Sa. pūrvamannapānādidravyaikadeśaḥ
prāyopayogavānnirdiṣṭaḥ, tasya cāhāravidhermātrā copadiṣṭā| samprati
dravyarasavīryavipākādayo vācyāḥ| annapānaṃ hi rasavīryavipākādīn
parīkṣyopayoktavyam, nānyathā| tasmānmātrāśitīyādhyāyādanantaraṃ
dravyādivijñānīya ārabhyate-
athāto dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. dravyamādiryeṣāṃ te dravyādayaḥ|
ādiśabdena rasavīryādiparigrahaḥ| dravyādīnāṃ vijñānaṃ-avagamaḥ, tasmai hitaḥ|
śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. dravyādivijñānīyamadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaiścaturbhiradhyāyairāhāra uktaḥ| sa
cānantaviśeṣatvāt tāvatā jñātumaśakyaḥ, ato'śeṣasaṅrahārthaṃ
dravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvāḥ sāmānyato vācyāḥ| te cāsminnadhyāye| ata
evāyaṃ dravyādivijñānīyaḥ|
tatra dravyasya rasādibhyaḥ prāṅnirdeśaḥ, prādhānyāt| prādhānyaṃ ca svayameva
granthakṛt pratipādayannāha---- dravyameva rasādīnāṃ śreṣṭhaṃ, te hi
tadāśrayāḥ| --------------------------------------------------|1|
Sa. rasādīnāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī|
rasavīryādīnāṃ madhye dravyameva pradhānam| kutaḥ ? te-rasādayo, hi-yasmāt,
tadāśrayāḥ-tadeva dravyamāśrayo yeṣāṃ ta evam| ata eva kevalā rasādayo
nopalabhyante| tasmāt dravyaṃ pradhānam|
Ā. rā. tatra dravyasya
prādhānyamāha-dravyameveti|| rasādibhyo dravyameva pradhānam| hi-yasmāt,
te-rasādayaḥ, tadāśrayāḥ-dravyādhiṣṭhānāḥ| etenaiva rasādyāśrayo
dravyamityuktaṃ bhavati| prādhānyakathanaṃ dravyajñāne tātparyārtham| uktaṃ ca
saṅgrahe (sū. a. 17)-"yasmād dṛṣṭo yavaḥ svādurgururapya nilapradaḥ| dīpanaṃ
śītamapyājyaṃ vasoṣṇā'pyagnisādinī|| kāṭupako'pi pittaghno mudgo, māṣastu
pittalaḥ| svādupāko'pi, cayakṛtsnigdhoṣṇaṃ guru phāṇitam|| rase svādau yathā
caitattathā'nyeṣvapi dṛśyate| vātalaṃ kaphapittaghnamamlamapyākṣakīphalam||
kurute dadhi gurveva vahniṃ pālevataṃ na tu| kapitthaṃdāḍimaṃ cāmlaṃ grāhi,
nāmalakīphalam|| kaṣāyā grāhiṇī śītā dhātakī, na harītakī| apradhānāḥ pṛthak
tasmādgasādyāḥ saṃśritāstu te|| prabhāvaśca yato dravye, dravyaṃ śreṣṭhamato
matam|" iti|
-----------------------------------------------| pañcabhūtātmakaṃ
tattu--------------------------|1|
Sa. turavadhāraṇe| yattadośca
nityābhisambandhāt yadityetadanuktamapyarthāllabhyate| tenāyamarthaḥ,-yat
rasādīnāmāśrayabhūtaṃ kāryaṃ dravyaṃ-harītakyādi sthāvaraṃ, chāgādi vā
jaṅgamaṃ, tat pañcabhūtātmakam, na tu yatkāraṇaṃ dravyamākāśādi| tasya hi
pañcabhūtātmakatve satyākāśādīnāṃ pṛthaktvenātmalābho na syāt|
tataścedamākāśaṃ nāma mahābhūtam, idaṃ pṛthvī nāma mahābhūtamiti gadituṃ na
pāryeta, sarvasya pañcamahābhūtātmakatvāt| na ca yatkāraṇaṃ tatkadācit kāryaṃ
syāt| tasmāt kāryadravyasyaiva pañcamahābhūtātmakatvam, na
kāraṇadravyasyā''kāśādeḥ| munistu (ca. sū. a. 1|47)- "khādīnyātmā manaḥ kālo
diśaśca dravyasaṅgrahaḥ|" iti navadhā dravyamuktvā tallakṣaṇaṃ vyadhīta| yathā
(carake sū. a. 1|50)- "yatrāśritāḥ karmaguṇāḥ kāraṇaṃ samavāyi yat|
taddravyam" iti| asyārthaḥ,-yatra karma-parispandalakṣaṇaṃ
saṃyogaviyogakāraṇam, samavetaśca guṇaḥ-yatra śabdādayo gurvādayo vā|
buddhirvā parādayo vā samavetāḥ, yacca kāraṇaṃ samavāyi taddravyamucyate|
samavāyīti| yatkāraṇamapṛthagbhavati tatsamavāyikāraṇam| yathā,-tantavaḥ
paṭasya| etāni karmaguṇāśrayitvasamavāyikāraṇatvāni yadyapi sarvāṇi sarvasmin
dravye na vidyante, tathā'pi yadyatra sambhavati tatra tena tasya dravyasya
dravyatvaṃ kalpyam| tadyathā,-manasaḥ karmaguṇāśrayitvena, vāyvādīnāṃ tu
karmaguṇāśriyatvena samavāyikāraṇtvena ca| nanu, ākāśādīni kāraṇadravyāṇīti
kathamuktam ? yāvatā''kāśasya dravyatvameva nāstīti kecit| tānbrūmahe|
jaladheriva pratyakṣeṇaivāsya nīlarūpatopalabdherastitvaṃ siddham| tathā,
kavayo'pi nīlatvamevāsya varṇayanti| yathā karṇāṭasya-"vipulapulinā hṛdyā
nadyo vahantyatinirmalāḥ kamalasubhago vāyurghrāṇaṃ vilambati māṃsalaḥ|
navajaladharacchāyāvāsādivāciranirgato vahati śaśabhṛnnīlasnigdhe
nabhasyavadātatām||" iti| tathā ca bāṇasya-"dhautāśani nabhasi" iti|
tadetaddūṣayanti| tathā hi,- dūrāt bhrāntimātreṇaiva
nīlarūpatvamasyopalabhyate| yathā-girervividhavarṇasyāpi dūrānnīlatvapratītiḥ|
yatkavīnāṃ varṇanaṃ tatsādṛśyaleśena niṣpramāṇameva sambhāvyate| tathā ca
tejasaḥ śuklatvaṃ varṇayanti| na ca śuklatvametasyopapadyate, nirākāratvāt|
tasmānnīlarūpatvamākāśasyānupapannam| api ca, yadyākāśasya nīlarūpatā syāt,
tadā nīlarūpaṃ bhavannabhaḥ| na ca syātsnigdhanīlarūpatvaṃ nabhasaḥ| nanu,
darśanavaicitryādasya rūpavattvamupapannam| yathā,-puruṣaḥ śarādeṛujutāṃ
didṛkṣurekaṃ cakṣurnimīlyāparaṃ conmīlya tāmupalabhate, na tu nayanayugalena|
tadvatsannikṛṣṭe gaganarūpasyānādānam, viprakṛṣṭe tu grahaṇaṃ syāditi| na
caitadyuktam| yato rūpavattve'bhyupagamyamāne sparśavattvamasya prasajyeta,
rūpasya sparśena nityasambandhāt| sparśavattve ca satyākāśatvameva na syāt|
ato na rūpavadvyoma| anye tvevaṃ manyante| pavanavadākāśasyāvasthā'stu| yathā
kila pavanaḥ sparśavān, na ca tasmin rūpaṃ sambhavati| tathaivākāśo rūpavān,
na ca sparśavāniti| tadidamanavagatapadārthasvarūpāṇāṃ vilapanam| tato yatra
rūpaṃ tatrāvaśyaṃ sparśaḥ, na tu yatra sparśastatrāvaśyaṃ rūpam| tasmānna
nabho rūpavanna ca sat (sparśavat)| atrocyate|
paramārthadarśibhiryadupādāyotpattiḥ kathyate, tadasti| yathā,-pṛthivyādi|
uktaṃ ca-"akṣarāt khaṃ tato vāyustasmāttejastato jalam| udakāt pṛthivī jātā
bhūtānāmeṣa sambhavaḥ||" iti| tasmādākāśaṃ dravyamasti| api ca, ākāśamupadāya
yativṛddhiprasavādiviśeṣopalabdherākāśasyāstitvam|
yathā,-rūpopalabdhiviśeṣasambhavānumitaṃ cakṣuḥ| api ca, ākāśābhāve
hyekaghanatvaṃ jagataḥ syāt| tathā, śabdākhyasya
guṇasyānyathā'nupapattyā'styākāśamiti| nanu, vāyordravyatvaṃ nāsti,
tatsvarūpagrāhakapramāṇābhāvāt| sparśopalabdhervāyorastitvamucyata iti cet
tadapi na, yato'dhunaivoktaṃ khādvāyuriti| gaganasya ca sparśābhāvāt
vāyorapyasparśavattvam, kāraṇaguṇapūrvakatvātkāryasya| naitadasti|
kāryasyobhayātmakatvadarśanāt| kāraṇaguṇapūrvakaṃ kāryaṃ
dṛṣṭamakāraṇaguṇapūrvakaṃ ca dṛṣṭam| tatra kāraṇaguṇapūrvakaṃ
tāvadyathā,-tantuśvetatvapūrvakaṃ paṭe śvetatvaṃ dṛṣṭam| akāraṇaguṇapūrvakaṃ
ca dṛṣṭam, yathā-haridrākṣārasaṃyogādraktatā| tasmādasparśādākāśādutpanno
vāyuḥ syādeva sparśavān| nanu, evamapyagnijalapṛthivīṣvapi
sparśaviśeṣasambhavāt agnyādisamavāya eva vāyurvyavahriyate na tu
tadvyatirikto vāyurasti| atrocyate| satyamanalādīnāmapi sparśo'sti, kintu
vilakṣaṇa evāsau| tathā hi,- tejasaḥ sparśo rūpaikārthasamavāyī| apāṃ sparśo
rūparasābhyāṃ samavetaḥ| pṛthivyāḥ sparśo rūparasagandhasamavetaḥ| yastu vāyoḥ
sparśaḥ, sa patracalanaśākhābhañjanādikarmasamavāyī| sa naiṣāmagnyādīnāṃ
dṛṣṭānāṃ nāpyadṛṣṭānāmātmagikkālādīnām| guṇāśca sarve dravyāśrayā dṛṣṭāḥ,
rūpādaya iva paṭādiṣu| tasmādvāyorviśiṣṭasparśavattvādastitvamanumīyate|
tathā, pavanasya tatkarmopadeśādastitvam| yasya tattvadarśibhiḥ
karmopadiśyate, tadasti| yathā,- kaphādivadvātasya ca karmopadiṣṭam (hṛ.sū.a.
