Sa. pūrvasminnadhyāye (ślo. 12)- "rasān
bhedairuttaratropadekṣyate" ityuktam, atastān rasabhedān vaktuṃ
rasabhedīyādhyāyaṃ brūte-
athāto rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2||
Sa. rasānāṃ bhedo rasabhedaḥ, tasmai
hito rasabhedīyaḥ, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ-kathayiṣyāmaḥ| "rasanārtho rasaḥ"
iti muniḥ (ca. sū. a. 1|63)| tathā, abyoniḥ, apāmeva rasavattvāt| tathā ca
muniḥ (ca. sū. a. 25|13)- "āpo hi rasavatyaḥ" iti| apāṃ cātryaktarasatvāt
prativyaktyanyādṛśo'nyādṛśo rasānāṃ mahābhūtavailakṣaṇyaja āsvāda āsvādyate|
tathā ca, madhurarasādhiṣṭhatānāṃ kṣīradrākṣekṣuśarkarādīnāṃ
prativyaktyanyādṛśo'nyādṛśo madhurarasāsvāda upalabhyate, na tvekarūpaḥ|
evamamlānāmāranālakolāmlīkādīnāmapi pratidravyamanekarūpa āsvādaviśeṣa
upalabhyate, na tveka eva|
Ā. rā. rasabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte atheti| yataḥ pūva'dhyāye (ślo.12)-"raso
bhedairuttaratropadekṣyate" ityuktam| ata evāyaṃ rasabhedīyaḥ|
pūrvaṃ ca pratyapādi 'ṣaḍeva rasāḥ' iti| tāneva lakṣayati-
kṣmāmbhognikṣmāmbutejaḥ khavāyvagnyanilagonilaiḥ| dvayolbaṇaiḥ
kramādbhūtairmadhurādirasodbhavaḥ||1||
Sa.
pṛthivyādibhirmahābhūtairdvayolbaṇaiḥ-hyādhikaiḥ, kramāt-paripāṭyā,
yathāsaṅkhyamityarthaḥ, madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ
rasānāmudbhavo-abhinivṛttirbhavati| dvayamulbaṇaṃ yeṣu bhūteṣu tāni
dvayolbaṇāni, taiḥ dvayolbaṇaiḥ| dvayolbaṇaśabdopādānācca dravyavadrasasyāpi
pāñcabhautikatvamiti pratipādayati| katamat punarbhūtadvayaṃ katamasmin
rase'dhikamārambhakaṃ syāditi yathāsaṅkhyena darśayannāha-kṣmāmbha ityādi|
bhūmijalābhyāmadhikābhyāṃ madhuraḥ, kṣmāgnibhyāmamlaḥ, ambvagnibhyāṃ lavaṇaḥ,
khavāyubhyāṃ tiktakaḥ. agnivāyubhyāṃ kaṭukaḥ, kṣmānilābhyāṃ kaṣāyaḥ| nanu,
yathā bhūmitoyādhikyānmadhuraḥ, evamambuvāyvādhikyādanyo bhūmyākāśādhikyādanya
ityevamādivikalpairasaṅkhyeyarasaprasaṅgaḥ prāpnoti| atrocyate|
svabhāvādadoṣaḥ| eṣāṃ bhūmyākāśādīnāmīdṛśaḥ svabhāvo yatkenacideva
bhūtādhikyena vyavasthitāni bhūmyādīni rasāntarotpādanasamarthāni bhavanti, na
sarveṇeti|
Ā. rā. tatra
rasānāmutpattimāha-kṣmāmbhognīti| pṛthivyudakābhyāmulbaṇābhyāṃ
madhurarasasyotpattiḥ, tejaḥpṛthivībhyāmamlasya, udakatejobhyāṃ lavaṇasya,
vāyvākāśābhyāṃ tiktasya, tejovāyubhyāṃ kaṭukasya, vāyupṛthivībhyāṃ kaṣāyasya|
nanu, svalakṣaṇaṃ vinā'nukto rasaviśeṣaḥ kathaṃ jñāyatām ? iti
tallakṣaṇārthamāha---------------- teṣāṃ vidyādrasaṃ svādu yo
vaktramanulimpati| āsvādyamāno dehasya hlādano'kṣaprasādanaḥ||2||
priyaḥ pipīlikādīnām-----------------------|
--------------------------------------------|3|
Sa. teṣāṃ-rasānāṃ madhye, ya
āsvādyamāno vaktramanulimpati-mukhopadehaṃ janayati, tathā dehasya
hlādanaḥ-āśvāsakaḥ, tathā'kṣāṇāṃ-indriyāṇāṃ, prasādanaḥ-prasannatvakṛt, tathā
pipīlikādīnāṃ priyaḥ, taṃ madhuraṃ jānīyāt| pipīlikādīnāṃ priya
etenaitaddarśayati,-pramehādiṣu mūtratvagādau pipīlikopasarpaṇāt
mādhuryānumānaṃ kṛtvā madhumehatvādi jñāyate| āsvādyamāna ityuttaratrāpi
yojyam|
Ā. rā. atha rasalakṣaṇam| tatra
madhuraṃ lakṣayatiteṣāmiti| upalimpati-picchilādiguṇasāhacaryāt| dehasya
hlādanaḥ-priyatamatvātsarvaśarīrāpyāyanaḥ| akṣaprasādanaḥ
indriyavaimalyakaraḥ| ādiśabdānmakṣikādayaḥ|
-------------------------amlaḥ kṣālayate mukham| harṣaṇo
romadantānāmakṣibhruvanikocanaḥ||3||
Sa. amlo rasa āsādyamāno mukhaṃ
kṣālayate-srāvayati| tathā, romadantānāṃ harṣaṇaḥ-"hṛṣu alīke" alīkakārī,
udvejaka ityarthaḥ| tathā, akṣibhruvanikocanaḥ, akṣiṇī ca bhruvaucākṣibhruvam,
acaturādisūtre nipātitam|
Ā. rā. amlaṃ lakṣayati-amla iti|
kṣālayateprakṣālayate| romaharṣaṇaḥ-romāñcakṛt|
