇṇasatīnajam| tridoṣaghnaṃ laghu
grāhi sarājakṣavavāstukam||72||
Sa. pāṭhādijaṃ śākaṃ tridoṣaharaṃ laghu
grāhi ca| tadvat rājakṣavakavāstuke|
Ā. rā. atha śākavargaḥ| snehādisaṃskṛta
udbhidavayavaḥ-śākam| tatra pāṭhādiguṇānāha-śākaṃ pāṭheti| pāṭhāambaṣṭhā|
śaṭhī-karcūraḥ| śūṣā-kāsamardikā kāsamardasadṛśī|
suniṣaṇṇaḥ-caturdalaścāṅgerīsadṛśaparṇaḥ| satīno-viṣṇukrāntā|
rājakṣavo-dugdhikā| vāstukaḥ-kaṅkavāstukaḥ|
suniṣaṇṇo'gnikṛdvṛṣyasteṣu------------|
------------------------------------------|73|
Sa. teṣu madhye,
suniṣaṇṇaḥ-svastikākhyo, jalamadhye bhavati| patraiścāṅgerītulyo'gnikaro
vṛṣyaḥ|
Ā. rā. atrakeṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra
suniṣaṇṇaguṇānāhasuniṣaṇṇa iti|
-----------------------rājakṣavaḥ param|
grahaṇyarśovikāraghnaḥ------------------|73|
Sa. rājakṣavaḥ-kṣudvibodhano
rājaśākākhyaḥ, paraṃ-atyarthaṃ, grahaṇyarśovikāraghnaḥ|
Ā. rā. rājakṣavaguṇānāha-rājakṣava iti|
------------------------------------------------|
-----------------------varcobhedi tu vāstukam||73||
Sa. vāstukaṃ tu-punaḥ
raktavāstukākhyaṃ, varcobhedi-purīṣasya bhedanam|
Ā. rā. vāstukaguṇānāha-varcobhedīti|
varcobhedisaram|
hanti doṣatrayaṃ kuṣṭhaṃ vṛṣyā soṣṇā rasāyanī| kākamācī sarā
svaryā-----------------------------|74|
Sa. kākamācīṃ tridoṣaghnī,
kuṣṭhanāśinī, bṛṣyā, kiñciduṣṇā, sarā-bhedinī, svarahitā ca|
svāsthyasaṃvāhakatvena ca rasāyanasadṛśī|
Ā. rā. kākamācīguṇānāha-hanti
doṣatrayamiti| rasāyanī-vayaḥsthāpanī| kākamācī-kāmātā| yattu suśrutenoktaṃ
(sū.a.40/5)- "tiktā kākamācī pittaṃ varddhayati, uṣṇavīryatvāt|" iti|
tadanyārtham| kevalaṃ pittaṃ karotyeva|
------------------------------------------------|
-------------------------cāṅgeryamlā'gnidīpanī||74||
grahaṇyarśo'nilaśleṣmahitoṣṇā grāhiṇī laghuḥ|
-------------------------------------------------|75|
Sa. cāṅgerī-kṣudrāmlikā, amlā,
agnidīpanī, grahaṇyādiṣu hitā, uṣṇavīryā, saṅgrāhiṇī, laghvī ca|
Ā. rā. cāṅgerīguṇānāha-cāṅgerīti|
cāṅgerī-amlapatrikā|
-----------------------------------------------|
paṭolasaptalāriṣṭaśārṅgeṣṭāvalgujā'mṛtāḥ||75||
vetrāgrabṛhatīvāsākutilītilaparṇikāḥ|
maṇḍūkaparṇīkarkoṭakāravellakaparpaṭāḥ||76||
nāḍīkalāyagojihvāvārtākaṃ vanatiktakam| karīraṃ kulakaṃ nandī kucailā
śakulādanī||77|| kaṭillaṃ kembukaṃ śītaṃ
sakośātakakarkaśam| tiktaṃ pāke kaṭu grāhi vātalaṃ kaphapittajit||78||
Sa. paṭolādīni karkaśāntānyaṣṭāviṃśatiḥ
śītaviryāṇi tiktāni pāke kaṭūni grāhīṇi vātalāni kaphapittaghnāni ca|
saptalā-sātalā| ariṣṭo-nimbaḥ| śārṅgeṣṭā-aṅgāravallikā| avalgujo-bākucī|
amṛtā-guḍūcī| vetro-vaṃśasadṛśaḥ, tasyāgram| vāsā-vṛṣaḥ|
kutilī-sūkṣmatilajātiḥ| tilaparṇī-badarakaḥ| maṇḍukaparṇīṃ-maṇḍūkī,
ādityavallī| karkoṭakāravellakepunaḥ prathite eva| parpaṭaḥ-śītapriyākhyaḥ|
nāḍīkalāyaṃ-sakulākṣakaḥ suvarcalābhedaḥ| gojihvā-godhūmikā, "godhūmikā tu
gojihvā gojī kroṣṭukamūlikā|" vanatiktakaṃ-vatsakaḥ| kulakaṃ-kākatindukaḥ|
nandī-jayavṛkṣaścaśabditaḥ| kucailā-pāṭhā| śakulādanī-kaṭukā|
kaṭillaṃ-dīrghapatrā varṣābhūḥ| kośātakoghaṇṭoliḥ| karkaśaḥ-kampillakaḥ|
Ā. rā. paṭolādiguṇānāha-paṭoleti|
paṭolaṃ-rājīphalam| saptalā-sātalā| ariṣṭo-nimbaḥ| śārṅgeṣṭā-aṅgāravallī|
avalgujo-bākucī| amṛtā-guḍūcī| vetro-vaṃśasadṛśaḥ, tasyāgraṃ-agrabhāgaḥ|
bṛhatī dvidhā,-siṃhī vyāghrī ca| vāsā-āṭarūṣakaḥ| kuntilī-cañcusadṛśī
dīrghapatrā| tilaparṇikā-badarakaḥ| maṇḍūkaparṇī-brāhmī|
karkoṭaṃ-karkoṭīphalam| kāravellakaṃ-suṣavīphalam| parpaṭo-jvaraghnaḥ|
nāḍīkalāyo-matsyākṣaḥ| gojihvā-dārvipatrikā| vārtākaṃ-vṛntākam|
vanatiktakaṃ-kirātatiktam| karīraṃ-gūḍhapatram| kulakaṃkākatindukam|
nandī-meṣaśṛṅgī| kucailā-kṛṣṇapāṭhā| śakulādanī_kaṭurohiṇī|
kaṭillaṃ-raktapunarnavā| kembukaṃ-prasiddham| kośātakaṃ-kṛtavedhanam|
karkaśaṃ-kampillam| paṭolādikaṃ śītatiktādiguṇam| atra
paṭolanimbāvalgujāmṛtāvetrāgrakarkoṭakakāravelleṣu vivādaḥ| tatra paṭolaphanaṃ
prati suśrutaḥ (sū.a. 46/268)-"kaphapittaharaṃ vraṇyamuṣṇaṃ tiktamavātalam|
paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam||" khāraṇādiḥ-"sasnehoṣṇaṃ laghu
svādu pāke doṣānulomanam| uktaṃ tiktaṃ tiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ
nimbapaṭolayoḥ|| tathā,-paṭolanimbaṃ vātaghnaṃ tiktamanyattu vātalam|" iti|
tatra khāraṇādyuktaṃ tridoṣaghnatvameva grāhyam, anyathā'nvayānupapatteḥ-
vāgbhaṭoktasya hi "vātalam" ityasya saptalādibhiranvayatvena sārthakyāt,
paṭolasya kaphapittaharatvādibhiḥ| ata eva hariścandrajaijjaṭādayaṣṭīkākārā
apyuddṛtavyaktivyatirekeṇa gaṇaguṇā ityāhuḥ| suśrutoktasya tu "avātalam" iti
śabdasya vāta-ghnatvamevārthaḥ, viruddhārthatvānnañaḥ| yadyapi
vātodāsīnatvavātaghnatvayoḥ sahānavasthānalakṣaṇo virodho'sti,
tathāpyavāta-laśabdena vātodāsīnatvaṃ na grāhyam, tantrāntaravirodhasya
tada-vasthatvāt| athavā, avātalaśabdena vātakaraṇābhāva ucyate, sa ca
vātaghnatve'pyasti, ityavirodhaḥ| ata eva rasebhedīye vakṣyati (hṛ. sū.a.
10/35)-"tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam| ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ
śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ||" iti| mādhavakaśamanaṃ mūlaṃ tasya virecanam||" iti|
uṣṇatvaśītatvayoruṣṇatvaṃ grāhyam, anavakāśatvāt| śītalatvaṃ vātalatvavat
sāvakāśam| nimbe tu khāraṇādyuktaṃ tridopaghnatvaṃ phalaviṣayam,
sasnehatvādīnāṃ phala eva sambhavāt paṭolasāhacaryācca| carakasaśrutādyuktaṃ
vātalatvaṃ patravipayam| avalgujasya pittakaratvavātaghnatve āha
khāraṇādiḥ-"avalgujaḥ saiḍagajaḥ pittakṛtkaphavātajit|" iti| tatphalaviṣayam,
dhānyavarge pāṭhāt| ata evoktaṃ saṅgrahe (sū. a. 12)- "avalgujaiḍagajayorbījaṃ
vātakaphapraṇut|" iti| pittaghnatvaṃ vātalatvaṃ ca patraviṣayam| suśruto'pyāha
(sū. ā. 46/265)- "avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ pittakaphāpahaḥ|" iti|
guḍūcyāstridoṣaghnatvamuṣṇatvaṃ coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 12)- "tiktā'mṛtā
tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratṛṭdāhakāmalāvātaraktanut||"
iti| tatra tridoṣaghnatvoṣṇatve grāhye, anavakāśatvāt| vātalatva śītalatve tu
paṭolavatsāvakāśe| tathā, vetrāgrasya khāraṇādinā
tridoṣaghnatvamuktam-"cañcurmarmarikā pāṭhā vetrāgraṃ suniṣaṇṇakam| śaṭhīśākaṃ
ca saṅgrāhi doṣatrayahitaṃ laghu||" iti| tatra tridoṣaghnatvaṃ grāhyam,
hārītena vātalasyāpohitatvāt,-"sarvaṃ tiktaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra
vetrāgrapaṭolāt|" iti| suśrutena anuktatvācca, (sū. a. 46/270)-
"āṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ| kirātatiktasahitāstiktāḥ
pittakaphāpahāḥ||" iti| karkoṭakāravellayoḥ suśrutena vātaghnatvamuktam (sū.a.
46/269)-"kaphavātaharaṃ tiktaṃ rocanaṃ kaṭukaṃ laghu| vāRtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ
jīrṇaṃ sakṣārapittalam|| tadvatkarkoṭakaṃ vidyātkāravellakameva ca||" iti|
tatra vātalatvaṃ grāhyam, ātideśikādaupadeśikasya balīyastvāt sādṛśyasya ca
katipayairapi guṇaiścaritārthatvācca| upamānādupameyasya hīnaguṇatvāt| kiñca
carakādiviruddhaḥ suśrutapāṭho na pramāṇamityuktaṃ jaijjaṭena|
vigītaścāyamatideśapāṭhaḥ|
hṛdyaṃ paṭolaṃ kṛminutsvādupākaṃ rucipradam|
-------------------------------------------------|79|
Ā. rā. sāmānyaguṇānuktvā
keṣāṃcidguṇakarmaviśeṣamāha-
Sa. paṭolaṃ hṛdyādiguṇayuktam| muninā
(?) tu tridoṣaśamanatvamuktam-"paṭolapatraṃ pittaghnaṃ vallī cāsya kaphāpahā|
phalaṃ tridoṣaśamanaṃ mūlaṃ cāsya virecanam||" iti|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra
paṭolaguṇānāhahṛdyamiti|
-------------------------------------------------| pittalaṃ dīpanaṃ bhedi
vātaghnaṃ bṛhatīdvayam||79||
Sa.
bṛhatīdvayaṃ,-sthūlabṛhatī-mahoṭikākhyā, kṣudrabṛhatī-kaṇṭakārikākhyā|
tadetadubhayaṃ pittakaramagnidīpanaṃ śakṛdādīnāṃ bhedanaṃ vātaghnaṃ ca|
Ā. rā. bṛhatīdvayaguṇānāha-pittalamiti|
vṛṣaṃ tu vamikāsaghnaṃ raktapittaharaṃ param|
-------------------------------------------------|80|
Sa. vṛṣaṃ chardikāsau hanti|
raktapittaṃ cātyarthaṃ jayati|
Ā. rā. vāsāguṇānāha-vṛṣamiti|
-------------------------------------------------| kāravellaṃ sakaṭukaṃ
dīpanaṃ kaphajitparam||80||
Sa. kāravellamīṣadrase
kaṭukamagnidīptikaramatiśleṣmaghnam|
Ā. rā. kāravellaguṇānāha-kāravellamiti|
vārtākaṃ kaṭu tiktoṣṇaṃ madhuraṃ kaphavātajit| sakṣāramagnijananaṃ hṛdyaṃ
rucyamapittalam||81||
Sa. vārtākaṃ rase kaṭu tiktamuṣṇavīryaṃ
madhuraṃ vātaśleṣmaghnam| saha kṣāreṇa vartate sakṣāraṃ,-kiñcitkṣāratvayuktam|
agnijananam| hṛdyaṃ-hṛdayāya hitam| rucyaṃ-rucikṛt| apittalaṃ-nañīṣadarthe,
kiñcitpittakaramityarthaḥ| nanu, saha kṣāreṇa vartate ityatra sakṣāramityevaṃ
kathamuktam ? yāvatā kṣāro dravyam| tathā ca prāguktaṃ kṣaraṇādityādi| na
dravyaṃ dravyeṇa saha vartate| tathā ca guṇānāmevāyaṃ dharmo
yaddravyāśritatvaṃ nāma| tasmāt sakṣāramityayuktamiva manyāmahe|
atrā''cakṣmahe| kṣāraśabdenātra kṣāradharma upalakṣyate visrāvaṇādyātmakaḥ|
yadvaśāt sakṣāramiti dravyaṃ vyapadiśyate| tasmātsakṣāramityupapannam|
Ā. rā. vārtākaguṇānāha-vārtākamiti|
apittalatvaṃbālapakvavyatirekeṇa| yadāha mādhavakāraḥ-"tadbālaṃ
kaphapittaghnaṃ pakvaṃ sakṣārapittalam|" iti| suśruto'pyāha (sū. a. 46/269)-
"jīrṇaṃ sakṣārapittalam|" iti|
karīramādhmānakaraṃ kaṣāyaṃ svādu tiktakam|
-------------------------------------------------|82|
Sa. karīraṃ-gūḍhapatrākhyam,
ādhmānakaraṃ rase kaṣāyamadhuratiktakam|
Ā. rā. karīraguṇānāha-karīramiti|
-------------------------------------------------| kośātakāvalgujakau
bhedināvagnidīpanau||82||
Sa. kośātakāvalgujakau
bhedināvagnidīpanau ca| anayośca pittakāritvaṃ vātakaphaghnatvaṃ ca vedyam|
tathā hi-prāyeṇa yaduṣṇaṃ guḍūcyādidravyaṃ, tatpittalaṃ vātakaphaharaṃ ca
dṛṣṭam| tathā cāha muniḥ(?)-"kaphavātanudavalgujaḥ" iti|
tadevamanyatrāpyaucityena doṣakaratvādi kalpyam| saṅgrahe (sū.a.7)
cānye'pyuktāḥ| yathā-"satarūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru|
kumārajīvaloṇikā nalinī cucuparṇikā|| svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ
guru| śyāmāśālmalikāśmaryaphañjīkarṇikayūthikāḥ|
vṛkṣādanīkṣīravṛkṣabimbītanikavṛkṣakāḥ| rodhraḥ śaṇaḥ karbudāraḥ
saśelurvṛṣamūṣikā|| bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam| paṭolādiguṇaṃ
svādu kaṣāyaṃ pittajitparam|| vātapittaharā bhaṇḍī parviṇī parvapuṣpikā|
laghuruṣṇā sarā tiktāsorubūkā ca lāṅgalī| vātalau kaṭutiktāmlabhedinau
tilavetasau| viśvarāsnābalāśākaṃ vātaghnamatisāranut|| vātaṃ vatsādanī
hanyātkaphaṃ kaṇḍīracitrakau|" iti| muninā cānye'pyuktāḥ
(ca.sū.a.27|102)-"nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ| kaṣāyāḥ
stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām||" iti| tathā, suśrute gaditam
(sū.a.46|282)-"karīrakusumaṃ jñeyaṃ kaphapittaharaṃ laghu| āgastyaṃ
nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate|| cāturthakajvaraharaṃ nasyayogena
śīlitam| rājavṛkṣasya nimbasya śigroḥ siṃhamukhasya ca|| kaphapittaharaṃ
puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca| śreyasī tilaparṇī ca bilvapatraṃ ca
vātanut||" iti|
Ā. rā.
kośātakāvalgujakayorguṇānāha-kośātaketi|
taṇḍulīyo himo rūkṣaḥ svādupākaraso laghuḥ|
madapittaviṣāsraghnaḥ--------------------|83|
Sa. taṇḍulīyo-maṇḍīrakākhyaḥ, śītavīryo
rūkṣaḥ svādupākaraso laghurmadādināśanaśca|
Ā. rā. taṇḍulīyaguṇānāha-taṇḍulīya iti|
taṇḍulīyaḥ-alpamāriṣaḥ|
------------------------------muñjātaṃ vātapittajit||83||
snigdhaṃ śītaṃ guru svādu bṛṃhaṇaṃ śukrakṛtparam|
------------------------------------------------------|84|
Sa. muñjātaṃ vātapittahṛt
snigdhādiguṇayutamatiśukrakṛcca|
Ā. rā. muñjātaguṇānāha-muñjātamiti|
muñjātaṃ-kandaviśeṣaḥ, kāśamīre prasiddhaḥ|
-------------------------------------------------| gurvī sarā tu
pālaṅkyā-------------------------|84|
Sa. pālaṅkyā gurvī| tathā,
sarā-śakṛdādibhedinī| tuśabdaḥ picchilaśleṣmalahimādīnāṃ saṅgrahoktānāṃ
samuccayārthaḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"pālaṅkyā picchilā gurvī
śleṣmalā bhedinī himā|" iti|
Ā. rā. pālaṅkyāguṇānāha-gurvīti|
īṣallohitacīritapatrā vāstukasadṛśā-pālaṅkyā| "vāstukena samā jñeyā
īṣallohitapatrikā| tathā cīritapatrā ca pālaṅkyā sā prakīrtitā||" nanu, "cillī
vāstukavat jñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat| vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe
hitā||' iti suśrutena (sū.a. 46/261) baddhaviṇmūtroktā, iha tu sareti
virodhaḥ| maivam| āmā baddhaviṇmūtrā, pakvā tu sareti viṣayabhedāt| yadāha
carakaḥ-"sarvāṇi sūpyakāni" ityādau pālaṅkyāṃ paṭhitvā, (ca. sū. a.
27/99)-"śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati| madhuraṃ śītavīryaṃ
ca purīṣasya ca bhedanam||" iti| suśrutoktaṃ ca pittakaphahitatvaṃ
pittāvṛtakaphaviṣayamiti| "pālaṅkyā picchilā gurvī śleṣmalā bhedinī himā||"
iti saṅgrahe (sū. a. 7) śleṣmalatvavacanāt|
-------------------------------------------------|
-----------------------------madaghnī cāpyupodakā||84||
Sa. upodakā madanāśinī| apiśabdāt gurvī
sarā ca| upodakā-mayālī, khaṇḍapālaṅkyeti prathitā|
Ā. rā. upodakāguṇānāha-madaghnīti|
upodakā-potakī| cakārāt pūrvavat| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a.7)-"madaghnyupodakā
cañcurgrāhī tau pūrvavattathā||" iti|
pālaṅkyāvatsmṛtaścañcuḥ sa tu saṅgrahaṇātmakaḥ|
-----------------------------------------------------|85|
Sa. cañcuḥ pālaṅkyāsadṛśo guṇaiḥ
smṛtaḥ| sa punaścañcuḥ saṅgrahaṇātmako-na bhedī|
Ā. rā. cañcuguṇānāha-pālaṅkyāvaditi|
gururiti siddhe pālaṅkyāvadvacanamuktānuktapālaṅkyāguṇaprāsyartham| nanu,
"laghuḥ pāke tu jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ hitaḥ| kaṣāyamadhuro grāhī
cañcusteṣāṃ tridoṣahā||' iti suśrutena (sū.a. 46/251) laghutvaṃ
tridoṣaharatvaṃ coktam| iha tu gurutvaṃ śleṣmalatvaṃ ceti virodhaḥ| maivam|
tridoṣaharatvalaghutve eva grāhye, ātideśikasyaupadeśikena bādhāt| ata evoktaṃ
khāraṇādinā-"cañcurmarmarikā pāṭhā vetrāgraṃ suniṣaṇṇakam| śaṭhī śākaṃ ca
saṅgrāhī doṣatrayahitaṃ laghu||" ityādi|
---------------------------------------------| vidārī vātapittaghnī mūtralā
svāduśītalā||85|| jīvanī bṛṃhaṇī kaṇṭhyā
gurvī vṛṣyā rasāyanam| ------------------------------------------------|86|
Sa. vidārī-śṛgālikā, vātapittaharā
mūtralādiguṇayuktā rasāyanaṃ ca| kandasyaivāyaṃ guṇanirdeśo bodhyaḥ| tathā ca
muniḥ (ca.sū.a.27|117)-"jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyo balyaḥ śasto rasāyanam|
vidārikandaḥ kaṇṭhyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ||" iti|
Ā. rā. vidārīguṇānāha-vidārīti|
vidārī-bhūkuṣmāṇḍī, tasyāḥ kando'tra grāhyaḥ| uktaṃ ca (carakeṇa sū. a.