12|49)- "sraṃsavyāsavyadhasvāpa" ityādi| tasmādasti vāyurdravyamiti|
agnirdravyaṃ nāsti, indhanavyatirekeṇānupalabdheḥ| atrocyate|
tattvadarśibhiragnerdravyotpattihetutvenopadeśādastitvam| tathā cehaiva
vakṣyati (ślo. 8)- "āgneyaṃ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam|" iti| nanu,
yuktaścaturṇāṃ pṛthivyāpastejovāyūnāṃ bhūtānāṃ sāvayavatvāt
dravyeṣūtkarṣāpakarṣasanniveśaḥ, kvaciddravye kasyacidbhūtasya pramāṇataḥ
prabhāvataścāvayavānāmuktarṣāpakarṣasadbhāvāt| ākāśasya tu
niravayavatvātsūkṣmatvādekatvāccotkarṣāpakarṣasanniveśo na yuktaḥ| yuktamāha
bhavān| kintu sāvayavānāmeva dravyāṇāṃ ye'vayavāḥ kvacitpāṣāṇādau
saṃhatāstathā'vatiṣṭhante| yathā tatra dravye kāṭhinyasya prakarṣo bhavati|
tatra cākāśamapakṛṣyate| anibiḍāvayave tu sanniveśe ākāśaḥ prakṛṣyate|
tadevamanayā yuktyā''kāśasyāpi nyūnādhikabhāva upapannaḥ| atha kena
mahābhūtena kathaṃ kṛtvā''rabdhaṃ taddravyamityāha-
Ā. rā.
dravyabhedānāha-pañcabhūtātmakamiti| pañca saṅkhyākāni bhūtānyeva ātmāno yasya
tattathā, pārthivādibhedāt pañcadhetyarthaḥ| kāryakāraṇayorabhedopacārāt
bhūtaśabdena bhautikamucyate| dravyamityanuvartate|
-----------------------------------------------|
---------------------kṣmāmadhiṣṭhāya jāyate||1||
ambuyonyagnipavananabhasāṃ samavāyataḥ| tannirvṛttirviśeṣaśca vyapadeśastu
bhūyasā||2||
Sa. pṛthvīmādhārīkṛtvotpadyate| evaṃ
pṛthivyākhyena bhūtenā''dhāratvenopakṛtya tena tadārabdhaṃ dravyamityucyate|
tathā, ambu-salilaṃ, yoniḥ-kāraṇaṃ, yasya tadambuyoni dravyam| evaṃ jalaṃ nāma
mahābhūtaṃ rasavattvādyonitayopakṛtya tena tadārabdhamityucyate|
[muninā'pyuktam (ca. sū. a. 1|63)- "rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ
kṣitistathā| nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| amīṣāṃ
dravyādīnāmāśrayakarmaṇorbhedaścintyaḥ|] tathā, agnipavananabhasāṃ
samavāyāt-apṛthagbhāvāt, tasya-dravyasya, nivṛttiḥ-niṣpattiḥ| tathā, tasya
dravyasya yo viśeṣaḥ-idamanyadidamanyaddravyamityevaṃrūpo nānāsvabhāvaḥ,
so'pyagnipavananabhasāṃ samavāyāt| evamagni pavananabhobhiḥ
samavāyikāraṇatvainopakṛtya tairetaddravyamārabdhamityucyate| evaṃ ca sarvaṃ
kāryadravyaṃ pañcamahābhūtātmakam, pañcabhirmahābhūtairārabdhatvāt| nanu, yadi
pañcamahābhūtātmakaṃ dravyaṃ tatkathamucyate pārthivamidaṃ
dravyamidamāpyamityāha- yatra dravye yadbhūtaṃ bhūyiṣṭhamadhikṛtam, tena tasya
vyapadeśaḥ-saṃjñā bhavati| yathā,-pṛthivyā'dhikayotpāditaṃ dravyaṃ pārthivam|
evamāpyaṃ taijasaṃ ca vedyam| tadevaṃ sarvaṃ dravyaṃ pañcabhūtātmakaṃ sthitam|
Ā. rā. dravyotpattimāha-tattviti|
tat-dravyam, kṣmāṃ-pṛthivīm, adhiṣṭhāya jāyate, mṛdamiva ghaṭaḥ,
upādānakāraṇaṃ pṛthvītyarthaḥ| ā raṃ-ambu-udakaṃ, yoniḥ-vipariṇāmakāraṇaṃ
yasya tadambuyoni| yathā,-ghaṭe niṣpādye mṛdaḥ piṇḍībhāvādau| agnyādīnāṃ
sambandhāt tannirvṛttiḥ-sampūrṇāvayavatvam, kāṭhinyakriyāvakāśādidānena|
viśeṣaḥ-parasparam, so'pi tata eva| yathā,- piṇḍībhūtāyā mṛdo
maṇikakarakaśarāvādibhedaḥ| ā raṃ-sarveṣāṃ pañcabhutātmakatvādabhede prāpte
bhedahetumāha-vyapadeśa iti| vyapadeśaḥ-idaṃ pārthivamidamāpyamityādi bhedena
vyavahāraḥ| sa bhūyasā-adhikena bhūtena, yatra yasyādhikyaṃ tasya tena
vyapadeśaḥ|
tasmānnaikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt|
----------------------------------------------|3|
Sa. tasmādbhūtasaṅghātasambhavāt
kāraṇāddravyaṃ naikarasaṃ-api tvanekarasam| evaṃ dravyavadrasasyāpi
bhūtasaṅghātasambhavatvam| ata eva pratidravyaṃ madhurādirasasya
nānāsvādopalambhaḥ| tathā ca, drākṣā'kṣoḍakṣīrekṣukṣaudragokṣurādau dravye
satyapi mādhurye'paro'para āsvāda upalabhyate| evamamlānāmapi
mātuluṅgadhānyāmlādīnāṃ dravyāṇāṃ nānāsvādopalambhaḥ| evaṃ lavaṇādīnāmapi
vedyam| api caiṣāṃ drākṣādīnāmanekarasatvamāsvādaviśeṣādanumīyamānaṃ bhūyasā
rasenānyarasābhibhavaṃ kṛtvā vyapadiśyate idaṃ madhuramidamamlādyanyatamam,
mahābhūtavat| yathā,-sarvaṃ dravyaṃ pañcamahābhūtātmakaṃ bhūyasā
mahābhūtenānyamahābhūtābhibhavaṃ kṛtvā yathā tena vyapadiśyate
pārthivamidamāpyamidamiti| nanu, dravyanirṇaye prakṛte pāñcabhautikaṃ yadeva
dravyaṃ pratijñātaṃ tadeva "tasmāt" ityādinā nigamagranthenātivāhayituṃ
yuktam, na punaraprastutamanekarasatvam| tasmādatraivaṃ granthaḥ kartuṃ
nyāyyaḥ-"tasmānnaikabhūtajaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti| atrocyate|
ṣaṇṇāmapi rasānāṃ yonirudakam| tataścaikasyaiva mahābhūtasyodakasaṃjñasya
rasakāraṇatvaṃ prāptaṃ nānyeṣām, nīrasatvāt| iti kṛtvā na
bhūtasaṅghātasambhavatvaṃ rasasya|
ityevaṃvidhāmāśaṅkāmapaninīṣurbhūtasaṅghātasambhavatvaṃ rasasya caikenaiva
prayatnena "tasmānnaikarasaṃ dravyaṃ bhūtasaṅghātasambhavāt|" iti jagāda|
muniścāta eva rasasya bhūtasaṅghātasambhavatvaṃ spaṣṭaṃ kṛtvovāca| yathā (ca.
sū. a. 1|63)- "rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā| nivṛttau ca
viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ||" iti| evaṃ bhūtasaṅghāto rasānāṃ
dravyāśritānāmapi sambhavakāraṇam| etacca rasabhedīye savistaraṃ
kathayiṣyāmaḥ|
Ā. rā. sarveṣāṃ dravyāṇāṃ
sarvadharmatvamāha-tasmāditi| tasmāt-sarvabhūtārabdhatvāt sarvamapi dravyaṃ
naikarasaṃ-anekarasam, sarvadharmamityarthaḥ| rasaśabdo'tra
dharmamātropalakṣaṇaḥ| sarvabhūtārabdhatve'pyekarasatve ko doṣaḥ ?
ityāśaṅkyāha-bhūta saṅghātasambhavāditi| rasānāmapi bhūtasamudāyādutpatteḥ|
vakṣyati hi (hṛ.sū.a. 10/1)-"dvayolbaṇaiḥ kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ|"
iti| sati ca kāraṇe kāryeṇāvaśyaṃ bhāvyam|
--------------------------------------------------| naikadoṣāstato rogāstatra
vyakto rasaḥ smṛtaḥ||3|| avyakto'nurasaḥ
kiñcidante vyakto'pi ceṣyate|
-------------------------------------------------|4|
Sa. yataḥ sarvaṃ dravyamanekarasam|
tataḥ-tasmātkāraṇāt, ekadoṣā rogā jvarādayo na bhavanti, api tvanekadoṣāḥ,
tridoṣā ityarthaḥ| atrāpi "vyapadeśastu bhūyasā" ityadhyāhāryam| tena
tridoṣātmake'pi jvare vātādhike vātajvara evaṃ pittajvaraḥ śleṣmajvara
ityevaṃrūpo vyapadeśa upapannaḥ| nanu, yadi sarvo jvaraḥ sannipātajaḥ,
tatkimiti vakṣyati ? ayaṃ sannipātajvara iti| brūmahe| samaviṣamarūpaṃ
śaktyutkarṣamāśritya yatra doṣā vartante sa sannipātajvara iti tantrakṛtā
purastādvistareṇa pratipādayiṣyate| atha ko raso'nuraso vetyāha-tatretyādi|
tatra-tasmin dravye, yo vyaktaḥ-sphuṭa upalabhyate, sa rasaḥ
smṛtastantrakṛdbhiḥ| yaścāvyakto-asphuṭapratibhāso rasanendriyeṇopalabhyate,
so'nurasaḥ| hīnārtho'trānuśabdaḥ, alpo rasa ityarthaḥ| na
caitāvadevānurasalakṣaṇamityāha-kiñcidityādi| mukhakṣiptasya
harītakyāderdravyasya rasanendriyeṇa kiñcidante vyakto'pyupalabhyate yaḥ
so'pyanurasa iṣyate, munibhirati vākyaśeṣaḥ| ante
ityanenaitadbodhayati,-ante-avasāne, na tvādāvāpātamātre na ca madhye| tayorhi
rasasyaivopalambhaḥ| anuśabdasyātra paścādarthatvāt paścāt sphuṭo'pi kiñcidya
upalabhyate so'pyanurasa ityarthaḥ| nanu, madhurādayo rasā gurvādiguṇayuktāḥ
kathaṃ vaktuṃ pāryante| yato madhurādayo rasā guṇā gurvādayaśca guṇāḥ| na ca
guṇānāṃ madhurādīnāṃ gurvādiguṇādhāratvamupapannam| tathā ca
vaiśeṣikā:-"nirguṇā guṇāḥ" iti| tasmin paryanuyoga idamāha-
Ā. rā. tulyanyāyatvaprasaṅgāt sarveṣāṃ
rogāṇāṃ sarvadoṣajatvamāha-naikadoṣā iti| rogā naikadoṣāḥ-sarve'pi rogāḥ
sarvadoṣodbhavāḥ| kutaḥ? tata eva hetoḥ,-rogāṇāmapi bhūtasaṅghātasambhavāt|
bhutasaṅghātasya tu triṣu doṣeṣu vibhaktatvāt| yathoktaṃ saṅgrahe (sū.a.