dantaharṣaṇo-dantakāryākṣamatvakṛt| akṣibhruvanikocanaḥ-akṣṇorbhruvośca
saṅkocakaḥ|
lavaṇaḥ syandayatyāsyaṃ kapolagaladāhakṛt|
---------------------------------------------|4|
Sa. lavaṇo raso mukhaṃ syandayati|
tathā, kapolayorgale ca dāhaṃ karoti| annasya rocana
itīhātiprasiddhatvānnoktam| saṅgrahe tu spaṣṭārthamuktam| yathā (sū. a. 18)-
"kaṇṭhakapolaṃ vidahati, annaṃ prarocayati|" iti|
Ā. rā. lavaṇaṃ lakṣayati-lavaṇa iti|
----------------------------------------------------| tikto viśadayatyāsyaṃ
rasanaṃ pratihanti ca||4||
Sa. tikto mukhaṃ
viśadayati-apaicchilyayuktaṃ karoti| rasanendriyaṃ ca
pratihanti-anyarasagrahaṇaśaktiṃ nāśayatītyarthaḥ|
Ā. rā. tiktaṃ lakṣayati-tikta iti|
viśadayatiapaicchilyaṃ karoti| rasanāṃ pratihanti-jihvāṃ kuṇṭhati|
udvejayati jihvāgraṃ kurvaṃścimicimāṃ kaṭuḥ| srāvayatyakṣināsāsya kapolau
dahatīva ca||5||
Sa. kaṭurāsvādyamāno
jihvāgramudvejayati-sodvegaṃ karoti| cimicimāṃ
kurvan-dahanajvālāsaṃsparśādivākṣyādi srāvayati| gaṇḍau ca dahatīva|
Ā. rā. kaṭukaṃ lakṣayati-udvejayatīti|
agragrahaṇaṃ sambandhamātra evodvejakatvāt| cimicimāṃ-sarṣapalipta iva
duḥkhānubhavam|
kaṣāyo jaḍayejjihvāṃ kaṇṭhasrotovibandhakṛt|
------------------------------------------------|6|
Sa. kaṣāyo jihvāṃ
jaḍayati-rasādikriyāyāṃ mandīkaroti| tathā, kaṇṭhasya srotāṃsi-śirāviśeṣāḥ,
teṣāṃ vibandhaṃ karoti| śvāsādīnāmayathāpravṛttimiva kuruta ityarthaḥ|
Ā. rā. kaṣāyaṃ lakṣayati-kaṣāyo
jaḍayediti| jaḍayet-stambhayet| kaṇṭhasambandhināṃ srotasāṃ
vibandhaṃ-avarodhaṃ karoti|
--------------------------------------------------| rasānāmiti
rūpāṇikarmāṇimadhuro rasaḥ||6||
ājanmasātmyātkurute dhātūnāṃ prabalaṃ balam|
bālavṛddhakṣatakṣīṇavarṇakeśendriyaujasām||7||
praśasto bṛṃhaṇaḥ kaṇṭhyaḥ stanyasandhānakṛdguruḥ| āyuṣyo jīvanaḥ snigdhaḥ
pittānilaviṣāpahaḥ||8|| kurute'pyupayogena
sa medaḥśleṣmajān gadān| sthaulyāgnisādasannyāsamehagaṇḍārbudādikān||9||
Sa. iti-parisamāptau| rasānāṃ
madhuradīnāṃ rūpāṇi-lakṣaṇāni samāptāni| samprati teṣāṃ karma yathāsvaṃ
pradarśayannāha- karmāṇīti| vakṣyamāṇānīti vākyaśeṣaḥ| atha ko rasaḥ kiṃ karma
karoti ? ityāha- madhuro raso dhātūnāṃ balaṃ prabalaṃ kurute-prakṛṣṭatayā
śaktyā yuktaṃ balaṃ janayet, nijaṃ balaṃ yat tatprakṛṣṭaṃ janayatītyarthaḥ|
kutaḥ ? ājanmasātmyāt,-janmaprabhṛti dehasya sātmyādityarthaḥ| bālabhāva eva
hi kṣīrādinā puruṣasya vṛttiḥ| tathā, bālādīnāṃ praśasto-hitaḥ|
ojaso'dhikavardhanatvāt praśastaḥ| "ojastu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ
smṛtam|" ityojolakṣaṇaṃ (hṛ. sū. a. 11|37) vakṣyati| tathā, bṛṃhaṇaḥ
kaṇṭhyaśca| stanyaṃ-kṣīram, sandhānaṃ-śleṣaḥ, te karotīti stanyasandhānakṛt
guruśca| tathā, āyuṣyādiguṇaḥ| nanu,
āyuṣyajīvanayorekārthatvādekataropādānameva yuktam| maivam|
etayorbhinnārthatvāt| tathā hi,-āyuṣyaḥ sa ucyate yo'parimitāyuṣo hitaḥ,
adhikāyuṣo hetutvāt| tathā ca muniḥ-(ca. sū a. 1|25)- "tenāyuramitaṃ lebhe"
iti| yastvāyuṣo niyatarūpasya tāmeva maryādāmanubadhnāti, sa jīvayatīti jīvana
ucyate| tadanayoḥ spaṣṭa eva bhedaḥ| tathā, jīvanamojasyamityabhinnārthau,
kintvetayorapīha yadupādānaṃ tadojaso dvividhāyā api vṛddheḥ kārako'yamiti
pratipādayitum| tathā ca,-madhuro raso rudhirādikrameṇaujaso vṛddhikaraḥ
sāmānyādviśeṣācca| yathā,-kṣīraṃ dhātuvardhanamuktaṃ vṛṣyaṃ ca| tatra
dhātuvardhanatvenaiva vṛṣyatvasyoktatvādvṛṣyaśabdopādānaṃ yānyanyāni vṛṣyāṇi
dravyāṇyātmaguptādīni, tebhyaḥ sakāśādviśeṣeṇāśvevavṛddhikaramiti dyotayituṃ
kṛtamiti| kuruta ityādi| saḥ-madhuro rasaḥ, atyupayogena-atisevayā,
medaḥśleṣmotthān rogān karoti| kāṃstān ? ityāha-sthaulyādikān|
Ā. rā.
