Sa. annarakṣādhyāyādanantaraṃ
mātrāśitīyādhyāyārambho yuktaḥ| yato viṣādibhyo rakṣitamannapānaṃ
hīnamātrātimātrābhyavahṛtaṃ jīvitopaghātāya sampadyate| mātrābhyavahṛtaṃ
prāṇināṃ prāṇāya|-
athāto mātrāśitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2||
Sa. athetyānantarye| yathā,-"athā'to
dharmajijñāsā|" ityatra mīmāṃsāyāṃ vedādhyayanādanantaraṃ dharmo jijñāsitavya
ityarthaḥ| ata iti prastutābhisambandhe| aśanaṃ-aśitam| bhāve niṣṭhā|
mātrayā'śitaṃ-mātrāśitam, tasmai hito mātrāśitīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|
Ā. rā. mātrāśitīymadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīteatheti| yataḥ pūrve'dhyāye "āhāro varṇitastatra tatra tatra ca
vakṣyate|" ityuktam (hṛ. sū. a. 7/53)| sa cāsādhāraṇo yathāsvaṃ vaktavyaḥ|
asādhāraṇārthamayamadhyamadhyaḥ| ata eva mātrāśitīyaḥ| mātrāśabdena samyamyogo
lakṣyate| sa cāsamyagyogasya tyāgātsambhavati| sa punaḥ satpadhāsaṅkīrṇāśanaṃ,
viruddhāśanaṃ, amātrāśarma,ajīrṇāśanaṃ, samaśanaṃ, adhyaśanaṃ, viṣamāśanaṃ
ceti| tatra niṣiddhanāṃ gṛhe niṣiddhairvā saha niṣiddhaṃ cānnaṃ yatra bhujyate
tat-saṅkīrṇā śanam| tacca "śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam|" ityādyuktam
(hṛ. sū. a. 2/43)| viruddhāśanam-ahitāśanam| tacca "viruddhamapi cāhāraṃ"
ityādyuktam (hṛ. sū. a. 7/29)| amātrāśanādīnyatrotryante| mātrāvadapi
yannajīryati tat-ajīrṇāśanam| samaśanādīnyatraiva lakṣayiṣyati|a
mātrāśī sarvakālaṃ syānmātrā hyagneḥ pravartikā| mātrāṃ dravyāṇyapekṣante
gurūṇyapi laghūnyapi||1||
Sa. sarvakālaṃ-svastha āturo vā,
mātrāśī syāt-parimitāśī bhavet| kuto hetoḥ ? hi-yasmāt, mātrā'gneḥ pravartikā
svavyāpāre| agnipravṛttiśca dehasthitihetuḥ| tathā coktam-"agnimūlaṃ balaṃ
puṃsāṃ balamūlaṃ hi jīvitam|" iti| tasmānmātrāyāḥ prādhānyam| asmācca
kāraṇānmātrāyāḥ prādhānyaṃ yato mātrāṃ dravyāṇyapekṣante gurūṇyapi laghūni ca|
tatra gurūṇi-piṣṭakṣīradrākṣākṣoḍekṣumāṣānūpamāṃsādīni|
laghūni-divyodakaraktaśāliṣaṣṭikamudgalāvakapiñjalaiṇaśaśaśambarādīni|
Ā. rā. tatra mātrāṃ vidhatte-mātrāśīti|
mātrāmaśnātīti mātrāśī| yadyapi mātrāviśiṣṭānnapānasyaiva karmatvam, tathāpi
prādhānyārthaṃ mātrāyāḥ karmatvavyapadeśaḥ| kimarthaṃ mātrāśī syāt ?
hi-yasmāt, mātrā agneḥ pravartikāpacantamagniṃ pravartayati, pācayatītyarthaḥ|
nanu, dravyāṇyagnimindhanatvātpravartayanti, na mātretyata āha-mātrāmiti|
nanu, gurūṇi dravyāṇi durjaratvānmātrāmapekṣantām, na punarlaghūnītyata
āha-gurūṇyapīti|
tatra gurūṇāṃ kā mātrā ? kā(ca) laghūnām ? ityāha----------
gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ nātitṛptatā| mātrāpramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ sukhaṃ
yāvadvijīryati||2||
Sa. gurūṇāṃ
dravyāṇāmardhasauhityaṃ-ardhatṛptiḥ| laghūnāṃ nātitṛptatā-nātitṛptiḥ, kiṃ
tarhi ? sauhityamātram| etanmātrāpramāṇaṃ nirdiṣṭam| mātrā-hrasvā madhyā
bṛhatī ca, tasyāḥ pramāṇaṃ-mātrāpramāṇam| tatra mātrā-parimāṇaṃ mānam,
tasyāstu pramāṇaṃ-unmānam| evaṃ cātra mātrāśabdasyāpaunaruktyam| hi yasmāt,
yāvat parimāṇamabhyavahṛtaṃ sukhaṃ-avikṛtiṃ kṛtvā, jīryati-pariṇamati|
Ā. rā. nanu gurubhirlaghubhirvā
tṛtpirevotpadyate, na teṣāṃ viśeṣa ityata āha-gurūṇāmiti| yāvatā''hārarāśinā
tṛptirutpadyate tāvavo'rdhaṃ bhujyata iti-ardhasauhityam|
tāvanmātrameva-nātitṛptatā| nanu, evaṃ cenmātrāyā avyavasthitatvaṃ
prāpnotītyata āhamātretyādi| mātrāpramāṇaṃ-mātrālakṣaṇam, yāvatsukhaṃ jīryati
tāvanmātrāśabdaḥ vācyamityarthaḥ| uktaṃ ca khāraṇādinā"yadanyavahṛta
samyagyathākālaṃ jarāṃ vrajet| prakṛtyavikṛtiṃ kṛtvā tanmātrālakṣaṇaṃ viduḥ||"
iti| tasmādgurūṇāmardhasauhityaṃ sukhaṃ jīryati, laghūnāṃ nātitṛtpateti
nāvyavasthā|
bhojanaṃ hīnamātraṃ tu na balopacayaujase| sarveṣāṃ vātarogāṇāṃ hetutāṃ ca
prapadyate||3||
Sa. hīnamātraṃ punaraśanaṃ na balāya,
nopacayāya, na caujase| sarveṣāṃ vātarogāṇāṃ hetutāṃ-kāraṇatāṃ yāti|
Ā. rā. atha amātrāśane doṣāḥ| tacca
dvividham, hīnamātramatimātraṃ ca| tatra hīnamātrajān doṣānāhabhojanamiti|
balaṃ-śaktiḥ| upacayaḥ-puṣṭiḥ| ojaḥ-kāntiḥ|
atimātraṃ tvaśanaṃ trīnapi doṣān prakopayet|
----------------------------------------------------|4|
Sa. atimātraṃ tvaśanaṃ trīnapi doṣān
śīghrameva prakopayati|
Ā. rā. atimātrajān
doṣānāha-atimātramiti|
prakupitāśca trayo doṣā alasakākhyaṃ visūcikākhyaṃ vā vyādhiṃ yathā kurvanti,
tathā darśayati--------------
----------------------------------------------------| pīḍyamānā hi vātādyā
yugapattena kopitāḥ||4|| āmenānnena diṣṭena
tadevāviśya kurvate| viṣṭambhayanto'lasakaṃ cyāvayanto visūcikām||5||
adharottaramārgābhyāṃ sahasaivājitātmanaḥ|
----------------------------------------------------|6|
Sa. tenāpakvenānnena-āhāreṇa, duṣṭena
vatādyā hi-yasmāt, pīḍyamānāḥ-vibadhyamānāḥ ruddhamārgatvāt, ata eva
yugapat-ekakālaṃ sarva eva, kopitāstadeva-duṣṭamannamāviśya-āśrityālasakaṃ
kurvate| kiṃ kurvataḥ ? viṣṭambhayataḥ,-tadeva duṣṭamannaṃ srotaḥsu rundhānāḥ|
tathā, adharottaramārgābhyāṃ sahasaiva-anucite deśe kāle (ca),
cyāvayantaḥ-ūrdhvamadhaśca niṣkāśayantaḥ| ajitātmanaḥ-asaṃyatacetasaḥ puṃsau
visūcikāṃ kurvate|
Ā. rā. atha
prasaṅgādatimātraprakupitadoṣajānāṃ rogāṇāṃ nidānacikitsite kathayati| tatra
visūcikālasakayoḥ samprātpimāha-pīḍyamānā iti| pīḍyamānāḥ santo
yugapatkopitāḥ-strotodhāt parasparasaṅghaṭṭanena trayo'pyekadaiva kopaṃ nītāḥ|
kena ? tena,-atimātreṇānnena| atimātratvādevāmenapākakālātikrame'pyapakvena,
ata eva duṣṭena-vikṛtena, tadevāviśya-tathāvidhamevānnamadhiṣṭhāya,
evaṃbhūtāstadevānnaṃ viṣṭambhayanto'lasakaṃ kurvate| cyāvayantaḥ
punarvisūcikām| kābhyāṃ cyāvayantaḥ ? adharottaramārgābhyām| sahasaivavegena|
ajitātmagrahaṇamannalolupasyaivālasadyutpattiriti jñāpanārtham| uktaṃ ca
suśrutena (u. a. 56/5)- " na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ|
mūḍhāstāmajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ||" iti||
----------------------------------------------------| prayāti nordhvaṃ
nādhastādāhāro na ca pacyate||6||
āmāśaye'lasībhūtastena so'lasakaḥ smṛtaḥ|
----------------------------------------------------|7|
Sa. ūrdhvaṃ-mukhenāhāro na prayāti, na
cādhastāt-gudena prayāti, na cāhāraḥ pacyate, āmaśaye-"nābhistanāntaraṃ
jantorāmāśaya iti smṛtaḥ|" tasmin, alasībhūta ivālasībhūtaḥ|
yathā,-akarmaśīlaḥ puruṣo'lasa ityucyate, tathā'yamāhāro'lasībhūtastiṣṭhati|
tena hetunā sa rogo'lasakaḥ smṛtaḥ|
Ā. rā. alasakaṃ nirvakti-prayātīti|
yasmādasmin vyādhāvāhāraḥ āmāśaye'lasībhūtaḥ, tasmādasāvalasayatītyalasakaḥ|
alasatvaṃ-niṣkritatvam| tadeva prayātītyādinā spaṣṭīkṛtam|
visūcikāyā nirvacanamāha----
----------------------------------------------------|
vividhairvedanodbhedairvāyvādibhṛśakopataḥ||7||
sūcībhiriva gātrāṇi vidhyatīti visūcikā|
----------------------------------------------------|8|
Sa. vāyvādīnāṃ trayāṇāmatyantaprakopāt
nānāprakārairvedanodbhedaiḥ-pīḍotpādaiḥ, yasmādgātrāṇi sūcibhiriva vidhyati,
tasmādvisūciketyucyate| vividhānāṃ vikārāṇāṃ sūcikā-visūciketyucyate|
Ā. rā. visūcikāṃ nirvakti-vividhairiti|
vividhasūcītulyatvādvisūcikā| tadeva "vividhaiḥ" ityādinā spaṣṭīkṛtam|
----------------------------------------------------| tatra
śūlabhramānāhakampastambhādayo'nilāt||8||
pittājjvarātisārāntardāhatṛṭpralayādayaḥ|
kaphācchardyaṅgagurutāvāksaṅgaṣṭhīvanādayaḥ||9||
Sa. vātādadhikāt śūlādayo bhavanti|
ādiśabdenāṅgodveṣṭanamukhaśoṣādiparigrahaḥ| pittāddṛddhāt jvarādyāḥ syuḥ|
pralayo-mūrcchāprāyaḥ| ādiśabdena madādiparigrahaḥ| kaphādadhikāt chardyādayo
bhavanti| ādiśabdena kṣavathvādīnāṃ grahaṇam|
Ā. rā. visūcikālakṣaṇamāha-tatreti|
tatravisūcikāyām| anilāt śūlādayo bhavanti| pittāt jvarādayaḥ| kafāt
chardyādayaḥ| antardāhaḥ-koṣṭhadāhaḥ| pralayo-mūrcchā| aṅgagrahaṇaṃ
sarvāṅgadauravārtham| vāksaṅgo-vācaḥ skhalanam| ṣṭhīvanaṃ-śleṣmaniḥsaraṇam|
anilādigrahaṇamanilādikṛtasamastavikāraprāptyartham| ata evādiśabdaḥ
prayuktaḥ| śūlādigrahaṇaṃ tu mandabuddhiprabodhanārtham| etena
traividhyaśaṅkā'pyapāstā| suśruto'pi murcchādīnyabhedenāha (u. a. 56/6)-
"mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā sūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ| vaivarṇyakampau
hṛdaye rujaśca bhavanti tasyāṃ śirasaśca bhedaḥ||" iti|
viśeṣāddurbalasyālpavahnervegavidhāriṇaḥ| pīḍitaṃ mārutenānnaṃ śleṣmaṇā
ruddhamantarā||10|| alasaṃ kṣobhitaṃ doṣaiḥ
śalyatvenaiva saṃsthitam| śūlādīn kurute tīvrāṃśchardyatīsāravarjitān||11||
so'lasaḥ----------------------------------|
--------------------------------------------|12|
Sa. durbalatvādiyuktasya yanmārutena
viśeṣādannaṃ pīḍitam, antarā-āmāśayamadhya eva, śleṣmaṇā ruddhaṃ-alasībhūtam,
tathā doṣaiḥ kṣobhitaṃ-ākulitam, ata evātipīḍākāritvācchalyarūpatayaiva
sthitam, tīvrān-duḥsahān, śūlādīn chardyādivarjitān kurute| chardyatīsārābhyāṃ
hi visūcikoktā| so'lasasaṃjño rogaḥ| durbalo hyanupacitadhātuḥ, sa na
kadācidāhāraṃ soḍhuṃ śaktaḥ| alpāgniścāhāraṃ na samyak jarayati| yato
vegadhāraṇaśīlasya pratihato vāyurvimārgagaḥ pittakaphāvapi vimārgagau kurute,
ityetadviśeṣeṇa nirdeśaḥ|
Ā. rā. alasakalakṣaṇamāha-viśeṣāditi|
yatrānnaṃ chardyatīsāravarjitān śūlādīn visūcikoktān kurute, sa
vyādhiralasakaḥ| kīdṛśamannam ? mārutena pīḍitam,- alabdhasañcāreṇa
vāyunā''krāntam, ākrāntatvādūrdhvamadho vā anirgacchadeva antarā-madhya eva,
sleṣmaṇā ruddhaṃ-niṣiddhanirgamam ata evālasaṃ-niṣkriyatāṃ gatam, tato doṣaiḥ-
vātapittakafaiḥ kṣobhitaṃ-sañcālitam| kiṃ sarveṣāmaviśeṣeṇa ?