20)-"vāyvākāśadhātubhyāṃ vāyuḥ āgneyaṃ pittam, ambhaḥpṛthivībhyāṃ śleṣmā|"
iti| bhūtasaṅghātaṃ vinā na doṣasaṅghātaḥ, taṃ vinā na rogotvapattiriti, ataḥ
sarve rogāstridoṣajāḥ| kecittu sarvadravyāṇāṃ sarvarasatvena sarvadoṣasāmānyāt
sarvadoṣakopanatvam, tato rogā naikadoṣā iti vyācakṣate| tadasat|
sāmānyavadvaiparītyasyāpi sattvāt| sāmānyaṃ prayojakamiti cet na,
doṣaghnadravyabhedābhāvaprasaṅgāt| vaiparītyamapi kvacit prayojakamiti cet na,
sarvadoṣakopanatvaniyamavyāghātāt| sarvadoṣakopanānāṃ niyama iti cet na,
vdyekadoṣakopanadravyābhāvaprasaṅgāt| bāhulyenaiva vyapadeśa iti cet na,
dvidoṣakopanaikaśamanadviśamanaikakopanadravyābhāvaprasaṅgāt| siddhānte'pi
sarveṣāṃ sarvadharmatvasvīkārānna doṣaghnādivibhāga iti cet na, tasya tasya
dharmasya tatra tatra prayojakatvāt| tathā ca vakṣyati (ślo.22)-"kiñcidrasena
kurute karma pākena cāparam| guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana||"
ityādi| tasmātpūrvameva vyākhyānaṃ yuktam| sarveṣāṃ sarvadharmatvādiviśeṣe
prāpte tannirāsārthaṃ dharmatāratamyamāha-tatra vyakta iti| tatra-dravye,
kaściddharmaḥ sadyovyaktaḥ kaścidavyaktaḥ kaścidīṣavdyaktaḥ kaścidante
vyaktaḥ| teṣvādyo rasākhyaḥ, itare trayo'nurasākhyāḥ|
------------------------------------------------| gurvādayo guṇā dravye
pṛthivyādau rasāśraye||4|| raseṣu
vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ|
---------------------------------------------|5|
Sa.
pṛthivyādau-pṛthivyādimahābhūtārabdhe dravye, rasāśraye gurvādayo guṇāḥ
paramārthata āśritāḥ, na tu raseṣu madhurādiṣu| yattu raseṣu vyapadiśyante tat
sāhacaryopacārataḥ| saha caratīti sahacaraḥ, tasya bhāvaḥ sāhacaryam|
yasminnevaguḍādau dravye madhuro rasa āśritastasminnapi guruguṇa āśritaḥ, iti
madhurarasaguruguṇayoḥ sahacarabhāvaḥ| sāhacaryeṇa-tulyāśrayatvenopacāraḥ
sāhacaryopacāraḥ, tasmātsāhacaryopacārato, gurvādayo guṇā raseṣu-madhurādiṣu
vyapadiśyante| yathā,-gururmadhuro raso laghuramla ityādi| na punaḥ
paramārthato raseṣu gurvādayaḥ santi| asti ca sāhacaryeṇa vyapadeśaḥ|
yathā-ghṛtasahacareṇa ghṛtasthenāgninā dagdho ghṛtadagdha ityucyate|
Ā. rā. gurvādīnāṃ
rasāśrayatvāddravyasyāsarvadharmatve prāpte parihāramāha-gurvādaya iti|
gurvādayo guṇā dravya eva, na raseṣu | yastu madhuro guruḥ, amlo laghurityādi
vyapadeśaḥ, sa sāhacaryopacārataḥ| ekasminnāśraye dvayoravasthānaṃ-sāhacaryam|
sāhacaryameva kutaḥ? ityāha-rasāśraya iti| dravyaṃ hi gurvādīnāmiva
rasānāmapyāśrayaḥ| ata ekāśrayatvātsāhacaryam, tena
upacāraḥ-avidyamānasyāpyāśrayāśrayībhāvasyāropaḥ| nanu, kimetat
rasāvdyatiriktaṃ dravyaṃ nāma ? ityata āha-pṛthivyādāviti|
pṛthivyādiśabdābhilabhyaṃ dravyamityarthaḥ|
---------------------------------------------------| tatra dravyaṃ
gurusthūlasthiragandhaguṇolbaṇam||5||
pārthivaṃ gauravasthairyasaṅghātopacayāvaham|
-----------------------------------------------|6|
Sa. tatra-teṣu pārthivādiṣu pañcasu
dravyeṣu madhye, pārthivaṃ dravyaṃ gurvādiguṇotkaṭam| ulbaṇaśabdenaitat
dyotayati,-pārthive dravye'nye'pi guṇāḥ santi, sarvadravyāṇāṃ
pāñcabhautikatvāt| gurvādayastatrotkaṭāḥ| evamāpyādiṣu sarvaṃ yojyam| tathā,
gauravādyāvahaṃ- gurutvādikṛdityarthaḥ|
Ā. rā. atha dravyabhedān lakṣayarti|
tatra pārthivaṃ lakṣayati-tatra dravyamiti| gurvādiguṇotkaṭaṃ gauravādikaraṃ
ca pārthivaṃ dravyam| saṅghātaḥ-kāṭhinyam| upacayaḥ-sthaulyam| guṇaśabdo'tra
dharmavācī| ulbaṇagrahaṇa sarveṣāṃ sarvadharmatvāt|
---------------------------------------------------|
dravaśītagurusnigdhamandasāndrarasolbaṇam||6||
āpyaṃ snehanaviṣyandakledaprahlādabandhakṛt|
---------------------------------------------------|7|
Sa. āpyaṃ dravyaṃ dravādiguṇolbaṇaṃ
snehanādikṛt |
Ā. rā. āpyaṃ lakṣayati-dravaśīteti|
dravādiguṇotkaṭaṃ snehanādikaraṃ ca dravyamāpyam| dravasāndrayoḥ
parasparaviparītayorapyārdratvasāmānyādāpyatvam| vipyandaḥ-srotaḥsrāvaḥ|
prahlādaḥ-tṛptiḥ|
---------------------------------------------------|
rūkṣatīkṣṇoṣṇaviśadasūkṣmarūpaguṇolbaṇam||7||
āgneyaṃ dāhabhāvarṇaprakāśapacanātmakam|
---------------------------------------------------|8|
Sa. āgneyaṃ dravyaṃ rūkṣādiguṇotkaṭaṃ
dāhādikaram|
Ā. rā. āgneyaṃ lakṣayati-rūkṣatīkṣṇeti|
rūkṣādiguṇotkaṭaṃ dāhādikaraṃ ca dravyamāgneyam| bhā-kāntiḥ| varṇo-gaurādiḥ|
prakāśaḥ-ālokaḥ| pacanaṃ-pākaḥ| tadātmakatvaṃ kāryakāraṇayorabhedopacārāt|
---------------------------------------------------| vāyavyaṃ
rūkṣaviśadalaghusparśaguṇolbaṇam||8||
raukṣyalāghavavaiśadyavicāraglānikārakam|
---------------------------------------------------|9|
Sa. vāyavyaṃ dravyaṃ rūkṣādiguṇolbaṇaṃ
raukṣyalāghavādikaram|
Ā. rā. vāyavyaṃ lakṣayati-vāyavyamiti|
rūkṣādiguṇotkaṭaṃ raukṣyādikaraṃ ca dravyaṃ vāyavyam| vicāro-vividhā ceṣṭā|
----------------------------------------------| nābhasaṃ
sūkṣmaviśadalaghuśabdaguṇolbaṇam||9||
sauṣiryalāghavakaram-----------------------|
----------------------------------------------|10|
Sa. nābhasaṃ dravyaṃ sūkṣmādiguṇolbaṇaṃ
sauṣiryādikaram|
Ā. rā. nābhasaṃ lakṣayati-nābhasamiti|
sūkṣmādiguṇotkaṭaṃ sauṣiryādikaraṃ ca dravyaṃ nābhasam| sauṣiryaṃ
sarandhratvam|
----------------------------jagatyevamanauṣadham| na kiñcidvidyate dravyaṃ
vaśānnānārthayogayoḥ||10||
Sa. evaṃ-anena pañcamahābhūtārabdhena
gurvādiguṇayogena dravyāṇāṃ, jagati-bhuvane'smin, anauṣadhabhūtaṃ na kiñcid
dravyamasti,-api tu sarvameva dravyaṃ yatsikatāpāṃsvādikaṃ
tadauṣadhaṃ,-cikitsitam| vaśānnānārthayogayoḥ,-arthaśca yogaśca-arthayogau,
arthaḥ-prayojanam, yogo-yuktiḥ, yathā,-anayā yuktyauṣadhamidaṃ yojitamasya
rogasya vijayāya syādanayā cāsya rogasyeti, nānāvidhau yāvarthayogau
tayorvaśāt-sāmarthyāt, sarvamapi dravyamauṣadham, rogapratīkārahetutvāt| atha
kiṃ dravyaṃ kimbhūtotkaṭaṃ bhavati ? ityāha-
Ā. rā.
dravyamātrasyauṣadhatvamāha-jagatīti| evaṃ-uktena prakāreṇa, tasya tasya
dravyasya tattadguṇayogatvāt jagati na kiñciddravyamanauṣadhaṃ
vidyate-sarvameva dravyamauṣadham| kutaḥ?