prakaraṇārthamupasaṃharati-rasānāmiti| rasalakṣaṇaprakaraṇānantaraṃ
rasakarmaprakaraṇamupakramate-karmāṇīti| madhurarasasya karmāṇyāha-madhuro
rasa iti| āganmasātmyāt-nirupādhikasātmyādityarthaḥ| prabala-itararasakṛtebhyo
balebhyaḥ| balaṃ-dehadhāraṇasāmarthyam| bālādīnāṃ praśasto-hitaḥ|
stanyaṃ-strīkṣīras| sandhānaṃ-bhagnānāṃ śleṣaḥ| āyuṣyaḥ-ayurvṛddikaraḥ|
jīvanaḥ-mūrcchādiharaḥ| atimātraśīlitasya madhurasya
karmāṇyāha-kurune'tyupayogeneti| sthaulyādayo medaḥśleṣmajānāmudāharaṇam|
sannyāsomadātyayanidāne vakṣyamāṇaḥ|
amlo'gnidīptikṛtsnigdho hṛdyaḥ pācanarocanaḥ| uṣṇavīryo himasparśaḥ prīṇanaḥ
kledano laghuḥ||10|| karoti kaphapitāsraṃ
mūḍhavātānulomanaḥ| so'tyabhyastastanoḥ kuryācchaithilyaṃ timiraṃ bhramam||11||
kaṇḍupāṇḍutvavīsarpaśophavisphoṭatṛḍjvarān|
---------------------------------------------------|12|
Sa. amlo raso'gnidīptikṛttvādiyutaḥ|
tathā, kaphapittāsraṃ karoti| mūḍhaṃ-ananulomagaṃ,
vātamanulomayatīti-mūḍhavātānulomanaḥ| saḥ-amlo raso, atisevito dehaśaithilyaṃ
timirādīṃśca kuryāt|
Ā. rā. amlasya karmāṇyāha-amla iti|
hṛdyo-hṛdayapriyaḥ| rocano-jihvāyāḥ| atyupayuktasyāmlasya
karmāṇyāha-so'yabhyasta iti| pāṇḍutva-pāṇḍurogaḥ|
-------------------------------------------------| lavaṇaḥ
stambhasaṅghātabandhavidhmāpano'gnikṛt||12||
snehanaḥ svedanastīkṣṇo rocanaśchedabhedakṛt| so'tiyukto'srapavanaṃ khalatiṃ
palitaṃ valim||13|| tṛṭrakūṣṭhaviṣavīsarpān
janayetkṣapayeddhalam| -----------------------------------------------|14|
Sa. lavaṇo rasaḥ stambhādividhmāpano
vahnikṛttvādiyutaśca| so'tyabhyasto vātaraktādīn janayet| balaṃ-prāṇaṃ
kṣapayet|
Ā. rā. lavaṇasya karmāṇyāha-lavaṇa iti|
stambhādīnāṃ vidhmāpano-nāśanaḥ| stambho-niṣkriyatvam| saṅghātaḥ-kāṭhinyam|
bandhaḥ-srotorodhaḥ| chedo-vilambimāṃsādeḥ| bhedaḥ-pakvaśophādeḥ|
atyupayuktasya lavaṇasya karmāṇyāha-so'tiyukta iti| asrapavanaṃ-vātaśoṇitam|
khalatipalite-kapālarogau| valiḥ-śaithilyakṛtatvaksaṅkocaḥ||
viṣajananaṃ-viṣātivṛddhijananam|
-------------------------------------------| tiktaḥ svayamarociṣṇuraruciṃ
kṛmitṛḍviṣam||14||
kuṣṭhamūrcchājvarotkleśadāhapittakaphān jayet|
kledamedovasāmajjaśakṛnmūtropaśoṣaṇaḥ||15||
laghurmedhyo himo rūkṣaḥ stanyakaṇṭhaviśodhanaḥ|
dhātukṣayānilavyādhīnatiyogātkaroti saḥ||16||
Sa. tikto rasaḥ svayaṃ
mukhasyārocanaśīlaḥ arucyādīn jayet| aruciḥ-āhāradravyaviṣaye'nabhilāṣaḥ| sa
ca kledādīnāmupaśoṣaṇaḥ| tathā, laghvādiguṇayuktaḥ| so'tisevito dhātukṣayādīn
karoti|
Ā. rā. tiktasya karmāṇyāha-tiktaḥ
svayamiti| svayamarociṣṇuḥ-svayaṃ na rocate| anyasya tvaruciṃ jayet,
kledādīnāmupaśoṣaṇaḥ| stanyaviśodhanaḥ-stanyaduṣṭiharaḥ|
kaṇṭhaviśodhanaḥ-kaṇṭharodhaharaḥ| atyupayuktasya tiktasya
karmāṇyāha-dhātukṣayamiti| calavyādhīn-vātavyādhīn|
kaṭurgalāmayodardakuṣṭhālasakaśophajit| vraṇāvasādanaḥ
snehamedaḥkledopaśoṣaṇaḥ||17|| dīpanaḥ
pācano rucyaḥ śodhano'nnasya śoṣaṇaḥ| chinatti bandhān srotāṃsi vivṛṇoti
kaphāpahaḥ||18|| kurute so'tiyogena tṛṣṇāṃ
śukrabalakṣayam| mūrcchāmākuñcanaṃ kampaṃ kaṭipṛṣṭhādiṣu vyathām||19||
Sa. kaṭurgalāmayādīn jayati|
vraṇasyāvasādano-rohaṇaḥ| snehādiviśoṣaṇo dīpanatvādiguṇayuktaśca| annaṃ
śoṣayati-vidahati| annaśoṣaṇatvācchinatti bandhān| srotāṃsi
vivṛṇoti-prasārayati| kaphaghnaśca| so'tiniṣevitastṛṣṇādīn karoti|
Ā. rā. kaṭukasya karmāṇyāha-kaṭuriti|
udardastridhā| sa cokta āyurvedaprakāśe-"udarda ukto vakṣo'bhiṣyando'nyaiḥ
