Sa. annapānasvarūpaṃ
śarīrasandhāraṇārthaṃ prāguktam| pathyamapi cānnapānaṃ viṣādyupahataṃ rogāya
mṛtyave vā sampadyate, atastadrakṣārthamadhyāyo'yamārabhyate-
athāto'nnarakṣādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. annasya rakṣā-annarakṣā| sopadiṣṭā
yatrādhyāye, so'pyupacārādannarakṣetyucyate| yathā, śiśupālavadhaḥ kāvyamiti|
śeṣaṃ vyākhyānamatra pūrvavatkāryam|
Ā. rā. annarakṣādhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-atheti yataḥ pūrvayoradhyāyayorāhāra uktaḥ| sa cārakṣito rogahetuḥ
ato rakṣā vaktavyā| sā cāsminnadhyāye, ata evāyamannarekṣākhyaḥ|
rājā rājagṛhāsanne prāṇācāryaṃ niveśayet| sarvadā sa bhavatyevaṃ sarvatra
pratijāgṛviḥ||1||
Sa. rājā-nṛpaḥ, prāṇācāryaṃ-vaidyaṃ,
rājagṛhāsanne niveśayet-āvāsayet| evaṃ sati yo guṇaḥ syāttamāha-sarvadetyādi|
sarvadā-sarvakālaṃ rātridivasameva, nṛpabhavanasamīpasthitaḥ saḥ-vaidyaḥ
sarvatra-annapānaśayanamālyādau, pratijāgṛviḥ-dattāvadhāno bhavati|
Ā. rā. annarakṣā ca
viṣavirūddhāvidhisevanaśayana sambhogebhyaḥ| te ca rājñaḥ prāyeṇa sambhavanti,
tebhyaśca rakṣā vaidyādhīnā| tasmādrājño vaidyasannidhiṃ vidhatte-rājeti|
prāṇācāryaṃ-vaidyam,evaṃ-sannidhau satyām, saḥ-vaidyaḥ, sarvadā-sarveṣu
kāleṣu, sarvatra-sarveṣu kāryeṣu, pratijāgṛviḥ-pratipadārthaṃ jāgarūkaḥ
samyagavahito bhavati|
nanu, kimevaṃ kriyate? ityāha- ----------- annapānaṃ viṣādrakṣedviśeṣeṇa
mahīpateḥ| yogakṣemau tadāyattau dharmādyā yannibandhanāḥ||2||
Sa. mahīpateḥ sambandhyannapānaṃ
viṣāt-viṣasaṃsparśāt, viśeṣeṇa-atiśayena rakṣet| annapānamityupalakṣaṇam|
śayanavastragandharatnamālyādīnāmapi parirakṣyatvāt| nanu, kimiti,
nṛpānnapānādi viśeṣeṇa rakṣet ? ityāha-yogetyādi| yogaḥ-annavastrādibhiḥ
sambandhaḥ| kṣemaḥ-teṣāmannādīnāṃ caurādyupadravarakṣaṇāt| dvāvapyetau
tadāyattau-nṛpāyattau syātām| kṣemaśabdo'rdharcādiḥ| dharmādyā iti
dharmārthakāmamokṣāḥ| yannibandhanāḥ-yogakṣemanibandhanāḥ|
Ā. rā. atha viṣarakṣa| vaidyasya
viṣādannapānarakṣāṃ vidhatte-annapānamiti| sa ityanuvartate|
viśeṣeṇa-anyapadāryebhyaḥ, anyanararakṣāto viśeṣato rājñaḥ, annapānaṃ rakṣet|
kutaḥ? yataḥ yogakṣemau tadāyattau,-tasya-rājño'dhīnau| alabdhalābho-yogaḥ|
labdhaparipālanaṃ-kṣemaḥ| kīdṛśau tau? yannibandhanā
dharmādyāḥ,-dharmārthakāmamokṣaṇāṃ yasmādyogakṣemau sādhanam,tayośca
rājā,tataḥ so'tiśayena viṣādibhyo rakṣaṇīyaḥ|
samprati viṣaduṣṭasya bhaktasya lakṣaṇamāha------------- odano viṣavān sāndro
yātyavistrāvyatāmiva| cireṇa pacyate pakvo bhavetparyuṣitopamaḥ||3||
mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohamūrchhāprasekakṛt| hīyate varṇagandhādyaiḥ klidyate
candrikācitaḥ||4||
Sa. viṣavānodanaḥ sāndro-vilepyākāraḥ|
tathā, visrāvayituṃ śakyo-visrāvyaḥ, naivaṃ yo'sau-avisrāvyaḥ, tasya bhāvaḥ,
avisrāvyatāmiva yāti| cireṇa kālena pacyate| pakvaśca paryuṣitabhaktamupamā
yasya sa paryuṣitopamo bhavet, nirūṣmā stabdhaśca sadyo'vatārito'pi
syādityarthaḥ| tasya ca bhaktasya sambandhī mayūrakaṇṭhatulyoṣmā mohādīn
karoti| mayūrakaṇṭhena tulyo nānāvarṇo mayūrakaṇṭhatulyaḥ, sa cāsāvūṣmā ceti|
ūṣmā-bāṣpaḥ| tathā, asāvodano varṇagandhādyairhīyate| ādi (dya) śabdena
rasādīnāṃ grahaṇam| klidyate-praklinno bhavati| tathā,
jalamadhyakṣiptatailabindusadṛśaiścandrikairācito bhavati| iti cakṣurādibhiḥ
parīkṣā|
Ā. rā. atha saviṣānnapānalakṣaṇam|
tatra odanaṃ lakṣayati-odana iti| sāndra ivāvistrāvyatāṃ yāti-sadravo'pyadrava
iva strāvayituṃ na śakyate| pavkaḥ paryuṣitopamo
bhavet-sadyasko'pyahorātroṣitavannirūṣmā stabdhaśca syāt|
mayūrakaṇṭhatulyoṣmā-nīlabāṣpaḥ| mohādikartṛtvamūṣmasmbandhāt, sākṣātsambandhe
dhoṣāṇāṃ vakṣyamāṇatvāt| moho-vicārāśaktiḥ,mūrcchāntarbhūtasyāpi tasya
mūrcchāvasāne'pyanuvṛsyarthaṃ pṛthaggrahaṇam| ādyaśabdādrasādayaḥ|
klidyate-samyak strāvito'pi kledaṃ dhate| candrikānvitaḥ-
candrikairanvitobhavati,- mayūrapicchatulyo jalakṣitpatailabindusadyaśo
bhavati|
vyañjanānāṃ parīkṣāmāha----------- vyañjanānyāśu śuṣyanti dhyāmakvāthāni tatra
ca| hīnā'tiriktā vikṛtā chhāyā dṛśyeta naiva vā||5||
phenordhvarājīsīmantatantubudbudasambhavaḥ| vicchinnavirasā rāgāḥ khāṇḍavāḥ
śākamāmiṣam||6||
Sa. vyañjanāni-vārtākādīni
dadhitakradāḍimādisaṃskṛtāni, āśu-kṣipraṃ śuṣyanti| tathā, dhyāmo-malinaḥ
kvātho yeṣāṃ tānyevam| tatra ca-teṣu vyañjanavatsu kvātheṣu, hīnā-bhujādihīnā,
adhikā, vikṛtā-śirovirahādilakṣaṇavikāropetā cātmīyā chāyā-pratibimbaṃ,
dṛśyate| naiva vā-kīdṛśyapi chāyā na dṛśyate| na cedamariṣṭam, sanimittatvāt|
teṣveva vyañjaneṣu phenādīnāṃ sambhavaḥ| tatreti prakṛtavyañjanopalakṣiteṣu
sarvadraveṣveva| viśeṣeṇa punarlavaṇolbaṇadrave phenamālā| ūrdhvarājīsambhavaṃ
tu rasakādiṣu svayaṃ darśayiṣyati| vicchinnavirasā rāgā iti|
rāgāḥ-drākṣādikṛtāḥ, ṛtucaryoktalakṣaṇāḥ, vicchinnā virasāśca bhavanti|
kvacidrāgo dṛśyate kvacinneti vicchinnatvam| kvacidraso dṛśyate kvacinneti
virasatvam| evaṃ khāṇḍavo'pi| śākamāmiṣaṃ ca vicchhinnaṃ-sthāne sthāne
truṭitam, virasaṃ ca|
Ā. rā. vyañjanāni
lakṣayati-vyañjanānīti| vyañjnāni-sūpyādīni, ārdrāṇyapyāśu viṣavanti
śuṣyanti-śoṣaṃyānti| dhyāmavkāthāni- malinadravāṇi bavanti| tatra-teṣu
kvāthavatsu vyañjaneṣu, hīnādikā chāyā-pratibimbaṃ, dṛśyate naiva vā dṛśyate|
hīnā-bimbapramāṇanyūnā| atiriktāadhikā| vikṛtā-tulyapramāṇāpyanyajātīyā|
phenādīnāṃ va sambhavaḥ| ūrdhvarājī-uparibhāge rekhā| sīmanto-vicchedaḥ|
tantuḥ-picchā| atha vyañjana viśeṣāḥ| tatra rāgādīn lakṣayati| vicchinneti|
vicchinnāḥ- naṣṭakṣīravat pṛthagbhūtaghanadravabhāgāḥ| virasāḥ-vikṛtarasāḥ|
rāgāḥ khāṇḍavāśca-pānakabhedāḥ| evaṃ śākaṃ pāṭhādi| āmiṣaṃ-māṃsam| tāni
sarvāṇi rāgakhāṇḍavādīni saviṣāṇi vicchinnavirasāni bhavanti|
yatra drave yādṛśī rājī sambhavati, tāṃ viśeṣato darśayannāha--------- nīlā
rājī rase, tāmrā kṣīre, dadhani dṛśyate| śyāvā''pītāsitā takre, ghṛte
pānīyasannibhā||7|| mastuni syātkapotābhā,
rājī kṛṣṇā tuṣodake| kālī madyāmbhasoḥ, kṣaudre harittaile'ruṇopamā||8||
pākaḥ phalānāmāmānāṃ pakvānāṃ parikothanam| dravyāṇāmārdraśuṣkāṇāṃ syātāṃ
mlānivivarṇate||9|| mṛdūnāṃ kaṭhinānāṃ ca
bhavetsparśaviparyayaḥ| mālyasya sphuṭitāgratvaṃ mlānirgandhāntarodbhavaḥ||10||
dhyāmamaṇḍalatā vastre, śadanaṃ tantupakṣmaṇām|
dhātumauktikakāṣṭhāśmaratnādiṣu malāktatā||11||
snehasparśaprabhāhāniḥ saprabhatvaṃ tu mṛṇmaye|
---------------------------------------------------|12|
Sa. rase-māṃsarase viṣavati,
nīlā-nīlavarṇā, rājī dṛśyata iti prakṛtena sambandhaḥ| evaṃ cāgre'pi rājī
dṛśyata iti yojyam| kṣīre-kṣīramadhye, tāmrā-tāmravarṇā| dadhani-dadhniśyāvā|
takre āpītāsitā-ānīlapītā| ghṛte salilanibhā| mastuni kapotābhā|
tuṣodake-kāñjike, rājī kṛṣṇā| madye'mbhasi ca kālī| mākṣike haridvarṇā|
taile'ruṇopamā-īṣallohitavarṇā| udāharaṇamātraṃ tvetat, tena vasāgandhasya ca
taile sambhavaḥ, dravauṣadhasya kapilā, iti| tathā, āmānāṃ phalānāṃ pākaḥ|
pakvānāṃ parikothanaṃ-śātanaṃ bhavati| ārdraśuṣkāṇāṃ yathā saṃkhyaṃ
mlānatā-śuṣkābhāsatvam, tathā vivarṇatā-śyāvatvādi lakṣaṇā| mṛdūnāṃ
kaṭhinatvam, kaṭhinānāṃ mṛdutvam, ayaṃ sparśaviparyayaḥ| mālyasya-puṣpasya,
sphuṭitaṃ-viśīrṇaṃ, agraṃ-prānto yasya tatsphuṭitāgram, tasya bhāvastattvam|
tathā, mlānyudbhavo-mlānatā,
gandhāntarodbhavaḥ-svagandhanāśo'nyagandhasambhavaśca| dhyāmāni-malināni,
maṇḍalāni-vṛttāni, teṣāṃ bhāvo dhyāmamaṇḍalatā, vastre-āstaraṇaprāvaraṇādirūpe
syāt| śadanaṃ-śātaḥ pātaḥ syāt| keṣām ? tantupakṣmaṇām,-tantūnāṃ-sūtrāṇāṃ
pakṣmaṇāṃ ca pārśvavartināṃ, vastrasambandhināmeva| dhātuḥ-suvarṇādiḥ
mauktikaṃ-muktā, kāṣṭhaṃ-dāru, aśmā-pāṣāṇaḥ, ratnāni-vajramarakatādīni,
ādiśabdena śaṅkhaśuktyādiparigrahaḥ, teṣu malāktatā-paṅkamalopadigdhatā|
snehahāniḥ-teṣāmeva dhātvādīnāṃ snehasya vyapagamaḥ| evaṃ sparśaprabhāhāniḥ|
mṛṇmaye tu bhāṇḍe saviṣe niṣprabhe'pi saprabhatvam|
Ā. rā. māṃsarasādīn rājīviśeṣeṇa
lakṣayati-nīleti| rase-māṃsarase, nīlavarṇā rajī-rekhā| kṣīre tāmrā| dandhi
syāvā-kapiśā| takre pītā'sitā-gauraśyāmā| dhṛte pānīyasannibhā-udakavarṇā|
madye'mbhasi ca kālī-kṛṣṇā| kṣaudre harit-marakatavarṇā| taile aruṇopamā|
phalāni lakṣayati-pāka iti| apavkānāṃ phalānāṃ viṣaduṣṭānāṃ pāka upajāyate,
pakvānāṃ parikothanaṃ-pūtībhāvaḥ| ārdraśuṣkāṇi lakṣayati-dravyāṇāmiti|
ārdrāṇāṃ dravyāṇāṃ mlāniḥ-kriñcicchuṣkatvam, śuṣkānāṃ
vivarṇatā-vikṛtavarṇatvam| mṛdukaṭhināni lakṣayati-mṛdūnāmiti|
sparśaviparyayaḥ-mṛdūnāṃ kāṭhinyaṃ kaṭhinānāṃ mṛdutvam| mālyaṃ
lakṣayati-mālyasyeti| mālyasya-puṣpasya, agrabhāgeṣu śīrṇatvam| vastraṃ
lakṣayati-dhyāmamaṇḍalateti| dhyāmamaṇḍalatā-malinamaṇḍalotpattiḥ| tantūnāṃ
pakṣmāṇi-sūkṣmāvayavāḥ,teṣāṃ śadanaṃ-śātaḥ| dhātvādīn
lakśayati-dhātumauktiketi| dhātavaḥ-suvarṇādayaḥ| ratnaṃ-māṇikyādi| ādiśabdena
śaṅkhaśuktyādayaḥ| malāktatā-malinachaitvam| snehādīnāṃ ca hāniḥ,- strigdhānāṃ
snehasya, śītādīnāṃ sparśasya, tejasvināṃ prabhāyāḥ| mṛṇmayaṃ
lakṣayati-saprabhatvamiti| saprabhatvaṃ-niṣprabhasyāpu prabhotpattiḥ|
idānīṃ yo viṣaṃ dadāti, tasya lakṣaṇamāha---------
----------------------------------------------------| viṣadaḥ śyāvaśuṣkāsyo
vilakṣo vīkṣate diśaḥ||12||
svedavepathumāṃstrasto bhītaḥ skhalati jṛmbhate|
-----------------------------------------------|13|
Sa. viṣaṃ dadātīti-viṣado naraḥ,
śyāvaṃ-śyāmaṃ śuṣkamāsyaṃmukhaṃ, yasyāsau śyāvaśuṣkāsyaḥ,-śyāmaśuṣkavadanaḥ|
kiṃ karoti? vilakṣo vīkṣate diśaḥ,- diśa iti samantādityarthaḥ, vilakṣa iti
lajjāvān, vīkṣate-avalokayati| kiñca, svadoṣaśaṅkayā svedavān, vepathumān,
trastaḥ-śarīreṇa jātakampatvāt, bhītaḥ-cittena sodvegatayopalakṣyamāṇatvāt|
stambhakuḍyādibhirātmānamantardhāpayitumicchannitastato gacchaṃśca
skhalitagatirbhavati, tata āha-skhalati| punaḥpunaśca jṛmbhāṃ karoti, tenāha
jṛmbhate| upalakṣṇaṃ cedaṃ tattatkālabhāvinīnāṃ kriyāṇām| tadyathā (saṅgrahe
sū.a.8)-"asthānahāsī, pṛṣṭo'sambaddhamuttaraṃ dadāti naiva vā dadāti,
vivakṣurmuhyati, aṅgulīḥ sphoṭayati, śiraḥ kaṇḍūyate, oṣṭhau leḍhi, bhuvaṃ
vilikhati, kriyāsu tvarate, viparītamācarati, svabhūmau ca nāvatiṣṭhate|" iti|
Ā. rā. viṣaprayoktāraṃ lakṣayati-viṣada
iti| vilakṣaḥ-caladṛṣṭiḥ| diśo vīkṣate-itastato'valokayati| trastaḥ-udvignaḥ|
bhītaḥ-cakitaḥ| viṣadalakṣaṇaṃ tatprayuktaviṣaviśeṣapraśnārtham|
idānīṃ saviṣayasyāgniprakṣepaṇādikamupadiśannāha---------
----------------------------------------------| prāpyānnaṃ saviṣaṃ
tvagnirekāvartaḥ sphuṭatyati||13||
śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvogragandhavān|
---------------------------------------------|14|
Sa. saviṣamannaṃ prāpyā'gniḥ
sphuṭatyati-caṭacaṭāyate, atiśayenetyarthaḥ| ekāvarta iti eka evāvarto yasya,
saṃhatasarvajvālatvādasāvekāvartaḥ| śikhikaṇṭhābhadhūmārciḥ,-śikhī-mayūraḥ,
tasya kaṇṭhaḥ-indrāyudhavadanekavarṇaḥ, tasyevābhā yayordhūmārciṣoste
śikhikaṇṭhābhe, te tādṛśe dhūmārciṣī yasyāgnerasau śikhikaṇṭhābhadhūmarciḥ
indrāyudhavadanekavarṇadhūmajvāla iti yāvat| anarcirvā-ajvāla iti vā|
ugragandhavāniti kuṇapagandhavān| nidarśanaṃ cedam| dhūmo'pyasya
prasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyā kulatā apyutpādayati|
Ā. rā. athāgnikṣepādinā
saviṣānnalakṣaṇam| tatrāgniprakṣepeṇāha-prāpyānnamiti| ekāvartaḥ-vāmata eva
dakṣiṇata eva vā calitajvālaḥ| sphuṭatyati-bhṛśaṃ caṭacaṭāyate|
śikhikaṇṭabhadhūmārciḥ-nīladhūmo nīlajvālaśca| anarcirvāanutpannajvālo vā|
snehalavaṇayogādapyagnirevaṃ syāt, ataḥ pakṣimṛgairapi parīkṣāprakārāntaraṃ
darśayannāha-------------- --------------------------------------------|