netyāha-viśeṣādityādi| durbalatvādiviśiṣṭasya viśeṣeṇalasa ityarthaḥ|
daṇḍakālasakaṃ lilakṣayiṣurāha- -------------atyarthaduṣṭāstu doṣā
duṣṭāmabaddhakhāḥ| yāntastiryaktanuṃ sarvāṃ daṇḍavatstambhayanti cet||12||
daṇḍakālasakaṃ nāma taṃ tyajedāśukāriṇam|
--------------------------------------------|13|
Sa. cedyadyarthe| atiśayena duṣṭā
doṣāḥ, tathā duṣṭāmena baddhāni-pūrṇāni, khāni-srotāṃsi, yaiste
duṣṭāmabaddhakhāḥ, tathā tiryaggacchantaḥ, tanuṃ sarvāṃ-śarīraṃ sakalaṃ,
daṇḍavadyadi stambhayanti-prasāraṇākuñcanarahitaṃ kurvanti, tadā daṇḍakālasako
nāma rogo bhavati| taṃ-daṇḍakālasakaṃ, tyajet-nopakramet| yata
āśukāriṇam,-āśu-śīghraṃ svakarma māraṇaṃ karotītyāśukārī, kṣipraṃ
hantītyarthaḥ|
Ā. rā. daṇḍakālasakaṃ
lakṣayati-atyarthe| yadyalasake doṣāḥ sarvāṃ tanuṃ daṇḍavatstambhayanti,
tamalasakaṃ daṇḍakālasakasaṃjñamāśukariṇaṃ tyajet| kīddaśā doṣāḥ ?
anyarthaduṣṭāḥ,-atimātrannasevanena atiduṣṭā| dṛṣṭāmabaddhākhāḥ,-cirasañcayāt
diṣṭenāmena-kāraṇabhūtena, baddhāniḥ-pūritāni khāni-strotāṃsi, yaiste tathā|
tiryaggacchantaḥ-mārgavarothāttiryaṅārgeṇa prasarantaḥ|
sampratyāmaviṣaṃ nirdiśati---- --------------------------------------------|
viruddhādhyaśanājīrṇaśīlino viṣalakṣaṇam||13||
āmadoṣaṃ mahāghoraṃ varjayedviṣasaṃjñakam|
viṣarūpāśukāritvādviruddhopakramatvataḥ||14||
Sa. viruddhaṃ-prāguktam,
"viruddhamamlaṃ" (hṛ.sū.a. 7|31) ityādinā| "vidyādadhyaśanaṃ" (hṛ.sū.a. 8|34)
ityādinā-adhyaśanam| ajīrṇaṃ ca-trividhaṃ vakṣyati| etāni śīlituṃ śīlaṃ yasya
tasya puṃso ya, āmadoṣo viṣalakṣaṇaḥ-lālādilakṣaṇayukto, mahāghoro-atikaṣṭo
viṣākhyo yo bhavati, taṃ na cikitset| kutaḥ ?
viṣarūpatvādāśukāritvādviruddhopakramatvācca| viṣasadṛśasvarūpatvādviṣe
śītopakramo yuktaḥ, āme coṣṇopakramo yuktaḥ, iti viruddhopakramatvam|
Ā. rā. āmaviṣaṃ lakṣayati-viruddheti|
viruddhāśanādiśīlinaḥ puruvasyotpannamāmadoṣaṃ-ajīrṇajaṃ vyadhiṃ varjayet|
viruddhaṃ payomatsyādi| adhyaśanaṃ-vakṣyamāṇam| ajīrṇa-ajīrṇāśanam|
kīdṛśamāmadoṣam ? viṣalakṣaṇaṃ,-dehavyāpiviṣatulyalakṣaṇam|
mahāghoraṃ-tīvrapīḍākaram| viṣasaṃjñakaṃ-viṣākhyam| āmopapadaiveyaṃ saṃjñā|
uktaṃ ca carakeṇa (vi. a. 2/15)-"viruddhādhyaśanājīrṇāśanaśīlinaḥ
punarāmadoṣamāmaviṣamācakṣate" iti| kuto varjayet ?
viṣarupāśukāritvāt-viṣarūpatvācchīghrakāritvācca| nanu, viṣamapi sādhyaṃ
dṛṣṭam| tatkuto'sya viṣarūpatvādasādhyatvam ? ityata
āha-viruddopakramatvataḥ,- hetuviparītavyādhiviparītayorupacārayorvirodhāt|
heturhyatrāmasañcayaḥ, tatrāgneya upacāraḥvyādhistu viṣarūpaḥ tatra saumya
upacāra iti virodhaḥ|
athāmamalasībhūtaṃ sādhyaṃ tvaritamullikhet| pītvā sogrāpaṭuphalaṃ vāryuṣṇaṃ
yojayettataḥ||15|| svedanaṃ phalavartiṃ ca
malavātānulomanīm| nāmyamānāni cāṅgāni bhṛśaṃ svinnāni veṣṭayet||16||
Sa. athetyānantarye| pūrvoktaṃ
sādhyāsādhyamavagamyānantaramāmaṃ sādhyamaduṣṭaṃ santaṃ tvaritaṃ-drāk, ātura
ullikhet-udvamedityarthaḥ| kiṃvidhamāmam ? alasībhūtam,-alasalakṣaṇatāṃ gatam|
kathamullikhet ? ityāha-pītvetyādi| jalamuṣṇaṃ pītvā
vacālavaṇamadanaphalayuktaṃ, vamedityarthaḥ| tato'nantaraṃ svedanaṃ yojayet|
tathā-"vipācya mūtrāmlamadhūni dantīpiṇḍītakṛṣṇābiḍadhūmakuṣṭhaiḥ| vartiṃ
karāṅguṣṭhanibhāṃ ghṛtāktāṃ gude rujānāhaharīṃ vidadhyāt||" ityādi phalavartīṃ
ca malavātānulomanīṃ yojayet| tatrāmadoṣe doṣavaśādaṅgāni ca
nāmyamānāni-saṅkocyamānāni santi, atyarthaṃ svinnāni vastrādinā veṣṭayet|
Ā. rā. uktānāmāmadoṣāṇāṃ
cikitsāmāha-atheti| athaśabdaścikitsārambhe maṅgalārthaḥ|
āmaṃ-āmadoṣam,ullikhet-vamet, alasībhūtam| yaḥ svayaṃ na pravartate
balātpravartamāno'pi mandaṃ mandaṃ vā pravartate, so'lasaḥ|āmado(vi)ṣo'pi
tathābhutaḥ| sa hyalasakenaiva(neva) pravartate| visūcyāṃ tu mandaṃ mandaṃ
pravartate| sa dvividho'pyullekhanīyaḥ| uktaṃ hi khāraṇādinā-"visūcyalasakau
vāmyau pippalīlavaṇāmbhasā|" iti| sādhyagrahaṇamiha niyamārtham, sādhyameva na
tvasādhyamapi| ddaśyate hi nidāne'sādhyatvenoktānāṃ māṃsagranthyādīnāṃ
cikitsite cikitsopadeśaḥ| āmadoṣastvasādhyaḥ, asādhya evetyarthaḥ| kiṃ
kṛtvollikhet ? sogrāpaṭufalamuṣṇaṃ vāri pītvā| ugrā-vacā| paṭu-saindhavam|
falaṃ-madanafalam| tato-vamanānantaraṃ, svedanaṃ yojayet falavarti ca| kasyā
varteḥ falavartisaṃjñā ? ityapekṣāyāmāha-malavātānulomanīm| viṇmūtrādhovātānāṃ
pravartinī vartiḥ-falavartirityarthaḥ| svedafalavartidravyāṇyuktāni
khāraṇādinā-"śūle tu stimite sāme svedaḥ śasto muhurmuhuḥ| rūkṣoṣṇaiḥ kaṭukaiḥ
pāṃśukarīṣasikatādibhiḥ||pippalyo'gāradhūmaśca madanaṃ sarṣapāstrivṛt|
hemakṣīrī vacā kiṇvaṃ kuṣṭhaṃ dantī yavāgrajaḥ|| samūtralavaṇābhyaktā
phalavartiriyaṃ hitā| saṃsvedyālasake śūlavibandhānāhanāśinī||" iti|
yadyāmadoṣeṇāṅgāni nāmyante-saṅkocyante, tadā tānyatisvinnāni kṛtvā
vastrādibhirveṣṭayet|
visūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇyordāhaḥ praśasyate| tadahaścopavāsyainaṃ
viriktavadupācaret||17||
Sa. visūcyāṃ-pūrvoktalakṣaṇāyām,
ativṛddhāyāṃ satyāṃ pārṣṇyoḥ-khurikayoḥ, ayaḥśalākādinā dāhaḥ praśasyate|
tadahaḥ-visūcikārambhadivasa eva, enaṃ-visūcikāvantaṃ, upavāsya-laṅghayitvā,
viraktavat-peyādikrameṇopācaret| suśrute (?) coktam (saṅgrahe
sū.a.11)-"succharditaviriktasya gātrāyāme'tidāruṇe|
bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ|| ghṛtatailaṃ pacet sāmlaistacca
khallīghnamuttamam|| tvakpatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlapratiṣṭhaiḥ
savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṃ khallivisūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca
tadarthakāri|| śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgaphalāni vartiḥ|
bastasya mūtreṇa visūcikāghnī pralepanasyāñjanadhūmayogaiḥ||" iti|
Ā. rā. visūcyāṃ viśeṣamāha-visūcyāmiti|
ativṛddhāyāṃ-pūrvoktena prakāreṇa aśāntāyāṃ, visūcyāṃ pārṣṇyordāhaḥ
praśasyate| praśabdaḥ prakarṣārthaḥ| sarveṣvāmadoṣeṣu pārṣṇyordāhaḥ śasyate,
visūcyāṃ tu prakarṣeṇa| yadāha suśrutaḥ (u. a. 56/12)- "sādhyāsu
pārṣṇyordahanaṃ praśastamagnipratāpo vamanaṃ ca tīkṣṇam||" iti| sādhyāsviti
bahuvacanāt visucikālasavilambikānāṃ grahaṇam| uktaṃ ca
vaṅgasenena-"vilambikālasakayorvisūcyuktaḥ kriyākramaḥ|" iti| pārṣṇidāhaśca
pippalyādibhiḥ| yadāha bheḍaḥ-"visūcyāmativṛddhāyāṃ pārṣṇideśe ca dāhayet|
pippalyā vā'pyaraṇyā vā śastreṇātāpitena vā||" iti| nivṛttāmadoṣasya
cikitsāmāha-tadahaśceti| yasminnahani āmadoṣo nivṛttaḥ, tadaharenamupavāsya|
tathā ca khāraṇādiḥ-"āmāśayaviśudhyarthamathainamupavāsayet| jīrṇe
viriktavṛttiḥ syādyā proktā maṇḍapūrvikā||" iti| vamanādyupakramānte
paṭhyamānena prakṛtaparāmarśinā tacchabdena āmadoṣanivṛttidinameva parāmarṣṭuṃ
yuktam, na punarutpattidinam|
ajīrṇino bheṣajaṃ niṣedhati-------------- tīvrārtirapi nājīrṇī
pibecchūlaghnamauṣadham| āmasanno'nalo nālaṃ paktuṃ doṣauṣadhāśanam||18||
nihanyādapi caiteṣāṃ vibhramaḥ sahasā''turam|
-----------------------------------------------|19|
Sa. ajīrṇī-ajīrṇavān, tīvraśūlo'pi san
śūlaharamauṣadhaṃ na pibet| vamanakaramuṣṇodakaṃ ca prāgupadiṣṭameva
pibedityarthaḥ| śūlaghnamityupalakṣaṇārtham| chardyatīsāraghnamapi visūcikāyāṃ