śītavepathuḥ| śītāmbusparśajaḥ śopho rāgakaṇḍūyutaḥ paraiḥ||" iti|
alasakaḥ-āmavikāraḥ| vraṇāvasādanaḥ-vraṇotsedhaharaḥ| snehādīnāmupaśoṣaṇaḥ|
śoṣaṇaḥ-nāśanaḥ, annasyādanīyatvaṃ nāśayatītyarthaḥ| chinatti bandhān-sandhīn|
srotāṃsi vivṛṇoti-prasārayati| atyupayuktasya kaṭukasya karmāṇyāha-kurute
so'tiyogeneti| śukrabalayoḥ kṣayaḥ| ākuñcanaṃ-śirādisaṅkocaḥ|
kaṣāyaḥ pittakaphahā gururasraviśodhanaḥ| pīḍano ropaṇaḥ śītaḥ
kledamedoviśoṣaṇaḥ||20|| āmasaṃstambhano
grāhi rūkṣo'ti tvakprasādanaḥ| karoti śīlitaḥ so'ti
viṣṭambhādhmānahṛdrujaḥ||21||
tṛṭkārśyapauruṣabhraṃśasrotorodhamalagrahān|
-------------------------------------------------|22|
Sa. kaṣāyaḥ pittakaphaghno
gurutvādiyuto'tiśayena tvakprasādanaśca| so'pyupayukto viṣṭambhādīn karoti|
Ā. rā. kaṣāyasya karmāṇyāha-kaṣāya iti|
asraviśodhano-raktaduṣṭiharaḥ| pīḍano-vraṇānāmācūṣaṇaḥ|
āmasaṃstambhanaḥ-āmadoṣāṇāṃ pākaprasibandhakaraḥ| grāhīstambhanaḥ|
atitvakprasādanaḥ-tvacamatinirmalāṃ karoti| atyupayuktasya kaṣāyasya
karmāṇyāha-karotīti| pauruṣabhraṃśaḥ-śukrahāniḥ|
atha madhurādiskandhānnirdiśati-
---------------------------------------------|
ghṛtahemaguḍākṣoḍamocacocaparūṣakam||22||
abhīruvīrāpanasarājādanabalātrayam| mede catasraḥ parṇinyo jīvantī
jīvakarṣabhau||23|| madhūkaṃ madhukaṃ bimbī
vidārī śrāvaṇīyugam| kṣīraśuklā tugākṣīrī kṣīriṇyau kāśmarī sahe||24||
kṣīrekṣugokṣurakṣaudradrākṣādirmadhuro gaṇaḥ|
------------------------------------------------|25|
Sa. hema-kāñhcanam|
rājādanaḥ-cāṣapriyam| balātrayaṃ-balā'tibalā nāgabaleti| medā
mahāmedeti-medādvayam| catasraḥ parṇinya iti śāliparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī
māṣaparṇī ca| madhūkaṃ-madhūkapuṣpam| madhukaṃ-madhuyaṣṭī| bimbī-golhā|
śrāvaṇīyugaṃ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| kṣīriṇī-kāñcanakṣīrī| kāśmarī-gambhārī|
sahe-mahāsahā, kṣudrasahā ca| ādiśabdena
tṛṇapañcamūlamedomajjatailamadhuradāḍimapuṣkarabījaśṛṅgāṭakāśvagandhāśvadaṃṣṭrāmṛṇālakaśerukasiñ-catikākharjūrītālamastakādīni
gṛhyante|
Ā. rā. atha rasaskandhāḥ| tatra
madhuraskandhamāhaghrutahemaguḍeti| hema-suvarṇam| abhīruḥ-śatāvarī|
vīrākākolī| rājādanaḥ-cāraḥ| balātrayaṃ-balā'tibalā nāgabalā ca|
mede-mahāmedā'rimedā ca| catasraḥ parṇinyaḥ-śāliparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī
māṣaparṇī ca| śrāvaṇīyugaṃ-śrāvaṇī mahāśrāvaṇī ca| śrāvaṇī-muṇḍī|
kṣīraśuklā-kṣīravidārī| tugākṣīrī-vaṃśarocanā| kṣīriṇyau-kṣīrakākolī dugdhikā
ca| kāśmarī-gambhārī| sahe-taraṇīdvayam| ādiśabdāt
"kharjūratailamedomajjasiñcatikāpiyālakharjūrītālamastakatāmalakīma-
dhūlikā''tmaguptācchatrāticchatrarṣyaproktarṣyagandhāśvagandhāśvadaṃ-
ṣṭrāmṛṇālikāpuṣkarabījaśṛṅgāṭakakaserukaprapauṇḍarīkakatakāni tṛṇapañcamūlaṃ
ca " saṅgrahoktani (sū. a. 18)|
idānīmamlaskandhamāha---- ------------------------------------------------|
amlo dhātrīphalāmlīkāmātuluṅgāmlavetasam||25||
dāḍimaṃ rajataṃ takraṃ cukraṃ pālevataṃ dadhi| āmramāmrātakaṃ bhavyaṃ
kapitthaṃ karamardakam||26||
Sa. dhātrīphalaṃ-āmalakam|
rajataṃ-raupyam| cukraṃ-śuktam| upalakṣaṇaṃ cedam| saṅgrahoktānyanyānyapi
kośāmralakucakuvalakolabadarairāvataprācīnāmalakamastudhānyāmlādīnīhaiva
bodhyāni|
Ā. rā. amlaskandhamāha-amla iti|
amlikāciñcā| rajataṃ-rūpyam| cukraṃ-śuktam| saṅgrahe tu (sū.a. 18)-
"kośāmravṛkṣāmlakuvalalakucapālevatadantaśaṭhadha