27/117)- "vidārikando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ|" iti|
-----------------------------------------------| cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī
jīvantī madhurā himā||86||
Sa. jīvantī cakṣuṣyādiguṇayuktā| yā
madhuRrā sā śītavīryā ca| yā tvamadhurā sā ebhirguṇaiḥ kiñcidūnā| tathā coktaṃ
saṅgrahe (sū.a.7)-"cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī madhurā himā| śākānāṃ
pravarā, nyūnā dvitīyā kiñcideva tu||" iti| muninā tu jīvantyāḥ
śatāvaryādyāśca vātapittaharatvamagādi| tatpāṭho hi
(ca,sū.a.27|104)-"bhaṇḍīśatāvarīśākaṃ balājīvantijaṃ ca yat| parvaṇyāḥ
parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ matam||" iti|
Ā. rā. jīvantīguṇānāha-cakṣuṣyeti|
jīvantī-svarṇavarṇamūlanālādikā| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- "śākānāṃ pravarā,
nyūnā dvitīyā kiñcideva tu|" iti|
kūṣmāṇḍatumbakāliṅgakarkārvervārutiṇḍiśam| tathā trapusacīnākacirbhaṭaṃ
kaphavātakṛt||87|| bhedi viṣṭambhyabhiṣyandi
svādupākarasaṃ guru| -----------------------------------------------|88|
Sa. kūṣmāṇḍādikaṃ kaphavātakṛt bhedi
viṣṭambhyabhiṣyandi svādupākarasaṃ guru ca|
Ā. rā. kuṣmāṇḍādiguṇānāha-kūṣmāṇḍeti|
kūṣmāṇḍaṃpuṣpaphalam| tumbaṃ-alābuḥ| kāliṅgaṃ-kaliṅgaḍam| karkāruḥ-kharbujaḥ|
ervāruḥ-karkaṭī| tiṇḍiśaṃ-chāṭakam| trapusaṃ-vālukam| cīnākaṃ-vīṇakam|
cirbhaṭaṃ-ḍaṅgaram| bhedi-malānām| viṣṭambhi-vāyoḥ| gurutve ca krama uktaḥ
khāraṇādinā-"trapusairvārukarkārukūṣmāṇḍālābucirbhāṭaḥ| madhurā rūkṣaṇāḥ śītā
gauravaṃ tūttarottaram||' iti|
atra viṣeśamāha ---- -----------------------------------------------|
vallīphalānāṃ pravaraṃ kūṣmāṇḍaṃ vātapittajit||88||
bastiśuddhikaraṃ vṛṣyam------------------------------|
-----------------------------------------------|89|
Sa. vallīphalānāṃ madhye
kūṣmāṇḍaṃ-puṣpaphalasaṃjña varam| tathā, vātapittaharaṃ bastiśuddhikaraṃ
vṛṣyaṃ ca|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra
kūṣmāṇḍaguṇānāhavallīphalānāmiti|
---------------------trapusaṃ tvatimūtralam|
----------------------------------------------|89|
Sa. trapusaṃ punaratiśayena mūtralam|
Ā. rā. trapusaguṇamāha-trapusamiti|
atigrahaṇāt kūṣmāṇḍādīnāmīṣanmūtralatvam|
----------------------------------------------------| tumbaṃ rūkṣataraṃ grāhi
kāliṅgairvārucirbhaṭam||89|| bālaṃ
pittaharaṃ śītaṃ vidyātpakvamato'nyathā|
----------------------------------------------------|90|
Sa. tumbaṃ-alābusaṃjñaṃ rūkṣataram|
ervārukādyapi rūkṣam, tumbaṃ tvatiśayenetyarthaḥ| tathā, grāhi| pūrvāṇi tu
sāmānyaguṇoktyā bhedīnyeva| carakamunimatānusāriṇastvevaṃ vyācakṣate,-tumbaṃ
rūkṣataram, kāliṅgairvārucirbhaṭaṃ grāhīti| kāliṅgaṃ- karcaram|
ervāruḥ-karkaṭikā| cirbhaṭaṃ-ḍaṅgaram, mālaveṣu prasiddham, atiprasiddhaṃ
jālandharādiṣu| etacca bālaṃ-asampūrṇarasādi, pittaharaṃ śītavīryaṃ ca|
ato-bālādviparītam, pakvaṃ pittakaramuṣṇavīryaṃ cetyarthaḥ| suśrutenoktam
(sū.a.46|218)-" nīlaṃ yattrapusaṃ bālaṃ vṛṣyaṃ pittaharaṃ matam| tatpāṇḍu
kaphakṛjjīrṇamamlaṃ pittakaraṃ smṛtam||" iti|
Ā. rā. tumbaguṇānāha-tumbaṃ
rūkṣataramiti| taragrahaṇāt kūṣmāṇḍādīnāmīṣadrūkṣatvam| kāliṅgādīnāṃ
guṇānāha-grāhi kāliṅgeti| grāhīti kecittumbena sambadhnanti| tadasat| "alābu
bhedanaṃ teṣāṃ trapusaṃ tvatimūtralam| ervārrukaṃ sṛṣṭamūtraṃ, grāhi
karkārucirbhaṭam||" iti khāraṇādivacanāt| bālakuṣmāṇḍāderguṇānāha-bālamiti|
kecitkāliṅgādiviṣayatvamevāsya vākyasyāhuḥ| tadasat| "pittanutteṣu kūṣmāṇḍaṃ
bālam" iti, "bālaṃ sunīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittaharaṃ smṛtam|" iti ca
suśrutavacanāt (sū.a. 46/213)| pakvasya kūṣmāṇḍāderguṇānāha-pakvamiti|
ato'nyathā-pittakaramuṣṇaṃ ca| pakvaṃ-īṣatpamkvam, samyakpakvasya
vakṣyamāṇatvāt|
-------------------------------------------------| śīrṇavṛntaṃ tu sakṣāraṃ
pittalaṃ kaphavātajit||90|| rocanaṃ dīpanaṃ
hṛdyamaṣṭhīlā'nāhanullaghu|
-------------------------------------------------|91|
Sa. śīrṇavṛntaṃ-karcaram, īṣatkṣāraṃ
pittalaṃ kaphavātaghnaṃ ca| rucikaramagnidīptikṛt hṛdyam, aṣṭhīlāmānāhaṃ ca
hanti, laghu ca|| "ghano'ṣṭhīlopamo granthiraṣṭīlordhvaṃ samunnataḥ|" iti (hṛ.
ni. ha. 11|60) aṣṭhīlālakṣaṇam| sāṭopamatyugrarujamādhmānamudare bhṛśam|
ūrdhvādhovātarodhena tamānāhaṃ pracakṣate " iti (hṛ. ni. a. 11|59)
ānāhalakṣam|
Ā. rā. śīrṇavṛntasya
kūṣmāṇḍāderguṇānāha-śīrṇavṛntamiti| aṣṭhīlānāhau-gulmanidāne vakṣyete|
pittalatvaṃ-kūṣmāṇḍaṃ vinā, "śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam|
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām||" iti (sū.a.46/213)
suśrutavacanāt| śīrṇavṛntaśabdena samyakpakvaṃ lakṣyate| samyakpakvasya hi
vṛntaṃ śīryate|
-------------------------------------------------|
mṛṇālabisaśālūkakumudotpalakandakam||91||
nandīmāṣakakelūṭaśṛṅgāṭakakaserukam| krauñcādanaṃ kaloḍyaṃ ca rūkṣaṃ grāhi
himaṃ guru||92||
Sa. mṛṇālādi rūkṣaṃ saṅgrahaṇaṃ
śītavīryaṃ guru ca| mṛṇālaṃ dvividhaṃ,-sūkṣmaṃ sthūlaṃ ca| tatra
sūkṣmaṃ-mṛṇālam, itarat-bisam| śālūkaṃ-padmamūlam| kumudakandam|
kumudaṃ-śaśipriyam| utpalakandakaṃ-raktotpalakandam| nandī-tuṇḍerikā|
māṣako-vāstulaḥ| kelūṭaṃ-kismakasaṃjñamudumbarabhedaḥ| śṛṅgāṭakaṃ-trikoṇākṛti
jalodbhavaṃ kandam| kaserukaṃ-māgadham| krauñcādanaṃ-tamedam|
kaloḍyaṃ-padmabījam|
Ā. rā. mṛṇālādiguṇānāha-mṛṇāleti|
mṛṇālaṃsūkṣmaṃ kamalamūlam, bisaṃ-sthūlam, śālūkaṃ-padmakandaḥ, kumudotpalayoḥ
kandasya pṛthaggrahaṇāt| raktaṃ-padmam, śvetaṃ-kumudam, nīlaṃ-utpalam|
nandīmāṣako-vānīrakaḥ| kelūṭaṃ-jalodumbaraḥ| śṛṅgāṭakaḥ-trikoṇo jalakandaḥ|
kaserukaṃ-lomaśakṛṣṇavartulasūkṣmastaḍāgakandaḥ| krauñcādanaṃ-thembulikā|
kaloḍyaṃ-padmabījam|
kalambanālikāmārṣakuṭiñjarakutumbakam|
cillīlaṭvākaloṇīkākurūṭakagavedhukam||93||
jīvantajhuñjhveḍagajayavaśākasuvarcalāḥ| ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni
lakṣmaṇam||94|| svādu rūkṣaṃ salavaṇaṃ
vātaśleṣmakaraṃ guru| śītalaṃ sṛṣṭaviṇmūtraṃ prāyo viṣṭabhya jīryati||95||
svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ nātidoṣalam|
-------------------------------------------------|96|
Sa. kalambādikaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ
kiñcillavaṇaṃ vātaśleṣmakaraṃ guru ca| śītaviryaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca|
mūtrapurīṣe sṛjati-bahiḥ kṣipati| biṣṭabhya-udarapradeśe piṇḍībhūya,
jīryati-pariṇamati| prāyograhaṇaṃ kiñcideṣāṃ madhye naivaṃsvarūpamiti
jñāpanārtham| kalambaṃ-kadambaḥ| nālikā-dīrghanālarūpā kalambusaṃjñā|
mārṣo-gandhārikā| kuṭiñjaraṃ-tāmramūlakam| kutumbako-droṇapuṣpī|
cillī-pṛthupatraṃ yavaśākaṃ kunāmasaṃjñam| laṭvāko-gugguluśākam|
loṇīkā-loṇāraḥ| kuruṭakaḥ-sthitivārakaḥ| gavedhukaṃ-tṛṇadhānyaviśeṣaḥ|
jīvanto-bṛhadgāndhāram| jhuñjhuḥ-jhuñjhurukaḥ| eḍagajaḥ-prapunnāṭaḥ|
yavaśākaṃ-hnasvapatrā cillī| suvarcalā-ravibhaktā| ālukāni ca
sarvāṇi-nānāvidhāni raktālukamadhukālukādibhedena|
sūpyāni-mudgarājamāṣādipatrāṇī| lakṣmaṇaṃ-madhuyaṣṭikā| etacca sarvaṃ svinnaṃ
niṣpīḍitarasamatibahusnehaṃ ca nātyapathyam| suśrute(?)coktam-"saṃskṛtaṃ
vesavāreṇa sasnehaṃ śākamiṣyate| rājikāsaktubhaktādisaṃskāraṃ cānuvartate||"
iti|
Ā. rā.
kalambādiguṇānāha-kalambanāliketi| kalambo-nāḍyākāraḥ sūkṣmasuṣiro
bahutoyajaḥ| nālikā-tasmādalpā ślakṣṇā mārpaḥ-maṇṭakaḥ| kuṭiñjaraḥ-prasiddhaḥ|
kutumbako-droṇapuṣpī| cillī-prasiddhā| laṭvākaṃ-gugguluśākam| loṇīkā-gholikā|
kurūṭakaḥ-śitivārakaḥ| gavedhukā-kasikā| jīvanto-raktanālo mārṣaḥ|
jhuñjhuḥ-jhuñjhurūkaḥ| eḍagajaḥ-prapunnāṭaḥ| yavaśākaṃ-cillīsadṛśaṃ
laghupatram| suvarcalā-ravibhaktā|
sarvāṇyālukāni-piṇḍālukamadhvālukahastyālukādīni| sūpyāni-mudgādīnām śimbyaḥ
patrāṇi ca| lakṣmaṇā _ raktabinducchadā, tasyā idaṃ lākṣmaṇam|
lakṣmaṇaṃ-yaṣṭīmadhu, tasyedaṃ lākṣmaṇamityeke| prāyograhaṇaṃ prapunnāṭādiṣu
vyabhicārārtham| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/271)-"kaphāpahaṃ śākamuktaṃ
varuṇaprapunāṭayoḥ| rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam||" iti|
viṣṭabya jīryati-pacyamānaṃ viṣṭambhaṃ karotītyarthaḥ| ata eva pakvaṃ sat
sṛṣṭaviṇmūtram| saṅgrahe tu (sū. a. 7)- cillīniṣpāvalaṭvākakurūṭakagavedhukāḥ|
yātukā śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā|| kumārajīvaloṇīkāyavaśākasuvarcalāḥ|
kukuṇḍanalinījhuñjhumṛgadhūmakalākṣmaṇam|| ālukāni ca sarvāṇi tathā sūpyāni
rālakaḥ| jīvantakaścañcuparṇī prapunnāṭaḥ kuṭherakam||' iti| kalambādīnāṃ
saṃskārādivaśādviśeṣamāha-svinnaṃ niṣpīḍitarasamiti| pūrvaṃ svinnam, tato
niṣpīḍitarasam, tato bahunā snehena sādhitam, na tu snehāktam, nātidoṣalamiti|
atidoṣalagrahaṇāt kalambādīnāṃ kiñcitpittakaratvamapi jñeyam|
vātaśleṣmakaratvoktistvatiśayārthā| uktaṃ ca suśrutena (sū. a.46/275)-
"svādupākarasāḥ śītāḥ śleṣmalā nātipittalāḥ| lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā
vātalāḥ sarāḥ||' iti|
-------------------------------------------------| laghupatrā tu yā cillī sā
vāstukasamā matā||96||
Sa. laghupatrā yā
cillī-yavaśākaviśeṣaḥ, sā tu vāstukasamā guṇairmatā|
Ā. rā. cillīviśeṣasya
guṇānāha-laghupatreti|
tarkārīvaruṇaṃ svādu satiktaṃ kaphavātajit|
-------------------------------------------|97|
Sa. tarkārī-araṇikā, varuṇaḥ-tamālaḥ,
samāhāreṇa tayordvandvaḥ| etatsvādu kiñcittiktaṃ kaphavātaghnaṃ ca|
Ā. rā.
tarkārīvaruṇayorguṇānāha-tarkārīti| tarkārī agnimanthaḥ| varuṇaḥ-setuvṛkṣaḥ|
yattu suśrutena varuṇasya vātapittaprakopaṇatvamuktam, tatsaṃsṛṣṭaviṣayam|
-------------------------------------------------| varṣābhvau kālaśākaṃ ca
sakṣāraṃ kaṭutiktakam||97|| dīpanaṃ bhedanaṃ
hanti garaśophakaphānilān|
-------------------------------------------------|98|
Sa. varṣābhvau-punarnave, tathā
kālaśākaṃ, kiñcitkṣāraṃ rase ca kaṭutiktaṃ vahnidīpanaṃ bhedanaṃ garādīṃśca
harati| kaṭhillo'pi varṣābhūḥ sa ca prāguktaguṇaḥ| tathā ca nighaṇṭuḥ
(dhanvantarīyaḥ vargaḥ 1|274)-"punarnavā viśākhaśca kaṭhillaḥ śaśivāṭikā|
vṛścīraḥ kṣudravarṣābhūrdīrghapatraḥ kaṭhillakaḥ|| punarnavo'paraḥ krūraḥ
sadyo maṇḍalapatrakaḥ| śvetamūlo varṣaketurmahāvarṣābhurucyate||" iti|
Ā. rā. varṣābhūdvayasya kālaśākasya ca
guṇānāha-varṣābhvāviti| varṣābhvau-hṛsvamahatyau raktaśvetapunarnave|
kālaśākaṃ-kālikāśākam| anilaghnatvaṃ tu kālaśākaṃ vinā, tasya vātalatvāt|
yadāha khāraṇādiḥ-"kālaśākaṃ sakārañjaṃ kaṭukaṃ vātakopanam| dīpanīyaṃ
praśastaṃ ca viṣaśophodarārśasām||" iti| carako'pi (sū. a. 27/88)- "laghūṣṇaṃ
vātalaṃ rūkṣaṃ kālākhyaṃ śākamucyate|" iti| ata eva mādhavakāro varṣābhūbhyāṃ
pṛthagāha-"kālaśākaṃ garaśleṣmaśophaghnaṃ dīpanaṃ laghu|" iti, "varṣāmbvau
kaphavātaghnau hitau śophodarārśasām|" iti ca|
-------------------------------------------------| dīpanāḥ
kaphavātaghnāściribilvāṅkurāḥ sarāḥ||98||
Sa. ciribilvaḥ-pūtikarañjaḥ, tasyāṅkurā
vahnidīpanāḥ kaphavātaghnāḥ sarāśca|
Ā. rā. ciribilvāṅkuraguṇānāha-dīpanā
iti| ciribilvaḥ-karañjaḥ|
śatāvaryaṅkurāstiktā vṛṣyā doṣatrayāpahāḥ|
-------------------------------------------------|99|
Sa. śatāvaryā aṅkurāḥ-prarohāḥ,
tiktarasā vṛṣyāḥ śukrakṛtastridoṣaghnāśca|
Ā. rā.