mrīyante makṣikāḥ prāśya kākaḥ kṣāmasvaro bhavet|14| utkrośanti ca
dṛṣṭvaitacchukadātyūhasārikāḥ| haṃsaḥ praskhalati, glānirjīvañjīvasya
jāyate||15|| cakorasyā'kṣivairāgyaṃ,
krauñcasya syānmadodayaḥ| kapotaparabhṛddakṣacakravākā jahatyasūn||16||
udvegaṃ yāti mārjāraḥ śakṛnmuñcati vānaraḥ| hṛṣyenmayūrastadṛṣṭyā mandatejo
bhavedviṣam||17|| ityannaṃ viṣavajjñātvā
tyajedevaṃ prayatnataḥ| yathā tena vipadyerannapi na kṣudrajantavaḥ||18||
Sa. saviṣamannamityanuvartate| makṣikāḥ
saviṣamannaṃ prāpyamriyante-makṣikāḥ saviṣe'nne na nilīyante, nilīnāstu sadyo
vipadyante| viṣaduṣṭāhārāt kākaḥ kṣāmasvaro bhavet| utkrośanti-uccaiḥ kūjanti,
darśanādeva śukadātyūhasārikāḥ| viṣadarśanamātrādeva ca haṃsagatiḥ skhalati|
glānirjīvañjīvasya jāyate| upalakṣaṇaṃ cedam| maraṇamapi kasyacinna glānireva,
evaṃ jīvañjīvakasya| cakorasya akṣiviraktatā| 'dṛṣṭvaitat' iti sarvatra
yojanīyam| krauñcasya madodayo-madotpattiḥ syāt|
kapotaparabhṛdddakṣacakravākāstyajantyasūn-prāṇānvimuñcanti, cātyarthaṃ
maraṇaduḥkhābhyāhatāḥ| udvijate'tyarthaṃ mārjāraḥ| vānarastu śakṛtpurīṣaṃ
muñcati| upalakṣaṇaṃ cedam| pṛṣṭhatomukho roditi ca| tathā,
hṛṣyenmayūrastaddṛṣṭvā| taditi saviṣānnaparāmarśaḥ| dṛṣṭvetyanuvartamāne'pi
punardṛṣṭveti vacanaṃ sarvatra madhye sampratyayārtham, ādyantābhyaṃ
gṛhītatvāt| viṣaṃ cāsya darśanādeva mandatejaskaṃ bhavati| iti-evaṃ
pūrvoktābhiḥ parīkṣābhiḥ, annaṃ-bhaktādi, viṣavat-viṣasaṃsṛṣṭaṃ, jñātvā
tyajedetat| katham? prayatnataḥ-prayatnena| tameva prayatnaṃ
darśayannāha-yathā-yena prakāreṇa tyajyamānena, kṣudrajantavo-makṣikādayo'pi,
tena-viṣeṇa, na vipadyeran na naśyeyuḥ tathā tyajet| kṣudrajantavo'pi kiṃ
punarmahāntaḥ, ityapi śabdārthaḥ|
Ā. rā. makṣikādiprāśanena saviṣaṃ
sūcayati-triyanta iti| prāśya-saviṣamannaṃ bhuktvā, kākaḥ
kṣāmasvaraḥ-kruśasvaro bhavet| śukādidarśanena lakṣayati-utkrośantīti|
śukādayo saviṣānnadarśanena utkrośanti-uccaiḥ śabdaṃ kurvanti|
dātyūhaḥ-andhakākaḥ| etat-saviṣamannam| akṣivairāgyaṃ-netrarāgāpagamaḥ|
kapotādayaḥ prāṇāṃstyajanti| parabhṛt-kokilaḥ| dakṣaḥ-kukkuṭaḥ| mayūro
hraṣyet-harṣaṃ prāpnoti| mayūrasya viṣandhatvaṃ darśayati-tadṛṣṭaceti|
tadṛṣṭacā-mayūrāvalākanena| mandatejaḥ-alpaprabhāvam| saviṣānnasya
yāgaprakāraṃ darśayati-ityānnamiti| yathā tena-saviṣānnena,kṣudrajantavo'pi na
vipadyeran-na mriyeran, evaṃ tyajet|
idānīṃ saviṣayasyāgniprakṣepaṇādikamupadiśannāha---------
----------------------------------------------| prāpyānnaṃ saviṣaṃ
tvagnirekāvartaḥ sphuṭatyati||13||
śikhikaṇṭhābhadhūmārciranarcirvogragandhavān|
---------------------------------------------||14||
Sa. saviṣamannaṃ prāpyā'gniḥ
sphuṭatyati-caṭacaṭāyate, atiśayenetyarthaḥ| ekāvarta iti eka evāvarto yasya,
saṃhatasarvajvālatvādasāvekāvartaḥ| śikhikaṇṭhābhadhūmārciḥ,-śikhī-mayūraḥ,
tasya kaṇṭhaḥ-indrāyudhavadanekavarṇaḥ, tasyevābhā yayordhūmārciṣoste
śikhikaṇṭhābhe, te tādṛśe dhūmārciṣī yasyāgnerasau śikhikaṇṭhābhadhūmarciḥ
indrāyudhavadanekavarṇadhūmajvāla iti yāvat| anarcirvā-ajvāla iti vā|
ugragandhavāniti kuṇapagandhavān| nidarśanaṃ cedam| dhūmo'pyasya
prasekaromaharṣaśirovedanāpīnasadṛṣṭyā kulatā apyutpādayati|
Ā. rā. athāgnikṣepādinā
saviṣānnalakṣaṇam| tatrāgniprakṣepeṇāha-prāpyānnamiti| ekāvartaḥ-vāmata eva
dakṣiṇata eva vā calitajvālaḥ| sphuṭatyati-bhṛśaṃ caṭacaṭāyate|
śikhikaṇṭabhadhūmārciḥ-nīladhūmo nīlajvālaśca| anarcirvāanutpannajvālo vā|
lālā jihvoṣṭhayorjāḍyamūṣā cimicimāyanam| dantaharṣo rasājñatvaṃ
hanustambhaśca vaktrage||21||
sevyādyaistatra gaṇḍūṣāḥ sarvaṃ ca viṣajiddhitam|
--------------------------------------------|22|
Sa. vaktrage-mukhaprāpte, lālā bhavati|
jihvoṣṭhayorjāḍyaṃ bhavati, ūṣādayaśca syuḥ| rasājñatvaṃ-jihvā rasaṃ na
cetayata ityarthaḥ| hanvoḥ stambhaśca syāt| tatra sevyādyaiḥ-pūrvoktaiḥ,
gaṇḍūṣā hitāḥ| sarvaṃ ca-anyadapi, yadviṣaṃ jayati taddhitam|
Ā. rā. saviṣānnabhakṣaṇajān
rogānāha-lāleti| lālā-śleṣmatantustrāvaḥ| jihvauṣṭhayorjāḍacaṃ-stambhaḥ| mukhe
cimicimāyanaṃ-sarvatra mukhe sarṣapaliptasyeva duḥkham|
dantaharṣo-dantarogaviśeṣaḥ| lālādīnāmauṣadhamāha-sevyādyairiti|
sevyādyaiḥ-pūrvoktaiḥ| sarvaṃ viṣijit_viṣatantroktaṃ pratisāraṇapralepādikam|
--------------------------------------------| āmāśayagate
svedamūrcchhādhmānamadabhramāḥ||22||
romaharṣo vamirdāhaścakṣurhṛdayarodhanam| bindubhiścācayo'ṅgānāṃ,
pakvāśayagate punaḥ||23|| anekavarṇaṃ vamati
mūtrayatyatisāryate| tandrā kṛśatvaṃ pāṇḍutvamudaraṃ balasaṅkṣayaḥ||24||
tayorvāntaviriktasya haridre kaṭabhīṃ guḍam|
sinduvāritaniṣpāvabāṣpikāśataparvikāḥ||25||
taṇḍulīyakamūlāni kukkuṭāṇḍamavalgujam| nāvanāñjanapāneṣu
yojayedviṣaśāntaye||26||
Sa. viṣānne āmāśayaṃ prāpte svedādayaḥ
syuḥ| akṣihṛdayayoḥ rodhanaṃ-stambhaḥ| bindubhiḥ-nānāvarṇaiḥ,
aṅgānāmācayaḥ-samantāccayanam| pakvāśayagate tu viṣe'nekavarṇaṃ vamati,
mūtrayati, atisāryate, tandrādayaśca bhavanti|
tayoḥ-āmapakvāśayagatayorviṣayoḥ, vartamānasya puṃso yathāyogaṃ
vāntaviriktasya haridre kaṭabhītyādikamauṣadhaṃ nāvanādiṣu yojayet| tatra
madanaphalālābukumbhīkośātakīphalairmadhuyuktairniṣpāvāmbuyuktairvamanam|
vāntasya snehayitvā virecanam| pakvāśayagate tvavamitasyaiva
nīlinīphalayuktena ghṛtena virecanameva|
Ā. rā. saviṣānnāmāśayapraptijān
rogānāha-āmāśayagata iti| cakṣurhṛdayarodhanaṃ-netrayormanasaśca kriyāprati
bandhaḥ| bindubhiraṅgānāmācayaḥ-jalabindvākārasphoṭavyāptāṅgatvam|
saviṣānnapavkāśayapraptijān rogānāha-pavkaśayagata iti| pāṇḍutvaṃ-śulkatvam|
udaraṃ_udarākhyo rogaḥ| āmapavkāśayavikārayorauṣadhamāha-tayoriti|
vāntaviriktisyeti kramādyojyam| āmāśayavikāreṣu vāntasya| pakvāśayavikāreṣu
viriktasya| haridrādīni nāvanādiṣu yojayet| haridre-haridrādvayaṃ niśā dārvī
ca| kaṭabhī-girikarṇakā| sinduvārito-nirguṇḍī| niṣpāvo-vallaḥ|
bāṣpikā-hiṅgupatrī| śataparvikā-vacā| kukkuṭasya pakṣiṇo'ṇḍam|
avalgujo-bākūcī| āhāraṃ vināpi prayuktasya viṣasya śāntyarthamayaṃ yogaḥ
syāditi " ityuktam| saṅgrahe tu (sū. a. 8)-"īśvarāṇāṃ vasumatāṃ viśeṣeṇa tu
bhūbhujāṃ prāyeṇa mitrebhyo'pyamitrā bhūyāṃso bhavanti| tatastatprayuktāḥ
samāsannavartino'nnapānādiṣu viṣaṃ prayacchanti, striyaśca
tatpraṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalobhena| tasmādrājā kulīnaṃ
snigdhamātpamāstikamāryamāryaparigrahaṃ dakṣa dakṣiṇaṃ nibhṛtaṃ
śucimanuddhatamanalasamavyasanamanahaṅkṛtamakopanamasāhasikaṃ
vākyārthāvabodhakuśalaṃ niṣṇātamaṣṭāṅge yathāgnāyamāyurvede suvihitayogakṣemaṃ
sannihitāgadādiyogaṃ sātmyajñaṃ ca prāṇācāryaṃ parigṛhṇīta| tamarthamānābhyāṃ
yathāmnāyaṃ sampradāyānatikrameṇa kāle'nukālaṃ gurumiva śiṣyaḥ pitaramiva
putraḥ pūjayet| pratikūlamapi ca tadvacaḥ sāmpratamiti manyeta| na hi
bhadro'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślaghanīyo janasya| tasmāttadāyattamāhāravihāraṃ
prati cātmanaḥ kuryāt| upāttamapi khalu jīvitamupāyabalena
svasamayamadhitiṣṭhati| api ca bahuparigrahā narapatayaḥ| santi cāśukāriṇaḥ
śūlasatryāsādayaḥ| pratikṣaṇaṃ pratyavekṣaṇīyāvasthāśca rogiṇo, viśeṣeṇa
rājānaḥ| te hi pramādaparigatā duḥkhāhiṣṇavaḥ svayamapyapathyarucayaḥ
sannihitāhitapriyavacanaprāyaparivārāśca| tasmādbhiṣajo rājā rājagṛhāsanne
sanniveśanaṃ kārayet| tathā hi sa sarvopakaraṇeṣu
nṛpatiśarīripayogiṣvaparokṣavṛttirbhavāti| sa samyaksampannamannaṃ
suparīkṣitaṃ viśuddhamagnayādiṣu prāgupanītaṃ śikhinā dṛṣṭamabhiprokṣitaṃ
prokṣaṇaiḥ puraḥ sthito rājānaṃ hastabaddhauṣadhiratnaṃ bhojayet| bhuñjānasya
cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayet| dantakāṣṭhaprayukte tu viṣe
kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandho rūkṣatā jihvādantauṣṭhamāṃsaśophaśca| tatra
pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sekṣodraiḥ saptacchadakalkena
vā pratisāraṇaṃ kuryāt|
dāḍimakaramardakabhavyāmrātakakolabadararasakṣaudrayuktaṃ gaṇḍūṣam| anena
jihānirlekhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ| añjanaprayukte'śrūpadehadāharāgavedanā
dṛṣṭivibhramā bhavantyāndhyaṃ ca| tatra sarpiṣpānaṃ yojyam| śṛtena payasā
satpakṛtvaḥ pippalīrbhāvayet| tatastakalkena sarpirvipadhkaṃ netratarpaṇam|
kapitthameṣaśṛṅgībhallātakānāṃ puṣpairvaraṇaniryāsena cāñjanam|
bṛhatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṃ satpakṛtvo madhunā bhāvayet| tacca
srotoñjanasuvarṇacūrṇacūrṇayuktamañjanam| nasyadhūmaprayukte
śirirukkaphāstrāvaḥ khebhyo rudhirāgamanamindriyavaikṛtaṃ ca|
tatrātiviṣāśvetākākamācīmadayantikākalkakṣīrasiddhaṃ sarpirnasye pāneca
vidadhyāt| madayantikā-mallikā| abhyaṅgaprayukte
tvagdāhasvedapākasphoṭāvadaraṇāni| tatra śītāmbuparipiktasya
candanatagarośīrakuṣṭhaveṇupatrikā'mṛtāsomavallīśvetāpadmakālīyakairanulepanam|
veṇupatrikā-bāṣpikā| etānyeva ca sakapittharasagomūtrāṇi pānam|
girikarṇikāśvetāmūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmṛgairvārumūlāni
śelukvāthapiṣṭāni pralepaḥ|
anenodvartanoddharṣaṇapariṣekānulepanabhūṣaṇayānaśayyāstaraṇavastrakavacapādukopānatpādapīṭhā
vyākhyātāḥ| viśeṣatastvābharaṇakṛte
vikāre'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgopittasaṃyuktaiḥ pradehaḥ|
pādapīṭhakṛte śleṣmātakasarpasugandhākalko madhuyuktaḥ| chatraprayukte
sphoṭānāṃ kṣiprapākānāṃ pavkajāmbavaprakāśānāṃ prādurbhāvaḥ| tatra
madhukapāṭalākapāṭalākaserukarodhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkairgopittaprayuktaiḥ
sarva gātrapradehaḥ| anena cāmaravyajane vyākhyāte| śiro'bhyaṅgaprayukte
vedanāranthijanma keśacyavanaṃ ca| tatra
śyāmāpālindītandulīyakacūrṇadhṛtarkṣapittaiḥ subhāvitā kṛṣṇā mṛtpralepaḥ|
gomayamālatīmūṣikaparṇyanyatamarasaḥ kalko vā'gāradhūmo vā|
śleṣmātakaratvakpāṭalāśirīṣamadhūkaharidrādvayairajākṣīrāloḍitaiḥ paripekaḥ|
anena śiraḥsnānasnapanodakakaṅkatakastraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ|
karṇapūraṇaprayukte śophaśūlapākāḥ śrotravaiguṇyaṃ cc| tatra bahupatrāsvaraso
dhṛtakṣaudrayuktaḥ karṇapūraṇam, somavalkalaraso vā suśītaḥ| mukhālepaprayukte
mukhasya śyāvatā padmakaṇṭakāśca bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ| tatra
madhukapaya syābandhujīvaphañjīpunarnavācandanaiḥ sadhṛtairlepo madhusarpiṣoḥ
pānaṃ ca| saviṣapuṣpādhrāṇāt śironāsāvyathā sāśrunetratā gandhājñānaṃ ca|
tatrānantarokto vidhirbāṣpoditaśceti| bhavati cātra| phalamūlacchadādīnāṃ
dadyātprakṣālanodakam| bhājanavyañjānāṃ ca tathā kuryādatandirtaḥ|| ghreyāṇi
ghrāpayitvā tu spṛśyān saṃspṛsya tānapi| pratīvāpaṃ tato datvā
pratīkṣyaivaikanāḍikām|| tato vijñāya śuddhiṃ ca bhājanasyodakasya ca|
āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ|| mandaṃ tīkṣṇaviṣābhyāse
viṣamuttīryate bhṛśam| tasmāttīkṣṇaviṣaṃ haste badhnīyātkuśalo bhiṣak||
viṣasandhāraṇaṃ dhanyaṃ rakṣoghnaṃ prītivarddhanaṃ| api ca|
sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham| prāgudīcyordiśorguptaṃ
bhaiṣajyāgāramiṣyate|| ghaṭhyādīni-mṛttṛṇakāṣṭhamayāni| uccaiḥ
praśastadigdeśaṃ bahuvātāyanaṃ mahat| mahānasaṃ susaṃmṛṣṭaṃ
viśvāsyajanasevitam|| saddvāḥsthādhiṣṭhitadvāraṃ kakṣyāvatsavitānakam|
sudhautaddaḍhakumbhādi pariśuddhajalendhanam|| svakarmakuśalā dakṣāḥ
sūdāstatrāpramādinaḥ| kluptakeśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kṛtyairaṅgatāḥ||
teṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ siparīkṣitaḥ| saṃvibhaktaśca bhaktaśca
śucirvaidyavaśānugaḥ|| saṃvibhaktaḥ-udāsīnaḥ| sarve'pi bhūbhṛdāsannāḥ śastāḥ
satatamīddaśāḥ| mitho vigrahasaṅghātarahitā bhūbhṛte hitāḥ|| tān vaidyo