vadhanvanakolabadarairāvataprācīnāmalakatilakaṇṭakamastudhānyāmlamadyāni|"
iti|
lavaṇaskandhamāha---- varaṃ sauvarcalaṃ kṛṣṇaṃ biḍaṃ sāmudramaudbhidam|
romakaṃ pāṃsujaṃ śīsaṃ kṣāraśca lavaṇo gaṇaḥ||27||
Sa. varaṃ-saindhavam,
lavaṇaśreṣṭhatvāt| kṣāraḥ-svarjikādiḥ|
Ā. rā. lavaṇaskandhamāha-varaṃ
sauvarcalamiti| varaṃsaindhavam| kṛṣṇaṃ-kṛṣṇalavaṇam| sīsaṃ-dhātubhedaḥ|
tiktaskandhamāha- tiktaḥ paṭolī trāyantī vālakośīracandanam|
bhūnimbanimbakaṭukātagarāguruvatsakam||28||
naktamāladvirajanīmustamūrvāṭarūṣakam|
pāṭhāpāmārgakāṃsyāyoguḍūcīdhanvayāsakam||29||
pañcamūlaṃ mahadvyāghryau viśālā'tiviṣā vacā|
---------------------------------------------------|30|
Sa. naktamālaḥ-karañjaḥ
kāṃsyaṃ-lohabhedaḥ| ayo-loham|
Ā. rā. tiktaskandhamāha-tiktaḥ
paṭolīti| vatsakaḥ kuṭajaḥ| naktamālaḥ-karañjaḥ| dvirajanī-haridrādvayam
kāṃsyāyasī-dhātuviśeṣau| dhanvayāsako-durālabhā| mahatpañcamūlaṃ-bilvādi|
vyāghryau-kṣudrā bṛhatī ca| viśālāindravāruṇī| saṅgrahe tu (sū.a. 18)-
"naladakṛtamālasu- ṣavījyotiṣmatīvaruṇājaśṛṅgītrāyamāṇākaṭukākirātatiktaka-
ravīravikaṅkatārkakākamācīvaijayantīvetasasapaparṇasumanaḥso-
mavalkamadanaphalāni paṭolādiśca śākavargaḥ||" iti||
kaṭuskandhamāha----- ----------------------------------------------| kaṭuko
hiḍgumaricakṛmijitpañcakolakam||30||
kuṭherādyā haritakāḥ pittaṃ mūtramaruṣkaram|
----------------------------------------------|31|
Sa. pittaṃ mūtraṃ chāgādīnām|
upalakṣaṇaṃ cedam| anyāni ca saṅgrahoktāni manaḥśilāsarṣapakuṣṭhādīni
bodhyāni|
Ā. rā. kaṭukaskandhamāha-kaṭuko
hiṅgviti| kṛmijit-viḍaṅgam| "kuṭheraśigrusurasa" (hṛ. sū. a. 6/106)
ityādivargoktāḥ-kuṭherādyā haritakāḥ| māṃsāśināṃ prasiddho
mṛgādyavayavabhedaḥ-pittam| aruṣkaro-bhallātakaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 18)-
"tejovatīhastipippalīmūlakasarṣapalaśunapalāṇḍukarañjamanaḥśilā''ladevadārukuṣṭhailāsurasacorakareṇukāḥ||"
iti|
kaṣāyaskandhamāha- ----------------------------------------------| vargaḥ
kaṣāyaḥ pathyā'kṣaṃ śirīṣaḥ khadiro madhu||31||
kadambodumbaraṃ muktāpravālāñjanagairikam| bālaṃ kapitthaṃ kharjūraṃ
bisapadmotpalādi ca||32||
Sa. ādiśabdena
priyaṅgurodhrakaṭvaṅgādīni gṛhyante|
Ā. rā. kaṣāyaskandhamāha-vargaḥ kaṣāya
ti| pathyāharītakī| akṣo-bibhītakaḥ| muktā-muktāphalam| pravālaṃvidgumam|
bālamiti kapitthakharjūrayorviśeṣaṇam| saṅgrahe tu (sū.a. 18)-
"priyaṅgvanantārodhrakaṭvaṅgakaṭphaladhavadhanvana-
dhātrīphaladhātakīpuṣpapadmāpadmakanāgakesarakumudatuṅgatindukaja-
mbvāmraplakṣavaṭavikaṅkatajambvāmrāsthyaśvatthamocarasasamaṅghāso-
mavalkasaptaparṇasyandanāsanasallakīśālatālapiyālailavāluka-paripelavajiṅgiṇibadarīkadarārimedakāśakaseruvaṃśāśmantakā-śokaśiṃśapāpalāśaśamīśaṇaśaṅkhanābhimeṣaśṛṅgīvaruṇasphūrjaka-sarjabhūjārjunājakarṇavaraṇakamṛṇālaprabhṛtīni|"
iti| madhuraskandhokta ādiśabdo'mlādiskandhe'pyanuvartate, tenānuktānyapi
svayamūhyāni|
idānīmeṣāṃ guṇanirūpaṇaṃ karoti---- madhuraṃ śleṣmalaṃ prāyo
jīrṇācchāliyavādṛte| mudgādgodhūmataḥ kṣaudrātsitāyā jāṅgalāmiṣāt||33||
Sa. prāyeṇa madhuraṃ dravyaṃ
kaphakṛdbhavati, śālyādīn purāṇān varjayitvā| prāyograhaṇaṃ tailamakuṣṭādau
vyabhicāradarśanāt| evamuttaratrāpi prāyograhaṇasya prayojanaṃ vedyam|
Ā. rā. atha sāmānyoktarasakarmāpavādaḥ|
tatra madhurarasasyāha-madhuraṃ śleṣmalamiti| jīrṇaśālyādibhya ṛtevinā,
madhuraṃ śleṣmalam| jīrṇāditi śālyādīnāṃ caturṇāṃ viśeṣaṇam|