śatāvaryaṅkuraguṇānāha-śatāvaryaṅkurā iti|
-------------------------------------------------| rūkṣo vaṃśakarīrastu vidāhī
vātapittalaḥ||99||
Sa. vaṃśakarīro-vaṃśāṅkuro, rūkṣo
vidāhī vātapittakṛt|
Ā. rā. vaṃśāṅkuraguṇānāha-rūkṣa iti|
vaṃśo-veṇuḥ, tasya karīraḥ-aṅkuraḥ| nanu, doṣala ityucyatām, suśrutena
kaphakaratvasyoktatvāt-"veṇoḥ karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ| vidāhino
vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ||" iti| maivam| anārṣo'yaṃ pāṭhaḥ,
jaijjaṭopekṣitatvāt| ārṣastu-"veṇoh karīrāḥ śleṣmaghnāḥ" ityādi| uktaṃ hi
saṅgrahe (sū. a. 7)- "vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ| vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭupākāḥ
kaphāpahāḥ||" iti| mādhavakāreṇāpyuktam-"vātapittakarā rūkṣāḥ kaṭukā
rasapākataḥ| veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ|| iti|
yattukandavarge sauśrutīyāḥ paṭhanti (sū.a. 46/305)-"veṇoḥ karīrā guravaḥ
kaphamārutakopanāḥ|" iti| tadapyanārṣam, punaruktatvāt| vaṃśamūlāṅkuraviṣayaṃ
vā|
pattūro dīpanastiktaḥ plīhārśaḥkaphavātajit|
------------------------------------------|100|
Sa. patturo dīpanastiktarasaḥ
plīhādijit| pattūro-matsyākṣakaḥ|
Ā. rā. pattūraguṇānāha-pattūra iti|
pattūro-lohamāraḥ|
----------------------------------------------| kṛmikāsakaphotkledān kāsamardo
jayetsaraḥ||100||
Sa. kāsamardaḥ saraḥ kṛmyādīṃśca
nāśayati| utkledaḥsrotasāṃ mālinyenārdratvam|
Ā. rā. kāsamardaguṇānāha-kṛmīti|
utkledaḥ-kledādhikyam|
rūkṣoṣṇamamlaṃ kausumbhaṃ guru pittakaraṃ saram|
----------------------------------------------|101|
Sa. kusumbhaśākaṃ rūkṣamuṣṇavīryamamlaṃ
guru pittakṛtsaraṃ ca|
Ā. rā. kausumbhaguṇānāha-rūkṣoṣṇamiti|
kausumbhaṃkusumbhaśākam|
----------------------------------------------| gurūṣṇaṃ sārṣapaṃ
baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt||101||
Sa. sārṣapaṃ śākaṃ gurūṣṇavīryam|
tathā, viśaṃ-śakṛt, mūtraṃ ca badhnāti| tridoṣakṛcca| saṅgrahe tu (sū.a.7)
sakṣāratvamasyoktam| tatpāṭho hi-"sakṣāramadhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ ca guru
sārṣapam|" iti| suśrutena coktam (sū.a.46|238 ṭīkā)-"kaphaghnaṃ sārṣapaṃ
śākamāsuraṃ śākameva ca|" iti|
Ā. rā. sārṣapaguṇānāha-guruṣṇamiti|
sārṣapaṃ-sarṣapaśākam| saṅgrahe tu (sū. a.7)-"sakṣāramadhuraṃ snigdhamuṣṇaṃ
guru ca sārṣapam| śākānāmavaraṃ baddhaviṇmūtraṃ sarvadoṣakṛt||' iti|
yadbālamavyaktarasaṃ kiñcitkṣāraṃ satiktakam| tanmūlakaṃ doṣaharaṃ laghu
soṣṇaṃ niyacchhati||102||
gulmakāsakṣayaśvāsavraṇanetragalāmayān|
svarāgnisādodāvartapīnasāṃśca---------------|103|
Sa. yanmūlakaṃ bālaṃ,
avyaktarasaṃ-asphuṭāsvādam, tathā kiñcitkṣāraṃ-īṣatkṣāraguṇayuktaṃ
kāryato'numīyamānam, tathā satiktaṃ-īṣattiktakaṃ rasanendriyasya
kiñcidudvejakam, tanmūlakaṃ doṣāṇāṃ haraṃ-doṣaharam, nānyāvastham| bālaṃ
mūlakaṃ doṣaharamityanenāsya viśiṣṭā bālāvasthā doṣaharatvena niyamyate| na
sarvaṃ bālāvasthaṃ doṣaharam, api tvīdṛgrūpamityarthaḥ| anye tu
doṣayorharaṃ-doṣaharam, ityatra samāsaṃ kṛtvā |vātaśleṣmaghnatvamevāsya
pratijānate| yataḥ kiñciduṣṇavīryatvāt pittakaratvamasyāstyeva|
kiñcittiktarasopetatvena pittakartṛtvamasya vyāhartuṃ na yuktam| vakṣyati hi
(hṛ.sū.a.9|25)-"rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati|" iti| evaṃ
caitanmūlakaṃ vātaśleṣmaghnameva yuktam, na tu pittahṛcca, iti
teṣāmabhiprāyaḥ| etacca mūlakaṃ gulmādīnniyacchati| pīnasāṃśceti caśabdaḥ
samuccaye| anyānapyevaṃprāyān rogānniyacchatīti| suśrutastu
(sū.a.46|240)-sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā|" iti
yadbhedāntaramūce, tadapyatraiva bālamūlakalakṣaṇe'ntarbhūtamiti tantrakṛteha
pṛthaṅnoktam|
Ā. rā. atha mūlakaguṇānāha| tatra
bālamūlakaguṇānāha-yadbālamiti| bālaṃ-komalam| tasya
tisro'vasthāḥ,-prathamamavyaktarasam, tata īṣallavaṇam, tata īṣattiktam|
tadavasthātraye'pi doṣaharatvādiguṇam| svarāgnyoḥ sādaḥ|
-------------------------------mahatpunaḥ||103||
rase pāke ca kaṭukamuṣṇavīryaṃ tridoṣakṛt| gurvabhiṣyandi
ca------------------------|104|
Sa. avyaktarasādilakṣaṇāvasthāṃ vihāya
yāvadvyaktarasādyavasthaṃ tatsampadyate| tato'nantaraṃ krameṇa rasavipākayoḥ
kaṭukamuṣṇavīryaṃ tanmūlakaṃ mahat-vṛddhaṃ tridoṣakṛd gurvabhiṣyandi ca
bhavati| vṛddhasya ca mūlakasyānekā avasthāḥ sambhavanti| tatra
cāsyādyāvasthāyāṃ kiñcittridoṣakṛttvam, antyāvasthāyāṃ tvatiśayena
tridoṣakṛttvaṃ vedyam| saṅgrahe (sū.a.7) tvasya svāduvipākitvamuktam|
tatpāṭhe-"mahatpunaḥ| rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu vipāke sarvadoṣakṛt||" iti|
taccāmaviṣayam|
Ā. rā. mahadguṇānāha-mahatpunariti|
mahat-jaraṭham| saṅgrahe tu svādupākamuktam (sū.a. 7)-"mahatpunaḥ| rūkṣoṣṇaṃ
kaṭukaṃ svādu vipāke sarvadoṣakṛt||" iti| taccāmaviṣayam| tathā ca
khāraṇādiḥ-"rūkṣaṃ vidāhi tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ svādu pacyate| utkledi stambhi
gurvāmaṃ mūlakaṃ trimalolbaṇam||" iti| agnipakvaṃ tu kaṭupākameva|
-----------------------------------------------| ---------------snigdhasiddhaṃ
tadapi vātajit||104||
Sa. apiśabda evārthe|
tadeva-mahanmūlakaṃ snigdhasvinnaṃ vātajit| snigdhaṃ ca tatsvinnaṃ ca
snigdhasvinnam| na tvasnigdhasvinnmātramityarthaḥ|
Ā. rā.
snigdhasiddhaguṇānāha-snigdhasiddhamiti| snigdhairghṛtamāṃsarasādibhiḥ
sādhitaṃ-snigdhasiddham| yaddoṣalaṃ mahadapi snigdhasiddhaṃ vātaghnam|
kiṃpunaryaddoṣaghnaṃ bālam ? ityapiśabdārthaḥ|
vātaśleṣmaharaṃ śuṣkaṃ sarvam-----------|
------------------------------------------|105|
Sa. sarvaṃ-bālaṃ vṛddhaṃ ca mūlakaṃ,
śuṣkaṃ sat vātaśleṣmaharam|
Ā. rā.
śuṣkaguṇānāha-vātaśleṣmaharamiti| tadapītyanuvartate| pūrvavadapiśabdārthaḥ|
----------------------------āmaṃ tu doṣalam|
-------------------------------------------|105|
Sa. āmaṃ punarmūlakaṃ haritakatvena
yadbhakṣyate taddoṣalam| sarvamityatrāyatnakṛtena sambandhena sambadhyate|
tenādoṣalasya bālasyāpyāmasya doṣalatvam, na tu vṛddhasyaivetyarthaḥ| mūlakaṃ
nīlakaṇṭhāparasaṃjñam|
Ā. rā. āmaguṇānāha-sarvamiti|
sarvaṃ-bālaṃ mahacchukamārdraṃ ca| āmaṃ-anagnipakvam|
-------------------------------------------------| kaṭūṣṇo vātakaphahā
piṇḍāluḥ pittavardhanaḥ||105||
Sa. piṇḍāluḥ kaṭuko rase, vīrye coṣṇo,
vātakaphaghnaḥ pittakaraśca|
Ā. rā. piṇḍāluguṇānāha-kaṭūṣṇa iti|
piṇḍāluḥ vārāhīkandaḥ| sa hi vaktrālurucyate| uktaṃ hyāyurvedaprakāśe
paṇḍitakeśavena-"vārāhīkandaḥ piṇḍālustathā śabarakandakaḥ| prokto
mūlakamūlābho vaktrālustvakchadastathā||' iti| piṇḍaśabdena ca grāsavācinā
grasanaṃ-vaktraṃ lakṣyate| nanu, "gauṇamukhyayormukhye kāryasampratyayaḥ' iti
nyāyātpiṇḍāluśabdasya mukhyamarthaṃ piṇḍālukaṃ vihāya gauṇo'rtho vārāhīkandaḥ
kathaṃ grāhyaḥ ? iti cenna| 'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityādau mukhyārthabādhe
gauṇārthagrahaṇāt| atra ca mukhyārthasya bādhaḥ kaṭvādiguṇāyogāt| ata evāha
suśrutaḥ (sū. a. 46/304)- "piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru viṣṭambhi śītalam|" iti|
gauṇasya tu kaṭvādiguṇayogaḥ| uktaṃ hyāyurvedaprakāśe-"kiṭikandaḥ kaṭuḥ
svādustiktoṣṇaḥ kaṭupākyapi| svaryo rasāyanaṃ vṛṣyo balyaḥ pittavivardhanaḥ||
hanti śleṣmarutkuṣṭhamehamūtrāmayakṛmīn|" iti| suśruto'pyāha (su. a.
46/309)-"varāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭuko rasapākataḥ| mehakuṣṭhakṛmiharo vṛṣyo
balyo rasāyanam||' iti| kiñca piṇḍālukaṃ cedvivakṣitam, tadā"ālukāni ca
sarvāṇi" ityatra prastāve brūyāt| piṇḍālukamiti ca prayuñjīta| nāpi
piṇḍālukepiṇḍāluriti śabdo mukhyaḥ, gauṇatve tu tulyaḥ| nanu, vaktrāluśce
dvivakṣitastarhi vaktrālurityeva spaṣṭamucyatām| satyam| kintvevaṃvidhairapi
lākṣaṇikaiḥ śabdairdravyāṇyucyante, iti dyotayituṃ piṇḍālurityuktavān|
yathā-rodhrādau kadambe vācye kutsitāmba iti, kutsitaśabdena hi
kuśabdasamānārthena kadādeśo lakṣyate| asanādāvarjune vācye śvetavāha ityādi|
"bahubhiḥ paṭhyamānasya pāṭhatyeyaṃ samarthanā| hemādriṇā kṛtā kintu
tuṇḍāluriti paṭhyatām||" iti|
kuṭheraśigrusurasasumukhāsuribhūstṛṇam| phaṇijjārjakajambīraprabhṛti grāhi
śālanam||106|| vidāhi kaṭu rūkṣoṣṇaṃ hṛdyaṃ
dīpanarocanam| dṛkśukrakṛmihṛttīkṣṇaṃ doṣotkleśakaraṃ laghu||107||
Sa. kuṭherādi śālanaṃ grāhi vidāhi
kaṭukaṃ rasapākayo rūkṣamuṣṇavīryam hṛdyamagnidīpanaṃ ca| tathā,
dṛgādihṛttīkṣṇam| tathā, doṣān-vātādīn, utkleśayati-kopayan sthānāccālayati,
itī doṣotkleśakaram, laghu ca| śālanaṃ-avadaṃśaḥ, yena sahānnaṃ bhoktuṃ
yujyate| kuṭhero-vaikuṇṭhakaḥ| śigruḥ-phalapatrakaḥ| surasaḥ-kṛṣṇatulasī|
sumukhaḥ-kaṭupatrakaḥ| āsurī-rājikā| bhūstṛṇaṃ-guhyabījakam|
'phaṇijjako-maricakastīkṣṇagandhaḥ prakīrtitaḥ|' ārjakaḥ-kharapatrakaḥ|
jambīraḥ-karapatrakaḥ| prabhṛtiśabdena saṅgrahoktā gṛhyante
(sū.a.7)-"dhānyatumbarusāleyayavānīśṛṅgaberakāḥ| parṇāśo gṛñjano'jājī kaṇḍīraṃ
gajapippalī|| phaṇijjārjakajambīrakharāśvākālamālikāḥ| dīpyakaḥ kṣavako dvīpī
bastagandhādi baddhaviṭ||" iti| tantrāntare coktam-"kaṭutiktarasā śītā
kaphapittavināśinī| vipāke madhurā laghvī taskarāṅgulikā smṛtā||" iti|
Ā. rā.
kuṭherādiharitakaguṇānāha-kuṭhereti| kuṭheraḥ-kālamālā| śigruḥ-śobhāñjanaḥ|
surasaḥ-tulasī| sumukhaḥ-kuṭherasadṛśo'lpaḥ| āsurī--rājikā|
bhūstṛṇaṃ-mālātṛṇam| phaṇijjaḥ-maricakaḥ| arjakaḥ-parṇāsaḥ|
jambīraḥ-jambīrasadṛśaḥ kiñcittīkṣṇaḥ| prabhṛtiśabdāt kustumbaryādayaḥ| uktaṃ
hi saṅgrahe (sū. a. 7)- "dhānyatumbaruśaileyayavānīśṛṅgaberikāḥ| parṇāśo
gṛñjano'jājī gaṇḍīro gajapippalī|| phaṇijjārjakajambīrakharāśvākālamālikāḥ|
dīpyakaḥ kṣavako dvīpī bastagandhādi baddhaviṭ||' iti| śālanaṃ-haritakam,
yadupadaṃśeṣu yujyate yena ca vyañjanaṃ vāsyate| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 7)-
"vargo haritakākhyo'yamupadaṃśeṣu yujyate| vāsano vyañjanānāṃ ca hṛdyo
rocanadīpanaḥ||" iti| doṣotkleśakaratvaṃ caiṣāmārdrāvasthāyāmeva,
phalavyatirekeṇa ca| yadāha carakaḥ (sū. a. 27/172)- "śuṣkāṇi
kaphavātaghnānyetānyeṣāṃ phalāni ca|"" iti|
hidhmākāsaviṣaśvāsapārśvarukpūtigandhahā|
surasaḥ----------------------------------|108|
Sa. suraso hidhmādighnaḥ|
pūtigandhaṃ-daurgandhyaṃ, saurabhyotpādanāddhanti|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra
surasaguṇānāha-hidhmākāseti| pūtigandho-daurgandhyam|
------------------------------------------------| ------------------sumukho
nātividāhī garaśophahā||108||
Sa. sumukhaḥ-kaṭupatrākhyaḥ,
kiñcidvidāhī garaśophau ca hanti|
Ā. rā. sumukhaguṇānāha-sumukha iti|
garaṃ-kṛtrimaviṣam|
ārdrikā tiktamadhurā mūtralā na ca pittakṛt|
----------------------------------------------|109|
Sa. ārdrikā-ārdradhānikā, tiktamadhurā
mūtrakarī pittaṃ ca na karoti|
Ā. rā. ārdrīkāguṇamāha-ārdriketi|
ārdrikā-kustumbarī| na ca pittakṛditi harītakatvātprāptaṃ harītakatvātprāptaṃ
pittotkleśanatvaṃ niṣedhati|
------------------------------------------------| laśuno bhṛśatīkṣṇoṣṇaḥ
kaṭupākarasaḥ saraḥ||109|| hṛdyaḥ keśyo
gururvṛṣyaḥ snigdho rocanadīpanaḥ| bhagnasandhānakṛdbalyo
raktapittapradūṣaṇaḥ||110||
kilāsakuṣṭhagulmārśomehakrimikaphānilān| sahidhmāpīnasaśvāsakāsān hanti
rasāyanam||111||
Sa. laśuno'titīkṣṇo'tyuṣṇavīryaḥ,
kaṭupākarasaḥ saraḥ- bhedī, hṛdyādiguṇayuktaśca| kilāsādīn hanti, raktapittaṃ
ca karoti| kilāsaṃ-śvitram| kandasyaivāyaṃ guṇavīryanirdeśo bodhyaḥ|
patramadhyayormadhuratvāt bhṛśoṣṇatvānupapattiḥ| tathā coktaṃ saṅgrahe
(sū.a.7)-"patre sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ| tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ
kande" iti|
Ā. rā. laśunaguṇānāha-laśuna iti|
kilāsaṃśvitram| kandasyaivaite guṇāḥ| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a.7)- "patre
sakṣāramadhuro madhye madhurapicchilaḥ| tīkṣṇoṣṇo laśunaḥ kande" ityādi|
palāṇḍustadguṇanyūnaḥ śleṣmalo nātipittalaḥ|
----------------------------------------------|112|
Sa. palāṇḍuḥ-dhavalākṣakākhyaḥ,
tadguṇanyūnaḥ,-tasya-rasonasya guṇāstadguṇāḥ, tairhīnaḥ|
laśunātkiñciddhīnaguṇa ityarthaḥ| tathā śleṣmalo nātipittaṃ ca karoti| na tu
laśunavatkaphaghno'tipittakṛcca| kaphavātārśasāṃ svede bhakṣaṇe ca
prabhāvātpathyaḥ| tantrāntare'nyo'pyuktaḥ, yathā (suśrute
sū.a.46|247)-"snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyo'tha medhākaphapuṣṭidaśca|
svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ"|| iti|
Ā. rā. palāṇḍuguṇānāha-palāṇḍuriti|
tadguṇaiḥ-laśunaguṇaistīkṣṇoṣṇatvādibhiḥ, nyūnaḥ-hīnaśaktibhiryuktaḥ| saṅgrahe
tu (sū. a. 7)- "vipāke madhurastu saḥ| kaphaṃ karoti pittaṃ ca,
kevalānilanāśanaḥ||" iti|
------------------------------------------------| kaphavātārśasāṃ pathyaḥ
svede'bhyavahṛtau tathā||112|| tīkṣṇo
gRañjanako grāhī pittināṃ hitakṛnna saḥ|
------------------------------------------------|113|
Sa. gṛñjanakastīkṣṇo grāhī
pittināmahitaśca|
Ā. rā.
gṛñjanakaguṇānāha-kaphavātārśasāmiti| gṛñjanakaḥ-palāṇḍubhedaḥ| uktaṃ ca
bāṣpacandreṇa-"gandhākṛtirasaistulyo gṛñjanastu palāṇḍunā|
sūkṣmanālāgrapatratvādbhidyate'sau palāṇḍutaḥ||' iti| sa ca svedane bhojane ca
prayuktaḥ kaphavātajānyarśāsi hanti, pittavatāṃ narāṇāmapathyaḥ|
------------------------------------------------| dīpanaḥ sūraṇo rucyaḥ
kaphaghno viśado laghuḥ||113||
viśeṣādarśasāṃ pathyaḥ--------------------------|
------------------------------------------------|114|
Sa. sūraṇo nāma kandaviśeṣo dīpano
rucyaḥ śleṣmaghno viśado laghurarśasāmatipathyaśca|
Ā. rā. sūraṇaguṇānāha-dīpanaḥ sūraṇa
iti| viśadoviśadaguṇaḥ|
------------------------bhūkandastvatidoṣalaḥ|
------------------------------------------------|114|
Sa. bhūkandaḥ bhūsphoṭākhyaḥ
prāvṛḍudbhavaḥ prasiddha eva| sa cātyarthaṃ doṣalaḥ|
Ā. rā. bhūkandaguṇānāha-bhūkanda iti|
bhūkandobhūsphoṭaḥ|
------------------------------------------------| patre puṣpe phale nāle kande
ca gurutā kramāt||114||
Sa. patrādīnāṃ yathottaraṃ
kramādgurutvam| tena patraśākamapekṣya puṣpaśākaṃ guru, tataḥ phalaśākam, tato
nālaśākam, tato'pi kandaśākamiti| evaṃ haritakeṣvapi gurutvaṃ vedyam|
bāhulyena caitaduktam| mūlake hi vaiparītyaṃ dṛśyate| tathā hi- mūlakasya hi
kande laghutvam| ata eva munirapyāha (?)-"mūlake tu viparyayaḥ|"iti| śākānāṃ
haritakānāṃ ca yeṣāmiha paryāyā noktāsteṣāṃ sadvaidyebhyo'vagantavyāḥ| atha
varāvaratvaṃ nirdhārayati-
Ā. rā. puṣpādiśākānāṃ
gauravatāratamyamāha-puṣpe patra iti| utsargo'yam| apavādastu yathāyatham|
yathā-mūlake suśrutenoktam (sū. a. 46/243)- "puṣpaṃ ca patraṃ ca phalaṃ
tathaiva yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ|" iti|
varā śākeṣu jīvantī sārṣapaṃ tvavaraṃ param| iti śākavargaḥ||2||
------------------------------------------------|115|
Sa. śākeṣu madhye jīvantī varā|
sārṣapaṃ punaravaram| iti śākavargaḥ|
Ā. rā. śākānaṃ tāratamyamāha-varā
śokeṣviti| paramiti-anyānyapi praśastāni, jīvantī tu praśastatarā| yadāha
suśrutaḥ (sū. a. 46/335)- "satīno vāstukaścañcuścillī mūlakapotika|
maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate||" iti| saṅgrahe tu (sū. a.