na pibet| yata āmena sanno-mandībhūto'gnirdoṣauṣadhāśanaṃ paktuṃ na samarthaḥ|
eteṣāṃ ca-doṣauśadhāśanānāṃ, trayāṇāṃ sambandhī yo vibhramo-vyāpattiḥ,
sahasā-kālamanapekṣyaiva, āturaṃ hanyāt| na kevalamidaṃ guṇāya sampadyate,
pratyuta doṣaṃ karotīti sūcanārthamapi ceti kṛtam|
Ā. rā. āmadoṣiṇaḥ śamanauṣadhaṃ
niṣedhati-tīvrārtiriti| apiṣabda ubhayatra sambadhyate|
tīvrārtirāpi-kiṃpunarmandārtiranartirvā| śūlandhamapi-kiṃpunapācanādikam|
kutaḥ ? yata āmenānnena sanno-mandībhūto, agnirdoṣādīni paktuṃnālaṃ-na
samarthaḥ| doṣaḥ- āmānnakṣobhitaḥ kaphādiḥ| auṣadhaṃtannivṛtyarthaṃ prayuktaṃ
pācanādi| aśanaṃ-taddhetubhūtamāmānnam| nakevalamauṣadhādarthānavāptiḥ, api tu
anarthāvāptirarapītyāha-nihanyāditi|
eteṣāṃ-doṣādīnām,vyapattiḥ-pākābhāvajanitasaṅkṣobhaḥ, āturaṃ sahasā hanyāt|
api ceti pratyutārthe, rogaśamanārthamauṣadhaṃ rogaṃ na śamayati pratyuta
vardhayatītyarthaḥ|
kadā auṣadhaṃ yuñjīta ? ityāha-
-----------------------------------------------| jīrṇāśane tu bhaiṣajyaṃ
yuñjyāt stabdhagurūdare||19|| doṣaśeṣasya
pākārthamagneḥ sandhukṣaṇāya ca|
-----------------------------------------------|20|
Sa. jīrṇamaśanaṃ yasya tasminnauṣadhaṃ
yuñjyādvaidyaḥ| kīdṛśi ? stabdhaṃ-acalaṃ, gurūdaraṃ-koṣṭho, yasya tasmin|
kimarthamauṣadhaṃ yuñjyāt ? ityāha-doṣetyādi| gatārtham|
Ā. rā. avasthāviśeṣe
auṣadhamāha-jīrṇāśana iti| āmadoṣiṇo yadā jīrṇamannaṃ tadā
dīpanapācanamauṣadhaṃ deyam| saṅgrahe tu (sū. a. 11)- "sadyaḥ
samyagviśudvaśasya śāgyanti tadupadravāḥ| śūle nirannakoṣṭho'dbhiḥ
koṣṇābhiścūrṇitāḥ pibat|| hiṅguprativiṣāvyoṣasovarcalavabhayāḥ| athavā piṇṇa
līmūlatrivṛtādārusaindhavam|| śuṇṭhīsnukkṣīralavaṇapippa līmaricāni ca|
pāṭhāmlavetasakṣārayavānīryokarāṇi ca|| dviruttaraṃ
hiṅguvacāgnikuṣṭhasuvarcikākṣārabiḍājamodam|
śūlodarānāhavisūcikārśohṛdrogagulmordhvasamīraṇāghnam||
mustājamodapūtīkavacāśuṇṭyagnidhānyakaiḥ| savālakadī bilvaiḥ kvāthaṃ
tṛṭśūlavān pibet|| rāsnākaṭaphalaṣaḍgranthābṛhatpīdvayajoṅgakaiḥ|
guggulvativiṣākuṣṭhapatravyāghrabakhāmbudaiḥ|| kuryācchuṣkaiḥ samūtrairvā
lepodvartanadhūpanam| sarugānaddhamudaramamlapiṣṭaiḥ pralepayet||
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ| yavacūrṇaśca sakṣāratakraḥ
koṣṭhārtijitparam|| yojayetsaindhavāntaiśca vāta viṇmūtrasaṅgrahe|
dvikṣārajīrṇapiṇyākakuṣṭhāruṣkara citrakaiḥ|| saśuktasaindhavaistailaṃ
pakvamabhyañjane hitam| succharditaviriktasya gātrāyāme sudāruṇe||
bhallātakamadhūcchiṣṭajīrṇapiṇyākanāgaraiḥ| ghṛtatailaṃ pacetsāmlairatacca
khallīghnamuttamam|| tvakyatrarāsnāguruśigrukuṣṭhairamlaprapiṣṭaiḥ
savacāśatāhvaiḥ| udvartanaṃ khallivisūcikāghnaṃ tailaṃ vipakvaṃ ca
tadarthakāri|| yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho'lpasaṃjñaḥ
chardyardito'ntargatatāmranetraḥ|
kṣāmasvaraḥstrastasamastasandhiryāyānnaro'sau punarāgamāya|| vyoṣāṃ kara
ñjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samāvāpya ca mātuluṅgayāḥ| chāyāviśuṣkā guṭikāḥ
kṛtāstā hanyurvisūcīṃ nayanāñjanena||
śirīṣanaktāhvaphaṇijjabījatrāyantyapāmārgafalāni vartiḥ|
bastasyamūtreṇavisūcikāghnī pralepadhūmāñjananasyayogaiḥ||
yāmaiścatubhirdvābhyaṃ ca bhojyabhaiṣajyayoḥ same| pāko'gnau yuktayordrāk tu
tīkṣṇe, mande punaścirāt|| sabhaktamauṣadhaṃ tasmānmandāgneravacārayet|
pūrvāhṇe bhojanaṃ sātmyaṃ laghu dīpanabṛṃhaṇam|| prātarāśe tvajīrṇe'pi
sāyamāśo na duṣyati| ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati|| divā
prabudhyate'rkeṇa hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe strotāṃsi sphuṭatvaṃ
yānti sarvaśaḥ|| vyāyāmācca vihārācca vikṣiptatvācya cetasaḥ| na
kledamupagacchanti divā tenāsya dhātavaḥ|| aklitreṣvannamāsiktamanyatteṣu na
duṣyati| avidagdheṣviva payaḥsvanyat sammiśritaṃ payaḥ|| rātrau tu hṛdaye
mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca| yānti koṣṭhe parikledaṃ saṃvṛte dehadhātavaḥ||
klinneṣvanyadapakṣeṣu teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat
payastapteṣvivārpitam|| naiśe tasmādajīrṇe'nne nānyadbhuñjīta bhojanam|
udgāraśuddhirutsāho vegotsargo yathocitaḥ|| laghutā kṣutpipāsā ca jīrṇāhārasya
lakṣaṇam| prāyaḥ prajñāparādhena rogagrāmaḥ prajāyate|| nṛṇāmaśanalubdhānāṃ
viśeṣeṇa visūcikā|| doṣopanaddhaṃ yadi līnamāmaṃ pittolbaṇasyāvṛṇuyānna
vahvim| jāyeta duṣṭā tu tato bubhukṣā sā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti|
kīdṛśamauṣadhaṃ yojyamityāha-----
---------------------------------------------| śāntirāmavikārāṇāṃ bhavati
tvapatarpaṇāt||20|| trividhaṃ trividhe doṣe
tatsamīkṣya prayojayet| ---------------------------------------------|21|
Sa. turavadhāraṇe|
yasmādatarpaṇādevāmajānāṃ vikārāṇāṃ-ālasyajāḍyāgnimāndyādīnām, śāntiḥ-upaśamo,
bhavati| tasmādatarpaṇaṃ yojayet| vakṣyati hi (hṛ.sū.a.
14|10)-"mehāmadoṣātisnigdha" ityārabhya yāvat "laṅghayennityam" iti|
tasmādatarpaṇaṃ samīkṣya-deśakālāgnyādīn paryālocya, triprakāraṃ triprakāre
doṣe vaidyaḥ prayojayet|
Ā. rā. uktānuktāmadoṣasaṅgrahārthaṃ
sāmānyacikitsāmāha-śāntiriti| āmavikārāṇāṃ-sarveṣāmajīrṇānnajānāṃ vyādhīnām|
apatarpaṇāt-laṅghanāt| apatarpaṇaṃ vibhajati-trividhamiti| samīkṣya-balādikaṃ
samyagjñātvā|
sampratyetadeva yathāyogyamāha- ---------------------------------------------|
tatrālpe laṅghanaṃ pathyaṃ, madhye laṅhghanapācanam||21||
prabhūte śodhanaṃ, taddhi mūlādunmūlayenmalān|
---------------------------------------------|22|
Sa. tatra-teṣu triṣu madhye, alpe doṣe,
laṅghanaṃ-upavāsākhyaṃ, pathyam| tena hyanalānilavṛdhdyā'lpo doṣaḥ śīghraṃ
saṃśoṣya jīyate| madhye doṣe laṅghanaṃ pācanaṃ ca pathyam| agniḥ pacati, tasya
pacato ye vibandhahetavaḥ, tānniṣidhya pāṭavaṃ pakturādadhataḥ paceti
prayuṅkta iva tat pācayatīti pācanamucyate|
hetumaṇṇijantātpacerbāhulakātkartari lyuṭ|
yadupayuktamannapānauṣadhamapakvānāṃ sāmānāṃ dhātūnāṃ pācane samarthaṃ tat
pācanamityarthaḥ| prabhūte śodhanaṃ pathyam| śodhanaṃ tu
kāyādbahirdoṣānīrayati| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 14|5)-"yadīrayedbahirdoṣān
pañcadhā śodhanaṃ tu tat|" ityādi| kutaḥ prabhūta āmadoṣe śodhanaṃ hitam ?
ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-śodhanam, mūlānmalānnāśayet|
saṅgrahe'pyuktam (sū.a. 11)-bahudoṣāṇāṃ punardoṣāvasecanameva kāryam| na
hyasrāvite palvalodakaughe śālyādipuṣṭirbhavati|" iti|
Ā. rā. vibhāgaṃ spaṣṭīkaroti-tatreti|
laṅghanamatropavāsaḥ| laṅghanapācanaṃ-upavāsayuktaṃ pācanauṣadhapānam|
prabhūte-bahutare| śodhanaṃ-vamanādi| hi-yasmāt, tat-śodhanam,
malānmūlādunmūlayet-samūlānucchindyāt| malabalamūlaṃ ca vikāre prabhūtvam|
---------------------------------------------| evamanyānapi vyādhīn
svanidānaviparyayāt||22|| cikitsedanubandhe
tu sati hetuviparyayam| tyaktvā yathāyathaṃ vaidyo
yuñjyādvyādhiviparyayam||23||
Sa. yathā santarpaṇottha āmadoṣo
nidānaviparyayāccikitsyate, evamanyānapi jvarādīn vikārān
svanidānaviparyayāccikitset| santarpaṇottho'patarpaṇena, śītottha uṣṇena,
ityādi| yadi tvevamupakramyamāṇo vyādhiranubadhyeta-tenopaśamaṃ na gacchet,
tato hetuviparyayaṃ tyaktvā vyādhiviparyayaṃ yuñjyāt| kimbhūtam ?