nānārthayogayorvaśāt,-arthaḥ-prayojanam, yogo-yojanā,
nānāvidhāvarthayogau-nānārthayogau, tayoḥ| etaduktaṃ bhavati,-yadekasminnarthe
nopayujyate tadevānyasminnupayujyate| yadekena yogena nopayujyate
tadevānyenopayujyate| yathā,-atyantānupayukto'pi kharameṣādiviḍraso binduśaḥ
śvāsakāsādau, atyantāpathyo'pi māpa iṇḍurīkṛtaḥ sanavanīto'rditādau|
dravyamūrdhvagamaṃ tatra prāyo'gnipavanotkaṭam| adhogāmi ca bhūyiṣṭhaṃ
bhūmitoyaguṇādhikam||11|| iti dravyam rasān
bhedairuttaratropadekṣyate| ----------------------------------------------|12|
Sa. ūrdhvaṃ gacchatīti-ūrdhvagamam|
khaprakaraṇe "gamerapyupasaṅkhyānam" iti khaḥ| prāyo-bāhulyena, ūrdhvagamaṃ
dravyamagnipavanādhikaṃ bhavati| yathā,-madanaphalādi| bāhulya (prāyo)
grahaṇāt agnisamīraṇotkaṭasyāpyadhogāmitvaṃ dṛṣṭam| yathā,-harītakyādeḥ,
acintyaprabhāvatvāt| yathā,-sarpasya viṣamayatve'pi tatphaṇāmaṇerviṣaghnatvam|
bhūyiṣṭhaṃ-prāyeṇa, bhūmitoyolbaṇaṃ dravyamadhogāmi bhavati| yathā,-trivṛtādi|
yattu vyāmiśrātmakaṃ tulyakālamūrdhvādhodoṣaharaṇaṃ tadiha
granthagauravabhayānnoktamapi vyāmiśrabhūtotkaṭaṃ dravyaṃ vyāmiśrātmakamiti
sāmarthyalabdha evāyamarthaḥ| iti-parisamāptau, dravyaṃ prati yadvaktavyaṃ
tanniṣpannamityarthaḥ| evaṃ dravye nirdiṣṭe rasā nirdeṣṭuṃ yuktā ityāha-
bahuvaktavyatvāduttaratra-anantare'dhyāye, rasān
bhedaiḥ-triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnaiḥ, upadekṣyate tantrakṛt| atha vīryasya
vipakādibhyaḥ prādhānyāttaccarcāṃ prastauti-
Ā. rā. auṣadhadvaividhyaṃ pañcavidhe
dravye vibhajati| dravyamūrdhvagamamiti| dvividhamauṣadham,-śodhanaṃ śamanaṃ
ca| śodhanaṃ dvividham,-ūrdhvagamamadhogamaṃ ca|
tatrāgnipavanotkaṭamūrdhvagamam, bhūmitoyaguṇamadhogamam|
pāriśeṣyādākāśotkaṭaṃ śamanam| tathā ca suśrutaḥ (sū. a.
41/6)-"ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanam" iti| gamanaṃ-gamaḥ| ūrdhvaṃ
gamo'syāstīti ūrdhvagamam| prāya iti bhūyiṣṭhamiti ca vyabhicārārtham|
yathā,-citrakavadagnipavanotkaṭāyā api dantyā virecanatvam,
mṛdvīkāvadbhūmitoyaguṇādhikasyāpi madhukasya vamanatvam| saṅgrahe tu (sū.a.
17)-"vyāmiśrātmakamubhayatobhāgam| śamanaṃ tu doṣaviparītaguṇamuktaṃ prāk|
tatsaṅgkare ca yato bāhulyena| tatsaṅkare-guṇasaṅkare, yato bāhulyena-yeṣāṃ
guṇānāṃ bāhulyaṃ tairnirṇayaḥ| tathā, anilātmakaṃ grahi| analātmakaṃ
dīpanapācanam| ubhayātmakaṃ lekhanam| bhūmyudakātmakaṃ bṛṃhaṇam|" iti|
prakaraṇārthamupasaṃharati-iti dravyamiti| itiparisamāptau| kramaprāptasya
rasasyānabhidhāne hetumāha-raso bhedairiti| uttaratra-uttarasminnadhyāye,
upadekṣyate-vakṣyate, yato'sau bahubhirbhedairviśiṣṭaḥ, bahumedatvena
bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyakaraṇamityarthaḥ|
-------------------------------------------------------| vīryaṃ
punarvadantyeke guru snigdhaṃ himaṃ mṛdu||12||
laghu rūkṣoṣṇatīkṣṇaṃ ca tadevaṃ matamaṣṭadhā|
-------------------------------------------------------|13|
Sa. dravyamuktam| vīryaṃ
punargurvādīnaṣṭau guṇān dravyāśritāniti samācakṣate| tat-tasmāt, evaṃ-anena
prakāreṇa, vīryamaṣṭadhā-aṣṭaprakāraṃ, gurvādivādināṃ matam|
Ā. rā. atha vīryam| tatra paramataṃ
darśayati-vīryaṃ punariti| eke-khāraṇādiprabhṛtayaḥ, gurvādīn guṇān vīryaṃ ca
vadanti| evaṃ ca tadaṣṭadhā sammatam| suśrutastu gurulaghū vihāya
viśadapicchilau paṭhati (sū.a. 40/5)-"kecidaṣṭavidhamāhuḥ,-uṣṇaṃ śītaṃ
snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti|" iti|
carakācāryaḥ punarevaṃ vakti------
-------------------------------------------------------| carakastvāha vīryaṃ
tat kriyate yena yā kriyā||13|| nāvīryaṃ
kurute kiñcitsarvā vīryakṛtā hi sā|
-------------------------------------------------------|14|
Sa. yena-svabhāvena, yā kriyā
kriyate-yatkarma niṣpādyate, tadvīryam| tadevaṃ yāvat kiñcidguṇajātaṃ dravye
sthitaṃ tatsarvaṃ vīryameva| sarvaṃ karotītyata evāha-nāvīryamityādi| yanna
vīryaṃ tanna kiñcitkaroti-na kāñcidapyarthakriyāṃ niṣpādayati,
pratiniyataśaktipariṣvaktatvāt sarvabhāvānām| ata evāha-sarvetyādi| hiśabdo
yasmādarthe| yasmātsarvā kriyā vīryakṛtā-vīryeṇa janitā| tato yanna vīryaṃ
tanna kiñcitkurute|
Ā. rā. carakamataṃ
darśayati-carakastvāheti| yena kriyate tat-vīryam, dravyakartṛke karmāṇi
karaṇabhūtamityarthaḥ| katividhaṃ tat ? ityapekṣāyāmāha-yā kriyeti| yā kriyā
yena kriyate tasyāṃ tadvīryam, yāvatyaḥ kriyāstāvantyeva vīryāṇītyarthaḥ|
kutaḥ? ityāha-nāvīryamiti| avīryaṃ dravyaṃ na kiñcitkurute-vīryaṃ vinā
kartṛtvaṃ nāstītyarthaḥ| kutaḥ? ityāha-sarvā vīryakṛtā hi sā| hi-yasmāt,
sā-kriyā sarvo'pi vīryakṛtā|
-------------------------------------------------------| gurvādiṣveva
vīryākhyā tenānvartheti varṇyate||14||
samagraguṇasāreṣu śaktyutkarṣavivartiṣu| vyavahārāya
mukhyatvādbahvagragrahaṇādapi||15||
Sa. yato vīryasyaiva karaṇasāmarthyaṃ
tena kāraṇena gurvādiṣvevāṣṭāsu vīryākhyā anvartheti-anugatārtheti, bhaṇyate|
evakāro'vadhāraṇārthaḥ| gurvādiṣveva vīryasaṃjñā na tu rasavipākaprabhāveṣu
[mandasāndrādiṣu vā]| kimbhūteṣu gurvādiṣu ? samagretyādi| samagrāśca te
guṇāśca, teṣu sārāḥ-cirakālāvasthitayo gurvādaya eva| tathā ca,
jāṭharāgnisaṃyogenāpi na madhurādirasavat svabhāvamete jahati| sarteḥ susthira
iti ghañi sāraśabdaḥ| tathā, anyebhyo mandasāndrādibhyo guṇebhyo rasādibhyo vā
gurvādayaḥ śaktyutkarṣavivartinaḥ| śakteḥ-sāmarthyasya, utkarṣaḥ-ādhikyam,
viśeṣeṇa varto-vivartaḥ,-viśeṣeṇa bhavanam, śaktyutkarṣasya vivartaḥ, sa
vidyate yeṣāṃ ta evam| kiñca, gurvādīnāṃ guṇānāṃ vyavahārāya-vyavahārārtham,
mukhyatvāt-anyebhyo guṇebhyo gurvādayaḥ pradhānabhūtā ityarthaḥ| tathā ca,
(ślo. 4)-"gurvādayo guṇā dravye pṛthivyādau rasāśraye|" ityuktam, na
madhurādayo guṇā iti| tasmāt gurvādīnāṃ guṇānāṃ vyavahāramukhyatvaṃ
rasādibhyaḥ| tathā, bahvagragrahaṇāt-bahugrahaṇādagragrahaṇācca, bahavo
dravyarasādayo gurvādibhirgṛhītā bhavanti| tathā cāyurvedaśāstreṣu rasādibhyo
gurvādīnāmagre grahaṇaṃ dṛṣṭam| yathā,-vātādidoṣaguṇanirūpaṇāyāṃ gurvādīnāmeva
pūrvaṃ grahaṇam, na rasādīnām| tathā ca, "tatra rūkṣo laghuḥ"
ityācāryo'paṭhadvāyvādilakṣaṇe (hṛ. sū. a. 1|11)| evaṃ
gurvādīnāmevāgragrahaṇāt gurvādiṣveva vīryākhyā'nvarthā-anugatārtheti
bhaṇyate|
Ā. rā. nanu, evaṃ rasādīnāmapi
vīryatvaprasaṅga ityāha-gurvādiṣviti| tena-carakeṇa, gurvādiṣveva vīryākhyā
varṇyate| kutaḥ? amvartheti kṛtvā| itiśabdo hetau| yatasteṣu kriyamāṇā
vīryasaṃjñā'nvarthā syāt| anvarthatvameva darśayati-samagretyādi| karaṇaṃ hi
vīryam| karaṇaṃ ca sādhakatamam| sādhakatamatvaṃ ca gurvādīnāmeva| kutaḥ?