guṇavāneko manasā pratijāgṛyāt| bhūbhṛddehopakaraṇasaṃrakṣaṇasamudyataḥ||
athābhyamitraṃ vrajato jigīṣorvaidyaḥ susajauṣadhaśastrayantraḥ|
tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṃ yodhajanaṃ cikitset|| panthānamudakaṃ
chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanam| dūṣayantyarayo yasmāttadvidyācchodhayeta ca|
prasthānaṃ vā niveśaṃ vā nāvijñāya prayojayet| bhūvāritṛṇakāṣṭhāśmamārgan
mārgavanaspatīn|| viṣeṇopahatā bhūmiḥ kvaciddagdhevalakṣyate|
pramlānatṛṇagulmādirmṛtakīṭasarīsṛpā|| viśīryante khuranakhā
dāhakaṇḍūrujānvitāḥ| chardirmūrcchā jvaro mohaḥ śiroduḥkhaṃ ca jāyate|| tatra
saubhāñjanānmūlaṃ vallīṃ somamuśīrakam| mātuluṅgarasaṃ hiṅgu
pāyayeddadhimātrayā|| vallīpriyaṅguḥ| mūtrāṇyajāvihastibhyo māṃsāni rudhirāṇi
ca| sarvagandhaiḥ samāyojya pacetpakve ca nikṣipet|| somarājīṃ sunandākhyāṃ
saralāṃ gandhanākulīm| cāraṭīṃ trāyamāṇāṃ ca prokṣayettena tāṃ bhuvam||
sunandākhyā-gorocanā| cāraṭī-padmacāriṇī| saviṣaṃ virasaṃ toyaṃ koviṣṇaṃ
rājibhiścitam| phenilaṃ guru vicchinnaṃ khagairanabhinanditam||
mṛtākulitamatsyaṃ ca sparśāttacchophakaṇḍumat| odanaḥ sādhitastena bhuktamātro
vidahyāe|| vidagdhaḥ pacyate kṛcchrātpavko mūrcchājvarapradaḥ| darśayetsarvato
nīlapītakarburalohitam|| tatra śigrvādimagadaṃ bhūmidoṣoditaṃ pibet| ajaśṛṅgīṃ
viśālākhyāṃ viṣaghnīmuttamāraṇīm|| phaṇijjakaṃ prativiṣāṃ dagdhvā tadbhasma
gālayet| bahuśo gālitaṃ tacca pācayettatra ca kṣipet|| kalkayetvā pratīvāpaṃ
saralāṃ rajanīdvayam| elāmudīcyaṃ mañjiṣṭhāṃ sunandāṃ bākucīmapi|| pātyante
bindavastasmādyatra tannirviṣībhavet|| pāṭalāpāribhadrāśvakarṇasyāmāka
śigrukān|| kalaśāntargatān dgdhvā prakṣipetsaviṣe'mbhasi| śīte gharmo
himaścoṣṇe māruto viṣasaṃyutaḥ|| bhramamūrcchādikārī ca śigrvādistatra
ceṣyate| devadārunatānantāmadhukāñjanagairikam|| vajrakandaṃ latāṃ rodhraṃ
vikiret ślakṣṇacūrṇitam| vṛkṣāgreṣu patākāsu dūṣyeṣu sumahatsu ca||
sarvataścūrṇasamparkānnirviṣo jāyate'nilaḥ| vikṛtā bhavati cchāyā pādape
viṣadūṣite|| nirgandhamatigandhaṃ vā tatpuṣpaṃ hṛcchirorujam| kuryāt,
phalapalāśādi kaṇḍūākātisārakṛt|| bhūmi muddiśya yatproktaṃ tatsarvaṃ tatra
śasyate| na ca kanyāmaviditāṃ saṃspṛśedaparīkṣitām|| vividhān kurvate yogān
kuśalāḥ khalu mānavāḥ| ājanmaviṣasaṃyogātkanyā viṣamayī kṛtā||
sparśocchvāsādibhirhanti tasyāstvetatparīkṣaṇam|
taddhastakeśāsaṃsparśānmlāyate puṣpapallavaiḥ|| śayyāyāṃ matkuṇairvastre
yūkābhiḥ snānavāriṇi| jantubhirmriyate jñātvā tāmevaṃ dūratastyajet||
nāprokṣitaṃ nāviditaṃ bhiṣajā nānavikṣitam| nāprāśitaṃ ca sūdādyaiḥ
kiñcidāhārayennṛpaḥ|| dhanyaṃ sarvārthasiddhākhyaṃ pātmarakṣoviṣāpaham| paraṃ
cakṣuṣyamāyuṣyaṃ śatrughnaṃ vakṣyate'ñjanam|| atha śuklapakṣe puṇye'hani
puṣpapunarvasuhastacitrāmṛgaśiraḥ
śravaṇarevatīśatabhiṣakprājāpatyottarāṇāmanyatamena nakṣatreṇa yogamupagate
bhagavatyoṣadhipatau praśaste muhūrte sindhustrotaḥ samutthaṃ snigdhaṃ
saprabhaṃ gandhavarṇacchedairnīlitpalābhamañjanamāharet| tasyāṣṭau bhāgāḥ,
kanakarajatodumbarāṇāmekaiko bhāgaḥ, tatsarvaṃ mūṣāyāṃ prakṣīpya,
balimaṅgalapūrvakamagnimupasamādhāya,
khadirakadaradhavasyandanānyatamadārubhirgomayairvā prajvālayet|
tataścāryāvalokiteśvaramāryatārāṃ brahmadakṣāśvirudrendrātyasomavaruṇa-
vaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājdhanvantarisuśrutabhavasukanyā-skandacyavanavainateyānanyāśca
yathāvidhyuktadevatāḥ
sumano'kṣatalājāsvastikasaṃyāvanistuṣayavasaṃskṛtaguḍadhṛtamiśrapāyasairarcayitvā,vṛddhavaidyabrāhrāṇāṃśca
śuklavāsaso mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā, tasminnagnau tadañjanaṃ dhmātaṃ
dhmātamāvartya pṛthakpṛthaṅgiṣecayet|
gośakṛdrasamūtraghṛtadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarodakekṣuraseṣu,
tathā
harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamṛdvīkāśṛṅgāṭakakaserukotpalanalinasaugandhikamṛṇā-likākvātheṣu,
tathālāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīraraseṣu, tathā
madhukacandanakālānusāryanaladapadmakośīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumodakeṣu|
kālānusāryaṃ-śaileyam| tataḥ śukle vāsasi baddhvā
dvādaśarātramāntarikṣe'mbhasi vāsayet| tatśchāyāyāṃ viśoṣya
sphaṭikamuktāpravālakālānusāryapratīvāpaṃ punarapi
balimaṅgalapūrvakamaharavāsasā kanyayā ddaṣadi peṣayitvā
suvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaranagavalavaiḍūryasphaṭikameṣaśṛṅgyasanasārānyatamadhaṭi-tāyāmañjanikāyāṃ
nidhāpayī| gavalaṃ-māhiṣaṃ śṛṅgam| atha punarapi pūrvavatkṛtasvastyayanaṃ
sāvitreṇa karmaṇā'tharvaviddvijanmanā vidhivat tadabhisaṃskuryāt| tato
gajaskandhamāropya pāṇḍuracchatracāmaravālavyajanairanugataṃ tathā
śaṅkhadundubhisvanairdvijātivaraprayuktaiśca vedavādamiśraiḥ puṇyāhaghoṣaiḥ
kṛtapuśpohāraṃ vaidyagṛhānnāyakagṛhamanupraveśayet| anantaraṃ ca tena
videhādhipopadiṣṭena sarvārtheṣu siddhenāñjanena
yathoktānāmevāñjanabhājanadravyānāmanyatamayā śalākayā gobrāhrāṇapūjāpūrvakaṃ
śuciḥ saniyamo bhūtvā dhāriṇīmimāṃ vidyāmadhīyānaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayet|
namaścakṣuḥpariśodhanarājāya tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya| tadyāthā
ūmँcakṣuḥprajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśodhaya svāhā| tat paraṃ tāmeva
dhāriṇīmanusaṃsmarat sāyaṃprataḥ pratyahametetparamaṃ
pavitramārogyakaramūrjaskaraṃ sarva vighnaharamañjānamaśvibhyāmindrasya
vṛtravadhābhyudyatasya prākprakalpitam| ta smādetadrājñāṃ rājamahāmātrāṇāṃ ca
mahīṃ vijigīṣamāṇānāṃ brāhrāṇānāṃ ca vedādhyayanamanyadvā
mahacchāstramavagāhamānānāṃ prasannamanā bhiṣak prakalpayediti| bhavanti
cātra| atha yogāḥ pravakṣyante bṛhaspatikṛtāḥ| śivāḥ| yān sevamāno nṛpatiḥ
śatrubhyo naiti vañcanam|| bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalābāṣpikoṣaṇāḥ|
śrīparṇīśallakīyuktā niṣvkāthaḥ prokṣaṇaṃ param|| āḍhakī-saurāṣṭrī| saviṣaṃ
prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam|
yavasendhanapānīyavasnaśayyāsanaudanam|| kavacā bharaṇacchatravālavyajanaveśm
ca| śelupāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavam||
samaṅgāvṛkṣamūlatvakkapitthavṛṣaśoṇitam| sahadantaśaṭhaṃ tadvatprokṣaṇaṃ
viṣanāśanam|| śoṇitaṃ-kuṅkumam| lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgālahareṇukāḥ|
sayaṣṭyāhvā madhuyutā babhrupittena kalkitāḥ|| nikhanedgoviṣāṇasthāḥ
saptarātraṃ mahītale| tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayer||
saṃsṛṣṭaṃ saviṣaṃ tena sadyo bhavati nirviṣam| babhruḥ-nakulaḥ|
manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ|| kapitthakuṣṭhamajiṣṭhāḥ pittena
ślakṣṇakalkitāḥ| śuno goḥ kapilāyāśca saumyā khyo'yaṃ varo'gadaḥ||
viṣajitparamaṃ kāryo maṇiratracapūrvavat| mūṣikā'jaruhā vāpi haste baddhā
vipāpahā|| hareṇumāṃsīmañjiṣṭārajanīmadhukaṃ madhu| akṣatvak surasaṃ lākṣā
śvapittaṃ pūrvavanmaṇiḥ|| vāditrāṇi patākāśca piṣṭairebhiścalepitāḥ| śrutvā
ddaṣvā tamāghrāya sadyo bhavati nirviṣaḥ|| tryūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhāṃ
rajanīdvayam| sūkṣmailāṃ trivṛtāṃ patraṃ viḍaṅgānīndravārūṇīm|| madhukaṃ ceti
sakṣaudraṃ goviṣāṇe nidhāpayet| tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāgbhaktāṃ
yojayettathā|| viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣe'pi na doṣakṛt|
jatusarjarasośīrasarṣapāpātravālakaiḥ|| savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya
ca| dhūpo vāsagṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam|| na tatra kīṭāḥ saviṣā
nondurā na sarīsṛpāḥ| na kṛtyāḥ kārmaṇādyaśra dhūpo'yaṃ yatra dahrāte||
śikhipicchaṃ balākāsthi sarṣapāścandana ghṛtam| dhūpo viṣaghnaḥ
śayanavasanāsanagehagaḥ|| viśālāvyoṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam|
dviniśāpatravellailātrivṛccūrṇaṃ samākṣikam|| pūrvoktaṃ tryūṣaṇādiṃ ca
snānīye'mbhasi yojayet| kvātho'thavā'rkakusumaśvetāpāmārgasarṣapaiḥ||
sadadhyājyaḥ kṛto yuktaiḥ kāmātānākulīyakaiḥ| kalko vā
candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ|| mūrvailavālusurasānākulītandulīyakaiḥ|
kvāthaḥ sarvodakāryeṣu kākamācīyutairhitaḥ|| rocanāpatranepālīkuṅkumaistilakaṃ
vahan| viṣairna bādhyate syāñca nārīnaranṛpapriyaḥ||
cūrṇairhadrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ|| digdhaṃ nirviṣatāmeti gātramityāha
gautamaḥ|| nasyapānāsānālepairyuñjyātsañjīvanādikān| agadān viṣajagdhasya
tīkṣṇāni damanāni ca|| agadān-viṣatantroktān|
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasaiḥ saha| virecanaṃ śirāmokṣaṃ praptaṃ
visrāvaṇaṃ yadi|| hradayāvaraṇaṃ kāryaṃ prāgevāmitramadhyagaḥ|
pibeddhṛtamajeyākhyamamṛtaṃ vā'pyabhuktavān|| ajeyāmṛte-viṣatantrokte| sarpiḥ
kṣaudraṃ dadhi kṣīramantataḥ śītalaṃ jalam|| antataḥ-ante sarvābhāve, ata eva
pūrveṣu pūrvābhāve paramita labhyate| sitāmadhukapālindīkalkavanmāṃsamiṣyate||
godhāhariṇababhrūṇāṃ sakaṇāśuṇṭhi pārṣattam| sanāgaraṃ sātiviṣaṃ śikhinaḥ
sasitophalam|| suśītāḥ saghṛtāścaiṣāṃ yathāsvaṃ kalpitā rasāḥ| ithyaṃ
viṣagarādibhyo rakṣedvaidyo nareśvaram| syāttaduccheda ucchedaḥ prajānāṃ
sarvakarmaṇām|| ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatve'pyamānuṣāḥ| yadrājñaḥ
karmabhistasmādārādhyo'sāvatīndriyaiḥ|| yatra sākṣānnṛpastatra nijñātaḥ
praviśedbhiṣak| na sammato'pyanucitaṃ yānasthānāsanaṃ bhajet|| ucitaṃ purato
rājñastiṣṭhedvākyaṃ ca nākṣipet| ahīnakālaṃ rājārthaṃ, svārthaṃ priyahitaiḥ
saha|| deśe kāle parārthaṃ ca vadeddharmārthasaṃhitam| nānuśiṣyādapṛcchantaṃ
mahadetaddhi sāhasam|| nācaredahitenainaṃ mūlocchedakaraṃ hi tat| anukūlaṃ
hitaṃ vācyamahitādvārayenmithaḥ|| udāraiḥ
sāntvathanvākyairdoṣaścettadupekṣayā| tūṣṇīṃ vā prativākye
syādvarjayeddveṣyasaṅkathām|| vipaścidapyacittajño bālaśo'pi tu bhāvavit|
atipriyo'pi dveṣyo'pi yātyāśu viparītatām|| nivedya rājñe kurvīta kāryāṇi
sulaghūnyapi| na yāyānna ciraṃ tiṣṭhetkośasthānāvarodhayoḥ|| svalpe'pi darśaye
ttuṣṭiṃ lābhe'nuddhatamānasaḥ| mithaḥ kathanamanyena kaulīnaṃ dvandvavāditām||
vastrādi rājñaḥ saddaśaṃ rājalīlāṃ ca varjayet| dattaṃ yattu nṛpeṇaiva
taddhārya tuṣṭivṛddhaye|| hasitavye smitaṃ kuryātprabhorevānuvṛttitaḥ|
ucyamāne'valambeta paramarmaṇi mūkatām|| svamarmaṇi tu bādhiryaṃ
dhairyamādhuryasauṣṭhavam| atyāyāsena nātmānaṃ kuryādatisamucchritam|| pāto
yathā hiduḥkhāya nocchrāyaḥ sukhakṛttathā| āsannasevā nṛpateḥ krīḍāśastrāhi
pāvakaiḥ|| kauśalenāmahatā vinītaiḥ sā nirudhdyate| prāpya duṣprāpamaiśvaryaṃ
bahumānaṃ ca bhūpateḥ|| yathopayuñjīta ciraṃ tathāsyādapramādavān|
vidadhyātparitaḥ śayyāṃ rakṣāmantrābhimantritān|| rātrau siddhārthakān
bhūtimakṣatairanvitāṃ śucim| rakṣāśaktiṃ tathocchīrpe sayavāṅkurayāvakām|
sadūrvaṃ pūrṇakalaśaṃ sapuṣpaphalapallavam| upahāraṃ ca sandhyāyāṃ bhuktvā
cānte niśāsu ca|| etasvastyanaṃ karma kartavyaṃ śucinā śuceḥ| āyuṣyaṃ
pauṣṭikaṃ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit|| saṅkṣepa eṣaviṣapālanasādhanāya proktastu
vistaravidhiḥ punaruttareṣu| ālocya samyagakhilaṃ matipūvakārī yuñjīta
tatparikalayyavikāracihnam|| iti viṣagararakṣoṇāyopadeśaṃ bhajati narapatiryo
nityamevāpramattaḥ| nijapararipuvṛndaipradhṛṣyo mahātmā sa janayati janānāṃ
kṣemayogau cirāya|| "iti|
viṣabhuktāya dadyācca śuddhāyordhvamadhastathā| sūkṣmaṃ tāmrarajaḥ kāle
sakṣaudraṃ hṛdviśodhanam||27|| śuddhe hṛdi
tataḥ śāṇaṃ hemacūrṇasya dāpayet|
--------------------------------------------|28|
Sa. viṣabhuktāya puṃse ūrdhvamadhaśca
śuddhāya kāle sūkṣmaṃ- atiślakṣṇaṃ tāmracūrṇaṃ samākṣikaṃ dadyāt| kimbhūtam?