yathāyathaṃ,-yadyasya jvarādivyādherbhaiṣajyaṃ vakṣyamāṇaṃ
tatprayuñjītetyarthaḥ| yathā, (saṅgrahe sū.a. 12)-"mustāparpaṭakaṃ jvare,
rajanī yavānnaṃ pramehe" iti|
Ā. rā. tulyanyāprasaṅgādanyeṣāmapi
vyādhīnāṃ cikitsāmāha-evamiti| evaṃ-āmavikāravat| anyān-jvarādīn| yathā,
āmavikārāḥ santarpaṇotthāstadviparītenāpatarpaṇena cikitsyante, tathā, anye'pi
vikārāḥ svanidānaviparyayāccikitsyāḥ| āmavikārāṇāmanyeṣāṃ ca
svanidānaviparyānupaśame cikitsāmāha-anubandhe tviti| yadi hetuviparyaye
kriyamāṇe'pyanubandho-anuvartanaṃ vyādheḥ, tadā hetuviparyayaṃ tyāktvā bhiṣak
vyādhiviparyayaṃ bhaiṣajyaṃ yathāyathaṃ yuñjyāt| hetuviparītādisvarūpamuktaṃ
saṅgrahe (sū.12 " tatra hetuviparītaṃ" ityārabhya yāvat "viparītamarthaṃ
karoti" iti|)|
na ca hetuvyādhiviparyayayoreva cikitsāyāmupayoga iti
darśayannāha------------- tadarthakāri vā, pakve doṣe tviddhe ca pāvake|
hitamabhyañjanasnehapānabastyādi yuktitaḥ||24||
Sa. tat-nidānavyādhiviparyayasādhyaṃ,
arthaṃ-rogopaśamalakṣaṇaṃ, kartuṃ śīlaṃ yasya tat-tadarthakāri| tadvā yuñjyāt|
yathā (saṅgrahe sū.a. 12)-"madātyaye madyapānam, atisāre virecanam" iti|
vāśabdaḥ samuccayārthaḥ| iti trividhamauṣadhaṃ
nirdiśyā''macikitsāmevānusarannāha-pakva iti| pakve doṣe-nirāme, dīpte pāvake
ca| nirāmatve dīptāgnitve ca samucitameva hitamabhyaṅgādikam| yuktito-mātrayā,
yathā'gnisādādi na bhavatīti|
Ā. rā. pakvadoṣāṇāmāmavikārāṇāṃ
cikitsāmāha-pakvedoṣe iti| uktenopakrameṇa pakve doṣe dītpe cāgnau
satyāmadoṣiṇāmabhyañjanādi hitam| ādiśabdādrasāyanavājīkaraṇādi|
ajīrṇaṃ lakṣayitumāha------------- ajīrṇaṃ ca kaphādāmaṃ tatra
śopho'kṣigaṇḍayoḥ| sadyobhukta ivodgāraḥ prasekotkleśagauravam||25||
Sa. agnipratipakṣatvena
kaphasyājīrṇakaraṇaprādhānyādagre nirdeśaḥ| kaphātsakāśādajīrṇamāmasaṃjñakaṃ
bhavati| tatra-āmākhye'jīrṇe, akṣikūpayorgaṇḍyośca śopho bhavati|
sadyobhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| prasekaḥ-prasaktaṃ niṣṭhīvanam|
utkleśo-doṣāṇāṃ sthānāccalanam| gauravaṃ-gātrāṇam|
Ā. rā. mahāntamāmadoṣamuktvā
kṣudramāha| tatra kafajamāha-ajīrṇamiti| āmaṃ-āmasaṃjñam| tatra-āme,akṣṇi
gaṇḍe ca śophaḥ| jātyapekṣamekavacanam| sadyobhukta ivodgāraḥ-cirabhuktasyāpi
sadyobhuktavadaprāptavidāhāvastha udgāraḥ| utkleśo-vamanonmukhatvamiva|
viṣṭabdhamanilācchūlavibandhādhmānasādakṛt|
---------------------------------------------|26|
Sa. anilādviṣṭabdhaṃ nāmājīrṇaṃ
bhavati| tacca śūlādikṛt|
Ā. rā. anilajamāha-viṣṭabdhamiti|
viṣṭhabdhaṃ-viṣṭabdhasaṃjñam| sādaḥ-kāryākṣamatvam|
---------------------------------------------| pittādvidagdhaṃ
tṛṇmohabhramāmlodgāradāhavat||26||
Sa. pittādvidagdhaṃ
nāmājīrṇamutpadyate| tacca tṛḍādiyuktam|
Ā. rā. pittajamāha-pittādvidagdhamiti|
vidargdhaṃvidagdhākhyām|
trividhasyaivāsya cikitsāmāha-------------------- laṅghanaṃ kāryamāme tu,
viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśam| vidagdhe vamanaṃ, yadvā yathāvasthaṃ hitaṃ
bhavet||27||
Sa. turavadhāraṇe| āmākhye'jīrṇe
laṅghanameva kāryam, na vamanavirecanādi| viṣṭabdhe svedanaṃ bhṛśaṃ kāryam|
bhṛśaśabdenaitat dyotayati,-pūrvatrāpi svedanaṃ kāryamatra tvatyarthamiti|
vidagdhe-vidagdhanāmnyajīrṇe, vamanaṃ kāryam| yadvā laṅghanasvedanavamanānāṃ
yathāvasthaṃ-yathādoṣodrekaṃ, hitaṃ bhavettadeva kāryam| āmājīrṇe'pi
svedanavamane, vidagdhe'pi laṅghanasvedane, iti|
Ā. rā. āmādīnāṃ
cikitsāsāha-laṅghanamityādi bhṛśamiti triṣvapi yojyam|
laṅghanādivibhāgastvatiśayārthaḥ yadāha khāraṇādiḥ-viṣṭabdhe svedanaṃ vartyo
lavaṇoṣṇāmbu śasyate| vidagdhe vamanaṃ śastamupavāso virecanam||" iti|
yadvā-athavā| yathāvasthaṃ hitaṃ-yasyājīrṇasya yasyāmavasthāyāṃ yaddhitaṃ,
tasya tasyāmavasthāyāṃ taṣkāryamityarthaḥ| vibhāganiyamastu bāhulyābhiprāyeṇa|
garīyaso bhavellīnādāmādeva vilambikā| kaphavātānubaddhā''maliṅgā
tatsamasādhanā||28||
Sa. garīyasaḥ-prabhūtāt, ājīrṇādeva
vilambikā syāt| kīdṛśāt ? līnāt-atyarthaṃ srotaḥsu śliṣṭatvāt| līnāditi līṅ
śleṣaṇa ityasya ktapratyaye svādaya odita ityoditaśceti niṣṭhānatvam| sā ca
śleṣmavāyubhyāmanubaddhā-yuktā bhavati| āmaṃ nāma yadajīrṇaṃ tatsadṛśalakṣaṇā|
yathā-"śopho'kṣigaṇḍayoḥ| adyo bhukta ivodgāraḥ prasekotkleśagauravam||" iti|
tena-āmena, samaṃ-tulyaṃ, sādhanaṃ-cikitsā, yasyāḥ saivam| "laṅghanaṃ
kāryamāme" iti|
Ā. rā. vilāmbikālakṣaṇamāha-garīyasa
iti| bilambikānāmājīrṇaṃ bhavet| kasmāt ? līnādāmādeva,-āmaśabda
āmādyajīrṇasāmānyavacanaḥ, tayotpannasya niḥśeṣamanivartanāllīnatvam| evaṃ
punaḥ punarlīnatvādgarīyastvam| punaḥ punarutpādo duṣṭabubhukṣāyāṃ bhojanāt|
sā tūktā saṅgrahe (sū. a.11)-"doṣopanaddhaṃ" ityādi (ślo 19 ṭī)| evakāreṇaivaṃ
dyotayati,-visūcyalasakāvapyajīrṇādbhavataḥ, kintu tāvanyato'pi
sadyo'timātrabhojanādeḥ| vilambikā tvajīrṇadeveti| yadāha suśrutaḥ (u. a.
56|3)- "ajīrṇamāmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhaṃ ca yadīritam| visūcyalasakau
tasmādbhaveccāpi vilambikā||" iti| sā ca kaphavātānubaddhā|tadanubandhena
dīrghakālavilambanāt vilambiketyucyate| garīyasvāt patanayogyamapyāmaṃ
kaphavātānubaddhatvānnordhvaṃ nāpyadhaḥ patati, līnameva ciramavatiṣṭhate
ityarthaḥ| tathā ca suśrutaḥ (u.a. 56/9)- "duṣṭaṃ hi bhuktaṃ kaphamārutābhyāṃ
pravartate nordhvamadhaśca yasya| vilambikāṃ tāṃ ca vivirjanīyāmācakṣate
śāstravidaḥ purāṇāḥ||" iti| kaphavātānubaddhatvādevamitareṣvapi
pittārabdhatvaṃ vidagdhatvaṃ ca lakṣyate| anyena hyārabdhāmanyenānubadhyate|
pittaṃ ca vidagdhādeva pravartate| tathā ca bheḍaḥ (ci. a. 11)- "yadā bhuktaṃ
vidagdhaṃ ca nordhvaṃ nādhaḥ pravartate|| tāṃ vilambīṃ vigarhanti viṣakalpāṃ
visūcikām||" iti| viṣamalpāmiti pittolbaṇatvaṃ dyotyate| visūkāmiti
visūcikāviśeṣyatvena sānnipātikatvam| āmaliṅgā-ajīrṇatulyalakṣaṇā,
viśeṣānupādānāt trayāṇāmapyāmādīnāṃ liṅairyuktā| tathā ca
khāraṇādiḥ-"etānyuktāni liṅgāni tvāmājīrṇe vinirdiśet|" iti|
etāni-ajīrṇatrayasambandhīni| āmāt-ajīrṇādannāt
jātamajīrṇaṃ-āmājīrṇam,vilambikā, na tu kaphajamāmam| "yathākrameṇa vātādi
sannipātārmakaṃ vadet|" iti tenaiva sānnipātikasyoktatvāt|
tatsamasādhanā,-teṣāṃtrayāṇāmajīrṇānāṃ, samaṃ-sādhāraṇaṃ, sādhanaṃ-cikitsitaṃ,
yasyāḥ sā tathā| tathā ca khāraṇādiḥ-"āme tvāmapraśamanaṃ vimāne dvividhaṃ
matam|" iti| vimāne-vimānasthāne, dvividhaṃ-visūcyalasakabhedena|
vaṅgaseno'pi-"vilambikālasakayorvisūcyuktaḥ kriyākramaḥ|" iti| yuttu
suśrutenavivarjanīyatvamuktaṃ tatpratyākhyāyopacaraṇīyatvaṃ (tvāt) na
tvanupakramatvāt| ata eva "vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyām" iti mādhavakaraḥ
(mā. ni. agnimāndyādauślo.21) paṭhati| iyaṃ ca vilambikā
carakācāryeṇānnaviṣasaṃjñayoktā (ci.a.14/39)-
"abhojanādajīrṇātibhojnādviṣamāśanāt| asātmyaguruśītātirūkṣasaṃduṣṭabhojanāt|
virekavamanasnehavibhramāvdyādhikarṣaṇāt| deśakālartuvaiṣamyādvegānāṃ ca
vidhāraṇāt|| duṣyatyagniḥ sa duṣṭo'nnaṃ na tat pacati ladhvati| apacyamānaṃ
śuktatvaṃ yātyannaṃ viṣatāṃ ca tat|| tasya liṅgamajīrṇasya viṣṭambhaḥ sadanaṃ
klamaḥ| śirorukśophamūrcchāśca bhramaḥ pṛṣṭhakaṭigrahaḥ||
jṛmbhā'ṅgamardastṛṣṇā ca jvaraḥ cchardiḥ pravāhaṇam| arocakāvipākau ca
ghoramannaviṣaṃ ca tat|| pittena saha saṃsṛṣṭaṃ dāhatṛṣṇāmukhāmayān|
janayatyamlapittaṃ ca pittajāṃścāparān gadān|| yakṣmapīnasamehādīn kafajān
kafasaṅgatam| karoti vātasaṃsṛṣṭaṃ vātajāṃścamayān bahūn|| mūtrarogāṃśca
mūtrasthaṃ kukṣirogān śakṛdgatam| rasādibhiśca saṃsṛṣṭaṃ kuryādrogān
rasādijān|" iti| yattūktaṃ jaijjaṭena 'iyaṃ vilambikā tantrāntare
daṇḍakālasakasaṃjñayoktā' iti| tadasat| bheḍādivacanaparyālocanayā vilamikāyā
vidagdhamūlatvāt| daṇḍakālasakasyālasakabhedatvena viṣṭabdhamūlatvāt|
daṇḍakālasakasyāla sakabhedatvena viṣṭabdhamūlatvāt|
āmādyajīrṇalakṣaṇādhīnalakṣaṇatvādvilambikāyā ihābhidhānam|
jīrṇe'pyāhāre kadācidāhārasāro raso'jīrṇaḥ syāt|
tallakṣaṇārthamāha------------------------------ aśraddhā hṛdvyathā
śuddhe'pyudgāre rasaśeṣataḥ| śayīta kiñcidevātra sarvaścānāśito divā||29||
svapyādajīrṇī, sañjātabubhukṣo'dyānmitaṃ laghu|
------------------------------------------------|30|
Sa. rasaśeṣe aśraddhā-annānabhilāṣaḥ|
hṛdvyathā-hṛdayaśūlaṃ gauravaṃ ca| śuddhe'pyudgāre-annasambandhini|
tenājīrṇādarthāntarabhūta evāyaṃ rasaśeṣaḥ| ataśca rasasya
rudhirādihetorasamyakparipāka ityarthaḥ| taccikitsamāha-śayītetyādi|
atra-rasaśeṣe, kiñcideva-stokamātrameva svapyāt, nājīrṇa iva prabhūtam|
sarvaścājīrṇī, anāśito divā śayīta, ālāghavāt| yadā cotpannakṣut syāttadā
stokaṃ laghu cādyāt| āśaḥ kṛto yena saḥ-āśitaḥ| na āśito-anāśitaḥ,
abhuktavānityarthaḥ| nanu, "ajīrṇyabhihatonmattān" ityanenaiva vākyenājīrṇināṃ
divāsvapno'nujñāta eva| tatkiṃ punaruktena ? brūmaḥ| viśeṣārthaṃ
vākyamidam-"abhukto divā svapyādajīrṇī" iti| tatra tu sāmānyam,
aśitānāśitacintā na kṛteti yuktā punarihoktiḥ|
Ā. rā. rasaśeṣaṃ lakṣayati-aśraddheti|
aśraddhā-bhojanānabhilāṣaḥ| nanu, etadāmādiṣvapyasti,ta āh-śuddhe'pyudgāre
iti| teṣu punarduṣṭa udgāraḥ| rasasya śeṣo-rasaśeṣaḥ| rasaśabdena
rasahetubhūtāhārarāśirlakṣyate| na hi rasadhātorapakvasyājīrṇatvam| sa
hyapakva eva rasaśabdenocyate, pakvasturudhiraśabdhena| dṛṣṭatvādajīrṇatvamiti
cet na, tasyāmatvāt| vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 13/24)- "ūṣmaṇo'lpabalatvena
dhātumādyamapācitam| duṣṭamāmāśayagataṃ rasāmāmaṃ pracakṣate|" iti|
raseśeṣasyoṣadhamāha-śayīteti| kiñcideva-muhūrtameva| nanu,muhūrtamanumānataḥ
siddhāmeva| maivam| ajīrṇināmadhikaṃ divāsvapnaṃ vidhāsyati| svapnavidhiścayaṃ
pradhānyāt| uṣṇāmbupānādyapi kāryam| yadāha khāraṇādiḥ-"rasaśeṣe hitaḥ svapno
gharmāmbu laghubojanam|" iti| ajīrṇino divāsvapnaṃ vidhatte-sarvaśceti|
anāśito-abhuktavān| sarvagrahaṇaṃ prakṛtavisūcikādyajīrṇasaṅgrahārtham|
"muktvā tu bhāṣya" ityādinā prāpte divāsvapne punarvidhānaṃ
yatheṣṭasvapanārtham| ajīrṇino bhojanaṃ vidhatte-sañjātabubhukṣa iti|
sañjātabubhukṣo-abhyudīrṇānnābhilāṣaḥ| mitagrahaṇaṃ laghūnāmapi
gurūktārdhasauhityaprāptyartham|
sāmpratamajīrṇalakṣaṇaṃ sāmānyena brūte-
-------------------------------------------------| vibandho'tipravṛttirvā
glānirmārutamūḍhatā||30|| ajīrṇaliṅgaṃ
sāmānyaṃ viṣṭambho gauravaṃ bhramaḥ|
-------------------------------------------------|31|
Sa.