samagraguṇasāratvāt| samagreṣu guṇeṣu madhye sthira (sāra)tvāt-cirasthāyitvāt,
śaktyutkarṣavivartanāt-utkṛṣṭaśaktitvāt, vyavahārāya mukhyatvāt-loke śāstre ca
mukhyatvena vyavahniyamāṇatvāt, bahnagragrahaṇāt-bahuguṇagaṇanāyāṃ
prathamagrahaṇāt| vipāke'pi sthiratvasya, prabhāve'pi śakyutkarṣasya,
mṛdukaṭhinādāvapi vyavahāramukhyatvasya, raseṣvapi bahvagragrahaṇasya darśanāt
caturṇāmupādānam|
ataśca viparītatvātsambhavatyapi naiva sā| vivakṣyate rasādyeṣu, vīryaṃ
gurvādayo hyataḥ||16||
Sa. ataḥ-asmācca kāraṇakadambakāt,
viparītatvāt-vaiparityena sthitatvāt, na rasādayo vīryam| tathā hi,-rasasya
sāratvaṃ nāsti, jāṭharānalasaṃyogavaśena rasāntarotpatteḥ| gurvādīnāṃ tu
jāṭharāgnisaṃyogavaśenāpi nānyathābhāvaḥ| tathā ca na rasasya
śaktyutkarṣavivartitvam,-yato rasasya gurvādyāhitaśaktereva svakarmaṇi
sāmarthyam| vyavahārāya yathā gurvādermukhyatvaṃ yathā ca bahvagragrahaṇaṃ
tathā prāgdarśitam| prabhāvaḥ-sarvātiśāyi dravyasvabhāvaḥ, tasya ca
kriyānirvartanasāmānye satyapi vīryasaṃjñā pūrvoktāddhetorna pravartate| evaṃ
vipākakarmaṇorapi cintyam| tasmāt rasādyeṣu sambhavatyapi-vidyamānā'pi,
asadrūpeva sā vīryasaṃjñā na vivakṣyate-norarīkriyate| ādau bhavaḥ-ādyaḥ|
digāditvādyat| rasa ādyo yeṣāṃ-prabhāvādīnāṃ, ta evaṃ teṣu| vīryamityādi|
hiśabdo yasmādarthe| yata evaṃ sā-vīryasaṃjñā, sambhavatyapi rasādiṣu
vaiparītyānna vivakṣyate, ato gurvādaya eva vīryam, na rasādayaḥ |
Ā. rā. etacca rasādiṣu nāstīti
darśayati-ataśceti| sā-vīryākhyā, rasādiṣu sambhavatyapi-vidyamānāpi, na
vivikṣyate, anudarā kanyetivat| kriyānirvartanasāmānyātsatyapi vīryatve
rasādayo vīryatvena na vyavahniyanta ityarthaḥ| kutaḥ? ato-hetucatuṣṭayāt,
viparītatvāt| siddhamarthamapanudati-vīryamiti| hi-sphuṭam, ataḥ-kāraṇāt,
gurvādaya eva vīryam| gurvādīnāmaṣṭānāṃ yogarūḍhā vīryasaṃjñeti bhāvaḥ|
uṣṇaṃ śītaṃ dvidhaivānye vīryamācakṣate----------|
---------------------------------------------------|17|
Sa. anya ācāryā uṣṇaṃ śītamiti
dviprakāraṃ vīryamācakṣate| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| dvidhaiva vīryam,
nāṣṭadheti|
Ā. rā. pūrvamatāparitoṣānmatāntaraṃ
darśayati-uṣṇaṃ śītamiti _ anye-suśrutādayaḥ, uṣṇaṃ śītaṃ ceti dvividhameva
vīryamācakṣate-vadanti|
--------------------------------------api ca| nānātmakamapi dravyamagniṣomau
mahābalau||17|| vyaktāvyaktaṃ jagadiva
nātikrāmati jātucit| -------------------------------------------|18|
Sa. api ceti nipātasamudāyo
yuktisamuccaye| te'pi sayuktikamevāhurityarthaḥ| tāmeva yuktiṃ
darśayannāha-nānātmakamapītyādi| nānāsvabhāvamapi dravyaṃ-sthāvarajaṅgamādyaṃ
cetanācetanam, agnīṣomau mahābalau-utkṛṣṭaśaktī, na jātu
kadācidatikrāmati-nollaṅghya vartate| avaśyaṃ hi dravyaṃ kiñcidāgneyaṃ
kiñcitsaumyam, ataḥ kiñciddravyamuṣṇavīryaṃ kiñcicchītavīryam| tathā ca muniḥ
(ca. sū. a. 26|84)- "na matsyān payasā sahābhyavahriyāt| ubhayaṃ
hyetanmadhuraṃ madhuravipākaṃ śītoṣṇatvāt viruddhavīryam,
viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya|" iti| atra
dṛṣṭāntamāha-vyaktāvyaktamityādi| vyaktaṃ cāvyaktaṃ ca vyaktāvyaktam,
nānātmakamapi jagat-trailokyaṃ kartṛ yathā vyaktaṃ cāvyaktaṃ ca nātikrāmati,
tathā dravyamagnīṣomāvityarthaḥ| vyaktaṃ-sthūlam, dṛśyamityarthaḥ| sāṅkhyānāṃ
tu mahadādi-vyaktam, avyaktaṃ-pradhānaṃ puruṣaśca|
Ā. rā. uktamatasyopapattimāha-api ceti,
nānātmakamiti| na kevalaṃ matamātramidam, yuktaṃ cedaṃ pūrvasmānmatāt, ityapi
cetyasyārthaḥ| nānātmakamapi-pṛthivyādyanekakāraṇamapi, dravyamagnīṣomau
jātucit-kadācidapi, nātikrāmati-taryorvaśe vartate, kiñcidāgneyatvāduṣṇaṃ
kiñcitsaumyatvācchītamiti dvidhaiva gatirityarthaḥ| kutaḥ? yatastau mahābalau|
ata eva sarvān guṇān gurvādayo'bhibhavanti| gurvādīnapyuṣṇaśītau| atra
dṛṣṭāntamāha-yathā viśvaṃ kartṛ vyaktāvyaktākhyabhedadvayaṃ nātikrāmati|
-------------------------------------------| tatroṣṇaṃ
bhramatṛḍglānisvedadāhāśupākitāḥ||18|| śamaṃ
ca vātakaphayoḥ karoti, śiśiraṃ punaḥ| hlādanaṃ jīvanaṃ stambhaṃ prasādaṃ
raktapittayoḥ||19||
Sa. tatra-tayoruṣṇaśītayormadhye,
uṣṇaṃ-uṣṇavīryaṃ, bhramādīn karoti| āśupākitāṃ-śīghrapākitvam| śiśiraṃ
punaḥ-śītavīryaṃ tu, hlādanādīn karoti|
Ā. rā. uṣṇaṃ lakṣyati-tatreti|
yadbhramādikaṃ karoti taduṣṇavīryam| āśupākitā-śīghrapākaḥ| śītaṃ
lakṣyati-śiśiramiti, hlādanamiti| yat hlādanādīn karoti tacchītavīryam|
hlādanaṃ-nirvṛttiḥ| jīvanaṃ mūrcchāpanayanādibhiḥ prāṇadhāraṇam|
stambhaḥ-svedāpanayanam| raktapittayoḥ prasādaṃ-nirmalatvam|
vīryādanantaraṃ vipākaṃ lakṣayati----- jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti
rasāntaram| rasānāṃ pariṇāmānte sa vipāka iti smṛtaḥ||20||
Sa. jāṭhareṇa-audaryeṇa, agninā
yogāt-saṃśleṣāt, yat rasānāṃ pariṇāmānte-jaraṇaniṣṭhākāle,
rasāntaraṃ-rasaviśeṣaḥ, udeti-upadyate, sa vipāka iti smṛto-munibhiḥ kathitaḥ|
Ā. rā. atha vipākaḥ| tatra vipākaṃ
lakṣayati-jāṭhareṇeti| rasānāṃ-rasavatāṃ dravyāṇāṃ, jāṭharāgninā saṃyogāt
yadrasāntaramutpadyate sa vipākaḥ| "ādau ṣaḍrasamapyannaṃ
madhurībhūtamīrayet|" (hṛ. śā. a. 3157) ityādyuktānāṃ madhurāmlakaṭupākānāṃ
vyāvṛttyarthamāha-pariṇāmānte,-āhārapariṇāmānte| te tu pariṇāmātprāgeva
utpadyante, iti teṣāṃ rasatvameva|
svāduḥ paṭuśca madhuramamlo'mlaṃ pacyate rasaḥ| tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ
prāyaśaḥ kaṭuḥ||21||
Sa. svāduḥ-madhuro guḍādiḥ,
paṭuḥ-lavaṇaḥ saindhavādiḥ, madhuraṃ [ yathā bhavati tathā ] kṛtvā pacyate
rasa iti sambandhaḥ| madhuramiti kriyāviśeṣaṇatvānnapuṃsakaliṅgam|
svāduḥsvāduvipāko, lavaṇo'pi svāduvipāka ityarthaḥ| amlo raso-dadhikāñcikādiḥ,
amlaṃ pacyate-amlavipāko bhavati| tiktoṣaṇakaṣāyāṇāṃ prāyaśaḥ kaṭurvipāko
bhavati| prāyaśograhaṇaṃ pūrvatrāpi yojanīyam| tena vrīhistho madhuro
raso'mlaṃ pacyata ityupapannam| tathā coktam (hṛ. sū. a. 6|10)-
"svāduramlavipāko'nyo vrīhiḥ" iti| tathā, harītakyā bhūyastvena yaḥ kaṣāyo
rasaḥ, sa madhurameva pacyate| tathā, kaṭuko rasaḥ śuṇṭhyārdrakapippalyādistho
madhuraṃ pacyate| tathā coktam (hṛ. sū. a. 6|153)- "kaṣāyā madhurā pāke" iti|
tathā (hṛ. sū. a. 6|163)- nāgaraṃ dīpanaṃ vṛṣyaṃ grāhi hṛdyaṃ vibandhanut|
rucyaṃ laghu svādupākaṃ " iti, "tadvadārdakam" iti| tathā (hṛ. sū. a. 6|161)-
"śleṣmalā svāduśītārdrā" ityārambha yāvat "svādupākā" iti| atra
kecidāhuḥ,-tiktakaṣāyayoreva kaṭuvipākatayā pittakartṛtvamāpadyata iti|
tadetadasat| śītavīryatvenaitayoḥ pittahartṛtvāt| vīryaṃ hi rasavipākau
vijayate| vakṣyati hi (ślo. 25)- "rasaṃ vipākastau vīryam" iti|
Ā. rā. vipākatraividhyamāha-svāduriti|
svāduḥ paṭuśca-madhuro lavaṇaśca, madhuraṃ pacyate,-pakvo madhuratvaṃ
yātītyarthaḥ| madhuramiti kriyāviśeṣaṇam| pacyata iti karmakartaryātmanepadam|
evamamlo raso'mlaṃ pacyate| tiktādīnāṃ trayāṇāṃ kaṭuko vipākaḥ|
madhurarasasyāpi vrīhervipāke'mlatvāt, lavaṇasyāpi sauvarcalasya
kaṭuvipākatvāt, amlatiktoṣaṇānāmapi dāḍimapaṭolapippalīnāṃ madhuratvāt,
kaṣāyasyāpi kulatthasyāmlavipākatvāt, prāyaśa ityuktam, matāntarasaṅgrahārthaṃ
ca| tatra dvau vipākāviti suśrutaḥ (sū. a. 40111)- "dravyeṣu pacyamāneṣu
yeṣvambupṛthivīguṇāḥ| nivartante'dhikāstatra pāko madhura iṣyate||
tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu| nivartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka
iṣyate||" iti| parāśarastu tiktakaṣāyayormadhuravipākamāha (saṃ.sū.a.