hṛdviśodhanaṃ,- hṛdayaśuddhaye ityarthaḥ| viṣabhuktāyeti 'āhitāgnyāditvāt'
paranipātaḥ| kāla ityupalakṣaṇam| deśasātmyāgnyādīn vyapekṣetetyarthaḥ| śuddhe
hṛde-svaliṅge jñāte, tataḥ-anantaraṃ, hemacūrṇasya śāṇaṃ-karṣacaturthāṃśaṃ,
dāpayet|
Ā. rā. kṛtapūrvoktopacārasya
viṣaśeṣaśaṅkānivṛtyarthamupacāramāha-viṣabhuktāyeti| śuddhāyeti punarapi
kṛtavamanavirecanāya| kāle-auṣadhakāle, saṃsarjanakramānantaramityarthaḥ|
hṛdviśodhanaṃ-hṛdayasthitaviṣanirharaṇaṃ, tāmracūrṇaṃ prayojayet|
tataḥ-karṣacaturthāṃśam,hemacūrṇamadyāt|
hemni datte sati, yo guṇaḥ syāttamāha-------
--------------------------------------------| na sajjate hemapāṅge
padmapatre'mbuvadviṣam||28|| jāyate vipulaṃ
cāyurgare'pyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ|
--------------------------------------------|29|
Sa. hema pibatīti-hemapaḥ, tasyāṅge
viṣaṃ na sajjate| katham? padmapatre jalamiva| tasya ca hemapasya
vistīrṇamāyurjāyate| eṣa vidhirgare'pi smṛtaḥ, yo viṣa uktaḥ| sajjata
ityatrātmanepadaṃ cintyam|
Ā. rā. suvarṇaprayogaphalamāha-na
sajata iti| hemaṃ pibatīti-hemapaḥ, tasyāṅge viṣaṃ na sajate-saṅgaṃ na
gacchati, vipulaṃ cāyurjāyate| sajjata iti pāṭhe
saṅgārthakaṣañjerātmanepadatvaṃ cintyam| viṣoktavidhiṃ
gere'pyatidiṣati-gare'pyeṣa iti| garaṃkṛtrimaṃ viṣam| "gauṇamukhyayormukhye
kāryasampratyayaḥ" iti nyāyāt gare viṣavidheraprātpatvādatideśaḥ|
--------------------------------------------| viruddhamapi cāhāraṃ
vidyādviṣagaropamam||29||
Sa. viruddhaṃ cāhāraṃ viṣagaropamaṃ
vidyāt| viṣagaravadviruddhāhārā api vyādhimṛtyuhetava ityarthaḥ| tathā coktaṃ
saṅhgrahe(sū.a.9)-"visphoṭagulmamadavidradhimehayakṣmatejobalasmṛtimatīndrayacittanāśam|
kuryādviruddhamaśanaṃ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum|"
iti|
Ā. rā. atha virodhādannapāanakṣā|
viruddhānnasya doṣahetutvamāha-viruddhamapīti| viruddhaṃ-saṃyogādivirodhavat|
kasyacidviruddhāhārasya viṣavatsadyo nāśakatvāt
kasyacidgavatkālāntaranāśakatvādrogajanakatvāccopamānadvayamuktam| uktaṃ ca
saṅgrahe( sū. a. 9 )
"visphoṭagulmamadavidadhiśophaya-kṣmatejobalasmṛttimatīndriyavittanāśān|
kuyādviruddhamaśanaṃ jvaramasrapittamaṣṭau gadāṃśca mahato viṣavacca mṛtyum||
" iti "| virodhaśca
saptadhā,-saṃyogasaṃskāramātrādeśakālāvasthāsvabhavabhedāt| saṃyogastridhā,-
balavadguṇānāṃ sāmyat vaiṣamyāt sāmyavaiṣamyābhyāṃ ca| evaṃ nava bhedāḥ| ne ca
sodāharaṇāḥ saṅgrahe darśitāḥ (sū. a. 9)- " balināṃ mithā guṇānāṃ viṣamatayā
samatayā'pyubhayathā'pi| saṃskaradivaśādapi bhavati nisargādapi virodhaḥ||
kṣīraṃ kulatthaiḥ panasena matsyaistaptaṃ dadhi kṣaudraghṛte samāṃśe|
vāryūṣare rātriṣu saktavaśca toyāntarāste yavakāstathā ca||" iti| te ca
vakṣyamāṇeṣu svabuddhayā vivecanīyāḥ|
tadeva viruddhabhojanamāha------------------- ānūpamāmiṣaṃ
māṣakṣaudrakṣīravirūḍhakaiḥ| virudhyate saha bisairmūlakena guḍena vā||30||
viśeṣātpayasā matsyā matsyeṣvapi cilīcimaḥ|
--------------------------------------------|31|
Sa. āmiṣaṃ-māṃsaṃ,
ānūpaṃ-mahāmṛgavāricaravāriśayākhyaṃ, māṣādibhiḥ saptabhiḥ saha virudhyate|
ānūpeṣvapi madhye viśeṣāt-atiśayena, payasā saha matsyā virudhyante| yato
matsyakṣīre svādurasavipākitvānmahābhiṣyandinī, śītoṣṇayogācca
parasparavirudve| mastyeṣvapi cilīcimākhyo matsyaḥ payasā sahātyantaviruddhaḥ|
sa punaḥ śakalī lohitākṣaḥ sarvato lohitarājiḥ prāyo bhūmau carati,
so'tyabhiṣyanditamatvātsutarāṃ viruddhaḥ| eṣa cāhāro'nirdiṣṭavikārakārī
yathoktān visphoṭādīn karoti| kālāntareṇa ca cikitsāṃ vinā prāṇānapi harati|
kaścicca viruddhāhāro nirdiṣṭavikārakārī| yathā "upodakā'tisārāya" iti|
Ā. rā. tatrānūpamāṃsasya
bhāṣādirbhidirvirodhamāha-ānūpamāmiṣamiti| virūḍhakaṃ-aṅkuritaṃ dhānyam|
māṣādiṣve kenāpi virodho jñeyaḥ| yadāha khāraṇādiḥ-"guḍamāṣatila
kṣīravirūḍhabisamūlakaiḥ| grāmyānūpaudamāṃsāni tvekenāpi virudhyate||" iti|
virodhaścaikadhyamabhyavahāre natu krameṇa| yadāha suśrutaḥ (yaduktaṃ saṅgrahe
sū. a. 9, carake ca sū. a. 26|86) "grāmyānūpaudakapiśitāni
madhuguḍatilapayomāṣamūlakabisavirūḍhakaiśca naikadhyamadyāt|" iti| ukteṣvapi
matsyapayasorviśeṣādvirodhaḥ| tato'pi payaścilīcimayoḥ|
viruddhamamlaṃ payasā saha sarvaṃ phalaṃ tathā||31||
tadvatkulatthavarakakaṅguvallamakuṣṭakāḥ|32|
Sa. amlaṃ dravyaṃ payasā saha sarvaṃ
viruddham| sarvagrahaṇaṃ dravādravagrahaṇārtham| dravaṃ-kāñjikādi,
adravaṃ-cukrikādikamityarthaḥ| anyathā payaso dravasamānajātīyatvāt
kāñjikādyeva dravadravyaṃ virudhyeta, na cukrikādikamapi| nanu, tṛtīyayaiva
sahārtho labdha eva| yathā-"vārāhaṃ śvāvidhā nādyāt" ityatra| tataḥ kiṃ
sahaśabdena| satyametat| sahagrahaṇaṃ tu niyamārtham|
sahaikadhyamamlenopayujyamānaṃ viruddham| yadā tvamlena gorasādinā
kṣīraśākasaṃjñavyañjanakaraṇārthaṃ payaḥ saṃskriyate tadā tasya
dravyāntaratvāpattervirodho nāsti| tathā, dadhikṣīrādinā ghṛtaṃ pacyate
tatrā'pyavirodha eva, dravyāntaratvāt| pūrvasyā'pi sahaśabdasyaivaṃ prāyameva
prayojanamabhyūhyamiti| api ca, kṣīre bhukte uttarakālamapyamlaṃ na bhojyamiti
pratipādanārthaṃ ca sahagrahaṇam| tathā coktaṃ saṅgrahe (sū.a.)-"sarvaṃ cāmlaṃ
payasā sahaikadhyaṃ taduttaraṃ vā viruddham" iti| phalaṃ tatheti|
phalaṃ-akṣoḍādi ca, payasā saha viruddham| sarvaśabdaḥ sarvatra na
sambandhanīyaḥ, yato na sarvaṃ phalaṃ payasā sahābhyavahartuṃ viruddham| api
tu kiñcideva| tathā ca muniḥ parisaṃkhyayaivā'paṭhat(ca.sū.a.26|86)-
"tathā''mrāmrātakalakucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavya
jāmbavakapitthatintiḍīkapālevatākṣoḍapanasanārikeradāḍimāmalakānyevaṃ
prakārāṇi cānyāni" iti| tasmānna sarvaṃ phalaṃ payasā sahābhyavahartuṃ
viruddham, kintu munyuktameva| tadvaditi phalavat, kulatthādayaḥ payasā saha
viruddhāḥ| varako-vrīhibhedaḥ, "varakoddālaka" iti prāgukteḥ (hṛ.sū.a.6|9)|
vallamakuṣṭakau śimbīdhānyaviśeṣau| upalakṣaṇaṃ cedam| 'māṣaniṣpāvāvapi' hi
viruddhau payasā saheti saṅgrahe (sū.a.9) kathitam|
Ā. rā. amlādibhiḥ payaso
virodhamāha-viruddhammlamiti| sarvamamlaṃ-dravamadravaṃ ca, payasā saha
viruddham| sahabhāvo'tra payasa uttaramapi sevitenāmlena jñeyaḥ| uktaṃ hi
saṅgrahe (sū. a. 9)- " sarvaṃ cāmlaṃ *payasaikadhyaṃ tata uttaraṃ vā
viruddham|" iti| tathā sarvaṃ phalaṃ-amlamanamlaṃ ca| tadvatkulatthādayaḥ|
varako-vrīhibhedaḥ| kaṅguḥ-priyaṅguḥ| vallaḥ-niṣpāvaḥ| makuṣṭaḥ-kalāyabhedaḥ|
suśrutastvāha (sū. a.20/8)-
"vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka-dadhitailānūpaudakavirohiśuṣkaśākājāvikamāṃsadyajāmbava-cilīcimamatsyagodhavarāhamāṣāṃśca
naikadhyamaśnīyāt payaso'nte vā|" iti|
--------------------------------------------| bhakṣayitvā haritakaṃ mūlakādi
payastyajet||32||
Sa. bhakṣayitveti| haritakaṃ
mūlakakuṭherādi bhuktvā payastyajet, na punaḥ śākaṃ mūlakādi snigdhasvinnaṃ
śākasādhanena sādhitaṃ bhuktvā kṣīraṃ na bhakṣayet| etasmādeva ca jñāpakāt
mūlakādīnāmubhayarūpatvaṃ vedyam, haritakatvaṃ śākatvaṃ ca| tathā ca
mūlakādīnāṃ yadi śākatvaprasiddhirevā'bhaviṣyat, tato "haritakaṃ mūlakādi
bhakṣayitvā" iti tantrakṛnnāvakṣyat| tasmānmūlakasya haritakatvaṃ śākatvaṃ ca
jñeyam| laśunena saha kṣīrasya prayogo ya uktaḥ
(hṛ.ci.a.94|45)-"sādhayecchuddhuśuṣkasya laśunasya catuḥpalam|" iti| sa na
viruddhaḥ, agnyādisamparkādravyāntaratvāpatteḥ|
Ā. rā.
payoharitakayorvidhamāha-bhakṣayitveti| haritakākhyaṃ śākaṃ bhakṣayitvā payo
na peyam| kasya śākasya haritakasaṃjñā?
ityapekṣāyāmāha-mūlakādi,-mūlakādārabhya śākavargoktaṃ
haritakasaṃjñamityarthaḥ|
vārāhaṃ śvāvidhā nādyāddadhnā pṛṣatakukkuṭau| āmamāṃsāni pittena, māṣasūpena
mūlakam||33|| aviṃ kusumbhaśākena, bisaiḥ,
saha virūḍhakam| māṣasūpaguḍakṣīradadhyājyairlākucaṃ phalam||34||
phalaṃ kadalyāstakreṇa dadhnā tālaphalena vā| kaṇoṣaṇābhyāṃ madhunā kākamācīṃ
guḍena vā||35|| siddhāṃ vā matsyapacane
pacane nāgarasya vā| siddhāmanyatra vā pātre kāmāttāmuṣitāṃ niśām||36||
Sa. śvāvidhā-sedhāmāṃsena saha, vārāhaṃ
māṃsaṃ nādyāt| agre'pi nādyāditi kriyāyogo yāvattyajediti kriyāntaram|
pṛṣatakukkuṭau dadhnā saha nādyāt| āmāni-apakvāni māṃsāni pittena saha|
māṣasūpena saha mūlakam| āviṃ-meṣaṃ, kusumbhaśākena saha|
virūḍhakaṃ-aṅkuritadhānyaṃ, bisaiḥ saha| māṣasūpādīnāmanyatamena saha
lakucaphalam| kadalyāḥ phalaṃ takreṇa saha, dadhnā vā, tālaphalena vā|
kaṇoṣaṇābhyāṃ saha kākamācīm, kevalena mākṣikeṇa saha kākamācīm, guḍena vā
saha kākamācīm, matsyāḥ pacyante yasmin bhāṇḍe tatra vā siddhāṃ kākamācīm,
nādyāt| nāgarasya vā pacane-śuṇṭhīpākabhāṇḍe siddhāṃ kākamācīm, tathā'nyatra
vā bhājane yathārucisiddhāṃ kāmāttāṃ kākamācīṃ, ratrimuṣitāṃ-paryuṣitāṃ,
nādyāt|
Ā. rā. vārāhaśvāvidhorvirodhamāha-
vārāhamiti| śvāvit-sūcīsaddaśaromā| dadhipṛṣatayordadhikukkuṭayośca
virodhamāha-dadhneti| pittāmamāṃsayorvirodhamāha-āmamāmsānīti|
āmamāṃsāni-apakvamāṃsāni| māṣasūpamūlakayorvirodhamāha-māṣasūpeneti|
avikusumbhaśākayorvirodhamāha-avimiti|
bisāṅkuritadhānyayorvirodhamāha-bisairiti| lakucaphalasya
māṣasūpādibhirvirodhamāha-māṣasūpetyādi| ājyaṃ-dhṛtam| "phalaṃ tathā" iti
kṣīreṇa saha virodhe siddhe punaḥ kṣīragrahaṇaṃ prākpaścādvā virodhārtham|
tathā ca suśrutaḥ (sū. a. 20113)- "lakucaphalaṃ dadhnā payasā
māṣasūpenaprākpaścādvā payasā saha vā viruddham|" iti| kadalīphalasya
takrādibhirvirodhamāha-phalaṃ kadalyā iti| kākamācyāḥ
kaṇādibhirvirodhamāha-kaṇoṣaṇābhyāmiti| pippalīmaricābhyāṃ militābhyām,
kaṇoṣaṇābhyāmiti samāsakaraṇāt| chandonurodhātsamāsa iti cet na|
"pippalīmaricābhyāṃ madhunā guḍena vā kākamācīm|" iti saṅgrahe'pi (su. a. 9)|
guḍamadhubhyāṃ pṛthak, samāsākaraṇāt| pātraviśeṣasaṃskārātkākamācyā
virodhamāha-siddhāṃ veti| matsyāḥ pacyante yasmin pātre tat-matsyapacanam|
nāgarasya pacane-śuṇṭhīpacane| kākamācyāḥ
paryuṣitatvādvirodhamāha-siddhāmanyatra veti| kāmātā-kākamācī| anyatra vā
pātra iti pātraviśeṣanivṛtyartham, yatra kvāpi pātre siddhā satī paryuṣitā
viruddhetyarthaḥ|
matsyanistalasnehe sādhitāḥ pippalīstyajet| ` kāṃsye daśāhamuṣitaṃ sarpiruṣṇaṃ
tvaruṣkare||37||
Sa. matyānistalyante- bhṛjyante, yena
snehena saha- matsyanistalasnehaḥ, tatra sādhitāḥ pippalīstyajet,
viruddhatvāt| nādyāditi prakṛte'pi tyajediti vacanaṃ na kevalaṃ nādyāt,
lepādikamapi na kuryāditi pratipādanārtham| uttaratrāpi
tyajedityasyānuvṛttāvetadeva tātparyam| kāṃsyapātre daśarātramuṣitaṃ
sarpistyajet| daśāhādarvāgaviruddhameva| aruṣkare- bhallātakaviṣaye, uṣṇaṃ-
annapānādikaṃ tyajet| tathā, "peyaṃ noṣṇopacāreṇa" ityanena madyasyoṣṇaṃ
niṣiddhaṃ| tathā, "uṣṇamuṣṇārtamuṣṇe ca yuktaṃ coṣṇaiḥ "iti mākṣikasya| tathā,
dadhno-"naivādyānniśinaivoṣṇaṃ vasantoṣṇa" ityādibhiḥ|
tasmānmadhumadyadadhibhallātakeṣvapyuṣṇaṃ viruddhamityatrācāryo yuktyā
pratyapādayat| saṅgrahe tu spaṣṭaṃ kṛtvoktaṃ (sū. a.
9)-"madyamadhudadhibhallātakeṣu coṣṇaṃ|" iti|
Ā. rā. snehaviśeṣasaṃskārātpippalyā
virodhamāhamatsyanistalaneti| matsyā nistalyante bhṛjyante, yena snehena
saḥ-matsyanistalanaḥ| pātrakālaviśeṣasaṃskārātsarpiṣo virodhamāha-kāṃsye
daśāhamiti| kāṃsye-kāṃsyapātre| daśāhaṃ- daśāhorātrān|
uṣṇāruṣkarayorvirodhamāha-uṣṇaṃ tviti| uṣṇasparṣaṃ dravyaṃ bhallātake
prayujyamānaṃ viruddham|
bhāso virudhyate śūlyaḥ kampillastakrasādhitaḥ|
--------------------------------------------|38|
Sa. bhāsaḥ-pakṣiviśeṣaḥ śūlyo
virudhyate, śūle saṃskṛto bhāsaḥ kṛtapaktirvirudhyata ityarthaḥ| śūlya iti
"śūlokhādyat" iti yat| kampillastakrasādhito virudhyate| saṅgrahe
cāto'dhikamapyuktam| yathā (sū.a.9)-"sauvīreṇa tilaśaṣkulī| kṣīreṇa lavaṇam|
navanītena śākam| navapurāṇamāmapakvaṃ caikadhyam| tathā salilāvagāhaḥ
sahasoṣṇābhitaptasya tvagdṛṣṭyapaghātāya tṛṣṇātivṛddhaye ca| tathaiva
payaḥpānaṃ raktapittāya| śarīreṇā'yastasya sahasā''bhyavahāraśchhardiṣe
gulmāya vā| vācā tvāyastasya svarasādāya|" iti|
Ā. rā. bhāsasya
śūlasaṃskārādvirodhamāha-bhāsa iti| bhāsaḥ-prasahapakṣiviśeṣaḥ|
śūlyaḥ-śūlaproto'ṅgareṣu pakvaḥ|kampillasya takrasaṃskārādvirodhamāha-kampilla
iti| kampillo-virecanadravyaviśeṣo rocanikākhyaḥ|
--------------------------------------------| ekadhyaṃ pāyasasurākṛśarāḥ
privarjayet||38||
Sa. ekadhyaṃ-ekatra,
pāyasasurākṛśarāstyajet| ekadhyamiti "ekāddho dhyamuñ" iti dhyamuñ|
Ā. rā. pāyasādīnāṃ mithaḥ
saṃyogādvirodhamāha-ekadhyamiti| ekadhyaṃ-ekatra saṃyojya| pāyasaḥ-kṣaireyī|
kṛśarā-tilatandulamāṣakṛtā peyā |
madhusarpirvasātailapānīyāni dviśastriśaḥ| ekatra vā samāṃśāni virudhyante
parasparam||39||
Sa. madhvādīni
samāṃśāni-tulyapramāṇāni, mitho virudhyante| katham ? dve vā, trīṇi vā, ekatra
vā sarvāṇi| yathā-madhusarpiṣī, madhuvase, madhutaile, madhusarpirvasāḥ,
madhusarpirvasātailāni, ityevamādīni| nanu, yadyevaṃvidho virodha ucyate
tatkathamagastyalehe (hṛ.ci.a.3|128)-"kuḍavaṃ ca pṛthagghṛtāt|
tailātsapippalīcurṇātsiddhaśīte ca mākṣikāt||" iti tailaghṛtamadhūnāṃ
tulyāṃśānāṃ prayogaḥ ? brūmaḥ| kevalānāṃ madhvādīnāṃ samāṃśānāmupayogo
viruddhaḥ na tu dravyāntarasaṃyuktānām| api tu dravyāntarasaṃyuktānāṃ teṣāṃ
saṃyogasaṃskārādivaśādviśiṣṭaguṇāntarotpattirdṛṣṭā| tasmādagastyalehādau
dravyāntarasaṃyogādivaśādaviruddha eva|
Ā. rā. madhvādīnāṃ mithaḥ saṃyuktānāṃ
mānato virodhamāha-madhusarpiriti| dviśastriśa ityapalakṣaṇam, tena
catuṣpañcaśo'pi jñeyam| uktaṃ hyanyatra_"madhusarpirvasātailapānīyānāṃ
mānavirūddhānāṃ dvitricatuḥpañcadhāmilitānāṃ ṣaḍviṃśatirviruddhaprakārā
bhavanti|" iti|
bhinnāṃśe api madhvājye divyavāryanupānataḥ| madhupuṣkarabījaṃ ca,
madhumaireyaśārkaram||40|| manthānupānaḥ
kṣaireyo, hāridraḥ kaṭutailavān|
--------------------------------------------|41|
Sa. bhinnāṃśe api madhvājye
divyavāryanupānena virudhyete| tṛtīyārthe tasipratyayaḥ| apiśabdānna kevalaṃ
samāṃśa ityarthaḥ| madhu-mākṣikaṃ, puṣkarabījaṃ caikadhyaṃ virudhyate| tathā,
madhumārdvīkaṃ, maireyaṃ-kharjūrāsavaṃ, śārkaraṃ-śarkarayā kṛtaṃ madyaṃ,
etadekatropayuktaṃ virudhyate| kṣaireyaḥ-pāyaso, manthānupāno viruddhaḥ|
mantho'nupānaṃ yasya sa evam| kṣaireya iti "kṣīrāḍḍhañ" iti ḍhañ|
hāridraḥ-kuprasavaḥ śākaviśeṣaḥ sarpacchatrānukārī pītābhāsaḥ,
kaṭutailavān-sarṣapatailabhṛṣṭo, viruddhaḥ|
Ā. rā.