7)-"śyāmāśālmalikāśmaryaphañjībāṣpikayūthikāḥ|
vṛkṣādanīkṣīravṛkṣabimbītunikavṛkṣakāḥ|| rodhraḥ śaṇaḥ karbudāraḥ
saśelurvṛṣamūṣikā| bhallātakaḥ kovidāraḥ kamalotpalakiṃśukam|| paṭolādiguṇaṃ
svādu kaṣāyaṃ pittajitparam| baddhamūtrā sarā phañjī karīraṃ syādabhīrujam||
satiktaṃ laghu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ doṣatrayapraṇut| vātapittaharā bhaṇḍī parvaṇī
parvapuṣpilkā|| [*sata rūḍhaṃ kadambaṃ ca rūkṣaṃ grāhi himaṃ guru| laghuruṣṇā
sarā tiktāsorubūkā ca lāṅgalī|| vātalau kaṭutiktāmlau bhedinau tilavetasau|
tadvat pañcāṅgulo, vaṃśakarīrāstu vidāhinaḥ|| bilvarāsrābalāśākaṃ
vātaghnamatisārajit| vāyuṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ gaṇḍīracitrakau|| ] iti| iti
śākavargaḥ|
atha phalavargaḥ| ------------------------------------------------| drākṣā
phalottamā vṛṣyā cakṣuṣyā sṛṣṭamūtraviṭ||115||
svādupākarasā snigdhā sakaṣāyā himā guruḥ|
nihantyanilapittāsratiktāsyatvamadātyayān||116||
tṛṣṇākāsaśramaśvāsasvarabhedakṣatakṣayān|
------------------------------------------------|117|
Ā. rā. phalānāmāhārakāle
śākebhyo'lpopayogitvācchākavargādanantaraṃ phalavarga ucyate|
kharanāde'pyuktam-"bhuktāvasāne phalaṃ bhujyate, iti phalavargo'bhidhīyate"
ityāha----
Sa. phaleṣuttamā-phalottamā
gostanīparyāyā drākṣā| sā vṛṣyādiguṇayuktā| sakaṣāyā-īṣatkaṣayā| anilādīn
kṣayāntān hanti| udāvartaharatvaṃ carakamuninā'syā uktam| tacca
snigdhatvavṛṣyatvasṛṣṭaviṇmūtratvenehoktaprāyam| anyāsāṃ ca drākṣāṇāṃ
guṇahīnatvaṃ deśādyanurodhāt kalpyam|
Ā. rā. atha phalavargaḥ| tatra
drākṣaguṇānāha-drākṣeti| uttameti siddhe
phalagrahaṇamuttamebhyo'pyuttamārtham| uttamānyuktāni suśrutena (sū.a.
46/334)- "dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ saparūṣakam| rājādanaṃ mātuluṅgaṃ
phalavarge praśasyate||" iti| tiktāsyatvaṃ-mukhasya tiktarasatvam|
vātaghnatvaṃ ca-koṣṭhavātavyatirekeṇa, "vātahṛttve'pi mṛdvīkākharjūraṃ
koṣṭhavātakṛt|" iti saṅgrahavacanāt (sū. a. 7)|
------------------------------------------------| udriktapittāñjayati
trīndoṣānsvādu dāḍimam||117|| pittāvirodhi
nātyuṣṇamamlaṃ vātakaphāpaham| sarvaṃ hṛdyaṃ laghu snigdhaṃ grāhi
rocanadīpanam||118||
Sa. udriktaṃ-atiriktaṃ, pittaṃ yeṣāṃ
tāṃstathāvidhān trīn doṣān madhuraṃ dāḍimaṃ jayati| madhurasya pūrvakathanaṃ
prādhānyakhyāpanārtham| pittetyādi| amladāḍimaṃ pittāvirodhi-na pittaṃ kurute
na ca pittaṃ śamayati| ata evaitadvātakaphāpahamuktam| sarvaṃ-madhuramamlaṃ,
ca, yaddāḍimaṃ tat hṛdyādiguṇasaṃyuktam| muninā tūktam
(ca.sū.a.27|146)-"rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tatpittānilakopanam|" iti|
Ā. rā. atha dāḍimaguṇāḥ| tatra
svādudāḍimaguṇānāha-udriktapittāniti| amladāḍimaguṇānāha-pittāvirodhīti|
pittāvirodhipittodāsīnam| snigdhāmlasyaivaite guṇāḥ, "rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu
tatpittānilakopanam|" iti khāraṇādi (caraka)- vacanāt|
svādvamlasādhāraṇaguṇānāha-sarvaṃ hṛdyamiti|
mocakharjūrapanasanārikelaparūṣakam| āmrātatālakāśmaryarājādanamadhūkajam||119||
saivīrabadarāṅkollaphalguśleṣmātakodbhavam|
vātāmābhiṣukākṣoḍamukūlakanikocakam||120||
urumāṇaṃ priyālaṃ ca bṛṃhaṇaṃ guru śītalam| dāhakṣatakṣayaharaṃ
raktapittaprasādanam||121|| svādupākarasaṃ
snigdhaṃ viṣṭambhi kaphaśukrakṛt|
------------------------------------------------|122|
Sa. mocādipriyālāntaṃ
bṛṃhaṇatvādiyuktam| mocaṃ-kadalīphalam| nārikelaṃ-romaphalākhyam|
paruṣako-mṛduphalaḥ| āmrātaḥ-kapicūḍaḥ| tālaḥ-talaḥ| kāśmaryaṃ-kāśmarīphalam|
rājādanaṃ-kṣīraśuklā| sauvīraṃ-badaram| badaraṃ-karṇikābadaram| aṅkolla iti
bilvaḥ| phalguḥ-kākodumbarikā| śleṣmātakaṃ-śeluḥ| abhiṣukaṃ-syārāṭam|
ākṣoḍaṃ-snehaphalākhyam| mukūlakaṃ- dantīphalam| nikocakaṃ-saralaphalam|
urumāṇaṃ-snigdhaphalam| priyālaṃ-sannataruḥ|
Ā. rā. mocādiguṇānāha-mocakharjūreti|
mocaṃkadalīphalam| kharjūraṃ-kharjūrīphalam| panasaṃ-kaṇṭakiphalam|
nārikelaṃ-tryakṣam| parūṣakaṃ-dhanvanasadṛśaṃ mṛdvalpāsthiphalam|
āmrātaḥ-kapītanaḥ| tālaḥ-tāladrumaḥ| kāśmaryaṃśrīparṇī| rājādanaṃ-kapipriyam|
madhūko-madhudrumaḥ| madhūkajaṃ dvividhaṃ,- phalaṃ puṣpaṃ ca| yadāha suśrutaḥ
(sū. a.46/186)- "bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ tu madhūkakusumaṃ guru| vātapittopaśamanaṃ
phalaṃ tasyopadiśyate||' iti| dvividhamapyatra grāhyam, guṇābhedāt| tebhyo
jātaṃ phalam| sauvīrabadarebadarabhedau| uktaṃ hi-"karkandhu kolaṃ badaraṃ
sauvīraṃ siñcatīphalam| yathottaraṃ mahatsvādu pañcadhā badarīphalam||' iti|
tatra kolakarkandhunī svādutvābhāvānnātra paṭhite| vakṣyati hi (a. 6/137)-
"tathā'mlaṃ kolakarkandhu" ityādi| siñcatīphalaṃ tiktakaṣāyatvānnoktam| ata
eva saṅgrahe tindukādau paṭhitvā viśeṣaguṇā uktāḥ (sū. a. 7)-"bṛṃhaṇaṃ
vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam|" iti| nanu, "karkandhukolabadaramāmaṃ
pittakaphāvaham| pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram|| purātanaṃ
tṛṭśamanaṃ śramaghnaṃ dīpanaṃ laghu|" iti suśrutena (sū. a. 46/145) kolatulyaṃ
badaramuktam, iha tu sauviratulyamiti virodhaḥ| maivam| suśrutenāpi
sauvīratulyamuktam (sū. a. 46/146)- "sauvīrabadaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ
vātapittajit|" iti| sauvīraṃ ca badaraṃ ceti dvandvaikatvam| pūrvatra tu kolaṃ
ca tadbadaraṃ ceti karmadhārayāt| viparītaṃ kuto na syāt ? iti cenna| saṅgrahe
viśeṣaguṇoktau (sū.a.7)-"badaraṃ saraṇātmakam|" iti badaragrahaṇāt| na ca
badaraśabdena sauvīram, sauvīramityakaraṇāt saratvābhāvācceti|
aṅkollaḥ-aṅkoṭhaḥ| phalguḥ-kākodumbarikā| śleṣmātakaḥ-śeluḥ|
vātāmādyurumāṇāntaṃ-uttarāpathe prasiddham| vātāmaḥ-snigdhamadhuramajjaṃ
phalam| ākṣoḍaṃ-madanaphalasadṛśaṃ madhye kiñcidunnatarekham|
mukūlakaṃ-dantīphalasadṛśam| nikocakaṃ-aṅgkollaphalasadṛśam|
priyālaṃ-cāraphalam| raktapittaprasādanaṃ-raktapittayornirmalīkaraṇam|
------------------------------------------------| phalaṃ tu pittalaṃ tālaṃ
saraṃ kāśmaryajaṃ himam||122||
śakṛnmūtravibandhaghnaṃ keśyaṃ medhyaṃ rasāyanam| vātāmādyuṣṇavīryaṃ tu
kaphapittakaraṃ saram||123|| paraṃ vātaharaṃ
snigdhamanuṣṇaṃ tu priyālajam| priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ||124||
kolamajjā guṇaistadvattṛṭchardiḥkāsajicca saḥ|
------------------------------------------------|125|
Sa. tālasyedaṃ tālaṃ phalaṃ pittakāri|
kāśmaryajaṃ phalaṃ saraṃ śītavīryādiguṇayuktam| madhūkabadarayorapi
viśeṣāntaramuktaṃ saṅgrahe (sū.a.7)-"madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ
saraṇātmakam|" iti| vātāmādīnāṃ guṇaviśeṣapradarśanārthaṃ nirdhāritam|
tuḥ-viśeṣe| vātāmādikamuṣṇavīryaṃ kaphapittakaraṃ saramatiśayena vātaghnaṃ
snigdhaṃ ca| ādiśabdenā'bhiṣukādīnāṃ grahaṇam| priyālajātaṃ- priyālajaṃ
phalamanuṣṇavīryam| turviśeṣe, viśeṣastu śītavīryatvameva| śeṣaṃ bṛṃhaṇādi
sarvaṃ samānam| priyālasya majjā-asthyabhyantaraṃ, madhurādiguṇayuktam|
badaramajjā guṇaistadvat-priyālamajjāvat, tṛḍādijicca| tantrāntare coktam
(suśrute sū.a.43|205)-"baibhītako madakaraḥ kolānāṃ pittanāśanaḥ|" tathā,
"tālakharjūrādīnāṃ mastakamajjānaḥ svādupākā vṛṣyāḥ śītavīryāśca|" iti
suśruto'paṭhat(?)|
Ā. rā. atra keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra
tālaphalaguṇānāhaphalaṃ tviti| yattu, "phalaṃ svādurasaṃ teṣāṃ tālajaṃ
gurupittahṛt||" iti suśrutena (sū. a. 46/179) pittaharatvamuktam, tat
pakvaviṣayam| ata eva carakeṇa siddhānīti viśeṣitam (sū. a.
27/126)-"tālasasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca| bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni
madhurāṇi ca||' iti| vyākhyātaṃ ca bāṣpacandreṇa,- "tālasasyānitālaphalāni,
siddhāni-pakvāni, madhurasnigdhaśītatvena vātapittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ ca
vedyam|" iti| kāśmaryajaguṇānāha-kāśmaryajamiti| vātāmādiguṇānāha-vātāmādīti|
vātāmādipriyālāntam| priyālaguṇānāha-anuṣṇaṃ tu priyālajamiti| nañatra
viruddhārthaḥ| uṣṇaśabdena vīryaṃ pittaṃ ca, tena śītalaṃ pittaghnaṃ ca
priyālajam| uktaṃ ca suśrutena (sū. a. 46/156)-"vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ
guru śītalam|" iti| priyālamajjaguṇānāha-priyālamajjeti| majjā-asthyantarvarti
bījam| kolamajjaguṇānāha-kolamajjeti| kolaṃ-badaram|
------------------------------------------------| pakvaṃ sudurjaraṃ bilvaṃ
doṣalaṃ pūtimārutam||125|| dīpanaṃ
kaphavātaghnaṃ bālaṃ, grāhyubhayaṃ ca tat|
------------------------------------------------|126|
Sa. bilvaṃ pakvaṃ sudurjaraṃ
pūtimārutaṃ ca-durgandhyapānavātakṛt bhavati| bālaṃ-asampūrṇamanupacitaṃ
bilvaṃ, dīpanaṃ kaphavātaghnam| ubhayaṃ-āmaṃ pakvaṃ ca, grāhi-mūtrapurīṣādeḥ
saṅgrahaṇam|
Ā. rā. atha bilvam| tatra
pakvabilvaguṇānāha-pakvamiti| pūtimārutaṃ-durgandhyadhovātapravartakam|
saṅgrahe tu (sū. a.7)-"gurvagnisādakṛdbilvam" iti|
bālabilvaguṇānāha-dīpanamiti| pakvabālasādhāraṇaguṇānāha-grāhīti|
------------------------------------------------| kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ
doṣalaṃ, doṣaghāti tu||126|| pakvaṃ
hidhmāvamathujit, sarvaṃ grāhi viṣāpaham|
------------------------------------------------|127|
Sa. āmaṃ kapitthaṃ kaṇṭhaṃ hanti,
doṣalaṃ-tridoṣakṛt| pakvaṃ kapitthaṃ doṣaghnaṃ hikkācchardihṛcca| sarvaṃ-āmaṃ
pakvaṃ ca kapitthaṃ, grāhi viṣāpahaṃ ca| āmakapitthasya kaṣāyatvaṃ
kaṇṭhaghnatvenaivoditam, amlatvaṃ cāmlavargamadhye pāṭhādavagatam| pakvasya ca
madhuratvaṃ suprasiddhamitīhaitannoktam| tathā, āmakapitthaguṇakathanena ca
tathāvidhāni kaṣāyāmlasvabhāvāni vividhāni kapitthāni sadaivāmakapitthaguṇāni
vedyāni| pakvakapitthaguṇakathanena ca tathāvidhāni mādhuryānuviddhāni sadā
pakvaguṇāni vedyāni|
Ā. rā. atha kapittham| tatra
āmakapitthaguṇānāha-kapitthamiti| āmaṃ- bālam| kaṇṭhaghnaṃ-svarasādakṛt|
doṣalaṃ-doṣatrayakaram| tatra pittānilau kaphena saṃsṛṣṭau, asaṃsṛṣṭau ca
karoti| kaphaṃ tu tābhyāṃ saṃsṛṣṭameva| "āmaṃ kapitthamasvaryaṃ kaphaghnaṃ
grāhivātalam|" iti suśrutena(sū.a. 46/147) kaphaghnatvasyoktatvāt| nanu, evaṃ
cet doṣaśabdena pittānilāveva gṛhyetām| maivam|" kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnam
kaṣāyāmlaṃ tridoṣakṛt|" iti saṅgrahe(sū.a.7) trigrahaṇāt|
pakvaguṇānāha-doṣaghātīti| vamathuḥ-chardiḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)-" pakvaṃ
rucyaṃ kaṣāyāmlaṃ svādu hidhmāvamipraṇut| doṣaghnaṃ khāṇḍavāriṣṭarāgayuktiṣu
pūjitam|" iti| āmapakvasādhāraṇaguṇānāha- sarvaṃ grāhīti|
------------------------------------------------| jāmbavaṃ guru viṣṭambhi
śītalaṃ bhṛśavātalam||127|| saṅgrāhi
mūtraśakṛtorakaṇṭhyaṃ kaphapittajit|
------------------------------------------------|128|
Sa. jāmbavaṃ gurvādiguṇayuktam,
mūtraśakṛtośca saṅgrahaṇam| kaṇṭhāya na hitam, kaphapittajicca| jāmbavamiti
phalārthe "jambvā vā " ityaṇ|
Ā. rā. jāmbavaguṇānāha-jāmbvamiti|
jāmbavaṃ jambuphalam|
āmrasya tryavasthasyāpyupayogadarśanāttathaiva guṇānāha----
------------------------------------------------| vātapittāsrakṛdbālaṃ,
baddhāsthi kaphapittakṛt||128|| gurvāmraṃ
vātajitpakvaṃ svādvamlaṃ kaphaśukrakṛt|
------------------------------------------------|129|
Sa. vātetyādi| āmramiti vakṣyamāṇena
sambandhaḥ| āmraṃ-cūtākhyaṃ, bālaṃ sadvātapittāsrakṛt| baddhāsthi-sañjātāsthi,
kaphapittakṛt| pakvamāmraṃ guru vātajit madhurāmlaṃ kaphaśukrakṛcca| saṅgrahe
(sū.a.7) sahakārarasasyāpi guṇā uktāḥ| yathā-"sahakāraraso hṛdyaḥ surabhiḥ
snigdharocanaḥ|" iti|
Ā. rā. athāmram| tatra
bālāmraguṇānāha-vātapittāsreti| saṅgrahe tu (sū. a. 7)-"bālaṃ kaṣāyakaṭvamlaṃ
rūkṣaṃ vātāsrapittakṛt|" iti| baddhāsthiguṇānāha-baddhāsthīti|
baddhāsthi-saṃhatāvayavāsthi, madhyāvasthamityarthaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.7)-"
sampūrṇamāmramamlaṃ ca raktapittakaphapradam|" iti|
pakvaguṇānāha-gurvāmramiti| saṅgrahetu (sū.a.7)-"svādu sāmlaṃ guru snigdhaṃ
mārugghnamapittalam| hṛdyaṃ paryāgataṃ śleṣmamāṃsaśukrabalapradam|| sahakāraso
hṛdyaḥ surabhiḥ snigdha rocanaḥ| [*dīpanaḥ
pittavātaghnaḥśukraśoṇitaśuddhikṛt|| ]" iti| "tvaṅmūlapallavaṃ grāhi kaṣāyaṃ
pittanāśanam|" iti (dhanvantarīyanighaṇṭau vargaḥ 5/7)|
------------------------------------------------| vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ
vātaśleṣmaharaṃ laghu||129||
Sa. vṛkṣāmlaṃ grāhyādiguṇairyuktam|
vātaśleṣmahṛllaghu ca| kośāmraṃ ca kiñcidetasmānnyūnaguṇaṃ jñeyam| tathā ca
saṅgrahe (sū.a.7)-"vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ laghu rocanadīpanam|
vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmrajaṃ tataḥ|| iti|
Ā. rā. vṛkṣāmlaguṇānāha-vṛkṣāmlamiti|
vṛkṣāmlaṃtttiḍīkam| pakvasyaivaite guṇāḥ| "vātāpahaṃ tintiḍīkamāmaṃ
pittabalāsakṛt|" iti suśrutena (sū. a. 46/159) tu bālasya balāsakaratvamuktam|
saṅgrahe tu (sū.a.7)-"rocanadīpanam| vātaśleṣmaharaṃ kiñcidūnaṃ kośāmrajaṃ
tataḥ||" iti|
śamyā gurūṣṇaṃ keśaghnaṃ rūkṣam---------------|
------------------------------------------------|130|
Sa. phalāpekṣayā ṣaṣṭhī| śamyāḥ phalaṃ
guru uṣṇavīryaṃ keśaghnaṃ rūkṣaṃ ca|
Ā. rā. śamīphalaguṇānāha-śamyā iti|
śamyāḥ phalam| "phalaṃ tu pittalaṃ" ityataḥ phalamanuvartate|
--------------------------------pīlu tu pittalam| kaphavātaharaṃ bhedi
plīhārśaḥkṛmigulmanut||130|| satiktaṃ svādu
yatpīlu vātyuṣṇaṃ tattridoṣajit|
------------------------------------------------|131|
Sa. pīluphalaṃ ca pittalaṃ
yāvadgulmanut| satiktaṃ-īṣattiktaṃ madhuraṃ ca yatpīlu tannātyuṣṇaṃ
tridoṣajicca|
Ā. rā. pīluphalaṃ ca pittalaṃ
yāvadgulmanut| tatra kaṭukaguṇānāha-pīlutviti| atra kaṭukaṃ pīlu grāhyam,
tiktamadhurasya vakṣyamāṇatvāt, "kaṭupākarasaṃ bhedi tīkṣṇoṣṇaṃ pīlu
pittalam|" iti saṅgrahavacanācca (sū.a.7)| tiktamadhuraguṇānāha-satiktamiti|
mātuluṅgasya tvaṅmāṃsakesarāṇāṃ pṛthagupayogadarśanāt pṛthageva guṇānāha----
------------------------------------------------| tvaktiktakaṭukā snigdhā
mātuluṅgasya vātajit||131|| bṛṃhaṇaṃ
madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru| laghu tatkesaraṃ
kāsaśvāsahidhmāmadātyayān||132||
āsyaśoṣānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān gulmodarārśaḥśūlāni mandāgnitvaṃ ca
nāśayet||133||
Sa. bījapūrakasya tvak tiktakaṭukā
rase, snigdhā vātaghnī ca| kharanādastvāha-"tvaṅmātuluṅgātkaṭukā gurvī
vātaprakopanī| iti carake'pyuktam (?)-"gurvī tvagasya kaṭukā mārutasya
prakopanī|" iti| etanmatānusāriṇastvatraivaṃ pāṭhaṃ
paṭhanti,-"tvaktiktakaṭukā'snigdhā mātuluṅgasya vātakṛt|" ityakārapraśleṣāt|
māṃsaṃ-kesarādarvāk, bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ vātapittahṛt guru ca|
tasya-mātuluṅgasya kesaraṃ, tatkesaraṃ laghu| tathā, kāsādīn
mandāgnitvāntānnāśayet|
Ā. rā. atha mātuluṅgam| tatra
tvagguṇānāha-tvagiti| nanu, "tvaṅmātuluṅgātkaṭukā gurvī vātaprakopaṇī|" iti
khāraṇādivacanena virodhaḥ| maivam| sāmaṃ vāyuṃ hanti, nirāmaṃ tu karotīti
viṣayabhedāt| viparītaṃ kuto na syāt ? iti cet na| "tvaktiktā durjarā tasya
vātakṛmikaphāpahā| iti suśrutena (sū.a. 46/149) śleṣmaghnatvasyoktatvāt|
śleṣmaghnaṃ cāmaghnaṃ dṛṣṭameva| tanmāṃsaguṇānāha-bṛṃhaṇamiti|
tvakkesaravyatirikto'vayavo-māṃsam| kesaraguṇānāha-ladhviti|
bhallātakasya tvaṅmāṃsaṃ bṛṃhaṇaṃ svādu śītalam| tadasthyagnisamaṃ medhyaṃ
kaphavātaharaṃ param||134||
Sa. tvak ca māṃsaṃ ca tvaṅmāṃsaṃ