vibandho-mūtrapurīṣayorapravṛttilakṣaṇaḥ| atipravṛttiḥ-tayoreva|
glāniḥ-śarīrasya mlānatā| mārutamūḍhatā-vātasya pratilomatā|
viṣṭambhaḥ-kukṣerādhmānam| gauravaṃ-gurugātratvam| bhramo-mohaḥ|
etatsāmānyamajīrṇalakṣaṇam| uktaṃ ca-"sīdatyaṅgaṃ bhramo mohaḥ koṣṭhe muhyati
mārutaḥ| sarveṣāmapyajīrṇānāmavisaṃvādi lakṣaṇm||" iti|
Ā. rā.
uktānuktājīrṇaviśeṣasaṅgrahārthaṃmajīrṇasāmānyalakṣaṇamāha-vibandha iti|
vibandho-mālānāmapravṛttiḥ| mārutamūḍhatā-vāyorvimārgagatiḥ| viṣṭambo-viśeṣeṇa
stambhogātrāṇām|
sāmpratamajīrṇasyānyānyapi kāraṇānyāha-
-------------------------------------------------| na
cātimātramevānnamāmadoṣāya kevalam||31||
dviṣṭaviṣṭambhidagdhāmagururūkṣahimāśuci| vidāhi śuṣkamatyambuplutaṃ cānnaṃ na
jīryati||32|| upataptena bhuktaṃ ca
śokakrodhakṣudādibhiḥ| -------------------------------------------------|33|
Sa. atimātrameva bhuktamannaṃ na
kevalamāmadoṣāya, kiṃ tarhi ? dviṣṭādi cānnaṃ na jīryati| dviṣṭaṃ-apriyam|
viṣṭambhi-kukṣyādhmānakāri| himaṃ-atiśītam| aśuci-ucchiṣṭaṃ keśādidūṣitaṃ ca,
etaccācintyaprabhāvatvādāmadoṣahetuḥ| vidāhi-prāguktam| śuṣkaṃ-adravaprāyam|
atyambuplutaṃ-atijalena plāvitam| caḥ samuccaye| na kevalaṃ dviṣṭādyannaṃ
bhuktaṃ na jīryati, yāvat śokādibhiścopataptena bhuktaṃ na jīryati|
śokaḥ-iṣṭavipattyādinā manodausthyam| krodho-roṣaḥ| kṣut-bubhukṣā| ādiśabdena
lobhabhayādiparigrahaḥ|
Ā. rā. ajīrṇāśanaṃ lakṣayati- na ceti|
na kevalamatimātramevānnamāmadoṣaya| kiṃ tarhi? dviṣṭādikamapyannaṃ na
jīryati,-āmadoṣāya bhavati| dviṣṭaṃ-apriyam| viṣṭambhivātāvarodhakāri|
dagdhaṃ-atipakvam| āmaṃ-apavkam| aśuci-malinam| śuṣkaṃ-nīrasam|
ayambuplutaṃ-atyambupānāt| śokadibhirupataptena bhuktam|
kṣut-bubhukṣā,tadupataptatvaṃ-kālātikramāt| ādiśabdādudvegādayaḥ|
sampratyaparamapyannamāmakṣobhakaramāha-
-------------------------------------------------| miśraṃ pathyamapathyaṃ ca
bhuktaṃ samaśanaṃ matam||33||
vidyādadhyaśanaṃ bhūyo bhuktasyopari bhojanam| akāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tu
viṣamāśanam||34|| trīṇyapyetāni mṛtyuṃ vā
ghorān vyādhīnsṛjanti vā|
-------------------------------------------------|35|
Sa. pathyaṃ-śālyādi| apathyaṃ-yavakādi|
tanmiśraṃ-ekīkṛtya, bhuktaṃ samaśanaṃ matam, asminvaidyakatantre|
vidyādityādi| bhuktasya-abhyavahṛtasyopari yadanyadbhojanaṃ tadadhyaśanaṃ
jānīyāt| nanu, evaṃ prātarāśe kṛte yaḥ sāyamāśaḥ, tasyādhyaśanatvaṃ prasajyet|
adhyaśanaṃ ca vivarjyameva| yato'nantarameva paṭhiṣyati-"trīṇyapyetāni mṛtyuṃ
vā" ityādi| vaidyakatantreṣu ca narāṇāṃ dvirāhāra upadiṣṭaḥ| bhagavān
vyāso'pyavocat-"sāyaṃprātarmanuṣyāṇāṃ bhojanaṃ vidhinirmitam|" iti|
tasmādadhyaśanasyaivaṃ tadasamīcīnaṃ lakṣaṇam| atra sañcakṣmahe|
prāgbhuktasyopari samanantaremeva vahnāvavibhakte yadaśanaṃ tadevādhyaśanam,
nānyat| ata eva suśruto brūte (sū.a. 46|491)-"prāgbhukte tvavibhakte'gnau
dvirannaṃ na samācaret|" iti| tasmāt prātarāśe kṛte satyagnau vibhakte yaḥ
sāyamāśaḥ sa na parihāryaḥ, api tu kārya eva, guṇāvahatvāt| etadeva
pratipādayituṃ saṅgrahe'dhyagīṣṭa (sū.a. 11)-"prātarāśe tvajīrṇe'pi sāyamāśo
na duṣyati| ajīrṇe sāyamāśe tu prātarāśo hi duṣyati|| divā prabodhyate'rkeṇa
hṛdayaṃ puṇḍarīkavat| tasminvibuddhe srotāṃsi sphuṭatvaṃ yānti sarvaśaḥ||
vyāyāmācca vicārācca vikṣiptatvācca cetasaḥ| na kledamupagacchanti divā
tenāsya dhātavaḥ|| aklinneṣvannamāsaktamanyatteṣu na duṣyati| avidagdheṣviva
payaḥsvanyatsammiśritaṃ payaḥ|| rātrau tu hṛdaye mlāne saṃvṛteṣvayaneṣu ca|
parikledaṃ yānti koṣṭhe saṃvṛte dehadhātavaḥ|| klinneṣvanyadapakveṣu
teṣvāsiktaṃ praduṣyati| vidagdheṣu payaḥsvanyat payastapteṣvivārpitam|| naiśe
tasmādajīrṇe'nne nānyadbhuñjīta bhojanam|" iti| adhiśabdo'tropariśabdārthaḥ|
yathā-'prāsādamadhirohati|' iti| akāle bahu cālpaṃ vā bhuktaṃ tvaśanaṃ
viṣamāśanasaṃjñaṃ vidyāt| kaḥ punarakālo bhojanasya ? iti cet, brūmaḥ|
"prasṛṣṭe viṇmūtre" (ślo. 55) ityādinā''hārakālaṃ vakṣyati|
tadvaiparītyenākālo vedyaḥ| trīṇyapyetāni-samaśanādhyaśanaviṣamāśanāni, mṛtyuṃ
vā sṛjanti-janayanti, ghorān vyādhīn-gulmādīn vā|
Ā. rā. samaśanaṃ lakṣayati-miśramiti|
pathyaṃ-śālyādi, apathyaṃ-yavakādi, taddvayaṃ miśrīkṛtya
bhuktaṃ-samaśanākhyam| yattu kevalamapathyaṃ tadviruddhākhyam| adhyaśanaṃ
lakṣayati-vidyāditi| bhuktasyopari punarbhojanaṃ-adhyaśanākhyam|
bhuktasya-prāgabhyavahratasyānnasya pākābhāvādāmāśaya eva sthitasya,
upari-ūrdhvamanyadannamādhīyate yattat-bhuktasyopari bhojanam, pūrvānnaśeṣe
bhuktamityarthaḥ| tathā ca carakaḥ (ci.a. 14/233)- "pūrvānnaśeṣe tu
punarbhuktamadhyaśanaṃ matam|" iti| suśruto'pi (sū.a. 46/508)- "ajīrṇe
bhujyate yattu tadadhyaśanamucyate|" iti| katham? bhūyo-bāhulyena| anena
kvacidannaśeṣe bhuktamapi nādhyaśanam| yathā (saṅgrahe sū.a. 11)- "prātarāśe
tvajīrṇe'pi sāyamāśo naduṣyati|" iti| tathā, atyagnau (hṛdaye ci. a. 10/84)-
"muhurmuhurajīrṇe'pi bhojyānyasyopakalpayet|" iti| nanu,
etadaprātpakālāśanatvādviṣamāśanādabhinnam| maivam| jīrṇe pūrvānne
yadaprāptakālaṃ tadviśamāśanam, adhyaśanaṃ tajīrṇe iti bhedaḥ| nanu,"prasṛṣṭe
viṇmūtre" (ślo 55) ityādinā jīrṇānnatvasyaiva kālatvaṃ vakṣayati|
tatkathamaprātpakālatvam ? maivam| yo hi yadā pratyahaṃ bhuṅkte sa tasya
bhojanakālaḥ| prasṛṣṭaviṇmūtravādikaṃ tu tasyaiva viśeṣaṇam| tadviśiṣṭasyaiva
tasya kālatvārtham| tasmāt prasṛṣṭaviṇmūtratvādiviśiṣṭe svakāle
bhojanaṃ-kālabhojanam| prāpte'pi pūrvānnasyājīrṇatvādanutpanneṣu
prasṛṣṭaviṇmūtratvādiṣu bhojanaṃ-adhyaśanam| pūrvānnasya jīrṇatvādutpanneṣvapi
teṣvaprātpe svakāle bhojanaṃ-viṣamāśanam| avaśyaṃ caitadabhyupagantavyam|
anyathā hi (hṛ. sū. a. 16/18)- "hyastane jīrṇa evānne sneho'cchaḥ śuddhaye
bahuḥ| śamanaḥkṣudvato'nanno madhyamātraśca śasyate||" iti kālabhedo na syāt|
viṣamāśanaṃ lakṣayati-akāla iti| akāle bhuktaṃ viṣamāśanam|
taddvividham,-aprātpakālamatītakālaṃ ca| amātrāśanamapyakāle bhuktaṃ
viṣamāśanamevetyāha-bahu cālpaṃ veti| tasmāt kāle yadamātrayā bhujyate
tadamātrāśanam| yaccākāle mātrayā amātrayā vā tadviṣamāśanam| samaśanādīnāṃ
doṣamāha-trīṇīti| etāni-samaśana-viṣamāśanādhyaśanāni, aniyatāyuṣāṃ mṛtyuṃ,
niyatāyuṣāṃ ghorān vyādhīn sṛjanti|
---------------------------------------------| kāle sātmyaṃ śuci hitaṃ
snigdhoṣṇaṃ laghu tanmanāḥ||35|| ṣaḍrasaṃ
madhuraprāyaṃ nātidrutavilambitam| snātaḥ kṣudvān viviktastho
dhautapādakarānanaḥ||36|| tarpayitvā pitṝn
devānatithīn bālakān gurūn| pratyavekṣya tiraśco'pi pratipannaparigrahān||37||
samīkṣya samyagātmānamanindannabruvan dravam| iṣṭamiṣṭaiḥ
sahāśrnīyācchucibhaktajanāhṛtam||38||
Sa. kāle-vakṣyamāṇe|
tanmanāḥ-bhojanagatacittaḥ| kṣudvān-bubhukṣitaḥ| viviktasthaḥ-ekāntasthitaḥ|
tathā, prakṣālitacaraṇhastamukhaḥ| anindan-bhojanamagarhamāṇaḥ|
abruvan-abhāṣamāṇaḥ| iṣṭaṃ-manorucitaṃ bhojanam| tathā, dravaṃ-dravaprāyam|
iṣṭaiḥ-priyaiḥ, sahāśnīyāt| 'kṣudvān' ityatra praśaṃsāyāṃ matup,
utpannapraśastabubhukṣaḥ| tena kiñcidapi yadā duṣṭabubhukṣā syāttadā
nādyādityarthaḥ| duṣṭabubhukṣāyā lakṣaṇam (saṅgrahe sū.a. 11)- "doṣopanaddhaṃ
yadi līnamannaṃ pittoddhatasyāvṛṇuyānna vahnim| jāyeta duṣṭā tu tadā bubhukṣā
yā mandabuddhīn viṣavannihanti||" iti| kimbhūtaṃ bhojanam ? sātmyam| tacca
sātmyaṃ dvidhā,-ekaṃ svalpakālābhyastaṃ sukhāvaham, anyacca janmanaḥ prabhuti
sahātmanābhyastaṃ sukhāvahaṃ ca| etadevaikaṃ sātmyamucyate| tathā,
śuci-anucchiṣṭaṃ keśādyanupahataṃ ca| hitaṃ-pathyam| snigdhaṃ ca taduṣṇaṃ
ca-snigdhoṣṇam| tathā, laghu-laghuprāyam. na tu laghveva| ata evedamupapannam
"ṣaḍrasaṃ madhuraprāyam" iti| madhuraraso hi guruḥ| tathā ca vakṣyati
(hṛ.sū.a. 10|38)- "paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ guruḥ|" iti| tadyadi
laghveva syāt (tarhi) madhuraprāyamiti na ghaṭate| tasmāllaghuprāyamiti
vyākhyeyam| kathamadyāt ? tadāha-nātidrutavilambitam| kiṃ kṛtvā ?