madhvājyayordivyānupānādvirodhamāha-bhinnāṃśe iti| apiśabdātsamāṃśe ca|
madhupuṣkarabījayorvirodhamāha-madhviti| madhu-mākṣikam|
puṣkarabījaṃ-padmabījam| madhvādīnāṃ virodhamāha-madhumaireyeti|
madhu-kṣaudram, 'mārdvīkam' ityaruṇadattaḥ| maireyo-'dhānyāsavaḥ' iti
candranandanaḥ, 'kharjūrāsavaḥ' ityaruṇadattaḥ induśca|
'maireyo-dhātukīpuṣpaguḍadhātryakṣasaṃhitaḥ' iti mādhavakāraḥ| 'āsavasya
surāyāśca dvayorapyekabhājane| sandhānaṃ tadvijānīyānmaireyamubhayātmakam||'
iti jejjaṭo brahrādevaśca| 'paiṣṭīguḍāsavamadhubhiḥ paiṣṭimadhvāsavaduḍairvā
triyoniḥ-maireyaḥ' iti ḍalhaṇaḥ| sarvametatpramāṇam, sarveṣāmāptatvāt
śaṅkyamānasyāpi virodhasya pariharaṇīyatvācca| śārkaraḥ-śarkarākṛtaṃ madyam|
atra cakāramanuvartya padmottarikāśākamanuktamapi samucceyam, caturṇāṃ
saṃyogasya viruddhatvāt| tathā ca carakaḥ (sū. a. 26|86)- "padmottarikāśākaṃ
śārkaro maireyo madhu ca sahopayukta viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati|" iti|
saṅgrahe'pyevamevoktam| padmottarikāśākaṃ-kusumbhaśākam| kṣaireyasya
manthānupānādvirodhamāha-manthānupāna iti| dravāloḍitāḥ saktavo-manthāḥ|
kṣaireyaḥ-pāyasaḥ| hāridrakaṭutailayorvirodhāmāha-hāridra iti|
hāridraḥpītavarṇaśchatrākaviśeṣaḥ kandaḥ| kaṭutailavān-sarṣapatailabhṛṣṭaḥ|
--------------------------------------------| upodakā'tisārāya tilakalkena
sādhitā||41||
Sa. upodakā tilakalkena
sādhitā'tisārāya| tādarthye caturthyatra| artho-nimittam, tasmai
idaṃ-tadartham, tadarthamevatādarthyam| tenātīsārakāraṇamityayamartho jāyate|
Ā. rā. upodakāyāstilakalkasaṃskāreṇa
virodhamāha upodaketi|
balākā vāruṇiyuktā kulmāṣaiśca virudhyate| bhṛṣṭā varāhavasayā saiva sadyo
nihantyasūn||42||
Sa. balākā-pakṣijātiḥ,
vāruṇyā-prasannayā yuktā, viruddhā| kulmāṣaiḥ-nātisvinnamudgādibhiśca saha
virudhyate| saiva balākā, varāhavasayā bhṛṣṭā sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, prāṇān
mārayati|
Ā. rā. balākāyā vāruṇīyogāt
kulmāṣayogācca cirodhamāha-balāketi| arddhasvinnā mudgādayaḥ-kulmāṣāḥ|
balākāyā varāhavasayā bharjanādirodhamāha-bhṛṣṭeti|
tadvattittiripatrāḍhyagodhālāvakapiñjalāḥ| eraṇḍenāgninā siddhāstattailena
vimūrcchitāḥ||43||
Sa. tittiryādaya eraṇḍenāgninā siddhāḥ,
tattailena-eraṇḍatailena, vimūrcchitāḥ-bahuśo bhṛṣṭāḥ, tadvat-balākāvat sadyo
jīvitaharāḥ| patrāḍhyo-mayūraḥ|
Ā. rā. tittiryādīnāṃ
saṃskāraviśeṣādvirodhamāha-tadvaditi| patrāḍhco-mayūraḥ|
kapiñjalo-gauratittiriḥ| eraṇḍena-eraṇḍakāṣṭhotthena|
tattailena-eraṇḍatailena| vimūrcchitāḥ-bhṛṣṭāḥ| tadvat-balākāvat, sadyo
ghnanti|
hārītamāṃsaṃ hāridraśūlakaprotapācitam| haridrāvahninā sadyo vyāpādayati
jīvitam||44||
Sa. hārītasya-pakṣiviśeṣasya, māṃsaṃ
hāridraśūlake protaṃ- āsaktaṃ, ca tatpācitaṃ ca hāridrāgninā sadyo jīvitaṃ
hanti|
Ā. rā. hārītasya
saṃskāraviśeṣādvirodhamāha-hārītamāṃsamiti| hārītaḥ-pratudapakṣiviśeṣaḥ|
hāridraśūlakaṃ-dāruharikāṣṭhakṛtaṃ śūlam| haridrāvahninā-dāruridrākāṣṭhāgninā|
bhasmapāṃśuparidhvastaṃ tadeva ca samākṣikam|
--------------------------------------------|45|
Sa. tadeva-hārītamāṃsaṃ,
bhasmapāṃśuparidhvastaṃ samākṣikaṃ viruddham| bhasma ca pāṃśuśca
bhasmapāṃśū,-bhūtireṇū, tābhyāṃ paridhvastaṃ-dhūsaritam| siddhasāre coktam-"na
jātu kaṭutailena bhṛṣṭāmadyādupodakām| priyaṅgukalkadigdhāṅgaḥ pāyasaṃ na
samācaret||" iti|
Ā. rā. hārītamāṃsasya
bhasmādisaṃyogādvirodhamāhabhasmeti| bhasmanā pāṃśunā vā paridhvastaṃ-sadyo
vilulitam, madhuyuktaṃ tadeva-hārītamāṃsaṃ, sadyo jīvitaṃ vyāpādayatītyarthaḥ|
-------------------------------------------------| yatkiñciddoṣamutkleśya na
harettatsamāsataḥ||45||
viruddhaṃ---------------------------------------|
--------------------------------------------|46|
Ā. rā. dravyāṇāmānantyāt
pratipadoktyā'śeṣaviruddhasaṅgrahaḥ kartumaśakyaḥ, iti tatsaṅgrahārthaṃ vyāpi
lakṣaṇamāha-
Sa. yatkiñcit-annapānamauṣadhaṃ vā,
doṣamutkleśya-svasthānātsañcalayya, na haret-bahirna niṣkāsayet, tatra
samāsataḥ saṃkṣepato viruddham|
Ā. rā. anuktavirodhasaṅgrahārthaṃ
virodhasāmānyalakṣaṇamāha-yatkiñciditi| yaktiñciddravyaṃ doṣamutlkeśayati na
tu nirharati, tatsarvaṃ viruddham| samāsataḥ-saṅkṣepāt| vistarastu
saṃyogādibhedairanantaḥ| śodhanamapyutlkeśayati paraṃ nirharati, śamanamapi na
nirharati paraṃ notlkeśayati, iti na tayorviruddhatvam|
------------- śuddhiratreṣṭā śamo vā tadvirodhibhiḥ|
------------------------------------------------|46|
Sa. śuddhiratreṣṭā|
atra-virudddhāhārakṛte vikāre, śuddhiḥ vamanavirekādirūpā, iṣṭā-śreṣṭhā|
kupitadoṣasamūhasya vamanādibhirnirharaṇāttannirhāre cārogyotpattiḥ| śamo
veti| na kevalaṃ śuddhiriṣṭā, śamaśceṣṭaḥ| kaiḥ? teṣāṃ-vairodhikakopitadoṣāṇāṃ
tatkṛtānāṃ vā visphoṭādīnāṃ vikārāṇāṃ, virodhibhiḥ-pratipakṣabhūtairoṣadhaiḥ|
Ā. rā. atha viruddhānnapānajānāṃ
vyādhīnāṃ pratīkāraḥ| tatra utpannānāṃ paratīkāramāha-śuddiriti|
śuddhiḥ-vamanavirecanādikā| atra-viruddhānnajeṣu vyādhiṣu| ye tu śuddhiṃ
nārhanti teṣāṃ śamaḥ-śamanaṃ, pratīkāra iṣṭaḥ| kaiḥ?
tadvirodhibhiḥ,-tasya-viruddhānnasya,
virodhibhiḥ-pratipakṣabhūtairāhāravihārauṣadhaiḥ|
na ca śodhanaśamanarūpa evopakramo'tretyāha-
--------------------------------------------| dravyaistaireva vā pūrvaṃ
śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ||46||
Sa.
taireva-vairodhikakupitadoṣapratipakṣabhūtairdravyaiḥ, pūrvaṃ-prathamaṃ, yā
śarīrasyābhisaṃskṛtiḥ, sā ca viruddhāhārakṛte vikāre praśasteti|
yathā,-mākṣikaharītakyādinā pittaśleṣmaharaṇauṣadhena
santataśīlanādabhisaṃskṛte dehe pittaśleṣmakaraṃ viruddhamupayuktaṃ
sadvikartumaśaktam| etaduktaṃ bhavati,-viruddhapratipakṣaguṇavatā dravyeṇa
dehastathā dārḍhyaṃ grāhito yathā viruddhamapi dravyaṃ vikāraṃ kartuṃ nālam|
Ā. rā.
anutpannānāmutpattipratibandhahetuṃ pratīkāramāha-dravyaistaireveti| taireva-
viruddhānnavirodhibhireva| pūrvaṃciruddhānnasevanātprāk| abhisaṃskṛtiḥ-
tadguṇabhāvitatvam| taiḥ-viruddhānaireva śarīrasyābhisaṃskṛtiriti vyākhyāne
"sātmyamalpaṃ ca bhojanam" iti vakṣyamāṇena sātmyena paunaruktayam|
vyāyāmasnigdhadīptāgnivayaḥsthabalaśālinām| virodhdyapi na pīḍāyai
sātmyamalpaṃ ca bhojanam||47||
Sa. vyāyāmo vidyate yeṣāmiti
"arśaāditvāt" ac| vayaḥsthāḥ-taruṇāḥ| balena śālituṃ-ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ
te-balaśālinaḥ| snigdhāḥ snigdhavṛṣyāhārasātmyāḥ| vyāyāmināṃ virodhyapi
bhojanaṃ na pīḍāyai-na rogotpattaye| evaṃ snigdhādīnāṃ pratyekaṃ sambandhaḥ
kāryaḥ| kecit "vyāyāmi" iti paṭhanti| tathā, viruddhamapyannaṃ yadabhyāsāt
sātmyaṃ-sātmībhūtaṃ, tathā, alpaṃ-alpamātrayā ca yadbhojanaṃ, tacca
viruddhamapi na pīḍāyai iti yojyam| atha yadyapathyamapi sātmyatāṃ prāptaṃ
tatkiṃ tyājyaṃ na vā? kathaṃ ca tyājyaṃ ? kathaṃ ca pathyaṃ bhojyaṃ? ityāha-
Ā. rā.
vyāyāmādīnāmanutpattihetutvamāha-vyāyāmīti| vyāyāmino-vyāyāmanityāḥ|
snigdhāḥ-snehabhāvitaśarīrāḥ| vayaḥsthāḥ-taruṇāḥ|
balaśālinaḥ-sahajabalayuktāḥ| sahātmanā bhūtaṃ-sātmyam, ātmanaḥ
sahāyabhūtamanukūlaṃ sukhāvahamityarthaḥ| tacca dvividhaṃ,-kṛtrimamakṛtrimaṃ
ca| tatra yadabhyāsena kiyate tat-kṛtrimam| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 9)-
"ahitānyapi cānyeṣāmabhyāsādupaśerate|" iti| akṛtrisaṃ tu
dvividhaṃ,-nirupādhikaṃ sopādhikaṃ ca| tatra doṣādinirapekṣaṃ-nirupādhikam,
taddoṣasātmyākhyam| yadāha carakaḥ-"upaśete yadaucityāddoṣasātmyaṃ taducyate|"
iti| doṣādisāpekṣaṃ-sopādhikam| tatra doṣādiviparītaguṇatvaṃupādhiḥ| yadāha
khāraṇādiḥ- "doṣaprakṛtideśartuvyādhīnāṃ svaguṇaiḥ pṛthak| viparītaguṇaiḥ
sātmyaṃ tulyaṃ cāsātmyamucyate||" iti| asātmyaṃ tu-yathāyathaṃ
sātmyaviparītam| tattu kṛtrimaṃ ciraparityāgena kriyate| sopādhike
doṣāditulyaguṇatvaṃ-upādhiḥ| sātmyāsātmye eva nirupādhike pathyā pathye
ucyete| sopādhike tvauṣadhānauṣadhe| tatra viruddhabhojanasya
nirupādhikāsātmyasya kṛtrimatvena sopādhikatvena vāsātmyatve sati na
pīḍākaratvam| nirupādhikasopādhikakṛtrimāṇāmuttarottaraṃ balatvāt| kimatra
pramāṇam ? iti cet, nirupādhikātsopādhikaṃ balīya ityara tāvatsaṅgrahavacanaṃ
pramāṇam (sū. a. 9)- "doṣādivaiparītyena harate rogiṇāṃ rujam| ekadhyaṃ
dadhidigdhādiyojanā na virudhyate||" iti| tābhyāmapi kṛtrimaṃ balīya ityatra
ṛtucaryokta ṛtusandhikramaḥ| tatra hi pūrvartucaryāyā
uttarartusambandhātsopādhikamasātmyatvam| pūrvartuśīlanācca kṛtrimaṃ
sātmyatvam| uttarartucaryāyāstu tatsambandhātsopādhikaṃ sātmyatvam|
pūrvartāvaśīlanāñca kṛtrimamasātmyatvam| tatra kṛtrimābhyāṃsātmyāsātmyābhyāṃ
sopādhikayorasātmyasātmyayorbādhaṃ matvātannivṛtyarthamṛtusandhikrama uktaḥ|
deśakālaprakṛtidoṣavyādhisātmyānāmuttarottaraṃ balavat,
uttarottaramevāntaraṅgatvāt| alpaṃ-hīnamātram| nanu, alpamapyalpāṃ pīḍāṃ
karotyeva| tatkathaṃ na pīḍāyai ? satyam| karotyeva|
kintvasāvalpatvenānabhivyaktatvādasadvadupacaryate, anudarā kanyetivat|
asakṛdupayujyamāne tu tasminnabhivyajyata eva|
pādenāpathyamabhyastaṃ pādapādena vā tyajet| niṣeveta hitaṃ
tadvadekadvitryantarīkṛtam||48||
Sa. apathyaṃ-ahitamannaṃ pānaṃ vā
yallaṅghanaplavanajāgaraṇasvapnādikaṃ vā ceṣṭitamahitamabhyastaṃ tat
pādena-caturthāṃśena tyajet, ahitaphalatvāt| taddhi
śarīrocitamapyapathyatvādudarke doṣāya sampadyate, na guṇāya| yadi tu
tadapathyamabhyastaṃ tathā sātmyībhūtaṃ yasmiṃścaturthāśenā'pi tyajyamānena
śarīrabādhā śaṅkyate vahnimāndyādvā, tadā pādapādena-ṣoḍaśāṃśena vā tyajet|
iti vāśabdārthaḥ| tena tulyaṃ vartate-tadvat,-tenaiva krameṇa pādena
pādapādena vā, hitaṃ niṣeveta-śīlayet| kathametaddvayamapyapathyapathyarūpaṃ
tyājyaṃ niṣevyaṃ ca ? ityāha-eketyādi| ekaśca dvau ca trayaśca
tairantarīkṛtam| ekadvitribhirannakālairvyavadhānaṃ kṛtvā [yathā bhavati
tathā] apathyaṃ pādena pādapādena vā tyajet| tadvat hitaṃ seveta|
ekadvitryantarīkṛtamiti kriyāviśeṣaṇatvādatra napuṃsakaliṅgatvam|
adhunaitadeva spaṣṭīkṛtyocyate| apathyātpāṭalavrīhyāderabhyastātpādamekaṃ
tyaktvā'nucitātpathyādraktaśālyādestameva pādaṃ dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya
yojyam| evamannakālamekamativāhayet| evaṃ pādenāpathyamabhyastaṃ tyaktaṃ
bhavati| pathyaṃ cānucitaṃ niṣevitaṃ bhavati| tato dvitīye'nnakāle
sarvamapathyaṃ yojanīyam| evamekenānnakālenāpathyapādo'ntarīkṛtaḥ|
tatastṛtīye'pyucitādapathyāt pādadvayamapāsyānucitātpathyāt
pādadvayamupayujya, tataścaturthe sarvamapathyaṃ bhojyaṃ pañcame ca|
evamannakāladvayena pathyapādadvayasahitamapathyapādadvayamantarīkṛtam| tataḥ
ṣaṣṭhe'nnakāle pādamucitādapathyāt pādatrayamanucitātpathyādbhuktvā,
saptamāṣṭamanavamānnakāleṣu sarvamapathyaṃ bhojyam|
evamannakālatrayeṇāpathyamantarīkṛtam| tato daśame'nnakāle sarvaṃ pathyaṃ
sevanīyam| evaṃ pādapādenāpyayameva kramaḥ| spaṣṭārthaṃ ca dikpradaśaryate|
yathā-yavakādeḥ ṣoḍaśāṃśaṃ tyaktvā'nucitācchālyādeḥ pathyātṣoḍaśāṃśameva
dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya bhojyam| evamapathyamabhyastaṃ pādapādena tyaktaṃ
bhavati pathyaṃ cānucitaṃ niṣevitaṃ bhavati| dvitīye'nnakāle sarvamapathyaṃ
sevyam| evameke (nānnakāle) nāpathyaṣoḍaśāṃśo'ntarīkṛtaḥ|
tatastṛtīye'pyucitādapathyāt pādapādadvayamapāsyānucitātpathyāt pādapādadvayaṃ
dattvā catuṣpāttvaṃ sampādya sevyam| tataścaturthe pañcame cānnakāle
sarvamapathyaṃ bhojyam| evaṃ kāladvayena pādapādadvayamapathyasyāntarīkṛtam|
tataḥ ṣaṣṭhe'nnakāle'nucitātpathyāt pādapādatrayamucitādapathyāt
pādapādāstrayodaśeti bhojyam| tataḥ saptamāṣṭamanavamānnakāleṣu sarvamapathyaṃ
bhojyam| evaṃ kālatrayeṇāntarīkṛtam| tato daśame'nnakāle pathyādanucitāt
pādapādāścatvāraḥ, apathyapādapādā dvādaśeti bhojyam| tata ekādaśe'nnakāle
sarvamapathyaṃ bhojyam| tata ekenānnakālenāntarīkṛtam|
evamannakāladvayatrayāntaritaṃ ca tāvadyojyam, yāvatpathyasya ṣoḍaśapādāḥ
sevyatayā sampadyante|
Ā. rā. viruddhamapi sātmyaṃ na
bādhyate, kiṃ punaraviruddham? ataḥ sātmyīkaraṇamāha| tatra sātmyīkaraṇe
kramamāha-pādeneti| abhyastaṃ-abhyāsātsātmyatāṃ yātaṃ, yadapathyaṃ tat
pādena-caturthāṃśena, pādapādena-ṣoḍaśāṃśena vā tyajet| tadvat-apathyavat,
hitaṃ-pathyaṃ, niṣeceta-yāvatāṃ'śenāpathyaṃ tyaktaṃ tāvatāṃ'śena pathyaṃ
bhajet, nityasevyasyāhārarāśeryadapathyena nyūnatvaṃ tatpathyena
pūrayedityarthaḥ| kathaṃ tyajet ?