bhallātakasambandhi, bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ śītalaṃ ca|
tasya-bhallātakasyāsthi,-tadasthi, agnisamaṃ-tīkṣṇatvāt
agnivatsphoṭakakartṛtvāt(cca)| athavā, agniḥ-citrakaḥ, tasya guṇadoṣakartṛtayā
tulyaṃ bhallātakāsthīti| tathā, medhāyai hitam| atikaphavātaghnam|
Ā. rā. atha bhallātakam| tatra
tvaṅmāṃsaguṇānāha-bhallātakasyeti| asthivyatirikto'vayavaḥ
puṣpākhyaḥ-tvaṅmāṃsam| asthiguṇānāha-tadasthīti|
agnisamaṃ-agnivaddāhapākādikaram|
svādvamlaṃ śītamuṣṇaṃ ca dvidhā pālevataṃ guru|
rucyamatyagniśamanam----------------------------|135|
Sa. pālevataṃ-raivatakākhyaṃ dvidhā|
kathaṃ dviprakāram ? ityāha-svādu amlaṃ ca, tattu yathāsaṃkhyena śītamuṣṇaṃ
ca| tathā, dvayamapi guru rucyamatyagniśamanaṃ ca| athavā yathāsambhavaṃ
sambandhaḥ,-madhuraṃ guru atyagniśamanaṃ ca, amlaṃ rucyamiti|
Ā. rā. pālevataguṇānāha-svādvamlamiti|
pālevataṃtindukākāram| taddvividhaṃ,- svādu amlaṃ ca| yanmadhuraṃ tacchītam,
yadamlaṃ taduṣṇam, ubhayamapi gurvādiguṇam|
------------------------------------------------| ---------------------rucyaṃ
madhuramārukam||135|| pakvamāśu jarāṃ yāti
nātyuṣṇagurudoṣalam| ------------------------------------------------|136|
Sa. madhuramārukaṃ rucyaṃ bhavati|
apakvasyaivaite guṇā vedyāḥ| yasmādāha-pakvamityādi| pakvaṃ sattadāśu-drāgeva
pariṇāmaṃ yāti| kiñjiduṣṇavīryam kiñcidguru, kiñciddoṣalaṃ-apathyam|
nighaṇṭāvuktam (dhanvantarīye va.5|38)-"ārukaṃ vīrasenaṃ ca vīrā vīrārukaṃ
tathā| vidyājjātiviśeṣeṇa taccaturvidhamārukam|| iti|
Ā. rā. pakvārukaguṇānāha-rucyamiti|
ārukaṃ-vīrasenam| āśu jarāṃ yāti-śīghraṃ pacyate|
nātyuṣṇagurudoṣalatvaṃ-amlāpekṣayā| ata eva doṣaśabdena pittaśleṣmāṇau
grāhyau| amlasya hi pittaśleṣmalatvaṃ vakṣyati| tathā ca khāraṇādiḥ-"nātyuṣṇaṃ
guru vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittalam| ārukaṃ madhuraprāyamamlaṃ tu
kaphapittalam||" iti| ārukaṃ-bhavyamityeke| tanna| "bhavyaṃ svādukaṣāyāmlaṃ
rūkṣaṃ gurvātsyaśodhanam| śītaṃ grāhyarucicchardiraktapittakaphāpaham||" iti
khāraṇādinā pṛthagguṇakathanāt|
------------------------------------------------| drākṣāparūṣakaṃ cārdramamlaṃ
pittakaphapradam||136|| gurūṣṇavīryaṃ
vātaghnaṃ saraṃ sakaramardakam|
------------------------------------------------|137|
Sa. drākṣāparūṣakaṃ sakaramardakaṃ
cārdraṃ-aśuṣkam, amlaṃ sat pittaśleṣmakaraṃ gurūṣṇavīryaṃ vātaghnaṃ saraṃ
ceti| karamardakaṃ-suṣeṇam|
Ā. rā. atha drākṣādīnāmamlānāṃ guṇāḥ|
tatra drākṣāditrayasyārdrasya guṇānāha-drākṣāparūṣakamiti| amlāni yāni
drākṣāparūṣakakaramardakāni tānyārdrāṇi cettadā pittapradatvādiguṇāni|
------------------------------------------------| tathā'mlaṃ
kolakarkandhulakucāmrātakārukam||137||
airāvataṃ dantaśaṭhaṃ satūdaṃ mṛgaliṇḍikam| nātipittakaraṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca
karamardakam||138||
Sa. amlaṃ kolādikaṃ mṛgaliṇḍikāntaṃ
tadvacceti amladrākṣādivat, guṇairjñeyamityarthaḥ| karkandhuḥ-hrasvabadarī|
lakucaṃ-likucam| ārukasyāmlasyaivaite guṇā jñeyāḥ| madhurasya hi
viśeṣeṇapūrvamuktā eva guṇāḥ| tathā, airāvatādi nātyarthaṃ pittaṃ karoti|
airāvataṃ-nāgaraṅgam| dantaśaṭhaṃ-jambīram| tathā, tūdaṃ mṛgaliṇḍikaṃ ca|
tathā, karamardakaṃ pakvaṃ śuṣkaṃ ca nātyarthaṃ pittakaram|
Ā. rā. kolādīnāṃ
guṇānāha-tathā'mlamiti| amlānuvṛttāvamlagrahaṇamārdranivṛttyartham| amlaṃ
yatkolādikaṃ tadārdraṃ śuṣkaṃ vā, tathā-tadvat, pittapradatvādiguṇamityarthaḥ|
kolakarkandhunī-badarabhedau| lakucaṃ-granthiphalam| airāvataṃ-nāraṅgaṃ elānaṃ
ca| dantaśaṭhaṃ-jambīraṃ phalāmlikākhyaṃ ca| tūdaṃ todanaṃ āmrātakaṃ
(kośāmraṃ) ca| uktaṃ ca khāraṇādinā-"phalāmlikairāvatakakośāmrakaramardakam|
āmrātakaṃ dantaśaṭhamamloṣṇaṃ raktapittalam||" iti|
mṛgaliṇḍikaṃ-mṛgaviṭsadṛśaṃ karkaṭākhyam| drākṣādermṛgaliṇḍikāntasya pakvasya
viśeṣaguṇamāha-nātipittakaramiti| pakvaṃ drākṣādikamamlamapi nātipittakaram,
svādupākatvāt| tathā''ha mādhavakāraḥ-"drākṣākarīrakarkandhubadarāṇyārukāṇi
ca| parūṣakāṇi cāmlāni kaphapittakaḥrāṇi ca|| svādupākāni yānyeṣāṃ
nātipittakarāṇi ca||" iti| yattūktaṃ suśrutena (sū.a. 46/172)- "atyamlaṃ
pittajananamāmaṃ vidyātparūṣakam| tadeva pakvaṃ madhuraṃ
vātapittanibarhaṇam||" iti| tatpakvāvasthāyāṃ madhuraparūṣakaviṣam| yattu
pakvamapyamlatvaṃ na jahāti, tatkiñcitpittakarameva| evaṃ drākṣādiṣvapi
bodhyam| śuṣkasya karamardasya viśeṣaguṇamāha-śuṣkamiti| nātipittakaramiti
cakāreṇānukṛṣyate| śuṣkasya karamardasya viparyayatantrayuktyā pittaghnatve
prāpte kiñcitpittakaratvaṃ vidhīyate|
dīpanaṃ bhedanaṃ śuṣkamamlīkākolayoḥ phalam| tṛṣṇāśramaklamacchedi laghviṣṭaṃ
kaphavātayoḥ||139||
Sa. amlīkāphalaṃ kolaphalaṃ ca śuṣkaṃ
saddīpanaṃ bhedanaṃ tṛṣṇādināśanaṃ laghu kaphavātayośca pathyam|
Ā. rā. śuṣkāṇāmamlikādīnāṃ
guṇānāha-dīpanamiti| amlikā-ciñcāphalam| kolayoriti dvivacanāt
kolakarkandhunorgrahaṇam| suśrutena (sū. a. 46/145) hi dva yorapi
tulyaguṇatvamuktam, darśitaṃ ca badaravyākhyāne|
kaphavātayoriṣṭaṃ-kaphavātaghnamityarthaḥ| saramiti sāmānyoktyā bhedanatve
siddhe bhedanamiti niyamārtham, śuṣkāṇyevāmlikādīni bhedanāni| ata eva
khāraṇādinā-"grāhyamlaṃ badaraṃ rucyaṃ laghūṣṇaṃ mārutāpaham| madhuraṃ tadguru
snigdhaṃ śītaṃ pittānilāpaham||" ityuktaṃ grāhitvamaśuṣkaviṣayam|
phalānāmavaraṃ tatra lakucaṃ sarvadoṣakṛt|
-----------------------------------------------|140|
Sa. phalānāṃ sarveṣāṃ madhye
lakucamavaraṃ-apradhānaṃ, tridoṣakaraṃ ca| carakamunistvasya
pittaśleṣmakṛttvamevānujajñe| tatpāṭho hi (sū.a. 27|128)-"amlaṃ parūṣakaṃ
drākṣā badarāṇyārukāṇi ca| pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhulakucāni ca||" iti|
saṅgrahe tvato'pyadhikamuktam
(sū.a.7)-"tindukāśmantakāsīsaphalinībimbatodanam|
ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam| śvetapākaṃ kapitthāni
siñcatībhavyajāmbavam| kṣīrivṛkṣaphalaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit||
kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam| vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ
vātakopanam|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcitikāphalam| bhavyaṃ
viśadamamlaṃ ca, jāmbavaṃ tvativātalam|| viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca sāmlaṃ tu
kṣīrivṛkṣajam| pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam|| nīpaṃ
śatākṣikaṃ prācīnāmalaṃ tṛṇaśūlyajam| asmādalpāntaraguṇaṃ seṅgudaṃ
savikaṅkatam|| phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmāvirodhi ca|"iti| muninā
tvato'pi kiñcidadhikamuktam| yathā (ca.sū.a.27|150)-"rocano dīpano hṛdyaḥ
sugandhistvagvivarjitaḥ| karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ||
vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyātkarpaṭakīphalam| madhurāṇyatipākāni
vātapittaharāṇi ca|| aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni tu|
prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garaghāti ca|| iṅgudaṃ tiktamadhuraṃ
snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit|" iti| suśrute coktam (sū.a.46|189,160)-|"sugandhi
madhuraṃ snigdhaṃ lavalīphalamucyate| vṛkṣāmlālpāntaraguṇaṃ
kośāmraphalamucyate||" iti| samprati yādṛśaṃ phalaṃ śākaṃ ca tyājyam,
tadupadiśannāha-
Ā. rā. lakucaguṇānāha-phalānāmiti|
etacca sarvadoṣakaratvamanamlasya, amlasya vātaghneṣu kolādiṣu paṭhitatvāt|
saṅgrahe tu (sū.a.7)-[*"nārikelaṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalam|
balamāṃsakaraṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam|| mocaṃ svādurasaṃ proktaṃ
kaṣāyaṃ nātiśītalam| raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru|| snigdhaṃ
svādukaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru| ] madhūkajamahṛdyaṃ tu badaraṃ
saraṇātmakam|| tindukāśmantakāśītiphalinībimbitodanam|
ṭaṅkāśvakarṇabakulagāṅgerudhavadhanvanam|| śvetapākaṃ kapitthāni
siñcatībhavyajāmbavam| kṣīrivṛkṣaphalaṃ bījaṃ pauṣkaraṃ kaphapittajit||
kaṣāyamadhuraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ guru lekhanam| vibandhādhmānajananaṃ stambhanaṃ
vātakopanam|| bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ snigdhaṃ siñcatikāphalam| bhavyaṃ
viśadamamlaṃ ca, [ *jāmbavaṃ tvativātalam|| viṣṭambhakṛdakaṇṭhyaṃ ca ] sāmlaṃ
tu kṣīrivṛkṣajam| pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣakīphalam|| kaṣāyaṃ
rocanaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam| phalaṃ karañjaṃ viṣṭambhi pittaśleṣmā
virodhi ca|| nīpaṃ śatākṣikaṃ prācīnāmalaṃ tṛṇaśūlyajam| pīluno'lpāntaraguṇaṃ
seṅgudaṃ savikaṅkatam||' iti|
-------------------------------------------|
himānaloṣṇadurvātavyālalālādidūṣitam||140||
jantujuṣṭaṃ jale magnamabhūmijamanārtavam| anyadhānyayutaṃ hīnavīryaṃ
jīrṇatayā'ti ca||141|| dhānyaṃ tyajettathā
śākaṃ rūkṣasiddhamakomalam| asañjātarasaṃ tadvacchūṣkaṃ cānyatra mūlakāt||142||
prāyeṇa phalamapyevaṃ tathā''maṃ bilvavarjitam|
-------------------------------------------|143| iti phalavargaḥ||3||
Sa. dūṣitaśabdaḥ pratyekaṃ sambadyate|
dhānyaṃ kedārasthaṃ himena dūṣitaṃ tyajet| tathā, analena pravṛddhena dūṣitaṃ,
uṣṇena ātapādinā, durvātena-purovātādinā, tathā, vyālānāṃ-sarpādīnāṃ lālayā
dūṣitaṃ tyajet| ādigrahaṇena śavakothamūtrapurīṣādīnāṃ grahaṇam| tathā,
jantubhiḥ-kṛmyādibhiḥ, juṣṭaṃ-sevitam| jale magnaṃ-āśikhaṃ buḍitam|
abhūmau-viparītabhuvi jātaṃ-abhūmijam, yā yasyocitā bhūmistato'nyā-viparītā|
anārtavaṃ aprāptasamayam, yasminnṛtau yasyotpattiḥ prasiddhā tato'nyasmin
jātamityarthaḥ| tallakṣaṇaṃ ca rasādīnāmaparipūrṇatvena vijñeyam|
anyena-vijātīyena dhānyena saṃyutaṃ kedāragatam| { yathā, raktaśāliryavakena
saha virudhyate| tathā, mudgo māṣeṇa| } (evaṃ śūkadhānyaṃ vijātīyena
śūkadhānyena| tathā, śimbīdhānyaṃ śimbīdhānyena vijātīyena saha viruddhaṃ
tyajet) { kecicchūkadhānyena saha viruddhamiti varṇayanti| anye tu jīrṇaṃ
navenamiśritamanyadhānyayutamiti bruvate| } jīrṇatayā-atipurāṇatvena,
hīnavīryaṃ-naṣṭaśakti| evaṃvidhaṃ dhānyaṃ tyajet| tathā, śākamapi tyajet|
kīdṛśam ? rūkṣasiddhaṃ-niḥsnehasiddhamityarthaḥ| athavā, rūkṣeṇa-kāñjikādinā
siddhaṃ-rūkṣasiddham| akomalaṃ-jaraṭham|
asañjātarasaṃ-aparipūrṇasvarūpamityarthaḥ| tadvacchuṣkaṃ-tathaiva
śuṣkaśākamapyasañjātarasavat tyajet, anyatra mūlakāt| śuṣkamūlakaṃ bhajedeva|
prāyeṇa phalamapyevaṃvidhaṃ tyajet| prāyograhaṇaṃ drākṣāparūṣakādīnāṃ
śuṣkāṇāmapi pathyatvādatyājyatvajñāpanārtham| tathā, āmaṃ-asamprāptapākaṃ
phalaṃ, tyajediti vartate| kiṃ sarvam ? netyāha-bilvavarjitam| bilvaṃ
tvāmamapi pathyatvādbhajedevetyarthaḥ| iti phalavargaḥ| phalavargādanantaraṃ
vividhauṣadhavargārambhaḥ, prāyeṇāsyā''hāropayogitvāt| tatrāpi lavaṇānāṃ
pūrvamupanyāso yuktaḥ, sutarāmupayogitvāt| ityāha-
Ā. rā. evaṃ dhānyādīnāṃ guṇānuktva
yādṛk tyājyaṃ tādṛgāha| tatra dhānyamāha-himānaleti| himaṃ-tuhinam,
analo-dāvānalādiḥ, uṣṇaṃ-ātapaḥ, durvātaḥ-purovātādiḥ,
vyālānāṃ-sarpādiviṣaprāṇināṃ lālādayaḥ, [ ādiśabdena kothamūtrapurīṣādayaḥ, ]
tairdūṣitaṃ-upahatam| jantujuṣṭaṃ-kṛmisevitam| jale
magnaṃ-pānīyamagnamañjarīkam| abhūmijaṃ anucitakṣetrajam|
anārtavaṃ-anucitakālajam| anyadhānyayutaṃ-vijātīyena dhānyena
sahaikakṣetrajam| atijīrṇa tayā-bahuvarṣoṣitatvena| hīnavīryaṃ-naṣṭaśakti|
yatsvabhāvato hīnavīryam, atijīrṇamapyahīnavīryam, tanna tyājyam|
śākamāha-tatheti| tathā-himadūṣitādikam| anyadhānyayutamityatra dhānyasthāne
śākaśabda ūhanīyaḥ| rūkṣasiddhaṃsnehaṃ vinā pakvam| akomalaṃ-jaraṭham|
asañjātarasaṃ-atyantakomalam| mūlakādanyacchuṣkaṃ tyajet, mūlakasy śuṣkasyaiva
guṇavattvāt| phalamāha-prāyeṇeti| evamiti dhānyavat| anyaphalayutatvaṃ
tu-ekakālavālajatvena| bilvavarjitamāmaṃ phalaṃ tyajet, bilvasyāmasyaiva
guṇavattvāt| apiśabdaḥ prāyeṇetyasya dhānyaśākābhyāmapi sambandhārthaḥ|
jantujuṣṭasyāpyudumbarādeḥ phalasya, jalamagnasyāpi padmanālādeḥ śākasya,
anyadhānyayutasyāpi kusumbhagodhūmāderdhānyasya, sevyatvadarśanāt
prāyeṇetyuktam| iti phalavargaḥ|
athauṣadhavargaḥ| ---------------------------------------------------|
viṣyandi lavaṇaṃ sarvaṃ sūkṣmaṃ sṛṣṭamalaṃ mṛdu||143||
vātaghnaṃ pāki tīkṣṇoṣṇaṃ rocanaṃ kaphapittakṛt|
---------------------------------------------------|144|
Sa. sarvaṃ lavaṇam
viṣyandyādiguṇayuktaṃ viduḥ-jānanti, sadvaidyā iti śeṣaḥ| viṣyandayati
tacchīlaṃ-viṣyandi, styānasya kaphādisaṅghātasya
vilīnavigrahatāmutpādayatītyarthaḥ| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi| sṛṣṭaṃ
malaṃ-mūtrapurīṣādi yena tatsṛṣṭamalam| tathā, vātāpaham| pāki-annavraṇādīnāṃ
pākakāri| tīkṣṇaṃ-amṛdu, marīcādivat| uṣṇaṃ-uṣṇavīryam| rocanaṃ-rucikṛt|
tathā, kaphapittakṛt|
Ā. rā. athauṣadhavargaḥ| auṣadhasyāpi
saṃskārakatvenā hāropayogāt| tatrādau lavaṇam| taccāṣṭadhā,-saindhavaṃ
sauvarcalaṃ biḍaṃ sāmudraṃ audbhidaṃ kṛṣṇaṃ romakaṃ pāṃśujaṃ ceti| tatra
lavaṇasāmānyaguṇānāha-viṣyandīti| viṣyandi-abhiṣyandi| mṛdu-mṛduguṇam|
pāki-pācanam|
--------------------------------------------------------| saindhavaṃ tatra
sasvādu vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣanut||144||
laghvanuṣṇaṃ dṛśaḥ pathyamavidāhyagnidīpanam|
--------------------------------------------------------|145|
Sa. tatra-teṣu lavaṇeṣu madhye,
saindhavaṃ sasvādu-īṣanmadhuraṃ, vṛṣyaṃ hṛdyaṃ tridoṣaghnaṃ laghu tathā
kiñciduṣṇaṃ dṛṣṭeḥ pathyaṃ kiñcidvidāhi agnidīpanaṃ ca| sāmanyaguṇāśca
viṣyandisūkṣmasṛṣṭamalatvarocanānyasya santyeva|
Ā. rā. atha viśeṣaguṇāḥ| tatra
saindhavaguṇānāhasaindhavamiti| sasvādu-īṣanmadhuram| anuṣṇaṃ-īṣaduṣṇam| nanu,
"sasnehaṃ madhuraṃ pāke varṇyaṃ rocanadīpanam| doṣatrayaghnaṃ cakṣuṣyaṃ śītaṃ
sasvādu saindhavam||" iti khāraṇādinā śītamuktam| tatkathamanuṣṇam ? atra
brūmaḥ| śītamiva śītam, cakṣuṣyatvapittaghnatvādikāryakaratvāt| avaśyaṃ
caivamaṅgīkartavyam, "saindhavaṃ sārasaṃ pākyaṃ sauvarcalamathaudbhidam|
pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭamuṣṇaṃ teṣāṃ yathottaram||" iti
khāraṇādinaivoṣṇatvasyoktatvāt| suśruto'pyāha (sū.a. 46/313)-
"saindhavasāmudrabiḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni lavaṇāni
yathottaramuṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi ca| yathāpūrvaṃ snigdhāni
svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca|" iti| dṛśaḥ pathyaṃ-cakṣuṣyam|
--------------------------------------------------------| laghu sauvarcalaṃ
hṛdyaṃ sugandhyudgāraśodhanam||145||
kaṭupākaṃ vibandhaghnaṃ dīpanīyaṃ rucipradam|
--------------------------------------------------------|146|
Sa. sauvarcalaṃ laghu hṛdayāya hitaṃ
sugandhi udgāraṃ śodhayati-duṣṭaṃ sacchuddhaṃ karoti| kaṭupākaṃ ca| tathā,
vibandhaṃ srotasāṃ hanti-vibandhaghnam| agnidīptirucikṛt|
Ā. rā. sauvarcalaguṇānāha-laghu
sauvarcalamiti| udgāraśodhanaṃ-duṣṭodgārapraśamanam|
--------------------------------------------------------|
ūrdhvādhaḥkaphavātānulomanaṃ dīpanaṃ biḍam||146||
vibandhānāhaviṣṭambhaśūlagauravanāśanam|
--------------------------------------------------------|147|
Sa. biḍaṃ ūrdhvaṃmadhaśca
kaphavātānanulomayati| tathā, dīpanaṃ vibandhādighnaṃ ca|
Ā. rā. biḍaguṇānāha-ūrdhvādha iti|
ūrdhvādhaḥśabdau kaphavātābhyāṃ pratyekaṃ sambadhyete na tu yathāsaṃkhyena,
"ūrdhvānulomyakṛdvāyoḥ śūlaghnaṃ dīpanaṃ biḍam|" iti khāraṇādivacanāt,
"ūrdhvaṃ cādhaśca vātānāmānulomyakaraṃ biḍam|" iti carakavacanācca (sū.a.