17)-"pākāstrayo rasānāmamlo'mlaṃ pacyate kaṭuḥ kaṭukam| catvāro'nye madhuraṃ,
saṃsṛṣṭarasāstu saṃsṛṣṭam|| kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ kaṭuko yeṣāṃ vipāka iti pakṣaḥ|
teṣāṃ pittavighāte tiktakaṣāyau kathaṃ bhavataḥ||' iti| ṣoḍhā pākastu saṅgrahe
nirastaḥ (sū.a. 17)- "yathārasaṃ jaguḥ pākān ṣaṭ kecittadasāmpratam|
yatsvādurvrīhiramlatvaṃ na cāmlamapi dāḍimam|| yāti tailaṃ ca kaṭutāṃ
kaṭukā'pi na pippalī| yathārasatve pākānāṃ na syādevaṃ viparyayaḥ||" iti|
rasairasau tulyaphalastatra dravyaṃ śubhāśubham| kiñcidrasena kurute karma
pākena cāparam||22|| guṇāntareṇa vīryeṇa
prabhāveṇaiva kiñcina| -------------------------------------------|23|
Sa.
rasaiḥ-jihvāvaiṣayikairmadhurāmlakaṭukaiḥ, vipākakālopalabhyo
madhurāmlakaṭukalakṣaṇo yo raso bhavati-asau, tulyaphalaḥ,-tulyaṃ-sadṛśaṃ,
phalaṃ yasya sa tulyaphalaḥ| etaduktaṃ bhavati,-abhyavahṛtasya madhurarasasya
jāṭharāgnisaṃyogavaśāt yat rasāntaraṃ phalatayā niṣpannaṃ tat rasaiḥ
sadṛśaphalam| phalagrahaṇenaitatpratipādayati,-phalopamameva vṛṣyādilakṣaṇaṃ
kāryasadṛśam, na tu kusumopamaṃ dehāhlādanādilakṣaṇaṃ kāryamiti|
evamamlādīnāmapi vyākhyeyam| tatretyādi| tatra-teṣu rasavīryavipākādiṣu
madhye, dravyaṃ kiñcicchubhāśubhaṃ-sadasatkarma, rasena kurute| yathā,-madhu
madhurakaṣāyarasatvena pittaṃ śamayati| kiñcidvipākena| yathā,-tadeva madhu
kaṭuvipākatayā kaphaṃ hanti| kiñcinna dravyaṃ
guṇāntareṇa,-anyonyaguṇavikṛtatvāt rasavipākato yaḥ sa guṇāntaro gurvādiḥ,
tena| yathā,-amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ śamayati raukṣyāt| kiñcina vīryeṇa| yathā
(saṅgrahe sū. a. 17)- "kaṣāyatiktaṃ mahatpañcamūlaṃ vātaṃ jayati, na tu
pittamuṣṇavīryatvāt|" kiñcina dravyaṃ prabhāveṇaiva śubhāśubhaṃ karma kurute|
yathā,-amloṣṇā surā kṣīraṃ vardhayati| nanu, yatra dravyāśritānāṃ rasādīnāṃ
virodhaḥ, tatraiṣāṃ kāryaniṣpattau samaśaktitvaṃ na vā ?
ityāśaṅkānivṛttyarthamāha-
Ā. rā. trayāṇāṃ pākānāṃ
lakṣaṇamāha-rasairiti| asau-trividho vipākaḥ, yathāsvaṃ
rasaiḥ-madhurāmlakaṭukaiḥ, tulyaphalaḥ-tulyakāryo jñeyaḥ| madhurasya rasasya
kāryaṃ dṛṣṭvā madhuraḥ pāko lakṣaṇīyaḥ| evamamlasyāmlaḥ kaṭukasya kaṭukaḥ|
dravyādīnāṃ pṛthak prayojakatvamāha-tatra dravyamiti|
guṇāntareṇa-rasāvdyatiriktena gurvādinā guṇena| etadeva rasādīnāmapi guṇatvaṃ
jñāpayati| tena "palāṇḍustadguṇairnyūnaḥ" (hṛ. sū.a. 6/112) ityādiprayogā
upapannāḥ| prabhāveṇa-ātmanaiva| dravyasyātmā-prabhāvaḥ| tathā ca suśrutaḥ
(sū.a. 40/14)-"taddravyamātmanā kiñcitkiñcidvīryeṇa sevitam|
kiñcidrasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti ca||" iti| śubhaṃ-doṣaśamanaṃ karma,
aśubhaṃ-doṣakopanam| kiñcidparaṃ kiñcaneti trayaṃ kartṛkarmaviśeṣaṇam| yadā
bahūni dravyāṇi ekameva karma kurvanti tadā-kartṛviśeṣaṇam, yadaikameva
dravyaṃ bahūni karmāṇi tadā-karmaviśeṣaṇam| etaccodāhṛtaṃ saṅgrahe (sū.a.
17)-"tatra yanmadhuraṃ rasavipākayoḥ śītavīryaṃ ca dravyaṃ, yaccāmlaṃ
tayoruṣnavīryaṃ ca, yadvā kaṭukaṃ, teṣāṃ yathāsvaṃ rasādibhyaḥ prāyo guṇān
doṣakopanaśamanatvaṃ ca vidyāt| tadyathā-kṣīramadirāmaricādīnām|
rasādisaṅkareṇa tvanyathātvam| yathā-madhu madhuraṃ śleṣmāṇaṃ śamayati
kaṭuvipākitayā, sakaṣāyatvādraukṣyācca vātaṃ janayati śītavīryatvācca| tathā,
yavo'pi| ānūpaudakapiśitaṃ śītamapi pittaṃ karoti, uṣṇavīryatvat| tathā tailaṃ
kaṭuvipākitayā ca vipākata eva baddhaviṇmūtram| amlaṃ kāñjikaṃ kaphaṃ jayati,
tīkṣṇoṣṇatvāt| kapitthaṃ tu raukṣyātkapham, pittaṃ ca śītavīryatvāt| āmalakaṃ
pittaṃ śītavīryatvāt svādupākitayā ca, kaphaṃ raukṣyāllāghavācca,
śaityaraukṣyalāghāvaistu na vātam| lavaṇaṃ saindhavaṃ svādupākatayā pittaṃ
jayati, lāghavāt kapham| kaṭukā'pi śuṇṭhī snehauṣṇyasvādupākatayā vātaṃ
jayati, pippalī ca, laśuno'pi snehauṣṇyagauravaiḥ, palāṇḍuśca| sa tu
snehagauravābhyāṃ janayati śleṣmāṇam, vṛddhaṃ ca mūlakaṃ svādupākatayā| tiktā
pittaṃ jayati| tiktā api vyāghrīviśalyārkavāruṇya uṣṇavīryatvāt pittaṃ
janayanti| kaṣāyatiktaṃ mahat pañcamūlaṃ vātaṃ jayati, na tu pittam,
uṣṇavīryatvāt| kaṣāyāḥ kulatthāścāmlapākatayā ca|
ityetannidarśanamātramuktam|" iti|
--------------------------------------------| yadyaddravye rasādīnāṃ
balavattvena vartate||23||
abhibhūyetarāṃstattatkāraṇatvaṃ prapadyate| viruddhaguṇasaṃyoge bhūyasā'lpaṃ
hi jīyate||24||
Sa.
rasādīnāṃ-rasavīryavipākaprabhāvānāṃ madhye, yat-rasādivastu,-raso vā vīryaṃ
vā vipāko vā prabhāvo vā, balavattvena-baliṣṭhatayā, dravye
vartate-avatiṣṭhate, tat-vastujātam, itarān-abaliṣṭhān,
abhibhūya-viphalīkṛtya, kāraṇatvaṃ prapadyate,-karmakaraṇe
kāraṇatāmāsādayatītyarthaḥ| ata idamāha-viruddhetyādi| hi-yasmāt,
viruddhaguṇasaṃyoge-saṃhatībhāve sati, yadalpaṃ vastu tat bhūyasā-balavatā,
jīyate-abhibhūyate| guṇaśabdena cātra rasādayo gṛhyante, na pāribhāśikā
gurvādayo'prakṛtatvāt| viruddhaguṇasaṃyoga ityatra
viruddhaguṇasamavetadravyasaṃyoga iti bodhyam, na viruddhaguṇasaṃyoga iti| na
hi guṇānāṃ saṃyogo vaktuṃ yujyate, kiṃ tarhi ? dravyāṇām| tathā ca muniḥ (ca.
vi. a. 1|28)- "saṃyogastu dvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ|" iti|
virodhaśca dvividhaḥ,-svarūpataḥ kāryataśca| svarūpavirodho yathā,-gurulaghvoḥ
śītoṣṇayośca| kāryato yathā,-vāyau jetavye rūkṣoṣṇadravyasaṃyogopayogaḥ| atra
hi yo guṇānāṃ virodhaḥ, sa kāryeṇa| tatra yadalpaṃ vastujātaṃ tat bhūyasā
vastujātenābhibhūyate| tatra yathā,-kṣīraṃ śītavīryamapi
madhurarasahetukasnehagauravādibhiḥ sahāyabāhulyādvātaśamanākhyaṃ kāryaṃ
karoti, na punaḥ svakāryaṃ vātaprakopākhyam| yatra tu dravye
rasādīnāmutkarṣāsambhavaḥ parasparaṃ sāmyam, tatra kasya kāryakāraṇatvam ?