pitrādīṃstarpayitvā| tathā, tiraśco'pi-aśvavṛṣādīn,
pratipannaparigrahān-kṛtasvīkārān, pratyavekṣya-tadāhāracintāṃ kṛtvetyarthaḥ|
tathā, ātmānaṃ samīkṣya-yathā mamedaṃ sātmyamidamasātmyamiti nityamapramattaḥ
san paryālocya| kharanādenoktam-"atidrutāśī tvāhāraguṇadoṣānna vindati|
unmuhyatyalpamaśnāti cchardayedvā'navasthitaḥ|| vilambitaṃ tu bhuñjāno na
tṛptimadhigacchati| khādan bahvapi śītatvādyāti bhojyamahṛdyatām|| jalpato
hasataścāpi bhuñjānasyānyacetasaḥ| ta eva doṣā mantavyā ye vilambitabhojane||"
ityādi|
Ā. rā. atha bhojanasamyagyogaḥ| tatra
samyagyogaprakāramāha-kāle sātmyamiti| kāle-"prasṛṣṭe viṇmūtre" (ślo. 55)
ityādinā vakṣyamāṇe| śuci-nirmalam| sātmyamiti hitasyāpyanabhyāsāsātmyasya
nivṛttyartham, hitamityahitasyābhyāsasātmyasasātmyasya|
tanmanāḥ-bhojanaikadattacittaḥ| madhuraprāyaṃ-ṣaḍrasatve'pyadhikadhurarasam|
nātidrutavilambitamiti kriyāviśeṣaṇam| viviktastho-vijanasthaḥ|
pitrādīṃstarpayitvā| pratipannaparigrahān-pālyatvena svīkṛtān| tiraśco'pi-kiṃ
punarmanuṣyān| pratyavekṣya-teṣāmāhāracintāṃ vidhāya| atmānaṃ
samīkṣya-prakṛtiṃ vicārya| anindanbhojyamakutsayan| abruvan-kṛtamaunaḥ|
dravaṃ-dravabahulam| iṣṭaṃ-priyam| iṣṭaiḥ saha-priyajanaiḥ saha|
śucibhaktajanāhṛtaṃśucayo-bāhyābhyantaraśaucayuktāḥ, bhaktāḥ-anuraktāḥ, ye
janāstairāhṛtaṃ-ānītam|
bhojanaṃ tṛṇakeśādijuṣṭamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ| śākāvarānnabhūyiṣṭhamatyuṣṇalavaṇaṃ
tyajet||39||
Sa. tṛṇādijuṣṭaṃ bhojanaṃ tyajet|
ādiśabdena makṣikādiparigrahaḥ| tathā, bhūya uṣṇīkṛtam| tathā, śākabahulam|
tathā, avarānnaṃ-māṣādi, tadbhūyiṣṭham| tathā, atyuṣṇamatilavaṇaṃ ca tyajet|
Ā. rā.
tṛṇajuṣṭādibhojanamapavadati-bhojanamiti| tatrānindānniti grahṇāt
tṛṇakeśamakśikādijuṣtasya ninditasyāpi praptiḥ, uṣṇagrhaṇāt
punarūṣṇīkṛtātyuṣṇayoḥ, iṣṭagrahaṇāt śākasūpabahulasya, ṣaḍrasagrahaṇāt
atilavaṇasya|
kilāṭadadhikūcīkākṣāraśuktāmamūlakam|
kṛśaśuṣkavarāhāvigomatsyamahiṣāmiṣam||40||
māṣaniṣpāvaśālūkabisapiṣṭavirūḍhakam| śuṣkaśākāni yavakān phāṇitaṃ ca na
śīlayet||41||
Sa. tathā, kilāṭādīnna
śīlayet-nābhyaset, na kādācitko'bhyavahāra eṣāṃ niṣidhyate| muninā tu (ca. sū.
a. 5|7)- "nābhyasedgauravāt" iti yathā heturupanyastaḥ, tatheha noktaḥ,
ayuktatvāt| tathā hi-eṣāmanabhyavahāre yadi gurutvameva hetuḥ syāt| tato
guḍayavādīnāmapi bahutarāṇāṃ dravyāṇāṃ śīlanamayuktaṃ syāt|
tasmādeṣāmaśīlane'nyadapi kāraṇaṃ cintyam, na tu gurutvamātrameva|
yathā-kilāṭakūcikayordoṣalatvaṃ, dadhnastu jvarādikartṛtvaṃ tathā srotolepaḥ,
srotolepatvāccānekarogahetutvam, kṣārasya puṃstvahānikṛttvam, śuktasya
dṛṣṭihantṛtvādi| tasmādeṣāmapathyatvācchīlananiṣedho bodhyaḥ|
Ā. rā. sātmyatvādiprasaktaṃ
kilāṭādyabhyāsamapavadatikilāṭeti| āmamiti mūlakasya viśeṣaṇam,
kṛśādīnyāmiṣasya| na śīlayet-na nityaṃ bhajet| yadā tatsevanaṃ vinā
sthātumaśaktiḥ, yadā vā tatsādhyarogotpattiḥ, tadā bhajedityarthaḥ|
śīlayecchāligodhūmayavaṣaṣṭikajāṅgalam|
suniṣaṇṇakajīvantībālamūlakavāstukam||42||
pathyāmalakamṛdvīkāpaṭolīmudgaśarkarāḥ|
ghṛtadivyodakakṣīrakṣaudradāḍimasaindhavam||43||
Sa. śālyādīn śīlayet|
Ā. rā. sātmyādīnyudāharati-śīlayedeti|
jāṅgalaṃhariṇādimāṃsam| pathyā-harītakī| mṛdvīkā-drākṣā|
triphalāṃ madhusarpirbhyāṃ niśi netrabalāya ca| svāsthyānuvṛttikṛdyacca
rogocchedakaraṃ ca yat||44||
Sa. madhusarpirbhyāṃ saha triphalāṃ ca
rātrau netrabalāya śīlayet| na kevalaṃ śālyādīneva śīlayet| yacca dravyaṃ
svāsthyānuvṛttiṃ karotyṛtucaryāvidhyādyuktamannapānādikam| tathā,
rogocchedakaraṃ yat-kirātatiktakādidravyam, tacca śīlayet|
Ā. rā.
prasaṅgānnityasevyamauṣadhamāha-trifalāmiti| niśi-svapnakāle|
netrebalāya-cakṣurindriyadārḍhyāya| yacca auṣadhaṃ rasāyanādikaṃ,
svāsthyamanuvartayati rogotpatibījaṃ cocchinatti tadapi yathākālaṃ bhajet|
uktaṃ ca carakeṇa (sū. a. 5/10)- "tacca nityaṃ prayuñjīta svāthyaṃ
yenānuvartate| ajātānāṃ vikārāṇāmanutpatikaraṃ ca yat||" iti|
bisekṣumocacocāmramodakotkārikādikam| adyāddravyaṃ guru snigdhaṃ svādu mandaṃ
sthiraṃ puraḥ||45|| viparītamataścānte
madhye'mlalavaṇotkaṭam|
----------------------------------------------------|46|
Sa. bisādidravyaṃ gurvādiguṇayaktaṃ
puraḥ-pūrvamadyāt| modako-laḍḍukaḥ| utkārikā-lapyasikā| ataḥ-asmācca,
viparītaṃ-laghurūkṣakaṭutīkṣṇasaraprāyam, ante bhojanasya seveta| madhye
cāmlalavaṇotkaṭam| kharanāde coktam-"kaṭuṃ lavaṇamamlaṃ vā pūrvamāhāramāharet|
āhāro madhuro'gre hi gururviṣṭabhya jīryati||" iti| tadetaduktamubhayamapi
deśasātmyādivaśāt pramāṇayitavyam|
Ā. rā. bhojyakramamāha-biseti|
gurvādiguṇaṃ bisādibhojyadravyaṃ puraḥ-pūrvamadyāt| mocaṃ-kadalīfalam|
cocaṃ-nārikelafalaṃ panasaṃ vā| modako-laṅgukaḥ| utkārikā-pūpalikā|
ādiśabdādiṇḍarikādayaḥ| ato viparītaṃ-laghvādiguṇaṃ ṣaṣṭikaudanādikam, ante
adyāt| amlalavaṇotkaṭaṃ-śuktādikaṃ, madhye'dyāt| yattūktaṃ khāraṇadinā-"kaṭuṃ
lavaṇamamlaṃ vā purvamāhāramāharet| āhāro madhuro'gre hi gururviṣṭabhya
jīryati||" iti| tanmandāgniviṣayam| tadbhojanasya dīpanapurvakatvāt| tathā
coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 10)- "yathāgnisātmyaṃ tu prāgdrāvamupaśuṣkaṃ
vā'śnīyāt| prāgeva tu guru svādu snigdhaṃ ca| madhye'mlalavaṇam| ante
rūkṣadravamitararasayuktaṃ ca| tatra mandāgneḥ dravoṣṇena
samuttejitoṣmaṇo'nyadapyupayuktaṃ samyak pākamupaiti|" iti|
------------------------------------------------| annena kukṣerdvāvaṃśau
pānenaikaṃ prapūrayet||46|| āśrayaṃ
pavanādīnāṃ caturthamavaśeṣayet|
------------------------------------------------|47|
Sa. kukṣeḥ-jaṭharasya, annena dvau
bhāgau prapūrayet| pānena-jalādinā, ekamaṃśaṃ prapūrayet| caturthamaṃśaṃ
pavanādīnāmāśrayamavaśeṣayet-na tvannena pānena vā prapūrayet| atra
tvaṃśakalpanā parikalpanenaiva yujyate, na tvaṅgulamānādinā| suśrute
cābhihitam (sū. a. 46|478)- "prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānaśca muhurmuhuḥ|
viśuddhe rasane hyasmin rocate'nnamapūrvavat||" iti| [rasanā vidyate yasya
mukhasya tadrasanam, tasmin rasane viśuddhe rocate'nnamapūrvavat||]
Ā. rā. annapānayorvibhāgamāha-anneneti|
kukṣiḥudaram, caturthā vibhajya dvāvaṃśavannena-adraveṇa pūrayet| tṛtīyamaṃśaṃ
pānena-draveṇa pūrayet| caturthamaṃśaṃ pavanādisukhasañcārārthamanaśeṣayet-na
kenāpi pūrayet| etadeva ca sauhityamānam| ata evārdhasauhityaṃ nātitṛtpatā ca
jñeyā|
----------------------------------------------| anupānaṃ himaṃ bāri
yavagodhūmayorhitam||47|| dadhni madye viṣe
kṣaudre, koṣṇaṃ piṣṭamayeṣu tu| śākamudgādivikṛtau mastutakrāmlakāñjikam||48||
surā kṛśānāṃ puṣṭyarthaṃ, sthūlānāṃ tu madhūdakam| śoṣe māṃsaraso, madyaṃ
māṃse svalpe ca pāvake||49||
vyādhyauṣadhādhvabhāṣyastrīlaṅghanātapakarmabhiḥ| kṣīṇe vṛddhe ca bāle ca
payaḥ pathyaṃ yathā'mṛtam||50||
Sa. yavagodhūmayorbhuktayoranu-paścāt,
pānaṃ śītaṃ jalaṃ hitam| tathā, dadhni madye viṣe kṣaudre ca himaṃ
jalamanupāne hitam| piṣṭamayeṣu koṣṇaṃ jalaṃ hitam| śākamudgādivikṛtau ca
mastvādikamanupānaṃ hitam| kṛśānāṃ puṃsāṃ surā puṣṭyarthaṃ hitā| sthūlānāṃ