27/299)| vibandho-malāvarodhaḥ| ānāho-baddhodaratā| viṣṭambho-vātāvarodhaḥ|
--------------------------------------------------------| vipāke svādu
sāmudraṃ guru śleṣmavivardhanam||147||
Sa. sāmudraṃ vipāke madhuraṃ guru
kaphavardhanaṃ ca|
Ā. rā. sāmudraguṇānāha-vipāka iti|
satiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi caudbhidam|
--------------------------------------------------------|148|
Sa. bhūmimudbhidya yadbhavati
tadaudbhidam, īṣattiktakaṭukakṣāraṃ tīkṣṇamutkledi ca- doṣotkliṣṭakaram|
Ā. rā. audbhidaguṇānāha-satikteti|
bhūmimudbhidyotpannasya kṣārodakasya sūryaraśmibhirvahninā vā
kvathanādyallavaṇaṃ tat-audbhidam| utkledi-kledābhivṛddhikaram|
--------------------------------------------------------| kṛṣṇe sauvarcalaguṇā
lavaṇe gandhavarjitāḥ||148||
Sa. kṛṣṇe lavaṇe
sauvarcalaguṇāḥ-laghutvādayo, gandhena varjitāḥ-saugandhyarahitāḥ, santīti
śeṣaḥ|
Ā. rā. kṛṣṇalavaṇaguṇānāha-kṛṣṇa iti|
ata eva nirgandhaṃ sauvarcalamityācakṣate|
romakaṃ laghu, pāṃsūtthaṃ sakṣāraṃ śleṣmalaṃ guru|
--------------------------------------------------------|149|
Sa. romakaṃ lavaṇaṃ laghu|
pāṃsūtthaṃ-śilālavaṇam, īṣat kṣāraṃ śleṣmalaṃ guru ca|
Ā. rā. romakaguṇānāha-romakamiti|
romakaṃ-śākambharīdeśottham| pāṃsujaguṇānāha-pāṃsūtthamiti|
pāṃsūtthaṃ-kṣāramṛttikodbhavam|
--------------------------------------------------------| lavaṇānāṃ prayoge tu
saindhavādi prayojayet||149||
Sa. lavaṇānāṃ prayoge saindhavamādi
kṛtvā prayojayet-anyatra pradeśe lavaṇāni dvitrāṇi tricaturāṇi vā yatra
prayujyante tatra saindhavamādi kṛtvā prayojyāni| yathā-hiṅgvādicūrṇe
"dvipaṭu" ityuktam| tatra saindhavasauvarcale prayojye| { yatra trayāṇāṃ
prayogaḥ, tatra saindhavasauvarcalabiḍāni| evamaudbhidādīnāṃ lavaṇavarge
paṭhitānāmanyatrā'pi } vedyam| kharanāde coktam-"saindhavaṃ sārasaṃ pākyaṃ
sauvarcalamathaudbhidam| pūrvaṃ pūrvaṃ guṇotkṛṣṭamauṣṇyaṃ teṣāṃ yathottaram||
iti|
Ā. rā. prasaṅgāccikitstopayoginīṃ
paribhāṣāmāhalavaṇānāmiti| yatra lavaṇānāmekavdyādīnāṃ saindhavādiśabdairvinā
prayoga uktaḥ, tatra saindhavādi prayojayet| saindhavamādi yatra tadyathā
bhavatīti kriyāviśeṣaṇam| yathā, yatraikaṃ lavaṇam, tatra saindhavam| yatra
dve, tatra saindhavasauvarcale| yatra trīṇī, tatra
saindhavasauvarcalabiḍānītyādi| yatra saṃkhyāṃ vinā bahuvacanam, tatra
pañcaiva grāhyāṇi| "saurvacalaṃ saindhavaṃ ca biḍamaudbhidameva ca| sāmudreṇa
sahaitāni pañca syurlavaṇāni ca||" iti caraka(?) vacanāt| yathā (hṛ.ci.a.
10/6)-"caturṇā prasthamamlānāṃ tryūṣaṇācca palatrayam| lavaṇānāṃ ca catvāri
śarkarāyāḥ palāṣṭakam|| taccūrṇaṃ śākasūpānnarāgādiṣvavacārayet|
kāsājīrṇāruciśvāsahṛtpāṇḍvāmayaśūlanut||" ityatra| etadeva spaṣṭīkṛtaṃ
saṅgrahe (ci. a. 12)-"dāḍimakapitthavṛkṣāmlāmlīkānāṃ pṛthak pṛthak kuḍavaṃ
lavaṇapañcakakuḍavaṃ tryūṣaṇatripalaṃ śarkarāpalāṣṭakaṃ caikatra
cūrṇitamannapāne praṇītamajīrṇāruciśvāsakāsagulmaplī
hagrahaṇīhṛtpāṇḍurogaghnam|" iti|
gulmahṛdgrahaṇīpāṇḍuplīhānāhagalāmayān| śvāsārśaḥkaphakāsāṃśca
śamayedyavaśūkajaḥ||150||
Sa. yavaśūkajo-yavakṣāro, gulmādīn
śamayati|
Ā. rā. atha kṣāraḥ| tatra
yavakṣāraguṇānāha-gulmeti|
kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijillaghuḥ| pittāsṛgdūṣaṇaḥ pākī
chedyahṛdyo vidāraṇaḥ||151|| apathyaḥ
kaṭulāvaṇyācchukraujaḥkeśacakṣuṣām|
--------------------------------------------------------|152|
Sa. kṣāraḥ sarvaśca paramaṃ-atiśayena,
tīkṣṇoṣṇaḥ kṛmijit laghuśca| pittāsṛjī dūṣayati| pākī-pākakārī| chedī-medaḥ
śleṣmādigranthighnaḥ| ahṛdyo-hṛdayāya na hitaḥ| vidāraṇaḥ pakvagaṇḍādīnām|
kaṭulāvaṇyācchhukrādīnāmapathyaḥ|
Ā. rā. kṣārasāmānyaguṇānāha-kṣāra iti|
paramaṃ-atiśayena tīkṣṇoṣṇaḥ| pākī-pācanaḥ| chedī-chedanaḥ|
vidāraṇaḥ-śophādipāṭanaḥ| kaṭulavaṇarasatvācchukrādīnāmapathyaḥ|
--------------------------------------------------------| hiṅgu
vātakaphānāhaśūlaghnaṃ pittakopanam||152||
kaṭupākarasaṃ rucyaṃ dīpanaṃ pācanaṃ laghu|
--------------------------------------------------------|153|
Sa. hiṅgu vātādighnaṃ pittakopanaṃ
kaṭvādiguṇayuktaṃ ca|
Ā. rā. tatra hiṅguguṇānāha-hiṅgviti|
--------------------------------------------------------| kaṣāyā madhurā pāke
rūkṣā vilavaṇā laghu||153|| dīpanī pācanī
medhyā vayasaḥ sthāpanī param| uṣṇavīryā sarā''yuṣyā
buddhīndriyabalapradā||154||
kuṣṭhavaivarṇyavaisvaryapurāṇaviṣamajvarān|
śiro'kṣipāṇḍuhṛdrogakāmalāgrahaṇīgadān||155||
saśoṣaśophātīsāramedamohavamikrimīn|
śvāsakāsaprasekārśaḥplīhānāhagarodaram||156||
vibandhaṃ srotasāṃ gulmamūrustambhamarocakam| harītakī jayedvyādhīṃstāṃstāṃśca
kaphavātajān||157||
Sa. harītakī kaṣāyā-kaṣāyarasā|
kaṣāyarasatvātkaṭuvipākitvaṃ prāptamityāha-madhurā pāka iti| tathā, rūkṣā|
vilavaṇeti vacanaṃ lavaṇaṃ varjayitvā śeṣāḥ pañcarasā asyāḥ santīti vedayati|
nanu, evaṃ kaṣāyetyanarthakam, yataḥ pañcasu raseṣu lavaṇahīneṣu madhye
kaṣāyo'nupraviṣṭa eva| astyevaitat| kaṣāyetyetadatiśayakhyāpanāya, kaṣāyo
raso'syāṃ bāhulyenāstītyarthaḥ| tathā ca muniḥ (ca.ci.a.1|29)-"harītakīṃ
pañcarasāmuṣṇāṃ vilavaṇāṃ śivām|" iti| tathā, laghu| dīpanī-agreḥ|
pācanī-āmādeḥ| medhyā-medhāyai hitā| vayasa ityādi,- kālakṛtā śarīrāvasthā
yauvanādirvayastasya, paraṃ-atiśayena, sthāpanī-sthirīkaraṇī|
uṣṇetyetāvataivoṣṇavīryetyasyārthasya labdhatvāt
vīryagrahaṇamatiśayoṣṇavīryatvakhyāpanārtham| sarā- bhedanī| tathā, āyuṣe
hitā| buddhiḥ-vartamānārthagrāhiṇī prajñā, indriyāṇi-cakṣurādīni, teṣāṃ balaṃ
pradadāti yā saivam| kuṣṭhādīn rogān jayati| kharanāde
tvevamabhyadhāyi-"svādvamlabhāvātpavanaṃ, kaṭutiktatayā kapham|
kaṣāyamadhuratvācca pittaṃ hanti harītakī||" iti|
Ā. rā. harītakīguṇānāha-kaṣāyeti|
kaṣāyeti pañcarasatve'pyatiśayārtham|
vilavaṇā-svādvamlakaṭukaṣāyatiktarasetyarthaḥ| buddherindriyāṇāṃ ca balapradā|
purāṇajvaro-jīrṇajvaraḥ| śoṣo-rājayakṣmā| moho-mūrcchā| srotasāṃ
vibandhaḥ-srotorodhaḥ| kaphavātajāniti kuṣṭhādīnāṃ viśeṣaṇam|
tāṃstāṃścetianyeṣāmapyevaṃprakāraṇāmānulomyādisādhyānāṃ grahaṇārtham| nanu,
"svādvamlabhāvātpavanaṃ, kaṭutiktatayā kapham| kaṣāyamadhuratvācca pittaṃ
hanti harītakī||" iti khāraṇādinā pittaghnatvamapyuktam| tatkimiti
kaphavātayorgrahaṇam| satyam| pittajānapi vyādhīn jayet,
kaphavātajāṃstvatiśayena, uṣṇavīryatvāt| khāraṇādinā
harītakīlakṣaṇamupyuktam-"kṣiptā'mbhasi nimajjedyā guṇakṛtsā prakīrtitā|" iti|
tadvadāmalakaṃ śītamamlaṃ pittakaphāpaham|
---------------------------------------------|158|
Sa. tayā-harītakyā, tulyaṃ vartata iti
tṛtīyāntādvatiḥ| harītakīsamānaguṇamāmalakamityarthaḥ| viśeṣaṃ
tvasyāha-abhayoṣṇā idaṃ śītaṃ,- śītavīryam| tathā, amlaṃ-amlarasaṃ,
pittakaphaghnaṃ ceti| kṛṣṇātreyastvāmalakaṃ tridoṣaghnamākhyat|
yathā-"amlabhāvājjayedvātaṃ pittaṃ mādhuryaśaityataḥ| kaphaṃ
rūkṣakaṣāyatvādevametattridoṣanut||" suśrute'pi (sū.a.46|143)
tridoṣaghnatvamuktam| tadgrantho hi-"cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ
vṛṣyamāmalakīphalam| hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ|| kaphaṃ
rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo'bhyadhikaṃ tu tat|" iti|
Ā. rā. āmalakaguṇānāha-tadvaditi|
tadvat-harītakīvat| sā tūṣṇā kaṣāyotkaṭā, atiśayena kaphavātaghnī| idaṃ tu
śītamamloṭkatamatiśayena pittakaphaghnamiti vyatirekaḥ|
---------------------------------------------| kaṭu pāke himaṃ
keśyamakṣamīṣacca tadguṇam||158||
Sa. akṣaṃ-bibhītakaṃ, pāke kaṭukaṃ
śītavīryaṃ keśebhyo hitam| tathā, īṣatadguṇaṃ,-tābhyāṃ-harītakīdhātrībhyāṃ,
samānā guṇā yasya tattadguṇaṃ kiñcidakṣam| nanu, harītakyādīnāṃ
sthūlasūkṣmādibhedenāniyatasvarūpatvātkathamivopayogaḥ kriyatām ? iti kecit|
tān brūmahe| akṣaṃ tāvadatra karṣapramāṇaṃ grāhyam| tathā ca
dhanvantarirākhyat (dha.nighaṇṭau va.1|292)-"bibhītakaḥ karṣaphalo" ityādi|
anvarthā hīyaṃ saṃjñā| karṣaṃ-karṣapramāṇaṃ, phalaṃ yasya sa karṣaphala iti|
tadevaṃ bibhītakasya phalaṃ yatkarṣapramāṇaṃ tadgrāhyamityavatiṣṭhate|
harītakyā api pramāṇaṃ niyatameva| harītakyā api pramāṇaṃ niyatameva|
tantrāntare'pyuktam-"navā snigdhā ghanā vṛttā gurvī kṣiptā tathā'mbhasi|
nimajjedyā praśastatvāt guṇakṛtsā prakīrtitā| navādiguṇayuktatvaṃ tathaikatvaṃ
dvikarṣatā| harītakyāḥ phale yenaṃ tenaitacchreṣṭhamucyate||" iti| tadevaṃ
dvikarṣapramāṇatvaṃ harītakyāḥ sthitam| dhātrīphalasyapi yuktyā
niyatapramāṇatvameva| tathā coktaṃ tantrāntare "abhayaika pradātavyā dvāveva
tu bibhītakau| dhātrīphalāni catvāri triphaleyaṃ prakīrtitā|| iti|
tadevamāmalakānāmardhakarṣapramāṇatvamavatiṣṭhate| tasmānniyatapramāṇatvaṃ
triphalāyāḥ sthitam|
Ā. rā. bibhītakaguṇānāha-kaṭu pāka iti|
akṣaṃ bibhītakam| tadguṇaṃ-āmalakaguṇam| kaṭu pāka iti svādupākatvāpavādaḥ|
ahimamiti śītavīryasya niṣedhāduṣṇavīryatvasyaiva pratiprasavaḥ|
īṣadityatiśayo niṣidhyate| sa cāmlatvasyaiva, na pittakaphāpahatvasya| tasya
tantrāntare vidhānāt| yadāha suśrutaḥ (sū.a. 46/200)-"bhedanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ
vaisvaryaṃ kṛmināśanam| cakṣuṣyaṃ svādupākyakṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit||' iti|
khāraṇādirapi-"kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ laghu pittakaphāpaham| bibhītakaphalaṃ
tasmāntriphalā sārvayaugikī||" iti| svādupākīti,- svādu-madhurarasam,
pākipācanam| ata eva khāraṇādinā kaṣāyamadhuramuktam| śītamiti śītasparśam,
suśrutenoṣṇatvasyoktatvāt, "uṣṇavīryā" iti vīryagrahaṇācca|
iyaṃ rasāyanavarā triphalā'kṣyāmayāpahā| ropaṇī
tvaggdakledamedomehakaphāstrajit||159||
Sa. iyaṃ-īdṛśī, triphalā rasāyanavarā|
cakṣūrogaghnī| ropaṇī-vraṇānām| tvaggadāḥ-kuṣṭhādayaḥ, kledo-vraṇādīnāṃ srāvaḥ
medaḥ-caturtho dhātuḥ, mehaḥ-pramehaḥ, kaphaḥ-śleṣmā, asraṃ-raktam, tāni
jayati yā saivam|
Ā. rā. harītakyāditrayasya militasya
saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-iyamiti| iyaṃ-harītakyāmalakabibhītakākhyā phalatrayī,
triphaleti khyātā rasāyanavaratvādiguṇā ca| akṣyāmayo-netrarogaḥ|
tvaggadāḥ-kuṣṭhādayaḥ|
sakesaraṃ caturjātaṃ tvakpatrailaṃ trijātakam| pittaprakopi tīkṣṇoṣṇaṃ rūkṣaṃ
rocanadīpanam||160||
Sa. dīpanarocanamityetatparyantam| tvak
ca patraṃ cailā ceti dvandvaikavadbhāvaḥ| etasya nāma trijātakaṃ
trisugandhamiti| etattrijātakaṃ kesarayuktaṃ caturjātakamityucyate| tacca
pittaprakopitvādiguṇam| pittaprakopi tīkṣṇādiguṇayuktam|
Ā. rā. tvagādestrayasya catuṣṭayasya ca
saṃjñāṃ kurvan guṇānāha-sakesaramiti| tvakpatrailaṃ-trijātakam| tadeva
sakesaraṃ-caturjātasaṃjñam| dvayamapi pittaprakopitvādiguṇam|
kecitpūrvārddhamapaṭhitvottarārddha maricena yojayanti| tadasat| triphalāvat
trijātakacaturjātakābhyāmapi pyavahārāt pittaprakopitvādiguṇayogaśaṅkāyā
nirbījatvācca| na hi tantrāntare etatpratikūlā guṇā uktāḥ, kintvanukūlāḥ|
yathā cikitsākalikāyām (ślo.60)-"tvakpatrakailaṃ trisugandhametat prakīrtitaṃ
vātakaphāpahāri| varṇyaṃ viṣaghnaṃ ca sanāgapuṣpaṃ jñeyaṃ
caturjātakametadeva||" iti|
rase pāke ca kaṭukaṃ kaphaghnaṃ maricaṃ laghu|
---------------------------------------------|161|
Sa. rase pāke ca kaṭukaṃ maricaṃ
kaphaghnaṃ laghu ca| kaṭurasatvena kaṭupākatve labdhe pākagrahaṇmatiśayārtham|
Ā. rā. maricaguṇānāha-rase pāka iti|
yattu "rocanaṃ dīpanaṃ chedi sugandhi kaphavātajit| nātyuṣṇaṃ kaṭukaṃ tīkṣṇaṃ
maricaṃ nātipittalam||' iti khāraṇādinā nātyuṣṇatvaṃ vātipittalatvaṃ coktam|
tadārdrāvasthāviṣayam, tasya svādupākitvāt| uktaṃ ca suśrutena (sū.a.