ekadvitryantarīkṛtamiti,-ekadvitribhirdivasairantarīkṛtaṃ-vijātī-yabhojanena
vyavahitam| etaduktaṃ bhavati,-yadā pādena tyāgaḥ kriyate tadā
prāthame'hanyapathyasya pādāstrayaḥ, pathyasyaikaḥ| dvitīye'hani
catvāro'pyapathyasya| tṛtīye prathamavat| ityekāntarīkaraṇam| caturthe'hani
dvau pādāvapathyasya, dvau pathyasya| pañcamaṣaṣṭhayostṛtīyavat| saptame
caturthavat| iti vdyantarīkaraṇam| aṣṭame tvapathyasyaikaḥ, pathyasya trayaḥ|
navamadaśamaikādaśeṣu saptamavat| dvādaśe'ṣṭamavat| iti tryantarīkaraṇam|
trayodaśe catvāro'pi pathyasya| caturdaśe dvādaśavat| pañcadaśe trayodaśavat|
iti punarekāntarīkaraṇam| vdyantaratryanrarīkaraṇapunarnāsti, caturṇāmapi
pādānāṃ pūrṇatvāt| ṣoḍaśāṃśapakṣe tvekadvitryantarīkaraṇasya pañcakṛtva
āvṛttiḥ| tata ekamekāntarīkaraṇam| evaṃ triṣaṣṭyā divasaiḥ ṣoḍaśāṃśāḥ
pūryante| atra yadyapi vyavadhāyakaviśeṣo noktaḥ, tathā'pi pūrvasminnantare
yavdyavadheyaṃ, tadevottarasminr vyavadhāyakaṃ jñeyam| evamapathyatyāge
pathyasevāyāṃ ca krama āddato bhavet| yadi tvapathyameva vā sarvatra
vyavadhāyakaṃ kriyate, tadā na krama āddato bhavet| kramaścātra pradhānam|
antaraṃ ca dinaireva, na bhojanakālaiḥ| uktaṃ ca tantrāntare-"apathyaṃ
sātmyapyannaṃ ceṣṭāṃ vā pādaśastyajet| bhajecca pādaśaḥ
pathyamekadvitridināntaram||" iti|
caturbhāgaṣoḍaśabhāgayoradharottarakalpanāniṣedhaparatvāt
pañcaṣaṭsatpabhāgādikalpanānāṃ na niṣedhaḥ| atastā apyavasthānusārataḥ
svayamūhyāḥ| yadyapyatra vākye bhaṭṭārakahariścandrādibhirbahavaḥ pakṣā
darśitāḥ, tathāpyameva pakṣo jyāyānityasmābhirdarśitaḥ| jyāyastvaṃ tvasya
vākyasyārjavenaiva pratīyamānatvāt
caturdaśāhartusandhikaraṇenācāryasyābhipretatvācca|
evamanena krameṇāpathyadoṣāstyaktāḥ pīḍāyai na bhavanti, pathyaguṇāśca
saṃvardhitāḥ sthiratāṃ prāpnuvanti| ityata āha---------------------
apathyamapi hi tyaktaṃ śīlitaṃ pathyameva vā| sātmyāsātmyavikārāya jāyate
sahasā'nyathā||41||
Sa. hi-yasmāt,
sahasā-kramamimamanālocya, anyathā uktavidhyatikrameṇa, apathyamapi tyaktaṃ
sātmyavikārāya jāyate| pathyameva vā sahasā śīlitamasātmyavikārāya jāyate|
sātmyāsātmyābhyāṃ vikāraḥ-sātmyāsātmyavikāraḥ, tasmai "klRpisampadyamāne" iti
caturthī|
Ā. rā. akrameṇa sātmyīkaraṇe
doṣamāha-apathyamapīti| hi-yasmāt, anyathā-uktakrāmādanyena prakāreṇa,
tyaktamapathyamapi, śīlitaṃ pathyamapi, sahasā vikārāya- vikārakāraṇāya
jāyate| kutaḥ ? sātmyāsātmyam,- yataḥ apathyaṃ hi sātmyam, pathyaṃ hyasātmyam,
atastayorakrameṇa tyajanabhajane rogāya bhavata ityarthaḥ|
krameṇa tvapathyatyāgapathyaśīlane vidhīyamāne guṇāya syātāmiti
darśayati------- krameṇāpacitā doṣāḥ krameṇopacitā guṇāḥ| santo
yāntyapunarbhāvamaprakampyā bhavanti ca||50||
Sa. doṣāḥ apathyābhyāsajāḥ,
krameṇa-pūrvoktena, apacitāḥ-kṣayaṃ nītāḥ, guṇāśca-pathyopayogajāḥ,
krameṇa-pūrvoktenaiva, upacitāḥ-vṛddhiṃ nītāḥ santaḥ, puruṣāṇāṃ
yathāsaṅkhyamapunarbhāvaṃ yānti doṣāḥ| guṇāścāprakampyāḥ-sthirā bhavanti|
Ā. rā. krameṇa sātmyīkaraṇe
guṇamāha-krameṇeti| santo yāntyapunarbhāvamiti| guṇo dvividhaḥ,-doṣāpacayo
guṇopaccayaśca| tatra krameṇa- sātmyīkaraṇakrameṇa, doṣā apacīyante
guṇāścopacīyante| tatra doṣāḥ kramāpacitāḥ santo' punarbhāvaṃ yānti,-yathā
punarnotpadyante tathā naśyantītyarthaḥ| guṇāstu krameṇopacitāḥ
santo'prakampyā bhavanti, yathā punarna kṣīyante tathā varddhanta ityarthaḥ|
sāmpratamahitāhārasevanaṃ sadā tyājyamiti sadyuktiṃ darśayati----------
atyantasannidhānānāṃ doṣāṇāṃ dūṣaṇātmanām| ahitairdūṣaṇaṃ bhūyo na vidvān
kartumarhati||51||
Sa. doṣāṇāmahitaiḥ-āhārādibhiḥ dūṣaṇaṃ
kartuṃ vidvān-paṇḍito, nārhati-na yujyate| kimbhūtānām? atyantaṃ-atiśayena,
sannidhānaṃ-nikaṭatvaṃ, yeṣāṃ doṣāṇāṃ ta evaṃ teṣām| tathā,
dūṣaṇātmanāṃ-dūṣaṇasvabhāvānām|
Ā. rā. apathyasya sātmyīkaraṇaṃ
niṣedhati-atyanteti| yadyapi sātmyībhūtamapathyaṃ doṣānna dūṣayati, tathāpi
yāvatā kālena tatsātmyībhavati tāvantaṃ kālaṃ dūṣayatyeva| dūṣaṇaṃ ca
doṣāṇāmalpamapi vidvān-ātmahitajñaḥ pumān, ahitaiḥ- viruddhaiḥ kāraṇabhutaiḥ,
kartu nārhati| katham? bhūyaḥ-punaḥ, te hi doṣāḥ prāgeva
dūṣaṇātmāno-dūṣakatvasvabhāvā atyantasannidhānaśca,-dūṣyasya-śarīrasyātyantaṃ
sannihitāḥ| tasmāccharīraṃ rakṣatā viruddhaṃ na sātmyīkartavyam|
etatprasaṅgena cedamāha----------------- āhāraśayanābrahmacaryeryuktyā
prayojitaiḥ| śarīraṃ dhāryate nityamāgāramiva dhāraṇaiḥ||52||
Sa. āhāraḥ-annapānasevā|
śayanaṃ-svapnaḥ| abrahmacaryaṃ strīṇāṃ sevā| āhārādīnāṃ dvandvaḥ| etairyuktyā
prayojitaiḥ śarīraṃ satataṃ dhāryate| kimiva kaiḥ? āgāraṃ-gṛhamiva, dhāraṇaiḥ
stambhairyathā|
Ā. rā. avidhisevanādibhyo'nnapānaṃ
rakṣedityāha-āhāreti| āhāraḥ-annapānasevā,
śayanaṃ-nidrā,abrahmācarye-sambhogaḥ, tairnityaṃ yuktyā prayojitaiḥ śarīraṃ
dhāryate| dhāraṇaiḥ-stambhairāgāramiva| yuktiḥ-śāstroktaprakāraḥ dhāraṇaṃ
ca-annapānasukhapariṇāmadvāreṇa|
āhāro varṇitastatra tatra tatra ca vakṣyate|
--------------------------------------------||2||
Sa. tatra-teṣu triṣu madhyāt, āhāro
varṇitaḥ-ṛtucaryāyāṃ dravānnasvarūpavijñānīyayośca| tatra tatra ca-śāstrabhāge
jvaracikitsādau ca, vakṣyate|
Ā. rā. tatrāhāramatideśenāha-āhāra iti|
tatrāhāraḥ, tatra tatra- ṛtucaryādau varṇitaḥ| vakṣyate ca-mātrāśitīyādau|
śayanābrahmacaryayostvihaiva vidhiṃ vaktukāma āha- -----| nidrāyattaṃ sukhaṃ
duḥkhaṃ puṣṭiḥ kārśyaṃ balābalam||53||
vṛṣatā klībatā jñānamajñānaṃ jīvitaṃ na ca|
--------------------------------------------|54|
Sa. nidrāyattaṃ-nidrādhīnam|
sukhaṃ-ārogyam| duḥkhaṃ-rogaḥ| tathā, puṣṭyādi ca| jīvitaṃ na ca jīvitamiti
sambandhaḥ| ajīvitena-maraṇena yogo bhavatītyarthaḥ|
Ā. rā. athāvidhiśayanādannapānarakṣā|
tatra nidrāṃ stauti-nidrāyattamiti| nidrāyattaṃ-nidrādhīnam|
vṛṣatā-śukravṛddhiḥ| klībatā-śukrakṣayaḥ| na ceti naño jīvitena sambandhaḥ,
ajīvitaṃ maraṇamityarthaḥ|
sāmprataṃ duṣṭanidrāṃ nirdiśati- --------------------------------------------|
akāle'tiprasaṅgācca na ca nidrā niṣevitā||54||
sukhāyuṣī parākuryāt kālarātririvāparā|
--------------------------------------------|55|
Sa. akāle niṣevitā'ti ca niṣevitā na ca
niṣevitā nidrā sukhaṃ-ārogyalakṣṇam, āyuśca-jīvitam, te sukhāyuṣī
parākuryāt-nāśayet| keva? aparā kālarātririva|
Ā. rā. ekasyā nidrāyāḥ
parasparaviruddhasukhaduḥkhādihetutvāyogādaupādhikabhedamāśritya
vibhādamāha-akāla iti| akāle sevitā-mithyāyogarūpā,
atiprasaṅgātsevitā-atiyogarūpā, na ca sevitā-hīnayogarūpā,
niṣevitā-niyatatvena sevitā samyagyogarūpā ceti caturdhā nidrā| tatra
parā-caturthī nidrā, sukhāyuṣī kuryāt| aparā-trividhā asamyagyogarūpā,
kālarātririva-saṃhārapravṛttamahākālīva, sukhāyuṣī hanyādirtyarthaḥ|
sukhāyuṣorādyantayorgrahaṇāt pāṇinipratyāhāravat
sukhapuṣṭibalavṛṣatājñājīvitāni gruhrānte| "kālasvabhāvāmayacittadehakhedaiḥ
kaphāgantutamobhavā ca| nidrā bibharti prathamā śarīraṃ pāpmā'ntagā
vyādhinimittamanyāḥ||" iti saṅgrahoktānāṃ (sū. a. 9) saptānāṃ
catasṛṣvevāntarbhāvaḥ|
atha nidrāguṇaprasaṅgena tatpratipakṣabhūtasya jāgaraṇasyāpi guṇamāha-----
--------------------------------------------| rātrau jāgaraṇaṃ rūkṣaṃ,
snigdhaṃ prasvapanaṃ divā||55||
arūkṣamanabhiṣyandi tvāsīnapracalāyitam|
--------------------------------------------|56|
Sa. apiśabdāvatra sāmarthyalabdhau
boddhavyau| tena rātrāvapi jāgaraṇaṃ rūkṣam, divā tvāgneyamatyarthaṃ rūkṣaṃ
kālenāhitabalatvāt| tathā, prasvapanaṃ divā'pi snigdham, rātrau tu saumye
kāle'tiśayena snigdhamityavatiṣṭhate| apiśabdābhyāmantareṇa tu rātrāveva
jāgaraṇaṃ rūkṣam, divā tu snigdhamityartho jāyate|
vyavacchedyaphalatvādvākyānām| evaṃ divasa eva snigdhaṃ prasvapanam, rātrau tu
rūkṣamiti| na caitadyujyate| yadi jāgaraṇaṃ sadā rūkṣaṃ nābhaviṣyat,
tatkathamidamupapatsyate ? "bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani|
viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva jātu niśāsvapi||" iti| eṣāṃ hyāpatarpaṇameva
hitam| yaccāpatarpaṇaṃ tadavaśyaṃ rūkṣam| tasmādetairapatarpaṇasvabhāvaṃ
jāgaraṇameva sevyam| tathā, "grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ|
divāsvapnohito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ|| mukttvā tu
bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ| krodhaśokabhayaiḥ klāntān
śvāsahidhmātisāriṇaḥ|| vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭśūlapīḍitān|
ajīrṇyabhihitonmattān divā svapnocitānapi||" tadeteṣāṃ
santarpaṇārhatvātsantarpaṇameva hitam| yacca santarpaṇaṃ tadavaśyaṃ snigdham|
tasmādetaiḥ santarpaṇasvabhāvameva sadā prasvapanaṃ sevyam| evaṃ ca pūrvameva
vyākhyānaṃ yuktam| prasvapnajāgaraṇakriyayoradravyayorapi
rūkṣasnigdhatvamupacārādupapannam| yathā,-rūkṣaṃ dravyaṃ guggulvādi
kaphamedaḥprabhṛtīn saumyān bhāvān kṣapayati, tathaiva yadā jāgaraṇamapi
tatkṣapayaddṛṣṭaṃ tadā tadrūkṣakāryakaraṇādarūkṣamapi rūkṣamityupacaryate|
tathā, prasvapanādarvāk kaphamedaḥprabhṛtīnāṃ somyānāṃ bhāvānāṃ
svahetorutpādastathā nopalabhyate, yathā prasvapanādanantaram|
tasmātprasvapanamasnigdhamapi snigdhamityupacaryate| pracala ivācaratīti
kyaṅantānniṣṭhā| āsīnasya upaviṣṭasya,
pracalāyitaṃ-avaghūrṇitaṃ,-āsīnapracalāyitam, na tu prasvapanaṃ
sarvasarvikayā| yena snehanahetuḥ syāt| rūkṣakāryā karaṇādarūkṣam|
anabhiṣyandi tu viśeṣeṇa| āsīnapracalāyitaṃ punarīdṛgrūpamityarthaḥ|
Ā. rā. caturvidhāyāḥ
svarūpamāha-rātrāviti| rātraujāgaraṇaṃ-kāle'pyaśayanaṃ,hīnayogākhyam|
tadrūkṣaṃ-vātavyādhihetuḥ| divā prasvapanaṃ-akāle śayanam| tacca
kāle'tisuptasyātirogākhyam, akāle suptasya mithyāyogākhyam, tadubhayamapi
snigdhaṃ-kaphapittavyādhihetuḥ| āsīnapracalāyitaṃ-kāle śayanaṃ,
samyagyogākhyam| taddhyāsīnapracalāyitasya bhavati| sa hi sisvopaviṣṭaḥ
śayanaṃ yadaiva cala ivācaritumārabhate, tadaivasvapiti| na tvanudīrṇāṃ
nidrāmudīrayati, nāpyudīṇāṃ dhārayati| tacca na rūkṣam, nāpi snigdham| uktaṃ
ca khāraṇādinā-"indriyātiśramādrūkṣo vātalo jāgaro niśi| tadālasyāddivāsvapnaḥ
snigdhaḥ pittakapholbaṇaḥ|| āsīnapracalaḥ svapno nirabhiṣyandibṛṃhaṇaḥ|" iti|
pracalāyita iti pracalaprātipadikātkaṇḍvādiyagantādādikarmaṇi niṣṭhāyāṃ rūpam|
anye tvāsīnapracalāyitaśabdenopaṣṭasyaiva śayanamāhuḥ| te ca divetyanivartya
divaiva tatkāryamityāhuḥ| yadāha bheḍaḥ-svapnakāmo divā kāmamupaviṣtaḥ śayīta
vā| prastīrṇāṅgasya jantorhi śleṣmā koṣṭhe pravartate||" iti|
yadi snigdhatvādabhiṣyandī divāsvapnaḥ, tatkiṃ kadācidapi na kāryaḥ? ityāha-
----- grīṣme vāyucayādānaraukṣyarātryalpabhāvataḥ||56||
divāsvapno hito'nyasmin kaphapittakaro hi saḥ| muktvā tu
bhāṣyayānādhvamadyastrībhārakarmabhiḥ||57||
krodhaśokabhayaiḥ klāntān śvāsahidhmātisāriṇaḥ|
vṛddhabālābalakṣīṇakṣatatṛṭśūlapīḍitān||58||
ajīrṇyabhihatonmattān divāsvapnocitānapi| dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ śleṣmā
cāṅgāni puṣyati||59||
Sa. grīṣmakāle divāsvapno hitaḥ|
yatastasmin kāle pavanaccayo bhavati| ādānasya ca paripuṣṭatvādatiraukṣyaṃ
bhavati| rātrayaścanidrāsamāptyayogyā alpā bhavanti| divāsvapnaśca
santarpakaḥ| grīṣmādaparasmin kāle kaphapittakaraḥ|
so'cintyatvāddhetuprabhāvasya| bhāṣyādiklāntādīn muktvā-varjayitvā|
tenaitaduktaṃ bhavati,-grīṣmādaparasminnapi kāle svapna eṣāṃ hita eva| yānaṃ
aśvādi| kṣataḥ-khaḍgādicchhinnaḥ| abhihato-laguḍādinā|
divāsvapnocitāḥ-śīlitadivāsvapnāḥ| tatra bhāṣyādiklāntānāṃ pavanakopāt
svapno'nujñātaḥ| śvāsahidhmādīnāṃ vegavismaraṇārtham| vṛddhādīnāṃ yathāyathaṃ
santarpaṇārthaṃ vegavismaraṇārthaṃ ca| ajīrṇināṃ divāsvapnocitānāṃ ca
dhātuvaiṣamyaparihārārthaṃ divāsvapno'numatastantrakṛtā| tathā coktam-"ucito
hi divāsvapno yeṣāṃ nityaṃ śarīriṇām| vātādayaḥ prakupyanti teṣāmasvapatāṃ
divā||" iti| nanu, ajīrṇināṃ divāsvapno na yuktaḥ, divāsvapnasya
kaphavṛddhikaratvāt| kaphavṛddhyā cāgnimāndyam| agnimāndyādajīrṇānnasyāpāka
ityanuktasteṣāṃ divāsvapnaḥ| atrocyate| divāsvapnenājīrṇināṃ dhātusāmyaṃ
bhavati| dhātusāmye ca satisvasthānasthitairdoṣairanupahato vahniḥ pacanakṣamo
bhavati| kaphastu vṛddho'pi naiteṣāmagnimāndyaṃ vidhatte| api tvaṅgānāṃ
puṣṭimādadhāti| ata evānantaramevovāca śāstrakāraḥ-"dhātusāmyaṃ tathā hyeṣāṃ
śleṣmā cāṅgāni puṣyati|" iti|
Ā. rā.