punaḥ karśanāya madhūdakaṃ hitam| śoṣe-kṣaye, māṃsaraso hitaḥ, puṣṭikāritvāt|
māṃse bhukte madyamanupānaṃ hitam| svalpe ca pāvake madyamevānupānaṃ hitam|
vyādhyādibhiḥ kṣīṇe-kṣapite, payo-dugdhaṃ, pathyaṃ-hitam| iha (hitamiti)
prakṛte'pi pathyagrahaṇaṃ pathyataratvajñāpanārtham| yathā'mṛtamityanenaitat
pratipādayati,-yathā'mṛtaṃ balavarṇaujaḥkāntyāyurādijanakaṃ
tathedamapītyarthaḥ|
Ā. rā. athānupānam| tena
hyasamyagyogo'pi samyagyogatāṃ yāti| yadāha khāraṇādiḥ-"kāmaṃ
doṣavadapyannamamātraṃ vā niṣevita,| alpadoṣamadoṣaṃ vā'pyanupānena jīryati||"
iti| anu-paścātpīyata ityanupānam| etacca bāhulyābhiprayeṇa| taddhi
madhye'pyādāvapi pīyate| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/468)- "tadādau karśayet
pītaṃ sthāpayenmadhyasevitam| paścātpītaṃ bṛṃhayati tasmādvīkṣya prayojayet||"
iti| tathā, (su.sū.a. 46/428)- "nirāmayānāṃ caitattu bhuktamadhye praśasyate|"
iti ca| kastarhi pānānupānayorbhedaḥ ? ucyate| yadaniyatakālaṃ rucivaśātpīyate
tat-pānam, yanneyatakālaṃ vidhivaśātpīyate tat-anupānam|
tatrādāvanupānavibhāgaḥ| tatra yavādiṣu śītodakamāha-anupānaṃ himamiti|
piṣṭamayeṣu īṣaduṣṇodakamāha-koṣṇamiti| yattu suśrutenoktam (sū. a. 46/423)-
"śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ| dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe
tathaiva ca||" iti| tadvidāhipiṣṭānnaviṣayam| uktaṃ va saṅgrahe (sū. a. 10)-
"tacchītaṃ dadhimadhuyavadodhūmamadyaviṣeṣusarveṣu ca vidāhiṣu
śaradgrīṣmayośca|" iti| śākādiṣu mastvādyāha-śāketi| śākaṃ-pāṭhādi,
mudgādisūpyam, tasya (tayoḥ) vikṛtiḥ-vaṭakādikā| vikṛtigrahaṇaṃ rasādyanyatva
eva mastvādiprāptyartham| avikṛte tu sūpādau suśrutenoktam (sū. a. 46/425)-
"payo māṃsaraso vā'pi śākamudgādibhojane|" iti| mastvādiṣu yasya
yatsātmyamiṣṭaṃ vā tasya tadyojyamiti| ekasyaiva tatkāryakaratvāt na
miśrīkṛtyaprayogaḥ| ata eva pṛthaguktaṃ saṅgrahe (sū. a. 10)- "dhānyāmlaṃ
mastu takraṃ vā śākāvarānneṣu|" iti| kṛśānāṃ surāmāha-sureti| kṛśānāṃ
śītodakādyuciteṣvanneṣu suraivānupānam, anavakāśtvāt| puṣṭyarthe- na tu
roganivṛtyartham| yastu kṛśo rogārtaḥ tasya rogānurūpamanupānaṃ prayojyam|
sthūlānāṃ madhūdakamāha-sthūlānāṃ tviti| madhumiśramudakaṃ-madhūdakam| śeṣaṃ
purvavat| śoṣe māṃsarasamāha-śoṣa iti| śoṣe-śuṣyati dehe| yadāha
khāraṇādiḥ-"kṛśakṣīṇāmayonmuktapuṣṭivarṇabalārthinām| madyastrīśramanityānāṃ
śuṣyatāṃ ca raso hitaḥ||" iti| māṃsāśināṃ mandāgnīnāṃ ca madyamāha-madyamiti|
tacca madyocitānāmeva| yadāha suśrutaḥ (sū. a. 46/426)- "madyaṃ madyocitānāṃ
tu sarvamāṃseṣu pūjitam| amadyapānāmudakaṃ falāmlaṃ vā praśsyate||" iti|
vyādhyādiṣīṇādīnāṃ kṣīramāha-vyādhyauṣadheti| laṅghanaṃupavāsaḥ| karma-ceṣṭā|
viparītaṃ yadannasya guṇaiḥ syādavirodhi ca| anupānaṃ samāsena, sarvadā
tatpraśasyate||51||
Sa. annasya-bhaktavaṭakādeḥ,
yadviparītaṃ guṇaistadanupānaṃ sadā praśasyate| yathā,-snigdhasya rūkṣam,
rūkṣasya snigdham, śītasyoṣṇam, uṣṇasya śītam, madhurasyāmlam, amlasya
madhuramityādi| nanu, evamurarīkriyamāṇe kṣīrasya kṣaireyādervā
takracukrādīnāmamlānāmanupānatvaṃ prāptamityāha-guṇairityādi| viparītaguṇamapi
yadavirodhi tadevānupānaṃ sadā hitam|
Ā. rā.
anuktānupānavibhāgopāyamāha-viparītamiti| yat-dravyaṃ, yasyānnasya guṇaiḥ
kṛtvā viparītaṃ na ca tena saha viruddham, tattadannasyānupānam|
samāsena-sāmānyena, viśeṣatastu sātmyādiparyālocanayā svayamūhyam| anupānasya
nityasevyatvamāha-sarvadeti| tat-anupānam|
anupānasya kiṃ karma ? ityāha--------------------- anupānaṃ karotyūrjāṃ tṛptiṃ
vyāptiṃ dṛḍhāṅgatām| annasaṅghātaśauthilyaviklittijaraṇāni ca||52||
Sa. anupānamūrjādīn karoti|
ūrjā-manaḥpraharṣaḥ| tṛptiḥ-prīṇanaṃ śarīrendriyasya,
kṣāmatāviparīto'nnaguṇaḥ| tathā, vyāptiḥdravasya hi gamanam, na kaṭhinasya|
dṛḍhāṅgatā-sthiraśarīratvam| tathā, annasaṅghātasya śaithilyam|
viklittiḥ-vikledanam| jaraṇaṃ-pariṇāmaḥ| etāni ca karoti|
Ā. rā. anupānasya
phalamāha-anupānamiti| ūrjāṃbalam| tṛptiṃ-sauhityam| vyāptiṃ-annasya
sarvasrotonusaraṇam| annasaṅghātaśaithilyādīni ca|
śaithilyaṃ-kāṭhinyanivṛttiḥ| viklittiḥ-śuṣkatvanivṛttiḥ| jaraṇaṃ-pākaḥ|
evaṃguṇamapyūrdhvajatrvādiṣu na hitamityāha--------------
nordhvajatrugadaśvāsakāsoraḥkṣatapīnase| gītabhāṣyaprasaṅge ca svarabhede ca
taddhitam||53||
Sa. ūrdhvaṃ jatruṇaḥ-ūrdhvajatru,
tasmin ye gadāsteṣu tat-anupānaṃ, na hitam| tathā, śvāsādiṣu na hitam|
gīta-bhāṣyayoḥ prakarṣeṇa saṅgaḥ-sātatyena sambandhaḥ, tasmin| tathā,
svarabhede-svarasāde na taddhitam| ūrdhvajatrugadādīnāṃ hyanupānaṃ
pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ
snehamāsādyābhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt|
Ā. rā. ūrdhvajatrugadādāvanupānaṃ
niṣedhati-nordhvetyādi| vakṣaḥskandhayoḥ sandhī-jatruṇī,
tayorūrdhvaṃ-ūrdhvajatru,-kaṇṭhādikapālantam, tatra ye
gadāste-ūrdhvajatrugadāḥ| kāsotpatteḥ prāgapi niṣedhārthamuraḥkṣatagrahaṇam|
gītabhāṣyayoḥ prasaṅgo-gāyanādhyayanādyabhyāsaḥ|
samprati yeṣāṃ pānameva na śasyate, tānāha---------
praklinnadehamehākṣigalarogavraṇāturāḥ| pānaṃ
tyajeyuḥ---------------------------|54|
Sa. praklinno deho yeṣāṃ
āmavisarpādyārtānāṃ te pānaṃ tyajeyuḥ| mehādīnāmāturaśabdena pratyekaṃ
sambandhaḥ| meharogādyāturāḥ pānaṃ-dravarūpaṃ tyajeyuḥ, na kevalamannasyopari
yadanupānam| kharanāde coktam-"mehī plīhī vraṇī kuṣṭhī pāṇḍurjaṭharapīnasī|
śoṣātisārī mandāgniḥ pānīyaṃ mandamācaret|| nordhvāṅgapavanāviṣṭe
vāgvyāyāmahate na ca| kṣatorasi śvāsakāsahikkāvamyardite na ca|| niranne
cordhvaroge ca na peyaṃ vāri śītalam|" iti|
Ā. rā. praklinnadehādīnāṃ pānamātraṃ
niṣedhati-praklinneti| praklinnadehaḥ-kledabahulaśarīraḥ| mehādibhirāturāḥ|
--------------------------------------------------| ---------------sarvaśca
bhāṣyādhvaśayanaṃ tyajet||54|| pītvā,
bhuktvā''tapaṃ vahniṃ yānaṃ plavanavāhanam|
--------------------------------------------------|55|
Sa. caśabdo luptanirdiṣṭo'tra| sarvo'pi
puruṣaḥ-svastho rogī ca, pītvā bhuktvā ca bhāṣyādīṃstyajet| tathā, ātapādīn
pañca tyajet| tyajedityatrāpyanuvṛttyā yojyam| yānaṃ-rathādi|
plavanaṃ-taraṇam| vāhanaṃ-aśvādi|
Ā. rā. pānānantaraṃ bhāṣyādi
niṣedhati-sarvaśceti| sarvaḥ-saṣiddhapāno'niṣidhāpāno vā, niṣiddhapānasyāpi
pramādādavasthādivaśādvā pānaprasaktiḥ| bhojanānantaramātapādi
niṣedhati-bhuktvā''tapamiti| yānaṃ-pabhdyāṃ gamanam| vāhanaṃ-aśvādibhiḥ|
plavanaṃ-prataraṇam| gamanaṃ tu padaśatādūrdhvaṃ niṣiddham| yadāha suśrutaḥ
(sū. a. 46/486)- "tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet|" iti|
"kāle sātmyam" (ślo. 35) ityuktam| bhojanasya tu kaḥ kālaḥ ? ityāha----------
prasṛṣṭe viṇmūtre hṛdi suvimale doṣe svapathage viśuddhe codgāre kṣudupagamane
vāte'nusarati| tathā'gnāvudrikte viśadakaraṇe dehe ca sulaghau prayuñjītāhāraṃ
vidhiniyamitaṃ, kālaḥ sa hi mataḥ|55| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne mātrāśitīyo nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ|8|
Sa. āhāraṃ vidhinā-pūrvoktena " kāle
sātmyaṃ śuci hitam" ityādinā niyamitaṃ prayuñjīta,-aśnīyādityarthaḥ| kadā ?