46/224)-"svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca|" iti|
---------------------------------------------| śleṣmalā svāduśītā''rdrā gurvī
snigdhā ca pippalī||161|| sā śuṣkā
viparītā'taḥ snigdhā vṛṣyā rase kaṭuḥ| svādupākā'nilaśleṣmaśvāsakāsāpahā
sarā||162|| na tāmatyupayuñjīta
rasāyanavidhiṃ vinā| ---------------------------------------------|163|
Sa. ārdrā-aśuṣkā, pippalī śleṣmalā
svādurasā śītavīryā guruḥ snigdhā ca| sā-pippalī, śuṣkā ataḥ-ārdrāyāḥ
pippalyāḥ sakāśāt, viparītā-śītaviparyayeṇoṣṇā, guruviparyayeṇa laghuḥ,
snigdhaviparyayastvatra nāsti snigdhetyuktatvāt| tathā, vṛṣyā rase kaṭuśca|
kaṭurasatvācca kaṭupākatvaṃ prāptamityāha-svādupākā| tathā, anilādīn hanti,
sarā ca| evaṃvidhāmapi tāṃ-pippalīṃ, nātyarthaṃ yuñjīta, rasāyanavidhiṃ vinā|
pippalīṃ vardhamānādirasāyanavidhāna evātiśayenopayuñjīta|
Ā. rā. ārdrapippalīguṇānāha-śleṣmaleti|
śuṣkapippalīguṇānāha-sā śuṣketi| ataḥ-ārdrāyāḥ, viparītā-śleṣmaghnī uṣṇā
laghuśca| viparītādrūkṣatve prāpte snigdheti vacanam, tiktādikeṣu prāpteṣu
rase kaṭuriti, vaiparītyādeva śleṣmaghnatve siddhe punaḥ śleṣmagrahaṇaṃ ca
niyamārtham, anilaśleṣmaghnyeva, na pittaghnī| nanu, pittaghnatvaśaṅkaiva
kutaḥ ? iti cet, "kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati, śītavīryatvāt" iti
suśrutavacanāt (su.a. 40/5)| suśruta vacanasya kā gatiḥ ? iti cet, ārdrā
pippalī| tasyāḥ kaṭukatvaṃ kutaḥ ? iti cet, pratyakṣasiddhatvāt|
svādutvoktistvatiśayārthā| suśrutasyāpyārdrāviṣayatvamabhipretam| yata āha
(su. sū. a. 46/223)-"teṣu gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā| śuṣkā
kaphanilaghnī sā vṛṣyā pittaprakopiṇī||" iti| uktaṃ ca mādhavakāreṇa-"sā
pittaśamanī pūrvaṃ darśitā vīryavādinā| śāstrakāreṇa nirdiṣṭā sā satyaṃ
pittakopinī| yadvā''rdrā pittaśamanī śuṣkā pittaprakopiṇī||" iti| pippalyā
atisevāṃ niṣedhati-na tāmiti| carakācāryeṇa tvatropapattirukta (vi. a.
1/18)-"atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikamanyebhyo dravyebhyaḥ|
tadyathāpippalī kṣāro lavaṇamiti| pippalyo hi-kaṭukāḥ satyo madhuravipākā
gurvyo nātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāśca satyaḥ
śubhāśubhakāriṇyo bhavanti| āpātabhadrāḥ
prayogasamamasādguṇyāddoṣasañcayānubaddhāḥ| satatamupayujyamānā hi
guruprakleditvāt śleṣmāṇamutkleśayanti, auṣṇyātpittam| na ca
vātapraśamāyopakalpante, alpasnehoṣṇabhāvāt| yogavāhinyaḥ khalu tā bhavanti|
tasmātpippalīrnātyupayuñjīta||" iti|
---------------------------------------------| nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi
hṛdyaṃ vibandhanut||163|| rucyaṃ laghu
swādupākaṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit|
---------------------------------------------|164|
Sa. nāgaraṃ-śruṅgaberaṃ,
dīpanādiguṇayuktam| grāhi-viḍvibandhakṛt| tathā, hṛdyam|
vibandhanut-srotaḥśuddhikṛt|
Ā. rā. śuṇṭhīguṇānāha-nāgaramiti|
nāgaraṃ-śuṇṭhī| grāhi-malānām| vibandhanutu-vāyoḥ|
---------------------------------------------| tadvadārdrakametacca trayaṃ
trikaṭukaṃ jayet||164||
sthaulyāgnisadanaśvāsakāsaślīpadapīnasān|
---------------------------------------------|165|
Sa. ārdrakaṃ śuṇṭhīsamānaguṇameva|
etacca trayaṃ-maricapippalīśuṇṭhyākhyaṃ, trikaṭusaṃjñaṃ sthaulyādīn jayet|
Ā. rā. ārdrakaguṇānāha-tadvaditi|
tadvat-nāgaravat| saṅgrahe tvanayorviśeṣa uktaḥ (sū.a. 7)-"ārdrakājjāyate
śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī||" iti, "āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ
nāgarīkṛtamārdrakam|" iti ca| maricāditrayasya saṃjñāṃ kurvan
guṇānāha-etacceti| etattrayaṃ-maricapippalīnāgarākhyaṃ trikaṭukasaṃjñam| tacca
sthaulyādīñjayet| ārdrakasya nāgarādabhinnatvānmaricāditrayaṃ gṛhyate|
---------------------------------------------| cavikāpippalīmulaṃ
maricālpāntaraṃ guṇaiḥ||165||
Sa. cavikāpippalīmūlaṃ maricāt
stokaviśeṣaṃ guṇairbhavati kaṭurasavipākaṃ kaphaghnaṃ laghūṣṇavīryaṃ
cetyarthaḥ| guṇaśabdena rasavipākādayo'pi pāratantryādgṛhyante, na tu
pāribhāṣikā eva gurulaghvādayaḥ, vyāpternyāyāt|
Ā. rā.
cavyapippalīmūlayorguṇānāha-caviketi|
citrako'gnisamaḥ pāke śophārśaḥkṛmikuṣṭhahā|
---------------------------------------------|166|
Sa. citrako-dahanasaṃjñaḥ, agnisamaḥ
pāke-atyantoṣṇa ityarthaḥ| tathā, śophādīn hanti|
Ā. rā. citrakaguṇānāha-citraka iti|
pāke-pācanakriyāyām, agnisamaḥ-agnivat, āmādīn pacatītyarthaḥ|
---------------------------------------------| pañcakolakametacca maricena
vinā smṛtam||166||
gulmaplīhodarānāhaśūlaghnaṃ dīpanaṃ param|
---------------------------------------------|167|
Sa. etacca-pūrvoktaṃ,
maricarahitaṃ-pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśuṇṭhyākhyaṃ, pañcakolasaṃjñaṃ
smṛtaṃ vaidyake tantre| tathā, gulmādighnamatidīpanaṃ ca|
Ā. rā. pippalyādipañcakasya saṃjñāṃ
kurvan guṇānāhapañcakolakamiti| etat-trikaṭukaṃ cavikāditrayaṃ ca,
maricarahitaṃ pañcakolakasaṃjñam| gulmādighnaṃ cātyantamagnerdīpanaṃ ca|
---------------------------------------------|
bilvakāśmaryatarkārīpāṭalāṭiṇṭukairmahat||167||
jayetkaṣāyatiktoṣṇaṃ pañcamūlaṃ kaphanilau|
---------------------------------------------|168|
Sa. bilvādīnāmupalakṣaṇārthe tṛtīyā|
bilvādibhirupalakṣitaṃ mahatpañcamūlaṃ kaphānilau jayet| tacca
kaṣāyatiktarasamuṣṇavīryaṃ ca| bilvaṃ-śrīphalam| kāśmaryaṃ-gambhārī|
tarkārī-araṇikā| pāṭalā-tāmrapuṣpā| ṭiṇṭukaḥ-syonākaḥ| mahat guru bṛhat
analpamiti paryāyāḥ|
Ā. rā. bilvādipañcakasya saṃjñāṃ kurvan
guṇānāha bilveti| bilvādipañcakaṃ-mahāpañcamūlākhyaṃ, kaṣāyādiguṇaṃ ca|
bilvaḥ-śrīphalaḥ| kāśmaryaḥ-śrīparṇī| tarkārī-agnimanthaḥ| pāṭalā-vasantadūtī|
ṭiṇṭukaḥ-syonākaḥ|
---------------------------------------------| hrasvaṃ
bṛhatyaṃśumatīdvayagokṣurakaiḥ smṛtam||168||
svādupākarasaṃ nātiśītoṣṇaṃ sarvadoṣajit|
---------------------------------------------|169|
Sa. pañcamūlamiti vartate| hṛsvaṃ
kanīyo laghu alpamiti paryāyāḥ bṛhatīdvayaṃ-kṣudrabṛhatī mahābṛhatī ca|
aṃśumatīdvayaṃ- śāliparṇī pṛśniparṇī ca gokṣurako-bhakṣaṭakaḥ| idaṃ hṛsvaṃ
pañcamūlaṃ svādupākarasaṃ nātiśītaṃ nātyuṣṇaṃ sarvadoṣajicca| [ gokṣurādibhiḥ
pañcabhirlaghu dvitīyaṃ pañcamūlam|]
Ā. rā. bṛhatyādipañcakasya saṃjñāṃ
kurvan guṇānāha hrasvamiti| bṛhatyādipañcakaṃ-hrasvapañcamūlasaṃjñaṃ,
svadupākādiguṇaṃ ca| bṛhatīdvayaṃ-vyāghrī siṃhī ca| aṃśumatīdvayaṃ-śāliparṇī
*pṛśniparṇī ca| gokṣurakaḥ-trikaṇṭakaḥ| nātiśabdo'tra niṣedhe, na tvīṣadarthe,
śītoṣṇayorekatrānavasthānāt, anuṣṇāśītamityarthaḥ| suśrutena tu gokṣurasthāne
eraṇḍaḥ paṭhitaḥ|
---------------------------------------------|
balāpunarnavairaṇḍaśūrpaparṇīdvayena tu||169||
madhyamaṃ kaphavātaghnaṃ vātipittakaraṃ saram|
---------------------------------------------|170|
Sa. balādibhiḥ pañcabhirmadhyamaṃ
pañcamūlam| etacca kaphavātaghnaṃ nātipittakaraṃ saraṃ ca| { balādibhiḥ
pañcabhistṛtīyaṃ pañcamūlam| } adhunā caturthaṃ pañcamūlamāha-
Ā. rā. balādipañcakasya saṃjñaṃ kurvan
guṇānāha-baleti| balādipañcakaṃ-madhyamapañcamūlākhyaṃ, kaphaghnādiguṇaṃ ca|
balā-vāṭhyālakaḥ| punarnavā-varṣābhūḥ| eraṇḍaḥ-pañcāṅgulaḥ|
śūrpaparṇīdvayaṃ-mudgaparṇī māṣaparṇī ca|
---------------------------------------------|
abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam||170||
jīvanākhyaṃ tu cakṣuṣyaṃ vṛṣyaṃ pittānilāpaham|
---------------------------------------------|171|
Sa. abhīruvīrādibhiḥ
pañcabhirjīvanākhyaṃ pañcamūlaṃ cakṣuṣyādiguṇayuktam|
Ā. rā. abhīrvādipañcakasya saṃjñāṃ
kurvan guṇānāha abīrviti| abhirvādipañcakaṃ-jīvanapañcamūlasaṃjñaṃ, cakṣuṣyā
diguṇaṃ ca| abhīruḥ-śatāvarī| vīrā-kākolī| jīvantī-śākapravarā|
jīvakarṣabhakau-svanāmaprasiddhau|
---------------------------------------------| tṛṇākhyaṃ
pittajiddarbhakāsekṣuśaraśālibhiḥ||171||
ityauṣadhavargaḥ||7||
Sa. tṛṇasaṃjñaṃ pañcamūlaṃ
darbhakāsekṣuśaraśālibhiḥ| tacca pittajit| saṅgrahe tvadhikamuktam (sū.a.12)|
yathā-"suvarṇaṃ bṛhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ| viṣadoṣaharaṃ śītaṃ
sakaṣāyaṃ rasāyanam| rūpyaṃ snigdhaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke madhuraṃ saram| vayasaḥ
sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ vātapittajit|| tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ
lekhanaṃ laghu| kaṭupākarasaṃ śītaṃ ropaṇaṃ kaphapittajit|| kāṃsyaṃ
kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhanaṃ saram| dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ
pittakaphāpaham|| satiktalavaṇaṃ bhedi pāṇḍutvakṛmivātanut| lekhanaṃ pittalaṃ
kiñcit trapu, sīsaṃ ca tadguṇam|| cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ tu kaṣāyaṃ svādu
tiktakam| lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ kṛmipittakaphapraṇut||
(gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ śoṣaśophajit| tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa
tadvikāśi sudurjaram|| padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ|)
muktāvidgumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam|| maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ
svādu lekhanam| cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāpmā'lakṣmīviṣāpaham|| sakṣāra
uṣṇaviryaśca kāco dṛṣṭikṛdañjanāt| śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau||
tutthakaṃ kaṭu sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu| lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ
kaṇḍūkṛmiviṣāpaham|| viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ| kaphaghnī
tiktakaṭukā manohvā lekhanī sarā|| snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ
viṣapraṇut| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam||
raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ dṛkprasādanam| sroto'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ
sauvīrakāñjanam|| (sarvadoṣapraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham||) kaphaghnamuṣṇaṃ
kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam| (tiktaṃ ca chedanaṃ yogavāhitvātsarvarogajit||)
kaṣāyā madhurā rūkṣā kāsaghnī vaṃśarocanā| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī
madhurā himā|| kāravyau kuñjikā'jājī kabarī dhānyatumbaru| annagandhaharaṃ
rucyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit|| bāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param|
tadvacca rājikā (vighnasādanī dīpanī param|| śūlāṭopaharā) rucyā, dīpyakaḥ
koṣṭhaśūlajit| ahṛdyāḥ sarṣapāḥ snigdhā bāṣpikāvatprakīrtitāḥ||
śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ|
elailavālusaralatvagvyāghranakhacorakāḥ|| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke
kaphavātanibarhaṇāḥ| sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit||
bastimūtravibandhaghno vṛṣyo gokṣurako himaḥ| pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tiktaṃ
śītaṃ viṣādvayam|| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṅgrāhi pācanam| tiktā'mṛtā
tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī|| dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut|
tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau|| nimbastikto himaḥ
kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ| mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ||
gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado'bhyavahārataḥ| sasvāduḥ sakaṭustiktaḥ
sakaṣāyo rasāyanam|| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rūkṣaḥ sūkṣmo'gnidīpanaḥ|
kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkṛmīn|| piṭikāgranthiśopāṃśca hantyuṣṇaḥ
sraṃsano laghuḥ| śaṅkhapuṣpī sarātiktā medhyā kṛmiviṣāpahā||
kaṭutiktoṣṇamaguru snigdhaṃ vātakaphāpaham| pittāsraviṣatṛḍdāhakṛmighnaṃ guru
rūkṣaṇam|| sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param| laghu raktaṃ,
tathośīraṃ vātalaṃ pācanaṃ ca tat| jvarātisāravamathuraktapittakaphāpaham|
madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam|| guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ
cakṣuṣyaṃ svaravarṇakṛt| kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe||
pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam| prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ
śiśiraṃ vraṇaropaṇam|| kaṣāyamadhuraṃ tiktaṃ raktapittaprasādanam| balātrayaṃ
svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam|| tatra nāgā'dhikaṃ balyā
kṣatakṣīṇahitā guruḥ| tāmbūlaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut|| bhedi
sammohakṛtpūgaṃ kaṣāyaṃ svādu rocanam| jātipatrī kaṭuphalaṃ
kaṅkolakalavaṅgakam|| laghu tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam|
sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ karpūraśchedano himaḥ|| latākastūrikā
tadvanmukhaśoṣaharā param| kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāstrajit||
tadvadbakulapunnāgakumudotpalapāṭalam| sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ
koraṇṭakiṃśukam|| mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam|
viṣapittakaphānnāgaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam|| kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ
śairīṣaṃ viṣahāri ca| vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit|| bandhūkaṃ
śleṣmalaṃ grāhi tadvadeva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ
vraṇaśodhanam|| avalgujaiḍagajajaṃ bījaṃ vātakaphapraṇut| āsyā
varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā|| ato'dhvā'gnibalāyūṃṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ
sukham| mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham|| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ
balakṛcchukralaṃ tathā| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham||
pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān| śramāgnimūrcchāśca
jayedapravātamato'nyathā|| prāgvāyuruṣṇo'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣekṛmīn|
sannipātajvaraśvāsamāmavāyuṃ ca kopayet|| yāmyo'sṛgvātakaphakṛcchītaḥ
svādukaṣāyakaḥ| kaṣāyaḥ paścimo rūkṣo laghurnātividahyate|| vātakṛt
kaphapittaghno mūrcchādāhabhramāpāhaḥ| snigdhaḥ śīto laghuḥsātmya uttaraḥ
ṣaḍraso'nilaḥ|| aiśānaḥ kaṭurūkṣoṣṇa āgneyaścaiva mārutaḥ| amlo vidāhī naiṛtyo
vāyavyastikta ucyate|| ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ|
kuryātpittāsravahnīṃśca, chāyā tvetānvyapohati|| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ, jyosnā
madhuraśītalā|| iti|
Ā. rā. darbhādipañcakasya saṃjñāṃ
kurvan guṇānāha-tṛṇākhyamiti| darbhādipañcakaṃ tṛṇapañcamūlasaṃjñaṃ
pittajicca| darbhaḥ-kuśaḥ| kāśaḥ-kāśekṣuḥ| ikṣuḥ-guḍadaṇḍaḥ| śaro-muñjaḥ|
śālayaḥ-svanāmaprasiddhāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 12)-"ajaśṛṅgī haridrā ca vidārī
sārivā'mṛtā| balyākhyaṃ kaṇṭakakhyaṃ tu śvadaṃṣṭrābhīrusairyakaiḥ||
sahiṃsrākaramardīkaiḥ sarvadoṣahare ca te| suvarṇaṃ bṛṃhaṇaṃ snigdhaṃ madhuraṃ
rasapākayoḥ|| viṣadoṣaharaṃ śītaṃ sakaṣāyaṃ rasāyanam| rūpyaṃ snigdhaṃ
kaṣāyāmlaṃ vipāke madhuraṃ saram|| vayasaḥ sthāpanaṃ śītaṃ lekhanaṃ
vātapittajit| tāmraṃ satiktamadhuraṃ kaṣāyaṃ lekhanaṃ laghu|| kaṭupākarasaṃ
śītaṃ ropaṇaṃ kaphapittajit| kāṃsyaṃ kaṣāyānurasaṃ viśadaṃ lekhanaṃ saram||
dṛṣṭiprasādanaṃ rūkṣaṃ tiktaṃ pittakaphāpaham| satiktalavaṇaṃ bhedi
pāṇḍutvakṛmivātanut|| lekhanaṃ pittalaṃ kiñcit trapu, sīsaṃ ca tadguṇam|
cakṣuṣyaṃ kṛṣṇalohaṃ ca kaṣāyaṃ svādu tiktakam| lekhanaṃ vātalaṃ śītaṃ
kṛmipittakaphapraṇut| kṛṣṇalohaṃ-loham| [*gātraśaithilyapālityapāṇḍughnaṃ
śoṣaśophajit|| tadvattīkṣṇaṃ viśeṣeṇa tadvikāṣi sudurjaram|
padmarāgamahānīlapuṣparāgavidūrakāḥ|| ]
muktāvidrumavajrendravaiḍūryasphaṭikādikam| maṇiratnaṃ saraṃ śītaṃ kaṣāyaṃ
svādu lekhanam|| cakṣuṣyaṃ dhāraṇāttattu pāṣmālakṣmīviṣāpaham|
[*dhanyamāyuṣyamojasyaṃ harṣotsāhakaraṃ śivam|| ] sakṣāra uṣṇavīryaśca kāco
dṛṣṭikṛdañjanāt| śaṅkhodadhimalau śītau kaṣāyāvatilekhanau|| tutthakaṃ kaṭu
sakṣāraṃ kaṣāyaṃ viśadaṃ laghu| lekhanaṃ bhedi cakṣuṣyaṃ kaṇḍūkṛmiviṣāpaham||
viśado gairikaḥ snigdhaḥ kaṣāyamadhuro himaḥ| kaphaghnī tiktakaṭukā manohvā
lekhanī sarā|| snigdhaṃ kaṣāyakaṭukaṃ haritālaṃ viṣapraṇut| kaṣāyaṃ madhuraṃ
śītaṃ lekhanaṃ snigdhamañjanam|| raktapittaviṣacchardihidhmāghnaṃ
dṛkprasādanam| sroto'ñjanaṃ varaṃ tatra tataḥ sauvīrakāñjanam|| kaphaghnaṃ
tiktakaṭukaṃ chedi soṣṇaṃ rasāñjanam| sarvadoṣapraśamanaṃ kāsamehakṣayāpaham||
kaphaghnamuṣṇaṃ kaṭukaṃ śilājatu rasāyanam| tiktaṃ ca chedanaṃ
yogavāhitvātsarvarogajit|| [*viśeṣāt kṛcchramehārśaḥpāṇḍuśophakaphāpaham|]
kaṣāyamadhurā rūkṣā kāsāghni vaṃśarocanā|| tugākṣīrī kṣayaśvāsakāsaghnī
madhurā himā| kāravyau kuñcikājājī kabarīdhānyatumbaru|| annagandhaharaṃ
rūcyaṃ dīpanaṃ kaphavātajit| kāravyau-śatapuṣpādvayam| kuñcikā-kṛṣṇajīrakam|
bāṣpikā kaṭutiktoṣṇā kṛmiśleṣmaharā param|| tadvacca rājikā [*vighnasādanī
dīpanī param| śūlāṭopaharā ] rucyā, dīpyakaḥ koṣṭhaśūlajit|| ahṛdyāḥ sarṣapāḥ
snigdhā bāṣpikāvacca kīrtitāḥ| śatāhvākuṣṭhatagarasuradāruhareṇavaḥ||
elailavālasaralatvagvyāghranakhacorakāḥ| laghūṣṇāḥ kaṭukāḥ pāke
kaphavātanibarhaṇāḥ|| sairyakastiktamadhuraḥ snigdhoṣṇaḥ kaphavātajit|
bastimūtravibandhaghno vruṣyo gokṣurako himaḥ|| pācanaṃ kaphapittaghnaṃ tikaṃ
śītaṃ viṣādvayam| kaphaghnaṃ tiktakaṭukaṃ mustaṃ saṅgrāhi pācanam|| tiktā'mṛtā
tridoṣaghnī grāhiṇyuṣṇā rasāyanī| dīpanī jvaratṛḍdāhakāmalāvātaraktanut||
tiktaśītau jvaraharau laghū bhūnimbaparpaṭau| nimbastikto himaḥ
kuṣṭhakṛmipittakaphāpahaḥ|| mahānimbaḥ paraṃ grāhī kaṣāyo rūkṣaśītalaḥ|
gugguluḥ picchilaḥ sparśe viśado'bhyavahārataḥ|| sasvāduḥ sakaṭustiktaḥ
sakaṣāyo rasāyanam| vraṇyaḥ svaryaḥ kaṭuḥ pāke rūkṣaḥ sūkṣmo'gnidīpanaḥ||
kledamedonilaśleṣmagaṇḍamehāpacīkṛmīn| piṭikāgranthiśophāṃśca hantyuṣṇaḥ
sraṃsano laghuḥ|| śaṅkhapuṣpī sarā tiktā medhyā kṛmiviṣāpahā|
kaṭutiktoṣṇamaguru snigdhaṃ vātakaphāpaham|| pittāsraviṣatṛḍdāhaklamaghnaṃ
guru rūkṣaṇam| sarvaṃ satiktamadhuraṃ candanaṃ śiśiraṃ param|| laghu raktaṃ,
tathośīraṃ vātalaṃ pācanaṃ ca tat| jvarātīsāravamathuraktapittakaphāpaham||
madhukaṃ raktapittaghnaṃ vraṇaśodhanaropaṇam| guru svādu himaṃ vṛṣyaṃ
cakṣuṣyaṃ svaravarṇakṛt|| kaṭutikte niśe kuṣṭhamehapittakaphāpahe|
pralepājjayataḥ kaṇḍūṃ śophaṃ duṣṭavraṇaṃ viṣam|| prapauṇḍarīkaṃ cakṣuṣyaṃ
śiśiraṃ vraṇaropaṇam| kaṣāyamadhuraṃ tiktaṃ raktapittaprasādanam|| balātrayaṃ
svādu vṛṣyaṃ snigdhaṃ śītaṃ balapradam| tatra nāgā'dhikaṃ balyā kṣatakṣīṇahitā
guruḥ|| tāmbūlaṃ kaṭu sakṣāraṃ rucyamuṣṇaṃ kaphapraṇut| bhedi sammohakṛtpūgaṃ
kaṣāyaṃ svādu rocanam|| jātipatrī kaṭuphalaṃ kaṅkolakalavaṅgakam| laghu
tṛṣṇāpahaṃ hṛdyaṃ vaktradaurgandhyanāśanam|| sasvādutiktastṛṣṇāghnaḥ
karpūraśchedano himaḥ| latakastūrikā tadvanmukhaśoṣaharā param||
kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāsrajit|
tadvadvakulapunnāgakumudotpalapāṭalam|| sacampakaṃ tato nyūnaṃ guṇaiḥ
koraṇṭakiṃ śukam| mālatīmallikāpuṣpaṃ tiktaṃ jayati mārutam||
viṣapittakaphānnāgaṃ sinduvāraṃ ca tadguṇam| kaphaghnaṃ kaitakaṃ tiktaṃ
śairīṣaṃ viṣahāri ca|| vātalaṃ puṣpamāgastyaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit|
[*cāturthikajvaraharaṃ nāvanenopayojitam|| ] bandhūkaṃ śleṣmalaṃ grāhi
tadvadeva ca yūthikā| kaphaghnamuṣṇavīryaṃ ca kuṅkumaṃ vraṇaśodhanam||
avalgujaiḍagajajaṃ bījaṃ vātakaphapraṇut| āsyā
varṇaśleṣmamedaḥsaukumāryakṛdanyathā|| ato'dhvā'gnibalāyūṃṣi kuryāccaṅkramaṇaṃ
sukham| mārutasyānulomyaṃ ca khuḍastambhaśramāpaham|| anvarthasaṃjñaṃ pādatraṃ
baladṛkśukravardhanam| varṇyaṃ netrahitaṃ chatraṃ vātavarṣātapāpaham||
pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhatṛḍbhramān| śramāgnimurcchāśca
jayedapravātamato'nyathā|| prāgvāyuruṣṇo'bhiṣyandī tvagdoṣārśoviṣakṛmīn|
sannipātajvaraśvāsamāmavāyuṃ ca kopayet|| yāmyo'sṛgvātakaphakṛcchītaḥ
svādukaṣāyakaḥ| kaṣāyaḥ paścimo rūkṣo laghurnāti vidahyate|| vātakṛt
kaphapittaghno mūrcchādāhabhramāpahaḥ| snigdhaḥ śīto laghuḥ sātmya uttaraḥ
ṣaḍraso marut|| aiśānaḥ kaṭurūkṣoṣṇa āgneyaścaiva mārutaḥ| amlo vidāhī naiṛtyo
vāyavyastikta ucyate|| ātapo bhramatṛṭsvedadāhamūrcchāvivarṇatāḥ|
kuryātpittāsravahnīṃśca, chāyā tvetānapohati|| tamaḥ kaṣāyakaṭukaṃ, jyotsnā
madhuraśītalā| bhavati cātra| rasādibhedairiti bheṣajānāṃ diṅmātramuktaṃ na
yato'sti kiñcit| anauṣadhaṃ dravyamihāvabodho rūpasya teṣāṃ vanagocarebhyaḥ||"
iti| ityauṣadhavargaḥ| atha mātrādiprakaraṇam (saṅgrahe
sū.a.7)-"śūkaśimbijapakvānnamāṃsaśākaphalāśrayaiḥ| vargairannaikadeśo'yaṃ
bhūyiṣṭhamupayogavān|| nirdiṣṭo rasavīryādyairyathāsvaṃ karmasādhane| na
śakyaṃ vistareṇāpi vaktuṃ sarvaṃ tu sarvathā||
hitāhitatve'pyekāntaniyamo'smādaniścitaḥ|
mātrāyogakriyādeśakālāvasthādibhedataḥ|| tatastato yato dṛṣṭāste te
bhāvāstathā tathā| mātrayā sevitaṃ madyaṃ hanti rogāṃstadudbhavān||
niṣevyamāṇaṃ tilaśo viṣamapyamṛtāyate| hīnātimātramaśanaṃ marunnicayakopanam||
bhajete viṣarūpatvaṃ tulyāṃśe madhusarpiṣī| kṣāro'mlarasasaṃyoge
madhurībhavati kṣaṇāt|| uttuṇḍukyāstindukena tiktatā madhurāyate|
hiṅgugairikasindhūtthaṃ gandhavarṇarasādhikam|| pūgatāmbūlaśaṅkhebhyo
varṇagandharasodbhavaḥ| kodravo hantyasṛkpittaṃ karotyeva vidāhibhiḥ|| kuṣṭhaṃ
tatkāryapi tilo hanti bhallātakaiḥ saha| guḍaḥ kartā'gnisādasya sa hinastya
bhayādibhiḥ|| tṛṣyatyagnau samadanaṃ sarpirapyupadiśyate| jīvanīyamapi kṣīraṃ
viṣaleśena mṛtyave|| tulye api hato'nyonyaṃ viṣe sthāvarajaṅgame| saktavo
vātalā rūkṣāḥ pītāste tarpayantitu|| vinā'pi copayogena maṇimantrādi kāryakṛt|
āRdrakājjāyate śuṇṭhī saṃskāreṇa laghīyasī|| laghubhyo'pi hi saktubhyo guravaḥ
siddhapiṇḍakāḥ| bhṛṣṭaḥ kṣuṇṇo'pi pṛthuko raktaśālerlaghorguruḥ|| śāliḥ piṣṭo
garīyastvaṃ godhūmādapi gacchati| laghupittaharā lājā vrīhito gurupittalāt||
saṅgrāhiṇo laghormudgāt kulmāṣo bhedano guruḥ| āmaṃ grāhitaraṃ takraṃ
nāgarīkṛtamārdrakam|| guḍāttoyācca sutarāṃ mūtralaṃ guru pānakam| garīyo
guḍadadhyuktaṃ rasālā cātiśukralā|| daṇḍābhimathanāddadhno
guruṇaścātiśophadāt| anuddhṛtasnehamapi takraṃ śophaharaṃ laghu| sarpiḥ
snigdhataraṃ hanti nārditaṃ navanītavat| cakṣuṣyo'pi higodhūmastailapakvastu
dṛṣṭihā| mūlakaṃ doṣajananaṃ siddhaṃ tu tadadoṣalam| uṣṇaṃ viṣībhavatyeva
viṣaghnamapi mākṣikam| durbhājanasthā drākṣāmlā doṣalā ca prajāyate|
ślakṣṇaśuṣkaghano lepaścandanasyāpi dāhakṛt|| tvaggatasyoṣmaṇo
rodhācchītakṛttvanyathā'guroḥ| medhyastilaḥ sparśaśīto'medhyaṃ tailaṃ
khalo'himaḥ|| tasyaiva śleṣmakāritvaṃ na tailasya khalasya vā| dadhnaḥ
śvayathukāritvaṃ na takranavanītayoḥ|| bhūmisātmyaṃ dadhikṣīrakarīraṃ
maruvāsiṣu| kṣārah prācyeṣu, matsyāstu saindhaveṣvaśmakeṣu tu|| tailāmlaṃ,
kandamūlādi malaye, kauṅkaṇe punaḥ| peyā, mantha udīcyeṣu,
godhūmo'vantibhūmiṣu| bāhlīkā bāhlavāścīnāḥ śūlīkā yavanāḥ śakāḥ|
māṃsagodhūmamārdvīkaśastravaiśvānarocitāḥ|| dehasātmyaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ madyaṃ
māṃsaṃ ca kasyacit| peyā yūṣo raso'nyasya godhūmo'nyasya śālayaḥ|| ahitairapi
teṣāṃ ca tairevopahitaṃ hitam| annapānauṣadhaṃ doṣamātrākālādyapekṣayā||
sātmyaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahvapi| sraṃsanaṃ sat payo gavyaṃ
bhavati grāhi kasyacit|| mandāgnirbhavati prāyaḥ kaphavātottaro hime|
viṣaghnenāpi payasā dehe'hervarddhate viṣam|| sthūlasthavirabālādau vamanādi
niṣidhyate| takramāmaṃ kaphaṃ koṣṭhe hanti kaṇṭhe karoti tu|| vātahṛttve'pi
mṛdvīkākharjūraṃ koṣṭhavātakṛt| nātipathyaḥ śikhī pathyaḥ
śrotrasvaravayodṛśām|| dṛṣṭeḥ sparśahimaṃ dravyaṃ śrotrasyoṣṇaṃ tu pūjitam|
payaḥ svādu saraṃ śītaṃ, viparītaṃ tato dadhi|| kālena jāyate tasmāt
kṣīravacca punarghṛtam| payo dadhi ca vātaghnamajātaṃ vātalaṃ tu tat|| takraṃ
grāhi kaṣāyāmlamamlameva tu bhedanam| dhātakīguḍatoyāni kāraṇaṃ
madyaśuktayoḥ|| śīte na tu tadādyante snigdhāmlalavaṇā hitāḥ|
udamanthadivāsvapnau grīṣmādanyatra garhitau|| samayoge'pi gharmādyā
vātādicayahetavaḥ| ṛtuṣvanyo raseṣvanyo raukṣyasnehabalakramaḥ|| rasāyanaṃ
kākamācī sadyaḥ, paryuṣitā viṣam| mūlakaṃ doṣajidbālaṃ, viparītaṃ tu
kandavat|| jvare peyā kaṣāyāśca sarpiḥ kṣīraṃ virecanam| ṣaḍahaṃ ṣaḍahaṃ
yuñjyādvīkṣya doṣabalābalam|| chardihṛdrogagulmārte vamanaṃ ca cikitsite|
niṣiddhamapi nirdiṣṭaṃ bastirarśasakuṣṭhinoḥ|| jvare tulyartudoṣatvaṃ pramehe
tulyadūṣyatā| raktagulme purāṇatvaṃ sukhasādhyātvahetavaḥ||
āścotanamabhiṣyande yuñjītordhvaṃ dinatrayāt| añjanaṃ pakvadoṣasya pratiśyāye
ca nāvanam|| nātipravṛddhe timire śirāmokṣo vidhīyate| duṣṭāsrasambhave'pīṣṭo
nāsrapitte śirāvyadhaḥ|| apathyaṃ pathyamapyannaṃ niśāyāṃ netrarogiṇām| ahitāḥ
saktavaḥ śuṣkā hitāste tu pramehiṇaḥ| gulminaḥ kṣīradadhyādi hapuṣādiyutaṃ
hitam| vātalaṃ vātakope'pi varṣāsu madhu śasyate|| tadeva madyaṃ madyasya
viṣasya tu viṣāntaram| ghṛtamānūpadeśotthaṃ hemante ca balādhikam||
ālasyagaurave rūpaṃ vātaje'pi jvare puraḥ| svedairyāti śamaṃ dāhaḥ prāyo
laśunapānajaḥ|| divāsvamājjarāṃ yāti bhuktamanyedyuradya na| koṣṭhe
ruddho'gnikṛdvāyurmedasā'rśobhiragnihṛt|| duṣpānaṃ durjaraṃ sarpirdīpanaṃ ca
payo'nyatha| sarpādiśavakothebhyāṃ vṛścikānāṃ samudbhavaḥ|| te taireva
punardaṣṭāḥ sadyo jahati jīvitam| svayameva viṣaṃ tīvraṃ tān
punarnātibāghate|| sarvāṅgavyāpi teśāṃ ca śukravat saṃsmṛtaṃ viṣam|
tanmāṃsamupayogāya māṃsavarge ca paṭhyate|| chardighnī mākṣikāviṭ ca
makṣikaiva tu vāmayet| kaphe laṅghanasādhye'pi kartari jvaragulmayoḥ||
tulye'pi deśakālādau laṅghanaṃ na samaṃ matam| sarvathā doṣajittakraṃ
grahaṇyāṃ, doṣakṛdraṇe|| pīnasaśvāsakāsādau siddhameva praśasyate| ityete'nye
ca bahavaḥ sūkṣmā durlabhahetukāḥ|| dharmā vicitrā bhāveṣu kiñcitteṣāṃ
nidārśitam| diśā'nayā śeṣamapi svayamūheta buddhimān|| na śāstramātraśaraṇo na
cānālocitāgamaḥ|" iti|
śūkaśimbījapakvānnamāṃsaśākaphalauṣadhaiḥ| vargitairannaleśo'yamukto
nityopayogikaḥ|172| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci
tāyamaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne'nnasvarūpavijñāniyo nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. samprati sukhagrahaṇadhāraṇārthaṃ
saṅgrahaślokamāha-śūkadhānyādibhirvargitaiḥ-vargīkṛtaiḥ, ayamannasya
leśaḥ-ekadaśaḥ stokamātro, nirdiṣṭaḥ| kimbhūtaḥ? nityopayogo vidyate yasya sa
nityopayogikaḥ, sadopayogavānityarthaḥ|
mātrāyogakriyādeśakālāvasthādiviśeṣāccoktānāmapi dravyāṇāmanyathātvaṃ dṛṣṭam|
yathā-"tilaśo niṣevyamāṇaṃ viṣamapi sañjāyate'mṛtasamānam| bhallātakaḥ saha
tilaistatkāryapi kuṣṭhamupahanti|| saṃskāreṇa laghubhyaḥ saktubhyaḥ
siddhapiṇḍikā guravaḥ| maruvāsiṣu tu sātmyaṃ dadhipīluśamīkarīrāṇām||
ghṛtadugdhairhemante mandāgniḥ kaphottaro bhavetprāyaḥ| dadhidugdhaṃ vātaghnaṃ
tadajātaṃ vātakṛdbhavati|| recanamapi ca kṣīraṃ gavyaṃ saṅgrāhi
kasyacidbhavati|" iti| tasmādevamādi svabuddhyaivohyam| śāstrakṛtā tu
granthagauravabhayātspaṣṭaṃ kṛtvā noktam, pradeśāntareṣu yuktyaiva
pratipāditamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgāsundarākhyāyāṃ sūtrasthāne'nnasvarūpādivijñānīyo'dhyāyaḥ ṣaṣṭhaḥ||
96||
Ā. rā.
adhyāyārthamupasaṃharati-śūkaśimbijeti| annaśabdenāhāropayogīni dravyāṇi,
teṣāṃ leśaḥ-ekadeśaḥ| upayogamarhati-aupayaugikaḥ| nityaṃ-sarvakālamaupayogiko
nityaupayogikaḥ| yasya tu kādācitka upayogaḥ sa noktaḥ, granthavistarabhayāt|
vargitaiḥ-vargīkṛtaiḥ, śūkajādibhiḥ prakaraṇabhedairityarthaḥ| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| annasvarūpavijñānaṃ sāmastyena nirūpitam|| 6||