divāsvanpasyāsamyagyotvamapatradati-grīṣma iti| grīṣme vāyucayādīnāṃ sdbhāvāt
divāsvapno hitaḥ| ādānagrahaṇaṃ śiśiradinādārabhya
pratidinavṛddhyā'tiśayitasya raukṣyasya rātryalpabhāvasya ca prāptyartham|
anyathā vāyucayavattayorapi grīṣmamātrahetukayoḥ prāptiḥ| tatra divāsvapnaḥ
snigdhatvādvāyucayaṃ raukṣyaṃ ca hanti, mātrāpūraṇādrātryalpatvakṛtaṃ
hīnayogaṃ ca| nanu, vātaghno'pi divāsnpaḥ kaphapittakaratvādahitaḥ| vakṣyati
hi (hṛ. sū. a. 13/16)- "prayogaḥ śamayevdyādhiṃ yo'nyamanyamudīrayet| nāsau
viśuddhaḥ, śaddhastu śamayedyo na kopayet||" iti| ata āha-anyasminnityādi|
hi-yasmāt, saḥ-divāsvapno, grīṣmādanyasminnṛtau bhāṣyaklāntadīn muktvā
kaphapittakaraḥ| na ca grīṣme, na ca bhāṣyaklāntādīn| tatra grīṣme
kālasvabhāvāt| uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 89/44)- "grīṣmavarjyeṣu kāleṣu
divāsvanpātprakupyataḥ| śleṣmapitte divāsvanpastasmātteṣu na śasyate||" iti|
bhāṣyaklāntādīnāṃ tu kutaḥ ? ityāha-dhātvityādi| hi-yasmāt,
eṣāṃ-bhāṣyaklāntādīnām, tathātenaprakāreṇa,dhātusāmyaṃ bhavati| samībhūtaḥ
śleṣmā śiraḥkaracaraṇādīṇyaṅgāni puṣṇāni| dhātavo-vātādayo rasādayaśca|
dhātusāmyahetutvānna kaphapittakaratvam| kaphapittavṛddheḥ sāmyārthatvānna
vikārārambhakadoṣahetutvam| bhāṣyaṃ-vāgvyāpāraḥ| yānaṃ-aśvādinā gamanam|
adhvā-padbhayāṃ gamanam| madyaṃ-madyapānam| strī-sambhogaḥ| bhāraḥ-śiraḥ
skandhādibhirguruvastuvahanam| karma-kāyavyāpāraḥ| kṣataḥ-kṣākāsī|
abhihataḥ-śastraprahārādipīḍitaḥ| divāsvapnocitaḥ-sātmyībhūtadivāsvapnaḥ| ayaṃ
ca divāsvapno muhūrtameva kartavyaḥ| yadāha suśrutaḥ (śā. a. 4/38)-
"prtiṣiddheṣvapi bālavṛddha" ityādi yāvat "muhūrtamātraṃ svapanam" iti|
bahumedaḥkaphāḥ svapyuḥ snehanityāśca nāhani| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca naiva
jātu niśāsvapi||60||
Sa. tathā, bahumedaḥśleṣmāṇaḥ
snigdhāhārādiśīlinaśca grīṣme'pyahani na svapyuḥ| viṣārtaḥ kaṇṭharogī ca
rātriṣvapi kadācidapi na svapyāt|
Ā. rā. divāsvanpasyāsamyagyogatvaṃ
pratiprasavati-bahumeda iti| bahumedaḥprabhṛtayo grīṣme'pi
bhāṣyaklāntāditve'pi na divā svapyuḥ| rātrisvapnasya
samyagyogatvamapavadati-viṣārta iti| jātukadācit|
akālaśayanānmohajvarastaimityapīnasāḥ|
śirorukśophahṛllāsasrotorodhāgnimandatāḥ||61||
Sa. akāle
śayanaṃ-svapnaḥ,-akālaśayanam, tasmādakālaśayanāt mohādayaḥ syuḥ|
staimityaṃ-gātrāṇāṃ nirutsāhatvam|
Ā. rā. athāsamyagyogajā rogāḥ| tatra
mithyāyogātiyogajān rogānāha-akālaśayanāditi| akālaśayanāt-dvividhātprāguktāt|
staimityaṃ-ārdrapaṭāvanaddhāṅgatvam| saṅgrahe (sū. a. 9)- "kaṇḍūsakoṭhapiṭikāḥ
kāsatandrāgalāmayāḥ| halīmakārddhāvabhedaśophārocakagauravam||
viṣavegapravṛttiśca bhavedahitanidrayā||" iti|
atra ca kā cikitsā? ityāha-----------------
tatropavāsavamanasvedanāvanamauṣadham| yojayedatinidrāyāṃ tīkṣṇaṃ
pracchhardanāñjanam||62|| nāvanaṃ laṅghanaṃ
cintāṃ vyavāyaṃ śokabhīkrudhaḥ| ebhireva ca nidrāyā nāśaḥ
śleṣmātisaṅkṣayāt||63||
Sa. tatra-teṣvakālasvapnajeṣu rogeṣu,
upavāsādyauṣadhaṃ yojayet| nidrāyāśca bāhulyena rātriḥ kālaḥ| tathā coktam
(saṅgrahe sū.a.9)-"lokādisargaprabhavā tamomūlā tamomayī| bāhulyāttamaso
rātrau nidrā prāyeṇa jāyate||" iti| atinidrāyāṃ satyāṃ tīkṣṇāni
vamanāñjananasyāni yojayet, laṅghanādi ca| ebhireva
ca-tīkṣṇavamanādibhirnidrāyā nāśo bhavati| śleṣmākhyasya
dhātoratiśayenāpacayāt|
Ā. rā.
akālaśayanajānāmauṣadhamāha-tatreti| atiyogasyauṣadhamāha-yojayediti| sa
dvividhaḥ,-vegodīraṇaje nidrādhikyajaśca| tatrādya ukto rogānutpādanīye, iha
dvitīyaḥ| tasya heturuktaḥ saṅgrahe (sū. a. 9)-"apacyamāno
bāhulyātstrotāṃsyāvṛṇute kaphaḥ| tataḥ strotaḥsu ruddheṣu jāyate
gātragauravam|| gurugātrasya cālasyamālasyādatinidratā|" iti|
laṅghanaṃ-dvādaśavidham| vamananāvanayostu grahaṇamatiśayārtham|
vyavāyaṃ-sambhogam| hīnayogasya hetumāha-ebhireveti| sa dvividhaḥ,-
nidrāvidhāraṇajo nidrāvināśajaśca| tatrādya ukto rogānutpādanīye, iha
dvitīyaḥ| ebhiḥ-atinidrauṣadhaiḥ| śleṣmātisaṅkṣayāditi hetukathanamanyeṣāmapi
śleṣmakṣapaṇānāṃ nidrānāśahetutvakhyāpanārtham|
samprati nidrānāśajān vikārānācaṣṭe-----------
nidrānāśādaṅgamardaśirogauravajṛmbhikāḥ| jāḍyaglānibhramāpaktitandrā rogāśca
vātajāḥ||64||
Sa. nidrānāśādaṅgamardādayo vātotthāśca
rogāḥ syuḥ|
Ā. rā. nidrānāśajān
rogānāha-nidrānāśāditi| jāḍyaṃ-jñānabhraṃśaḥ| apaktiḥ-āhārasyāvipākaḥ| vātajā
rogāḥ- ākṣepakādayaḥ|
yathākālamato nidrāṃ rātrau seveta sātmyataḥ| asātmyājjāgarādardhaṃ prātaḥ
svapyādabhuktavān||65||
Sa. yataśca samyak sevitāyā nidrāyā
asamyak sevitāyāścā'nantaroktā guṇadoṣāḥ| ataḥ-asmāddhetoḥ, kālānatikrameṇa
sātmyato-yāmadvayaṃ trayaṃ vā, niśi nidrāṃ bhajet| asātmyājjāgarādarddhena
prātaḥ svapyāt| abhuktavān-abhukte sati| asātmyagrahaṇenaitat dyotayati,-na
sarvasya rātrāvasuptasya jāgaraṇakālādardhena divāsvapna iṣyate, kiṃ tarhi ?
yo yāvantaṃ kālamucitaṃ svapiti tasmātkālādyāvantaṃ kālaṃ niśi
jāgṛyāttāvato'rdhenāsau prātaḥ svapyāt| keciddhi svalpanidrāḥ svabhāvato
bhavanti|
Ā. rā. asamyagyogaṃ niṣidhya
samyāgyogaṃ vidhatteyathākālamiti| nidrāṃ rātrau seveta, na divā| rātrāvapi
yathākālaṃ-pravṛttikālānatikrameṇa, yasya yasmin rātrivibhāge nidrā pravartate
sa tasminneva sevetetyarthaḥ| satmyataḥ-yāmadvayayāmatrayādisātmyānurodhena|
rātrāvanidritasya divā svanpaṃ vidhatte-asātmyeti| prātaḥ pūrvāhṇe svapyāt|
abhuktavān-akṛtabhojanaḥ| asātmiyārātrijāgaraṇakālādarddhakālam|
sātmyaścedrātrijāgarastadā prātarnaiva svapyāt|
arddhamityasātmyajāgarajanitadoṣanivartakanidrāparyāptakālopalakṣaṇam| ata
evāha khāraṇādiḥ-" asuptānāṃ tathā rātrau tanmātraṃ svapanaṃ divā||" iti|
bhedo'pirātrau svapyānna yāmāṃstriṃstānsvapyāddvirdivā naraḥ|
etadapyāhurārogyaṃ nātra doṣo'sti kaścana||" iti|
śīlayenmandanidrastu kṣīramadyarasān dadhi|
abhyaṅgodvartanasnānamūrdhakarṇākṣitarpaṇam||66||
kāntābāhulatāśleṣo nirvṛtiḥ kṛtakṛtyatā| mano'nukūlā viṣayāḥ kāmaṃ
nidrāsukhapradāḥ||67||
brahmacaryaratergrāmyasukhaniḥspṛhacetasaḥ| nidrā santoṣatṛptasya svaṃ kāle
nātivartate||68||
Sa. yo mandanidraḥ sa kṣīrādīn śīlayet|
kāntābāhulatāśleṣādayo nidrāsukhahetavaḥ|
kāntābāhulatāśleṣagrahaṇamāśleṣamātrameva nidrāsukhahetuḥ, na tu
grāmyadharmaseveti darśanārtham| ata evānantaramāha-"brahmacaryaraternidrā
svaṃ kālaṃ nātivartate|" iti| brahmacaryaratasyāpyanurāgato maithunābhilāṣo
nidrāṃ nāśayedityāha-grāmyasukhe niḥspṛhaṃ ceto yasya sa tasya| tathā,
santoṣatṛptasya|
Ā. rā. atha samyagyogahetuḥ| sa
trividhaḥ,-jaghanyamadhyamottamabhedāt| tatra jaghanyamāha-śīlayediti|
mandāmūḍhā svakālānabhijñā, nidrā yasya saḥ-mandanidraḥ| rasānmāṃsarasān|
mūrddhatarpaṇaṃ-mūrddhatailam| karṇatarpaṇaṃ-karṇapūraṇam|
akṣitarpaṇaṃ-prasiddham| madhyamamāha-kānteti| nirvṛtiḥ-sikham|
kṛtakṛtyatāpūrṇamanorathatvam| viṣayāḥ-śabdādayaḥ| madhyamamāha-kānteti|
nirvṛtiḥ-sukham| kṛtakṛtyatāpūrṇamanorathatvam| viṣāyāḥ-śabdādayaḥ|
kāmaṃ-atyantam| uttamamāha-brahmacaryarateriti|
brahācaryarateḥ-brahmacaryāsaktasya| grāmyasukhaṃ sambhogaḥ, tatra
niḥspṛhaṃ-tato nivṛttaṃ, ceto yasya| saṃtoṣatṛptasya- yathālābhatuṣṭasya| svaṃ
kālaṃ nātivartate-ucita eva kāle āyātītyarthaḥ|
yadā tu grāmyadharmeṇa vinā na ratiḥ, apatyārthitā vā, tadā
tadadhikārārthamucyate-------------------- grāmyadharme tyajennārīmanuttānāṃ
rajasvalām| apriyāmapriyācārāṃ duṣṭasaṅkīrṇamehanām||69||
atisthūlakṛśāṃ sūtāṃ garbhiṇīmanyayoṣitam| varṇinīmanyayoniṃ ca
gurudevanṛpālayam||70||
caityaśmaśānā''yatanacatvarāmbucatuṣpatham| parvāṇyanaṅhgaṃ divasaṃ
śirohṛdayatāḍanam||71|| atyāśito'dhṛtiḥ
kṣudvān duḥsthitāṅgaḥ pipāsitaḥ| bālo vṛddho'nyavegārtastyajedrogī ca
maithunam||72||
Sa. grāmyadharme-strīpuṃsaṃyogaviṣaye,
anuttānaṃ striyaṃ tyajet, uttānāṃ- bhajedityarthaḥ| tathā, rajasvalatvādiyutāṃ
tyajet| duṣṭaṃ vyādhimalādibhiḥ, saṅkīrṇaṃ-saṅkaṭaṃ ca,
mehanaṃ-yoniryasyāstām| tathā, varṇinīṃ-brahmacāriṇīm| anyayoniṃ-ajāmahiṣyādiṃ
ca tyajet| gurvityādi| grāmyadharme nirvartane sati gurudevanṛpālayāṃstyajet|
tathā, caityādīṃstyajet| teṣu striyaṃ na saṅgacchhedityarthaḥ| caityādīnāṃ
paryāyā dinacaryāyāmuktāḥ| āyatanaṃ-duṣṭānāṃ nigrahasthānam|
parvāṇi-ravisaṅkrāntyādīni tyajet, teṣu kāmaṃ na sevetetyarthaḥ| tathā,
anaṅgaṃ,-aṅgaṃ-jaghanam, nāṅgaṃ-anaṅgamaṅgasadṛśaṃ
jaghanakāryanirvartanayogyaṃ mukhādikamucyate| dākṣiṇātyā hi mukhena tat
kurvanti, tanniṣidhyate| divasaṃ ca tyajet, dine rataṃ na kurvanti,
tanniṣidhyate| divasaṃ ca tyajet, dine rataṃ na kurvītetyarthaḥ|
mūrdhavakṣo'bhighātaṃ ca tyajet| tathā, atyāśitādayaḥ surataṃ tyajeyuḥ|
atyāśitaḥatisuhitaḥ| adhṛtiḥ-durmanāḥ| anyavegārtaḥ-purīṣādivegāturaḥ| nanu,
kṣudvegārta ucyate| tato'nyavegārta ityanenaivāsyārthasya labdhatvāt kiṃ
kṣudvānityanena? satyametat| atiśayārthaṃ tvetat| yathā kṣudvegārtaḥ striyaṃ
gacchannatiśayena pīḍayā bādhyate, na tathā'nyavegārta iti|
Ā. rā. athāvidhisambhogādāhārarakṣā|
tatra sambhoganiṣiddhānyāha- grāmyetyādi| grāmyadharme-sambhoge,
anuttānatvādiviśiṣṭaṃ nārīṃ tyajet| apriyāṃ-anabhīṣṭām|
apriyārāṃ-aniṣṭācaraṇām| doṣamehanāṃ-doṣadūṣitayonim|
sakrīrṇamehanāṃ-saṅkucitayonim| atisthūlāmatikṛśāṃ ca|
sūtāṃ-asampūrṇādhyarddhamāsaprasūtim| anyayoṣitaṃ- parastriyam|
varṇinīṃ-brahācāriṇīm| anyayiniṃ-vijātīyāmajāmahiṣyādim| gurvālayādīṃśca
tyajet| caityādayo dinacaryāyāṃ vyākhyātāḥ| ambu-jalāśayaḥ|
āyatanaṃ-vadhasthānam| parvāṇi-puṇyakālāḥ| anaṅgaṃ-hastamukhādi|
divasaṃaparvaṇyapi| śirastāḍanaṃ hṛdayatāḍanaṃ ca-muṣtyādinā| dinacaryāyāṃ
sāmānyato niṣiddhasyāpi devālayādeḥ punarniṣedhaḥ sambhoge
deṣabhūyastvakhyāpanārthaḥ| atyāśitādeḥ sambhogaṃ niṣedhati-atyāśita iti|
atyāśitaḥ-atitṛptaḥ| adhṛtiḥ-ahṛṣṭaḥ| kṣudvān-kṣudhitaḥ|
duḥsthitāṅgaḥ-viṣamasthitagātraḥ| pipāsitaḥ-tṛṣitaḥ|
anyavegārtaḥ-śukretaravegapīḍitaḥ| kṣuttṛṣorvegatve'pi
pṛthaggrahaṇamalpayorapi tayorniṣedhārtham|
samprati ṛtuviśeṣeṣu nidhuvanaṃ niyamayati--------------- seveta kāmataḥ kāmaṃ
tṛpto vājīkṛtāṃ hime| tryahādvasantaśaradoḥ pakṣādvarṣānidāghayoḥ||73||
Sa. tṛpto-vājīkaraṇaiḥ
sañjātasantarpaṇaḥ san, kāmato- yathecchayā, hime-hemantartau śiśire ca,
kāmaṃ-yathecchaṃ, seveta| vājīkṛtāmiti sampadāditvātkvip| tṛpta iti
kto'dhikaraṇe ca dhrauvyetyādinā'dhikaraṇe ktaḥ| adhikaraṇavācinaśceti ṣaṣṭhī|
vasante śaradi ca tryahāt-trayahamatikramya, maithunaṃ niṣeveta|
varṣāgrīṣmayoḥ pakṣāt kāmaṃ bhajet|
Ā. rā. ṛtuvaśātsambhogaṃ
vidhatte-seveteti| himehemantaśiśirayoḥ| kāmaṃ-sambhogam| kāmataḥ-svecchayā|
vasante śaradi ca vdyahāt-vdyahamantaraṃ kṛtvā| vṛṣṭinidādhayoḥ