mūtrapurīṣe prakarṣeṇa sṛṣṭe sati| na tu kiñcideva tyakta iti praśabdena
dyotayati| tathā, hṛdaye suṣṭhu vimale-rasaśeṣakṛtagauravādirahite| tathā,
doṣe-vātādau, svapathage-svamārgage, ajīrṇe hyāhāre'nnaśeṣeṇa ruddhagatayo
vātādayaḥ svasthānaṃ na labharen, sujīrṇe tu svasthānasthāḥ syuḥ| udgāre ca
viśuddhe-caśabdo'nuktasamuccayārthaḥ, srotomukheṣu ca viśuddheṣvityarthaḥ|
kṣudupagamane-upagatāyāṃ kṣudhi| vāte'nusarati-anulomaṃ gacchati| tathā,
agnau-kāyāgnau, udrikte-pākakṣame| tathā, dehe paṭvindriye suṣṭu laghau ca|
kālaḥ sa hi mataḥ| hiśabda evārthe| sa eva kālo bhojanasya dṛṣṭaḥ, na
tvato'pyūrdhvam| sa hyatikālaḥ, tatra bhuktamannaṃ vātaviṣṭabdhaṃ
kṛcchrādvipacyate| tathā coktaṃ tantrāntare-"atītakāle bhuñjāno
vāyunopahate'nale| kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ dvitīyaṃ na ca kāṅkṣati||
kukṣāvādhmānamāṭopasādāṃśca kurute'dhikam|" iti| tasmātpūrvokte kāle
bhojanamadyāditi| yamau nsau taḥ sasyādrasaravivirāmā dhīralalitā| iti
śrīmṛgāṅkadattaputra śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne mātrāśitīyādhyāyo'ṣṭamaḥ samāptaḥ|| 8||
Ā. rā. bhojabakālamāha-prasṛṣṭe
viṇmūtra iti| prasṛṣṭe- pravṛtte| suvimale-atiprasanne|
svapathage-svamārgagāmini| viśuddhe-mādhuryādirahite
kṣudupagamane-bubhukṣotpattau| anusarati-anukūlaṃ pravartamāne| 'doṣe
svapathage' ityanenaiva vātānulomye labdhe 'vāte'nusarati' iti vātānulomyasya
prādhānyārtham| udrikte-atidītpe| viśadakaraṇenirmalendriye|
sulagau-laghīyasi| vidhiḥ-śāstrokto niyamaḥ, tena niyamitaṃ-niṣiddhakāmacāram|
nanu, yo yadā bhuṅkte sa tasya bhojanakālaḥ| kimanena ? ityata āha-kāla
ityādi| hi-yasmāt, saḥ-tahāvidhaḥ prasṛṣtaviṇmūtratvādiviśiṣṭo, bhojanakālo
bhataḥ ācāryāṇām, na kevalaḥ| tasmāt prasṛṣṭaviṇmūtratvādiviśiṣṭe svakāle
bhuñjīta| iti bhojanaprakriyā| saṅgrahe tu (su.a. 10)-
"vidhivihitamannapānamiṣṭendriyārthamāyatanamāyuṣo
bruvate|tadāyattānihyojastejodhātvindriyabalapuṣṭituṣṭipratibhārogyādīni|
tadindhanā cāntaragneḥ sthitiḥ, agnimūlaṃ ca dehadhāraṇamiti| athātmavān
svabhāvasaṃyogasaṃskāramātrādeśakālopayogavyavasthāḥ saptāhārakalpanāviśeṣaṇāṃ
svāsthyāsvāsthyafalānāṃ hetubhūtāḥ samīkṣya hitamevānurudhyeta| tatra
svabhāvato-divyodakaraktaśāliśaṣṭikamudgaiṇalāvādayo laghavaḥ,
kṣīrekṣuvrīhimāṣānūpamiṣādayo gurava ti| te khlvapi
saṃyogādiviśeṣairanyathātvaṃ pratipadyante| tatra saṃyogo nāma-dvayorbahūnāṃ
vā saṃhatībhāvaḥ| sa viśeṣamārabhate yannaikaikaśo dravyāṇi|
saṃskārustu-toyāgnisannikarṣaśaucamanthanadeśakālabhāvanābhājanādibhirupajanyate|
mātrā punaḥ-piṇḍaparimāṇataḥ samudāyena pratidravyāpekṣayā cāhārarāśiḥ|
deśo-dravyasyopayoktuścotpatyavasthāne| tatra punarupayoktā svasthāturatvataḥ
prakṛtibhedataśca| ajīrṇe hi pūrvasyāhārasyāpariṇato rasa uttareṇopasṛjyamānaḥ
sarvān doṣān prakopayatyāśu| jīrṇe tu svasthānastheṣu doṣeṣu vātānulomye
sṛṣṭeṣu vātamūtrapurīṣavegeṣu viśuddheṣūdgārahṛdayasrotomukheṣu viśadakaraṇe
laghuni śarīre'gnāvurdīrṇe jātāyāṃ
bubhukṣāyāmabhyavahṛtamannamapradūṣayaddoṣānāyurbalavarṇānabhivardhayati|
kevalamayameva kālo bhojanasya| atītakālaṃ punastadvtaviṣṭabdhaṃ
kṛcchrādvipacyate| karśayatyannaruciṃ ca punarupahanti|
upayogavyavasthā-nāsnāto na digvāsā naikavastradhṛk na malinavasano nāhutvā
nājapitvā nānirūpya devatābhyo na pitṛbhyo nādatvā'gramagnaye na gurūbhyo
nātithibhyo nābhyāgatebhyo śvavayaḥ śvapacebhyaḥ| pratyavekṣya
cāśritopāśritānapi tiraścaḥ parigṛhītān praśastadeśakālopakaraṇayuktaḥ sragvī
vibhūṣitaḥ sugandhirārdrapāṇipādaḥ suviśuddhavadano'bhimarasahāyaḥ
keśamakṣikādyajuṣṭamanindyamanindrannaninditaṃ punarnoṣṇīkṛtaṃ
nātyuṣṇamanupadagdhaṃ susiddhamalolo nāsātmyaṃ nāviditaṃ nāviditāgamaṃ
nātiprage nātisāyaṃ nākāśe nātape nāndhakāre nādho vṛkṣasya na śayyāstho
nonnamya pradeśinīṃ na pātre bhīnne nāsaṃvṛte na maline na bhāvadūṣite na
cāsanasthite na hastasthe na haste| prāṅmukhaḥ sumanāḥ
śucibhaktākṣudhitānukūlajanopahitaṃ hitamannamaśnīyāt| na paryuṣitamanyatra
māṃsopadaṃśaśuṣkaśākafalabhakṣyebhyaḥ| nāśeṣamanyatra
dadhimadhughṛtasalilasaktuśuktapāyasebhyaḥ| api ca| snigdhaṃ
laghūṣṇamavilambitamanatidgutamajalpannahasaṃstanmānāḥ samīkṣya samyagātmānam|
snigdhalaghūṣṇāni hi vahnimaudaryamudīrayanti koṣṭaṃ pariśodhayanti dhātūnna
vikurvate, kṣipraṃ jīryantyanilamanulomayanti| tathā, snigdhaṃ
dṛḍhīkarotīndriyāṇyupacinoti śarīramapacinoti jarasaṃ, balamabhivardhayati,
varṇaprasādamabhinirvartayati| laghu ca punaḥ
svābhādibhirannamapratipīḍayaddoṣānavyayaṃ pariṇāmameti, vipannamapi
cālpadoṣaṃ bhavati| uṣṇaṃ ca punarjanayati rucimupaśoṣayati śleṣmāṇam|
vilabitaṃ tu bhuñjāno na tṛtpimabhigacchati bahu ca bhuṅkte śītībhavati
cānnajātaṃ viṣamapākaṃ ca bhavati| atidrutaṃ tu bhuñjānasya jalpato
hasato'nyamanaso vā bhavedutsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ
guṇadoṣāvibhāvanaṃ ca| samīkṣya samyagātmānamiti mamedaṃ
sātmyamidamasātmyamiti vā nityamapramattaḥ pratyavekṣeta| tatra sātmyaṃ nāma
sahātmanā bhavati, atastadaucityādupaśeta ityeke|
sātmyaviparītamanupaśayādasātmyam| anye punaḥ
prakṛtivayodeśartudoṣavyādhivaśena sātmyaṃ bahuvidhamicchanti| te
hyupaśayamātramaṅgīkṛtya viparītaguṇamapyupacāreṇa sātmyamācakṣate| tulyaguṇaṃ
cānupaśayādasātmyam| sātmyaṃ tu pravarāvaramadhyavibhāgena trividham| tatra
sarvarasaṃ pravaram, ekarasamavaram, madhyamaṃ tu madhyameva| teṣu pravaraṃ
samadoṣasyopadiśanti| itareṣāmapi krameṇa sātmyamapi cāhitaṃ pādena pādapādena
vā vivarjayedityuktaṃ prāk| tatra yadāhārajātaṃ samān dhātūnanuvartayati,
viṣamāṃśca samīkaroti, tatsamāsato hitam| viparīramahitam|
tatpunarmātrāyogādivaicitryādaniyamapi yathopadeśaṃ yathābhūyiṣṭhaṃ ca śīlayet
pariharecca| bhuñjānastu peyāyūṣarasāmlavyañjanāni rājateṣu pātreṣu nidadhyāt|
pariśuṣkapradagdhānyuṣṇaṃ ca payaḥ sauvarṇeṣu| khalakaṭvarakāmbalikān
kāṃsyeṣu| rāgakhāṇḍavasaṭṭakān vajravaiḍūryavicitreṣu| dhṛtamāyase| payaḥ
suśītaṃ tāmramaye| pānīyaṃ pānakāni ca mṛddhemasphaṭikakācamayeṣu| odanaṃ ca
vistīrṇe manorame vimale'nyatame sthāle| anyathā hi
varṇagandharasānyatvādahitaṃ syāt| api ca| dakṣiṇapārśve bhakṣyaṃ sthāpayet,
savye peyaṃ lehyaṃ mukhoddharṣaṇapiṇḍīṃ ca, madhye bhojyamiti| yathāgnisātmyaṃ
tu prāgdravamupaśuṣkaṃ vā'śnīyāt| prāgeva tu guru svādu snigdhaṃ ca,
madhye'mlalavaṇam, ante rūkṣaṃ dravamitararasayuktaṃ ca| tatra
mandāgrerdravoṣṇena samuttejitoṣmaṇo'nyadapyupayuktaṃ samyakpākameti| anupānaṃ
tu salilameva śreṣṭham,
sarvarasayonitvātsarvabhūtasātmyatvājjīvanādiguṇayogācca| tacchītaṃ
dadhimadhugodhūmayavapiṣṭamayeṣu sarveṣu ca vidāhiṣu śaradgrīṣmayośca| uṣṇaṃ
piṣṭhamayeṣvabyeṣu ca durjareṣu hemantaśiśirayośca, dravadravyavijñānīyaṃ
cekṣeta| kṣīraṃ
śāliṣaṣṭikayostathopavāsādhvabhāṣyastrīvyāyāmaklinnabālavṛddheṣu| māṃsarasaḥ
śoṣādiṣu| vāte tvāmlāni ca| pitte śarkarodakam| trifalodakaṃ tu sakṣaudraṃ
śleṣmaṇi, prāyaśaścākṣigalarogeṣu| mastveva vā dadhni kūrcikākilāṭayośca|
madyaṃ māṃseṣu falāmlamambu vā, āsavāṃsca vividhān vibhajya prayojayet|
viśeṣatastu madhvāsavān grāmyeṣu, tīkṣṇān phalāsavān vanyeṣu,
nyagrodhādiphalāsavān viṣkireṣu, arkaśeluśirīṣakapitthāsavān bileśayeṣu
digdhahateṣu ca, amlakaphalāsavān prasaheṣu,
kāsekṣupadmabījaśṛṅgāaṭakaserukamṛdvīkāmadirāsavān kṣaudrayuktaṃ vā
śītamudakamudaśvidvā mahāmṛgeṣvaudakeṣu ca, surāṃ pratudeṣu| varjyaṃ
tūrdhvajatrugadaśvāsakāsaprasekahidhmāsvarabhedoraḥkṣatibhirgītabhāṣyaprasaktaiśca|
teṣāṃ hi pradūṣyāmāśayamuraḥkaṇṭhasthitamāhārajaṃ snehamāsādya
tadabhiṣyandāgnisādacchardyādīnāmayān vidadhyāt| teṣāṃ-niṣiddhānupānānām|
tataḥ pāṇigatamannamanyenāpanīya dantāntarasthaṃ ca śanaiḥ śodhanena
lepagandhasnehāpanodamācānto'ṅgulyagragalitāmbupariṣiktanetrastāmbūlādikṛtavadanavaiśadyo
dhūmapānādihṛtordhvakaphavegaḥ padaśatamātraṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet|
dravottarabhojanāstu sukhaśayyāṃ nātiseveta| āhārapariṇāmakarāḥ punarime
bhāvāḥ| tadyathā,-ūṣmā vāyuḥ kledaḥ snehaḥ kālaḥ samayogaśca| tatroṣmā pacati,
vāyurapakarṣati, kledaḥ śaithilyamāpādayati, sneho mārdavaṃ janayati, kālaḥ
sarvavapurvyātpimabhinirvartayati, samayogastveṣāṃ pariṇamadhātusāmyakaraḥ
sampadyate| samayogasya punaḥ kāraṇānyucito hitaśca
dehasaṃskāro'bhyavahāraśceṣṭā śayanaṃ saumanasyaṃ ca| pariṇāmatastvāhāraguṇāḥ
śarīrajaguṇabhāvamāpadyante yathāsvamaviruddhāḥ| viruddhāstu vihitāśca
virodhibhirvihanyuḥ śarīramiti| bhavanti cātra| aukulābhyoṣapṛthukān
sipiṣṭakṛtatandulān| na jātu bhuktavānadyanmātrayā'dyātsukāṅkṣitaḥ||
śākāvarānnakaṭvamlakaṣāyalavaṇotkaṭam| tyajedekarasāsātmyaṃ guru śuṣkaṃ ca
bhojanam|| vakṣyate yannidānādau sarvadoṣaprakopaṇam| atyabhiṣyandi viṣṭambhi
vidāhi hibharūkṣaṇam|| tyāgādviṣamahetūnāṃ samānāṃ copasevanāt| viṣamā
nānubadhnanti jāyante dhātavaḥ samāḥ|| mandānalabalārogyanṛpeśvarasukhātmasu|
yojyaḥ kramo'yaṃ satataṃ nāvaśyamitareṣu tu|| karoti rūkṣaṃ balavarṇanāśaṃ
tvagrūkṣatāṃ vātaśakṛnnirodham| snigdhaṃ
tvatiśleṣmacayaprasekahṛdgauravālasyarucipraṇāśān|| atyuṣṇamannaṃ
madadāhatṛṣṇābalapraṇāśabhramaraktapittam| śītaṃ tu
kāsārucivahnināśahṛllāsaviṣṭambhanaromaharṣān| atisthiraṃ
mūtraśakṛdvibandhamatṛptimavyāptiśīghrapaktim| atidravaṃ pīnasamehakāsasyandān
karotyagnibalaṃ ca hanti|| atimadhuramanalaśamanaṃ bhuktamasātmyaṃ na piṣṭaye
vapuṣaḥ| atilavaṇamacakṣuṣyaṃ tīkṣṇātyamlaṃ jarā sākṣāt|| iti vidhimavalambya
yo'nnapānaṃ balamivavigrahavatsadopayuṅkte| tanumapi rujāmanāpya vrajati naraḥ
sa samāśatasya pāram||" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
mātrāśītiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 8||