jīrṇāt-saṃvatsaroṣitāt| sitā-śarkarā| prāyograhaṇāt jīrṇaśālyādīnāṃ
vyabhicārodāharaṇatvam| tailādīnāmapyaśleṣmalatvāt| evamamlādiṣvapi vācyam|
prāyo'mlaṃ pittajananaṃ dāḍimāmalakādṛte|
----------------------------------------------|34|
Sa. amlaṃ dravyaṃ prāyaḥ pittakṛt,
dāḍimāmalake hitvā|
Ā. rā. amlasyāpavādamāha-prāyo'mlamiti|
----------------------------------------------------| apathyaṃ lavaṇaṃ
prāyaścakṣuṣo'nyatra saindhavāt||34||
Sa. lavaṇaṃ dravyaṃ
prāyaścakṣuṣo'pathyam, saindhavaṃ varjayitvā|
Ā. rā. lavaṇasyāpavādamāha-apathyaṃ
lavaṇamiti|
tiktaṃ kaṭu ca bhūyiṣṭhamavṛṣyaṃ vātakopanam| ṛte'mṛtāpaṭolībhyāṃ
śuṇṭhīkṛṣṇārasonataḥ||35||
Sa. tiktaṃ dravyaṃ kaṭu ca
prāyeṇāvṛṣyaṃ vātakṛcca, guḍūcyādīn hitvā|
Ā. rā. tiktakaṭukayorapavādamāha-tiktaṃ
kaṭu ceti| amṛtāpaṭolībhyāṃ vinā tiktamavṛṣyaṃ vātalaṃ ca| tadvat śuṇṭhyādīn
vinā kaṭukam| amṛtā-guḍūcī| kṛṣṇā-pippalī| rasono-laśunaḥ|
kaṣāyaṃ prāyaśaḥ śītaṃ stambhanaṃ cābhayāṃ vinā|
----------------------------------------------|36|
Sa. kaṣāyaṃ dravyaṃ prāyeṇa śītavīryaṃ
stambhanaṃ ca bhavati, harītakīṃ varjayitvā|
Ā. rā. kaṣāyasyāpavādamāha-kaṣāyamiti|
abhayā-harītakī|
----------------------------------------------| rasāḥ kaṭvamlalavaṇā
vīryeṇoṣṇā yathottaram||36|| tiktaḥ kaṣāyo
madhurastadvadeva ca śītalāḥ| tiktaḥ kaṭuḥ kaṣāyaśca rūkṣā
baddhamalāstathā||37|| paṭvamlamadhurāḥ
snigdhāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ| paṭoḥ kaṣāyastasmācca madhuraḥ paramaṃ
guruḥ||38|| laghuramlaḥ kaṭustasmāttasmādapi
ca tiktakaḥ| ----------------------------------------------|39|
Sa. kaṭvamlalavaṇā rasā
yathottaramuṣṇavīryāḥ| kaṭuruṣṇaḥ amla uṣṇataraḥ, lavaṇa uṣṇatamaḥ|
evamuttaratrāpi yathottaratvaṃ yojyam| tiktādayaśca tadvadeva yathottaraṃ
śītavīryāḥ| tena tiktaḥ śītavīryaḥ, kaṣāyaḥ śītavīryataraḥ, madhuraḥ
śītavīryatama iti sthitam| tiktakaṭukaṣāyā rūkṣā viṣṭambhakṛtaśca| tatheti
yathottaramityarthaḥ| paṭvādayaḥ snigdhā niḥsāritaviṇmūtravātāśca|
tathetyatrāpi vartate| arthāt lavaṇātkaṣāyo gurutaraḥ, kaṣāyānmadhuraḥ paramaṃ
guruḥ,-atiśayena gururityarthaḥ| amlo laghuḥ, tasmāt-amlāt, kaṭurlaghutaraḥ,
tasmācca-kaṭoḥ, tikto laghutamaḥ|
Ā. rā. atha rasānāṃ guṇatāratamyam|
tatra vīryatāratamyamāha-rasā iti| kaṭuko rasa uṣṇavīryaḥ, tato'mlaḥ, tato'pi
lavaṇaḥ| tikto rasaḥ śītavīryaḥ, tataḥ kaṣāyaḥ, tato'pi madhuraḥ| tadvadeveti
vīryeṇa yathottaraṃ ca| tikto rūkṣo baddhamalaśca, tataḥ kaṭuḥ, tato'pi
kaṣāyaḥ| lavaṇaḥ snigdhaḥ sṛṣṭamalaśca, tato'mlaḥ, tato'pi madhuraḥ| lavaṇo
guruḥ, tataḥ kaṣāyaḥ, tato'pi madhuraḥ| amlo laghuḥ, tataḥ kaṭuḥ, tato'pi
tiktakaḥ| atrāpi prāya ityanuvartate| tenāmlasyāpyāmalakasya
śītavīryatvamityādi svayamūhyam| ata eva "madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guruvaśca,
kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca|" iti (sū. a. 42/6) suśrutoktamamlasya
gurutvaṃ kaṣāyasya laghutvamapyupapannam|
idānīṃ rasānāmādhāradvāreṇa saṃyogān kalpanāṃ ca vibhajannāha-----
----------------------------------------------| saṃyogāḥ saptapañcāśatkalpanā
tu triṣaṣṭidhā||39|| rasānāṃ yaugikatvena
yathāsthūlaṃ vibhajyate| ----------------------------------------------|40|
Sa. vakṣyamāṇāyā rītyā rasānāṃ saṃyogāḥ
saptapañcāśadvibhajyanta iti vacanavipariṇāmena sambandhaḥ| kalpanā punareṣāṃ
triṣaṣṭidhā vibhajyate| kathaṃ kṛtvā kalpanā vibhajyate ?