ityāha-
Ā. rā. satsvapi sarveṣvekasyaiva
prayojakatve hetumāha yadyaditi| balavattvena-balādhikyena| balaṃ ca
dvividhaṃ,- kṛtrimamakṛtrimaṃ ca| mātrādhikyena sahāyasampattyā ca
kṛtaṃkṛtrimam, svābhāvikaṃ-akṛtrimam|
rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānyapohati| balasāmye rasādīnāmiti
naisargikaṃ balam||25||
Sa. rasaṃ-madhurādiṣaḍvidham, vipākaḥ
kartā apohati-kāryakaraṇe kuṇṭhayati| yathā,-madhuro madhuni rasaḥ kaṭunā
vipākenābhibhūyate, ata eva pavanaśamanākhyaṃ kāryaṃ madhurarasahetukaṃ na
karoti, api tu vātaprakopanākhyaṃ kaṭuvipākahetukameva karoti|
tau-rasavipākau, vīryaṃ kartṛbhūtamapohati| yathā,-mahiṣāmiṣe sthitau
madhurarasavipākāvuṣṇavīryākhyaṃ kartṛ abhibhavati, ata eva tanmāṃsaṃ
pittādidūṣaṇam, anyathā svādurasavipākitvāt pittaśamakameva syāt| prabhāvastu
trīṇyapi rasādīni vijayate| yathā,-amlarasavipākoṣṇavīryā surā kṣīraṃ
janayati| balasāmye iti-īdṛśam, rasādīnāṃ naisargikaṃ balaṃ,-svābhāvikī
śaktiḥ| etaduktaṃ bhavati,-rasaṃ samabalamapi vipāko'pohati, rasavipākau ca
samabalāvapi vīryaṃ svabhāvādapohati, etāni ca samabalānyapi
prabhāvo'pohatīti| nanu, dravyarasavipākavīryāṇi karmānumānena
yathāsvarūpāṇyevāvagacchāmaḥ| prabhāvasya tu na jñāyate kīdṛśaṃ karma ? ityata
āha-
Ā. rā. tatra svābhāvikaṃ
balamāha-rasamiti| taurasavipākau| tāni-rasavipākavīryāṇi| apohati-jayati|
balasāmye-kṛtrimabalatulyatve, yatra rasavipākayostulyamātratvaṃ
tulyasahāyatvaṃ ca tatra rasādvipāko balī, mātrāsahāyavaiṣamye tu yo
mātrādhikaḥ sahāyādhiko vā sa balītyarthaḥ| evaṃ vīryādiṣvapi vācyam| saṅgrahe
tu (sū. a. 17)- viruddhā api cānyonyaṃ rasādyāḥ kāryasādhane| nāvaśyaṃ
syurvighātāya guṇadoṣā mitho yathā|| rasavīryaprabhṛtayo
bhūtotkarṣāpakarṣataḥ| ekarūpā virūpā vā dravyaṃ samadhiśerate|
mādhuryaśaityapaicchilyasnehagauravamandatāḥ| saha vṛttyā sthitāḥ kṣīre na
tvānūpaudakāmiṣe|| guṇā dravyeṣu ye coktāsta eva tanudoṣayoḥ|
sthitivṛddhikṣayāstasmātteṣāṃ hi dravyahetukāḥ| rasaṃ vidyānnipātena
tenādhivasanena ca| vīryaṃ vipākaṃ dravyāṇāṃ karmaṇaḥ pariniṣṭhayā||
madhuraskandhanirddiṣṭaghṛtatailaguḍādiṣu| guṇā''svādvādibhedena rasaṣaṭkaṃ na
yujyate|| astu bhedādasahvayātvamaikyaṃ vā''svādalakṣaṇāt|
bhūtotkarṣāpakarṣeṇa bhedo yo'lpena kalpyate|| saṅkīrṇatvāt phale cāsau
tulyatvānna vivikṣyate| gurvādīnāṃ viśeṣe'pi svajāteranatikramāt||
saṅkhyābhedo yathā nāsti rasānāmapi sa kramaḥ| dṛṣṭaṃ mukhopalepādi yatsarveṣu
ghṛtādiṣu|| na ca taddāḍimādyeṣu ṣaḍevāto rasāḥ smṛtāḥ| ānantyaikatvayośca
syānna vicitrārthatantraṇam|| gurvādyā vīryamucyante śaktimanto'nyathā guṇāḥ|
paṭusāmarthyahīnatvādguṇā dvādaśa te guṇāḥ||" iti|
rasādisāmye yat karma viśiṣṭaṃ tat prabhāvajam|
------------------------------------------------|26|
Sa. dvayordravyayo
rasādīnāṃ-rasavīryavipākānāṃ sāmye sati, yadekaṃ dravyamanyatkarma kurute,
anyatpunaranyadviśiṣṭaṃ karma, tat prabhāvajaṃ-prabhāvājjātamiti jñeyam|
ayamasya dravyasya prabhāva iti viśiṣṭakarmakaraṇānniścīyata ityarthaḥ| nanu,
prabhāvaḥ ka ucyate ? iti cet brūmaḥ| rasavīryavipākādiguṇātiśāyī dravyasya
svabhāvo yaḥ, sa prabhāvaḥ| uktaṃ ca-"rasavīryavipākādiguṇātiśayavānalam|
dravyasvabhāvo nirdiṣṭo yaḥ prabhāvaḥ sa kīrtitaḥ||" iti| atra
nidarśanārthamāha-
Ā. rā. atha prabhāvaḥ| prabhāvaṃ
lakṣayati-rasādisāmya iti| dvayordravyayo rasādisāmye satyapyekasya
yadviśiṣṭaṃ karma dṛśyate, tatprabhāvajam| tatra yo dravyadharmo hetuḥ, sa
prabhāva ityarthaḥ|
----------------------------------------------| dantī rasādyaistulyā'pi
citrakasya virecanī||26|| madhukasya ca
mṛdvīkā, ghṛtaṃ kṣīrasya dīpanam|
----------------------------------------------|27|
Sa. citrakasya
rasavīryavipākaistulyā'pi danti rasādibhyo'tiśāyidravyasvabhāvayogādvirecanī,
na citrakaḥ, citrakatvāt| madhukasya ca mṛdvīkā tulyā'pi
rasādibhyo'tiśāyidravyasvabhāvayogāt mṛdvīkā virecanī, na madhukam| ghṛtaṃ
kṣīrasya rasādibhistulyamapi ghṛtaṃ dīpanam, na punaḥ kṣīram| anye
prabhāvalakṣaṇamanyathā''ha-prativastu svasaṃjñāpravṛttinimittalakṣaṇo yo
dharmastvatalādipratyayapratītisamadhigamyaḥ sa prabhāvaḥ| tantrāntare
coktam-"vastūnāṃ yaḥ svasaṃjñāyāḥ pravṛttau kāraṇe smṛtaḥ|
tvatalādiprabodhyaśca prabhāva iti sa smṛtaḥ||" iti| evaṃ ca dantītvāddantyā
virecanakāritvaṃ prabhāvaḥ, citrakasya citrakatvādavirecanakāritvaṃ prabhāvaḥ,
evaṃ mṛdvīkātvānmṛdvīkāyā virecanakāritvaṃ prabhāvaḥ, ityādi sakalapadārtheṣu
bodhyam| sāmānyaviśeṣābhyāṃ yataḥ sakalaṃ vyāptam, ato granthakāra idamāha-
Ā. rā. prabhāvamudāharati-dantīti|
rasādaya uktāśvarakeṇa (sū. a. 26/70)- "kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako
mataḥ| tadvaddantī prabhāvāttu virecayati" sā naram||" iti| madhumamṛdvīkayoḥ
kṣīraghṛtayośca madhurarasapākatvena śītavīryatvena ca sāmye'pi mṛdvīkaiva
virecanī na madhukam, ghṛtameva dīpanaṃ na kṣīram| saṅgrahe tvanyadapyudāhṛtam
(sū.a. 17)-"kaṭupākarasasnigdhagurutvaiḥ kaphavātajit| laśuno vātakaphakṛnna
tu taireva yadguṇaiḥ|| mitho viruddhān vātādīn lohitādyā jayanti yat| kurvanti
yavakādyāśca tatprabhāvavijṛmbhitam|| śirīṣādi viṣaṃ hanti svapnādyaṃ
tadvivṛddhaye| maṇimantrauṣadhīnāṃ ca yatkarma vividhātmakam||
śalyākarṣaṇapuṃjanmarakṣāryudhavaśādikam| darśanādyairapi viṣaṃ yanniyacchati
cāgadaḥ|| virecayati yaddṛṣyamāśu śukraṃ karoti vā| ūrdhvādhobhāgikaṃ yacca
dravyaṃ yacchamanādikam|| mātrādi prāpya tattacca yatprapañcena varṇitam|
tacca prabhāvajaṃ sarvamato'cintyaḥ sa ucyate|| rasena vīryeṇa guṇaiścakarma
dravyaṃ vipākena ca yadvidadhyāt| sadyo'nyathā tat kurute
prabhāvāddhetoratastasya na gocaro'sti||" iti|
---------------------------------------------| iti sāmānyataḥ karma
dravyādīnāṃ, punaśca tat||27||
vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate|
---------------------------------------------|28|
Sa. iti-prakāre, anena prakāreṇa
dravyarasavīryādīnāṃ sāmānyena karma vyākhyātam, na viśeṣeṇa| yaireva
mahābhūtai rasavīryādayo dravyāśritā ārabdhāḥ, taireva
tathābhūtaistadāśrayamapi dravyam| ataḥ sāmānyataḥ karma dravyādīnāmuktam|
sāmprataṃ viśiṣṭaṃ karma pratidravyaṃ vaktumidamāha-punaśca taditi|
tat-sāmānyoktaṃ karma dravyarasādīnāṃ sambandhi, punarbhidyate-viśiṣyate| kena
? ityāha-vicitretyādi| vicitrāśca te pratyayāśca
vicitrapratyayāḥ,-nānākārasanniveśaviśeṣayuktāni mahābhūtāni, pratisattvaṃ
prāktanaśubhāśubhakarmaprerito vicitro mahābhūtapariṇāma ityarthaḥ|
vicitrapratyayārabdhaṃ ca taddravyaṃ ca, tasya bhedo-viśeṣaḥ, tena
vicitrapratyayārabdhadravyabhedena, tat-sāmānyoktaṃ karma dravyādīnāṃ,
bhidyate-nānātvena sampadyate| dravyāśritatvādrasādīnāmapi yatkarma tadapi
dravyabhedena bhidyate| nanu, sarvamapi deśakālādivaśādvicitrapratyayārabdham,
parasparavailakṣaṇyāddravyāṇām| parasparavailakṣaṇye caiṣāṃ
vicitrapratyayārabdhatvameva kāraṇam| yadvaśādanyadidaṃ dravyamiti
rūparasavīryavipākādibhinnamutpadyate, tathā pratibhāsate ca| tatkinnu ?