pakṣāt-pakṣamantaraṃ kṛtvā| "saptamīpañcamyau kārakamadhye " iti pañcamī|
vājīkṛtāṃ tṛpta iti sarvatra sambadhyate| vājīkṛtāṃ-vājīkaraṇānām| "karaṇe
suhitārthānām" iti ṣaṣṭhī| ayaṃ ca vidhiruttamabalāpekṣaḥ| hīnabalānāṃ
maithunaṃ tu samācaret| varṣāsu navarātrāttu daśārātāccharadyapi||
pañcāhācchītasamaye satpāhācchiśire tathā| pakṣādvasante, grīṣme tu māsi māsi
samācaret|| nidāghe paścime māsi maithunaṃ na samācaret||" iti|
bhramaklamorudaurbalyabaladhātvindriyakṣayāḥ| aparvamaraṇaṃ ca syādanyathā
gacchataḥ striyam||74||
Sa. anyathā-uktādvidheranyena
prakāreṇa, striyaṃ gacchato bhramādayaḥ syuḥ| aparvaṇi-akāle
maraṇaṃ-aparvamaraṇam|
Ā. rā. uktāvidhyatikrame
doṣamāha-bhrameti| ūrudaurbalyaṃ-sakthiśaithilyam| balādīnāṃ kṣayaḥ|
aparvamaraṇaṃakālamṛtyuḥ| anyathā striyaṃ gacchataḥ-uktaprakārādanyena
prakāreṇa sambhogaṃ bhajataḥ| uktaṃ ca rasāyurvede-"viparītarataprāptyā liṅge
dāhaḥ prajāyate| kārśyaṃ ca sarvagātreṣu, tatpratīkāra ucyate|| pratyagbastiṃ
nibadhyaiva liṅgācūṣaṇamācaret| kṣaraṇe tasya sañjāte snāpayecchītalāmbunā||
kolaniryāsamādāya pāyayettaṃ saśarkaram| śālmalīdūrvayormūlarasaṃ
pāyasamāśayet||" iti|
smṛtimedhāyurārogyapuṣṭīndriyayaśobalaiḥ| adhikā mandajaraso bhavanti strīṣu
saṃyatāḥ||75||
Sa. strīṣu saṃyatāḥ-strīḥ samyak
sevamānāḥ, smṛtyādibhiradhikā alpajarāśca bhavanti|
Ā. rā. vidhyācaraṇe phalamāha-smṛtīti|
strīṣu saṃyatāḥvidhinā strīḥ sevamānāḥ, smṛtyādibhiradhikā mandajarasaśca
bhavanti| indriyaṃ-śukram| mandajarasaḥ-cirasthāyiyauvanāḥ|
snānānulepanahimānilakhaṇḍakhādya śītāmbudugdharasayūṣasurāprasannāḥ| seveta
cānu śayanaṃ viratau ratasya tasyaivamāśu vapuṣaḥ punareti dhāma||76||
Sa. ratānte yathaucityena snānādīn
seveta| khaṇḍdakhādyaṃ khaṇḍakṛtaṃ kaṇiketyādi(?)| raso-māṃsarasaḥ|
cānuśayanamiti| anu-paścācca, svapnaṃ seveta| tasya-snānādisevinaḥ śarīrasya,
evaṃ-asminkṛte, dhāma-tejo, bhūya āgacchati| tmau jau vasantatilakaṃ
gurukadvayaṃ ca| saṅgrahe coktam (sū.a.9)-
"snānāṅgarāgavyajanendupādayūṣāsavakṣīrarasān rasālām| bhakṣyān sitāḍhyān
salilaṃ suśītaṃ seveta nidrāṃ ca ratāntatāntaḥ||" iti| ā raṃ- sambhogāvasāne
sevyānāha-snāneti| himānilaḥ- śiśiramārutaḥ| khaṇḍakhādyaṃ-śarkarāpracuraṃ
bhakṣayam| śītāmbu-śītodakam| raso-māṃsarasaḥ| prasannā-acchasurā|
śayanaṃ-nidrā| etāni ratasya viratau, anu-samanantarameva seveta| evaṃ kṛte,
tasya-ratakṣīṇatejasaḥ, vapuṣodhāma-śārīraṃ tejaḥ, punarapyāśu-śīdhram,
eti-prāpnoti|
etañca sarvaṃ pūrvoktaṃ hitāhitaṃ vaidya eva vetti| tasmādvaidyasya sarvathā
śarīraṃ rājñā nivedyamiti darśayannāha-------------------- śrutacaritasamṛddhe
karmadakṣe dayālau bhiṣaji niranubandhaṃ deharakṣāṃ niveśya| bhavati
vipulatejaḥsvāsthyakīrtiprabhāvaḥ svakuśalaphalabhogī bhūmipālaścirāyuḥ|77|
iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne'nnarakṣā nāma saptamo'dhyāyaḥ|7|
Sa. bhiṣaji śarīrarakṣaṇaṃ
niranubandhaṃ-nirvikalpamādhāya, pṛthvīśo bahukālamātmīya śreṣṭhaphalabhogavān
bhavati| tathā, tejaśca svāsthyaṃ ca kīrtiśca prabhāvaśca, ta evam, vipulāḥ
vistīrṇāḥ, tejaḥsvāsthyakīrtiprabhāvā yasya sa evaṃvidhaḥ| kīdṛśo bhiṣaji ?
śrutaṃ-śāstrāvabodhaḥ, caritaṃ-ācāraḥ, tābhyāṃ samṛddhe-sampūrṇe| tathā,
kriyācature| tathā, kṛpālau| vasumuniviratiścenmālinī nau mayau yaḥ| iti
śrīmṛgāṅkadataputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne'nnarakṣādhyāyaḥ saptamaḥ samāptaḥ|| 7||
Ā. rā.
adhyāyārthamupasaṃharati-śruteti| uktaprakārānnakṣādvāreṇa deharakṣāṃ bhiṣaji
niveśya, bhūmipālaścirāyurbhavati| kīdṛśe bhiṣaji ?
śrutacaritasamṛddhe-śāstraśāstroktānuṣṭhānasampanne, karmadakṣe-upacārakuśale,
dāyālau-kāruṇike| niranubandhaṃ-niḥśaṅkam| tejaḥ-kāntiḥ| svāsthyaṃ-ārogyam|
kīrtiḥ-yaśaḥ| prabhāvaḥ-pratāpaḥ|
svakuśalaphabhogī-svopārjitapuṇyaphalopabhogakṣamaḥ| cirāyuḥ-dīrghāyuḥ|
saṅgrahe tu (sū. a. 9)- "manaḥśarīrasthitimātrameva vyavāyaṃ seveta| na tu
tatparaḥ syāditi| bhavati cātra| viśrabdhahṛṣṭo rahasitatkāmastaruṇaḥ pumān|
samasthitāṅgaḥ surabhirmuktamūtrādiravyathaḥ|| nānāśito nātyaśito vṛṣyāṇāṃ
tarpitastryaham| nārīṃ nārīguṇairyuktāṃ sahapūrvaguṇāṃ vrajet||
(strīsaṃsargāddhi sadyaḥ syāt klībatā balināmapi| evaṃ cāpyāyyate śīghraṃ
teṣāṃ śukraṃ ca dhāma ca||) ddaṣṭyāyurojaḥ śukrāṇāṃ kṣayaṃ meḍhrāśrayān gadān|
vāyoḥ kopamadharmaṃ ca mūḍhaḥ prānpotyato'nyathā|| uttāno vegarodhī ca
vṛddhimehāśmaśarkarāḥ| timirā digadotpattirmūrddhādyāhananāddhuvam|| na cārvāk
ṣoḍaśādvarṣāt saptateḥ parato na ca| āyuśkāmo naraḥ strībhiḥ saṃyogaṃ
kartumarhati|| atibālo hrāsampūrṇasarvadhātuḥ striyaṃ vrajan| uparapyeta
sahasā taḍāgamiva kājalam|| śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ
vijarjaram| spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyaṃ vrajan|| kāyasya tejaḥ
paramaṃ hi śukramāhārasārādapi sārabhūtam| jitātmānā tatparirakṣaṇīyaṃ tato
vapuḥ santatirapyudārā|| apramatto bhajedbhāvāṃstadātvasukhasaṃjñakān|
sukhodarkeṣu sajjeta dehasyaitadalaṃ hitam|| prajñāparādho'sātmyārthasaṃyogaḥ
kālavaikṛtam| hite'pi ratamāhāre yojayantyāmayairnaram|| nāpathyasevinaṃ
sadyaḥ prabādhante tadā malāḥ| prakopaṃ prativighnanti
bhinnairdūṣyādibhiryadā|| na ca sarvo'pacāro'pi sarvadā sarvadoṣakṛt| na
hisarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi naiva ca|| sarve tulyabalā doṣā na sarvāṇi
vapūṃṣi ca vyādhikṣamatve śaktāni yato'pathyaṃ tadeva tu||
gacchatyapathyatamatāṃ tulyadūṣyādivarddhitam| ta eva ca punardoṣā
hetubhirbahu bhiścitāḥ|| mitho viruddhā balino dīrghakālānuvartinaḥ| sarve
samaṃ prakrupitāḥ prāpyālpamapi kāraṇam|| prāṇāyatanamāśritya gambhīrāḥ
sarvamārgagāḥ| dehe hitocite te syuścirādapyāśukāriṇaḥ|| ahitānyapi cānye
pāmabhyāsādupaśerate| doṣāscaiva kṣāyaṃ yānti karmavātātapādibhiḥ|| atha
bahūnāmekarogotpattiḥ| bhinnāhāravayaḥ sātmyaprakṛtīnāṃ samaṃ bhavet| eko
vikṛtavāyvādiyugapatsevanādgadaḥ|| vātādīnāṃ tu vikṛtirvikṛtādagrahacāratāḥ
bhaumāntarikṣadivyebhya utpātebhyaśca jāyate|| sambhavaḥ punareteṣāṃ karmaṇaḥ
sāsudāyikāt| duṣṭo vāyurabhiśyandī stimito'tyuṣṇaśītalaḥ|| kuṇḍalī
bhairavaravaḥ paruṣo'nārtavo balī| anyonyavyāhatagatiḥ pāṃśubāṣpaviṣānvitaḥ||
rasavarṇādivikṛtamapakrāntavihaṅgamam| ninditaprabhavaṃ
toyamupakṣīṇajaleśayam||
makṣikāmūṣikavyālabahūtpātapradūṣitāḥ|deśo'pthyānnabahulo
naṣṭadharmamahauṣadhiḥ|| kālaśca viparītātihīnaliṅo yathāyatham | ete
duṣparihāratvādahitāyottarottaram|| yeṣāmaniyataṃ karma tasmin kāle sudāruṇe|
karma pañcavidhaṃ teṣāṃ yojyaṃ tadvadrasāyanam|| śasyate dehavṛttiśca
bheṣajaiḥ pūrvamuddhṛtaiḥ| brahrācaryaṃ dayā dānaṃ jitātmanām|
deśānāmavipannānāṃ sādhūnāṃ ca niṣevaṇam|| daivavyapāśrayaṃ ceṣṭaṃ karma
dīvitarakṣaṇam| hemantādiṣu kurvīta svaṃ svaṃ cākālikeṣvapi|| vidhiṃ
tacchīlanaṃ yasmācchītādidvandvakāritam| ṛtucaryā hi
śītoṣṇavṛṣṭidoṣapratikriyā|| ata eva ca caryāyāṃ hemantaśiśirau samau|
athākālamṛtyuḥ| sarvaprāṇabhṛtāṃ nityamāyuryuktimapekṣate| daive puruṣakāre ca
sthitaṃ hyasya balābalam|| anyajanmakṛtaṃ karma daivaṃ pauruṣamaihikam|
vidyātte karmaṇī tredhā śreṣṭhamadhyāvaratvataḥ|| tayorudārayoryuktirdīrghasya
susukhasya ca| niyatasyāyuṣo heturviparītasya cāvarā|| madhyā madhyasya,
miśrasya saṅkīrṇā, śṛṇu cāparam| daivaṃ puruṣakāreṇa dirbalaṃ hrāpahanyate||
tathā daivenabalinā pauruṣaṃ karma durbalam| ddaṣṭvā yadeke manyante niyataṃ
mānamāyuṣaḥ|| karma kiñcit kvacitkāle vipākaniyataṃ mahat| kiñcitvakālaniyataṃ
pratyayaiḥ pratibodhyate|| evaṃ ca dvividho mṛtyuḥ kālākālavibhedataḥ|
upadiṣṭastataścaiṣa hitāhitavidhikramaḥ|| ekottaraṃ mṛtyuśataṃ bruvate
vedavādinaḥ| tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ||
śyenājirādiyāgena bhrātṛvyasya tathā ca taiḥ|
dairdhyaśravasasomādyairvihitastvātmano vadhaḥ|| āyuṣkāmasya
tatprāptistatreṣṭyā mitravindayā| sarvasmādeva cātmānaṃ gopāyedīddaśī smṛtiḥ||
tathā maraṇamuddiṣṭaṃ saugatānāṃ caturvidham| viṣamāparihāreṇa jāyate
niyatāyuṣāma|| dhruvaṃ rogitvamanyeṣāṃ mṛtyureva tvaparvaṇi| akāṇḍe
śastradhārādyaiḥ pratyakṣo mṛtyuranyathā|| udbhrā
ntacaṇḍamātaṅgaturaṅgādisamāgamam| arātiduṣṭavātādisāhasāhitabhojanam||
varjayediti na brūyurmunayo divyā cakṣuṣaḥ| daivavyapāśrayādīśca
rasāyanavidhiṃ vinā|| na vā te'pi yathākāmamāyuṣaḥ sthitimāpnuyuḥ|
ahisiṃhagajādibhyo viduṣāṃ na bhayaṃ bhavet|| mithyā prākāradurgāṇi mithyā
māraṇarakṣaṇam| āyuṣkāmasya mithyaiva paradārādivarjanam||
mantradevatayā''hūtā nācakṣīran mahāhayaḥ| viṣasutpaprabuddhasthā bhāvābhāvau
tadāyuṣaḥ| saṃnyāsarohiṇīkādigrastasya sahasā bhavet| upekṣayā na maraṇaṃ
jīvitaṃ vā cikitsayā|| pratyahaṃ nṛsahastrasya yuddhe'nyonyamabhighnataḥ|
sādhuvṛttasya cātulyā na bhavedātuṣaḥ sthitiḥ|| nāyudhairdviṣamindrādyā
nauṣadhairārtamaśvinau| upakrameranna bhavedakālāmaraṇaṃ yadi||
ghaṭānāmāmapakvānāṃ pālanāparipālanaiḥ| cirālpakālavartitvaṃ citrasthānāṃ ca
ddaśyate| ityatyantaprasiddhe'pi siddhe sarvāgamairapi| ddaṣṭe'pyakālamaraṇe
vicikitset kathaṃ budhaḥ|| guṇavadbhiṣagādīnāṃ sambhave sambhavettu yaḥ|
mṛtyustaṃ kālajaṃ prāhuritaraṃ tadviparyaye|| yathā ratho vāhyamāno nyāyena
kramaśaḥ kṣayam| yāyādātmavatāmāyustathā'nyeṣāṃ viparyayaḥ||
śucitailadaśodīpaḥ kīṭavātādyapīḍitaḥ| dīptimān vartate samyak yathaiva
snehasaṅkṣayāt|| sa evāto yathā ca syādviparīto viparyaye| hitāhitopacāreṇa
tathaiva puruṣo dhruvam|| sarvamanyat pariyajya śarīraṃ pālayedataḥ| tadabhāve
hi bhāvānāṃ sarvābhāvaḥ śarīriṇām|| nagarī nagarasyeva rathasyeva rathī sadā|
svaśarīrasya medhāvī kṛtyeṣvavahito bhavet|| āhārakalpanāhetūn svabhāvādīn
viśeṣataḥ| samīkṣya hitamaśnīyāddehohyahārasambhavaḥ||
bhīlajjāyantraṇālobhaharṣaśokavaśaṃgataḥ| na jātu dhārayedvegāṃstaddhi
sarvāpadāṃ padam|| hitamabhyasyataḥ puṃso nākāle kāladaṃṣṭrayā| sañjāyate
parāmarśo balotsāhendriyāyuṣām||ahitāni ca santyajya doṣamapyāpnuyādyadi|
tathā'pyānṛṇyamāyāti sādhūnāmātmavāniti|| yacca rogasamutthānaṃ na śakyamiha
kenacit| parihartuṃ na tatprāpya śocitavyaṃ manīṣiṇā|| hitāhāravihārāṇāṃ
sadācāraniṣeviṇām| lokadvayavyapekṣaṇāṃ jīvitaṃ hrāmṛtāyate||
gṛdhnurgrāmyasukhe vaśyaḥ kleśānāṃ hatasatpathaḥ| mūḍho jīvatyanarthāya
durgatiṃ paribṛṃhayan|| viduṣā'ntaḥśarīrasthānnityaṃ sannihitānarīn| jitvā
varjyāni ciraṃ jīvitumicchatā|| tadātve cānubandhe vā tasmāt karmāśubhodayam|
smarannātreyavacaso na dhīmān kartumarhati|| iti| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| annarakṣāprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 7||