yathāsthūlam,-sthūlānatikrameṇa vyaktarasāsvādānurūpatayā, na
punaryathāsūkṣmam| tathā hi,-rasānurasakalpanayā taratamayogavaśācca rasānāṃ
kalpanā kriyamāṇā''nantyamupaiti| tasmādyathāsthūlaṃ rasānāṃ kalpanā
triṣaṣṭidhā vibhajyate| tathā, yaugikatvena-śarīropayogyatvena|
Ā. rā. rasānāṃ
saṃyogakalpanayorvibhāgaṃ pratijānītesaṃyogā iti| rasānāṃ saṃyogāḥ
saptapañcāśadbhavanti, kalpanā tu triṣaṣṭadhā bhavati, tadubhayamapi
vibhajyate-vibhāgena kathyate| yathāsthūlam, sūkṣmāṇām saṃyogānāṃ
rasānurasabhedenānantavāt| kena hetunā vibhajyate ? yaugikatvena|
yatastadubhayaṃ yaugikam,- snehavicāraṇādiṣūpayogi, ato vibhajyate|
idānīṃ rasasaṃyogānāṃ saṅkhyānaṃ vibhaktukāma āha-----
----------------------------------------------| ekaikahīnāstān pañcadaśa yānti
rasā dvike||40|| trike svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ
trīn paṭustikta ekakam| catuṣkeṣu daśa svāduścaturo'mlaḥ paṭuḥ sakṛt||41||
pañcakeṣvekamevāmlo madhuraḥ pañca sevate| dravyamekaṃ ṣaḍāsvādamasaṃyuktāśca
ṣaḍrasāḥ||42||
Sa. dvike-dviparimāṇe
rasādhāradravyasambandhinī saṃyoge, pañca rasāḥ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ,
tān-rasān, pañca-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyākhyān, yānti-saṃyujyante| kimbhūtān
? ekaikahīnān,-ekaikena hīnāḥ- vinākṛtāḥ, ekaikahīnāḥ, tān| yenaikena
yuktāstadviyuktānityarthaḥ| atra ca pañcānāṃ rasānāṃ paryāyeṇa
pratyekamekaikahīnatāvaśāt karmatvena kartṛtvena ca sambandho vedyaḥ| ata eva
"caturdvikau pañcadaśaprakārau" iti yadvakṣyati tadupapannam| evaṃ
madhuro'mlādīn, amlo lavaṇādīn, lavaṇastiktādīn, tiktaḥ kaṭukaṣāyau, kaṭuḥ
kaṣāyaṃ yātīti sthitam| dvika iti dvau parimāṇamasya saṃyogasya| saṅkhyāyāḥ
saṃjñetyādiparimāṇānuvṛtteḥ parimāṇārthe saṅkhyāyāḥ atiśadantāyāḥ kaniti kan|
evaṃ trikādiṣvapi vakṣyamāṇeṣu lakṣaṇaṃ yojyam| dvirasadravyasaṃyoge pañcadaśa
bhedā bhavanti| yathā,-madhuro'mlaṃ yāti| 1| madhuro lavaṇam| 2|
madhurastiktam| 3| madhuraḥ kaṭukam| 4| madhuraḥ kaṣāyam| 5| amlo lavaṇaṃ
yāti| 6| amlastiktam| 7| amlaḥ kaṭukam| 8| amlaḥ kaṣāyam| 9| lavaṇastiktam|
10| lavaṇaḥ kaṭukam| 11| lavaṇaḥ kaṣāyam| 12| tiktaḥ kaṭukam| 13| tiktaḥ
kaṣāyam| 14| kaṭuḥ kaṣāyamiti| 15| atra ca madhurasya gantṛtvameva, na
gamyatvam, ādau sthitatvāt| kaṣāyasya gamyatvameva, na gantṛtvam, antyatvāt|
evaṃ dvirasasaṃyoge pañcadaśa| trike-trirasādhāradravyasambandhini saṃyoge,
svāduḥ-madhuro, daśa saṃyogān yāti| yathā,-madhurāmlalavaṇāḥ| 1|
madhurāmlatiktakāḥ| 2| madhurāmlakaṭukāḥ| 3| madhurāmlakaṣāyāḥ| 4| sa eva
madhuro'mlatyāgena tatsthāne lavaṇayuktastiktādibhistribhiḥ krameṇānvitastrīn
saṃyogān yāti| madhuralavaṇatiktakāḥ| 5| madhuralavaṇakaṭukāḥ| 6|
madhuralavaṇakaṣāyāḥ| 7| sa eva lavaṇatyāgena tatsthāne tiktayuktaḥ
kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇānvito dvau saṃyogau yāti| madhuratiktakaṭukāḥ| 8|
madhuratiktakaṣāyāḥ| 9| sa eva tiktatyāgena tatsthāne kaṭukānvita ekaṃ
saṃyogaṃ yāti| madhurakaṭukaṣāyāḥ| 10| evaṃ madhuro daśa saṃyogān yāti| amla
ityādi| trika iti vartate| amlaḥ ṣaṭ saṃyogān yāti| yathā,-amlalavaṇatiktakāḥ|
1| amlalavaṇakaṭukāḥ| 2| amlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| sa evāmlo lavaṇatyāgena
tatsthāne tiktānvitaḥ kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇa yukto dvau saṃyogau yāti|
amlatiktakaṭukāḥ| 4| amlatiktakaṣāyāḥ| 5| evaṃ tiktatyāgenaikaṃ saṃyogaṃ yāti|
amlakaṭukaṣāyāḥ| 6| ityamlaḥ ṣaṭ| trīn paṭuriti| lavaṇastiktayuktaḥ
kaṭukaṣāyābhyāṃ krameṇānvito dvau saṃyogau yāti| lavaṇatiktakaṭukāḥ| 1|
lavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2| sa eva tiktatyāgenaikaṃ yāti| lavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3|
evaṃ lavaṇastrīn saṃyogān yāti| tikta ekameva saṃyogaṃ yāti| tiktakaṭukaṣāyāḥ|
1| evaṃ trikasaṃyoge viṃśatiḥ| catuṣkeṣvityādi| catuṣkarasasaṃyogeṣu
svādurdaśa saṃyogān yāti| tatra madhuraḥ sāmlo lavaṇādibhiḥ ṣaṭ saṃyogān yāti|
yathā,-madhurāmlalavaṇatiktāḥ| 1| madhurāmlalavaṇakaṭukāḥ| 2|
madhurāmlalavaṇakaṣāyāḥ| 3| madhurāmlatiktakaṭukāḥ| 4| madhurāmlatiktakaṣāyāḥ|
5| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ| 6| sa eva madhuro'mlatyāgena tatsthāne
lavaṇānvitastrīn saṃyogān yāti| madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ| 7|
madhuralavaṇatiktakaṣāyāḥ| 8| madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 9| sa eva
lavaṇatyāgena tatsthāne tiktānvita ekaṃ saṃyogaṃ yāti|
madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ| 10| evaṃ catuṣkeṣu madhuro daśa saṃyogān yāti|