"vicitrapratyayārabdhadravyabhedena bhidyate|" iti| atrācakṣmahe| satyametat,
kintu viśiṣṭadravyasya saṅgrahārthaṃ vicitrapratyayārabdhamiti viśeṣaṇaṃ
śāstrakṛtā kṛtam| yasya bhedena dravye rasavīryādīnāṃ yatsāmānyoktaṃ karma
tadbhidyate| yasmin dravye rasādīnāmanyāni mahābhūtānyārambhakāṇi dravyasya
cārambhakāṇyaparāṇi, taddravyaṃ vicitrapratyayārabdham| tadevaṃ dravyāṇāṃ
dvaividhyam| yataḥ kāniciddravyāṇi yaireva mahābhūtairyathāvidhai rasādaya
ārabdhāḥ, taireva tathāvidhairmahābhūtaistadāśrayāṇyapi dravyāṇyārabdhāni|
tāni rasādisamānapratyayārabdhānyucyante| tāni ca yathāyathaṃ tatkarma
rasādyanuguṇaṃ sāmānyāt kurvate| yathā,-kṣīrekṣuśarkarādīni|
kānicitpunastadāśritarasādisamārambhakamahābhūtānyanyāni
tadāśrayadravyārambhakāṇyanyāni ca mahābhūtāni, tairārabdhāni tāni
vicitrapratyayārabdhāni dravyāṇi| etaduktaṃ
bhavati,-rasādīnāmārambhakāṇyanyāni dravyasya cārambhakāṇyanyathābhūtāni
mahābhūtāni, nobhayatraikarūpāṇīti| tāni ca yathāyathaṃ rasādyanuguṇaṃ karma
na kurvanti, bhinnatvāddhetubhāvasya| tathā hi,-rasādīnāmārambhe'nyo
heturanyaśca tadāśrayadravyārambha iti| yathā,-makuṣṭhayavamatsyasiṃhādīni|
etāni hi yathārasaṃ na vīryavipākakarma kurvanti, vicitrapratyayārabdhatvāt|
itthaṃ yāni rasādisamānapratyayārabdhāni dravyāṇi bahūnyapi teṣāṃ rasopadeśena
karma nirdeṣṭuṃ śakyate| ata eva hetoḥ ṣaṇṇāṃ rasānāṃ yo guṇanirdeśaḥ, tasya
sārthakatvam| rasopadeśamantareṇa hi bahutarāṇāṃ dravyāṇāṃ samānarūpāṇāṃ
kṣīrekṣvādīnāṃ karma vaktuṃ sukhena śakyate| yāni tu vicitrapratyayārabdhāni
dravyāṇi teṣāṃ pratidravyaṃ karmopadeśaṃ vinā yathāyathaṃ karma vaktuṃ na
śakyate|
Ā. rā. adhyāyārthamupasaṃharati-iti
sāmānyata iti| dravyādīnāṃ prabhāvāntānām| sāmānyoktaṃ karmāpavadati-punaśva
taditi| tat-sāmānyoktaṃ karma, bhidyate-viśiṣyate, anyathā kriyata ityarthaḥ|
kena ? vicitrapratyayārabdhadravyabhedena, vicitrāḥ-parasparavilakṣaṇāḥ,
pratyayāḥ-kāraṇabhūtā mahābhūtasaṅgātāḥ, tairārabdhaṃ yadddravyaṃ tasya
bhedo-dravyāntaraviśiṣṭatvam, tena| pārthivādyavāntarasāmānyabhedasya
pūrvamuktatvāt punastadityuktam| etaduktaṃ bhavati,-kvacciddravye yādṛgeva
bhūtasaṅghāto dravyasyārambhakaḥ, tadṛgeva rasādīnām|
tatsamānapratyayārabdham, tatsāmānyaguṇānnātikrāmati|
kvacidanyādṛgbhūtasaṅghāto dravyasyārambhako'nyādṛgrasasyānyādṛk guṇasyetyādi,
tadvicitrapratyayārabdham, tatsāmānyaguṇānatikrāmati | tadarthe
dravadravyānnasvarupavijñānīyādyārambhaḥ |
etadudāharaṇārthaṃ granthakṛdāha----- svādurguruśca godhūmo
vātajidvātakṛdyavaḥ|28| uṣṇā matsyāḥ payaḥ śītaṃ kaṭuḥ siṃho na śūkaraḥ|
281/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne dravyādivijñānīyo nāma navamo'dhyāyaḥ|1|
Sa. svādurasopeto guruguṇayuktaktaśca
godhūmo madhurarasopadiṣṭaṃ vātajittvaṃ yat karma tat karoti,
samānapratyayārabdhatvāt| yavastu svādurasopeto guruguṇayuktaktaśca godhūmo
madhurarasopadiṣṭaṃ yadvātajittvaṃ karma tanna karoti, api tu vātakṛttvameva
karoti, vicitrapratyayārabdhatvāt| matsyaḥ svādurasopeto guruguṇopetaśca na
madhurarasopadiṣṭaḥ śītavīryaḥ, kiṃ tarhi ? uṣṇavīryaḥ,
vicitrapratyayārabdhatvāt| kṣīraṃ ca svādurasopetaṃ guruguṇayuktaṃ ca
madhurarasopadiṣṭaṃ śītavīryam, samānapratyayārabdhatvāt| svādurasayukto
guruguṇayuktaśca siṃho na yathārasaṃ madhuravipākaḥ, kiṃ tarhi ? kaṭuko
vipāke, vicitrapratyayārabdhatvāt| śūkaro madhurarasayukto guruguṇopetaśca
yathārasaṃ madhuravipāka eva, samānapratyayārabdhatvāt| evaṃ yāni
samānapratyayārabdhāni dravyāṇi teṣāṃ rasopadeśenaiva guṇā nirdiṣṭā bhavanti|
tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 23|48)- "śītaṃ vīryeṇa yaddravyaṃ madhuraṃ
rasapākayoḥ| tayoramlaṃ yaduṣṇaṃ ca yaccoktaṃ kaṭukaṃ tayoḥ|| teṣāṃ
rasopadeśena nirdiṣṭo guṇasaṅgrahaḥ| vīryato'viparītānāṃ pākataścopadekṣyate||
yathā payo yathā sarpiryathā vā cavyacitrakau| evamādīni cānyāni
nirdiśedrasato bhiṣak||" iti| bāhulyena ca rasādisamānapratyayārabdhānyeva
dravyāṇīti cetasi kṛtvā''cāryo'vocat| yathā (ślo.4)- "gurvādayo guṇā dravye
pṛthivyādau rasāśraye| raseṣu vyapadiśyante sāhacaryopacārataḥ||" iti| ata eva
ca bahutarāṇi dravyāṇi rasādisamānapratyayārabdhāni, ato rasopadeśavyāptyā
tāni nirdeṣṭuṃ śakyante, nānyathā| vicitrapratyayārabdhāni punaḥ katipayānyeva
dravyāṇi, tāni pratidravyamevopadiśyante| muninā'pyayamartho yuktyavoktaḥ|
yathā (ca. sū. a. 23|59)- "madhuraṃ kiñciduṣṇaṃ syātkaṣāyaṃ tiktameva ca|
yathā mahatpañcamūlaṃ yathā cānūpamāmiṣam|| lavaṇaṃ saindhavaṃ
noṣṇamamlamāmalakaṃ yathā| arkaguruguḍūcīnāṃ tiktānāṃ coṣṇamucyate||
kiñcidamlarasaṃ grāhi kiñcidamla bhinatti ca| yathā kapitthaṃ saṅgrāhi bhedi
cāmalakaṃ yathā|| pippalīnāgaraṃ vṛṣyaṃ kaṭu cāvṛṣyamucyate| kaṣāyaḥ
stambhanaḥ śītaḥ so'bhayāyā mato'nyathā| tasmādrasopadeśena na sarvaṃ
dravyamādiśet|" iti| ye ca rasasaṃyogā vakṣyamāṇāste
rasādisamānapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpairmithaḥ
kalpanīyāḥ, na tu
vicitrapratyayārabdhairmadhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarūpaiḥ| yasmātteṣāṃ na
yathāśāstranirūpitā rasavīryavipākādayo vidyante, vicitrapratyayārabdhavāt|
[ato rasopadeśavyāptyā tairdravyaiste rasasaṃyogāḥ kalpayituṃ na yujyante|]
ayaṃ rasasaṃyogabheda evaṃguṇo'yamevaṃguṇaḥ, evaṃguṇatvāccāmuṣminviṣaye yojya
etasminviṣaye cāyamiti nirdeṣṭuṃ na śakyate, anirjñātasvarūpatvāt| na hi
vicitrapratyayārabdhairye rasasaṃyogāḥ kriyante, teṣāṃ svarūpaṃ
kathamapyavadhārayituṃ śakyate| api ca, samānapratyayārabdhairye saṃyogāḥ
kalpyante, teṣāṃ saṃyogināṃ vīryati yo virodhaḥ śītoṣṇalakṣaṇaḥ, sa na doṣāya|
ye tu vicitrapratyayārabdhaiḥ saṃyogāḥ kalpyante, teṣāṃ saṃyogināṃ yaḥ
śītoṣṇalakṣaṇo virodhaḥ, sa doṣāyeti vedyam| anyathā
rasālāpānakādīnāmanekadravyakṛtānāmanabhyavahāra eva prāpnuyāt| tathā,
trayastriṃśadvargā ye vakṣyamāṇāsteṣu yadayaugikaṃ tajjahyāt yaugikaṃ
tvanuktamapi yuñjyāditi yadvakṣyate tatra rasādisamānapratyayārabdhameva
yojyam, na vicitrapratyayārabdham| tasya rasavīryavipākānāṃ niścayasya
kartumaśakyatvāt| tasmādityādi| yata evaṃ vicitrapratyayārabdhaṃ vicitrarūpam,
tasmādrasopadeśena na tatsarvaṃ dravyamādiśet, api tu
rasādisamānapratyayārabdhameva dravyaṃ rasopadeśena nirdiśediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dravyādivijñānīyādhyāyo navamaḥ samāptaḥ||
9||
Ā. rā. dravyabhedamudāharati-svāduriti|
yavagodhūmayormatsyapapayasoḥ siṃhaśūkarayośca svādutvagurutvābhyāṃ
tulyatve'pi yavamatsyasiṃhānāṃ vicitrapratyayārabdhatvāt vātala
prabhāvatvoṣṇavīryatvakaṭuvipākitvāni svādutvagurutvaviparītāni|
godhūmapayaḥśūkarāṇāṃ tu samānapratyayārabdhatvāt
vātaghnaprabhavatvaśītavīryatvamadhuravipākitvāni
svādutvagurutvayoraviparītāni| vātajittvavātakṛttvābhyāṃ tatkāraṇabhūtau
prabhāvau lakṣyete| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dravyādīnāṃ prakaraṇaṃ
sāmastyena nirūpitam|| 9||