caturo'mla ityādi| catuṣka iti vartate| amlaḥ salavaṇastiktādibhistrīn
saṃyogān yāṃti| yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 1| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 2|
amlalavaṇakaṭukakaṣāyāḥ| 3| sa eva lavaṇatyāgena tatsthāne tiktānvita ekaṃ
saṃyogaṃ yāti| amlatiktakaṭukakaṣāyāḥ| 4| evaṃ catuṣkeṣvamlaścaturaḥ saṃyogān
yāti| paṭuḥ sakṛditi paṭuḥ-lavaṇaḥ, sakṛt-ekaṃ bhedaṃ, yāti|
yathā,-lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| evaṃ catuṣkeṣu pañcadaśa saṃyogabhedāḥ|
pañcakeṣvekamevāmla iti| pañcakeṣvamlo rasa ekameva saṃyogaṃ sevate|
yathā,-amlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1| madhuraḥ pañca sevata iti| madhuro rasaḥ
pañca saṃyogān sevate| yathā,-amlatyāgāt madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ| 1|
lavaṇatyāgāt madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ| 2| tiktatyāgāt
madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ| 3| kaṭukatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyāḥ| 4|
kaṣāyatyāgāt madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ| 5| evamekīkṛtāḥ ṣaṭpañcāśat saṃyogā
bhavanti| dravyamityādi| ekaṃ ṣaḍrasaṃ dravyamiti saptapañcāśat| ṣaḍrasāḥ
pṛthagbhūtāḥ madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyā iti|
śarkarākāñcikasauvarcalakirātatiktamarīcakhadirādīnāṃ yathākramaṃ madhurādayo
rasā āsvādyante| evamete triṣaṣṭisaṅkhyāḥ| padyena ca sukhasmṛtyai rasabhedān
śṛṇuṣva me| madhuro'mlena paṭunā tiktena kaṭukena ca|| 1|| kaṣāyeṇa pṛthak
sārdhamamlastu lavaṇena ca| tiktena kaṭunā sārdhaṃ kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 2||
paṭustiktena kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha| tiktastu kaṭunā sārdhaṃ kaṣāyeṇa
pṛthak tathā|| 3|| kaṭukastu kaṣāyeṇa dvisaṃyoga iti smṛtāḥ| daśa pañca ca
bhedāste saṅkhyātā, viṃśatistrike|| 4|| madhurāmlau tu paṭunā tiktena kaṭunā
tathā| kaṣāyeṇa tathā sārdhaṃ tathā svādupaṭū pṛthak|| 5|| tiktena kaṭukenāpi
kaṣāyeṇa tathā saha| svādutiktau tu kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 6||
svādūṣaṇau kaṣāyeṇa svādorevaṃ daśa trike| bhedāḥ syuramlalavaṇau tiktena
kaṭunā pṛthak|| 7|| kaṣāyeṇa tathā sārdhamamlatiktau pṛthak saha| kaṭukena
kaṣāyeṇa tathā'mlakaṭukau saha|| 8|| kaṣāyeṇeti ṣaṭ proktā bhedā amlasya tu
trike| paṭutiktau tu kaṭunā kaṣāyeṇa pṛthak saha|| 9|| paṭūṣaṇau kaṣāyeṇa
bhedā iti paṭostrayaḥ| tiktoṣaṇau kaṣāyeṇa tiktasyaivaṃ sakṛtsmṛtaḥ|| 10||
trike bhedā iti proktāścatuṣke daśa pañca ca| svādvamlalavaṇāḥ sārdhaṃ tiktena
kaṭukena ca|| 11|| pṛthakkaṣāyeṇa tathā madhurāmlau satiktakau| kaṭukena tu
sampṛktau kaṣāyeṇa pṛthak tathā|| 12|| svādvamlakaṭukāḥ sārdhaṃ kaṣāyeṇeti ṣaṭ
smṛtāḥ| saptamaścātra madhuralavaṇoṣaṇatiktakaiḥ|| 13|| bhedo'ṣṭamo mataḥ
svādukaṭutiktakaṣāyakaiḥ| navamastvatra madhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 14||
daśamo'tra bhavetsvādutiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ| daśa bhedā bhavantyevaṃ madhureṇa
catuṣkake|| 15|| kaṭutiktāmlavaṇairbheda ekaścatuṣkake|
dvitīyastvamlalavaṇakaṣāyakaṭukaiḥ smṛtaḥ|| 16|| tṛtīyo'tra
bhavedamlapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| caturtho'tra bhavedamlatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ||
17|| evamamlena bhedāḥ syuścatvāro'tra catuṣkake| paṭunaiko'tra
lavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 18|| evaṃ pañcadaśa khyātāścatuṣkarasasaṅkhyayā|
ṣaḍ bhedān pañcake prāhustān vakṣyāmi vibhāgaśaḥ|| 19|| eko
bhedo'mlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ| dvitīyaḥ svādulavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ||
20|| tṛtīyastvamlamadhuratiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ
caturthastvamlamadhurapaṭūṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 21||
pañcamastvamlamadhurapaṭutiktakaṣāyakaiḥ| ṣaṣṭho
bhedo'mlamadhuralavaṇoṣaṇatiktakaiḥ|| 22|| ṣaḍ bhedā iti nirdiṣṭāḥ pañcake
pravibhāgaśaḥ| bhedaḥ svādvamlalavaṇatiktoṣaṇakaṣāyakaiḥ|| 23|| eka eva
ṣaḍrasena, pṛthaktvena tu ṣaṭ smṛtāḥ| svāduramlo'tha lavaṇastiktaśca
kaṭukastathā|| 24|| kaṣāya iti bhedāḥ syuḥ sarvato'tra triṣaṣṭidhā| kṣīraṃ
surā biḍaṃ nimbaścavyaṃ padmaṃ rasāśrayam|| 25|| dravyaṃ svādurasādīnāṃ ṣaṇṇāṃ
viddhi yathākramam| dravyaṃ dravyāntareṇaiva yojayeddvirasādiṣu|| 26||
dhātrīphalaṃ śarkarayā lavaṇenārdrakaṃ tathā| evamādīni dravyāṇi
yojayedbhiṣaguttamaḥ|| 27|| kānicit dvirasādīni dravyāṇi syuḥ svabhāvataḥ|
yathaiṇaḥ ṣaḍrasaḥ kṛṣṇo, yathā pañcarasā'bhayā|| 28|| madyaṃ pañcarasaṃ
yadvattilo yadvaccatū rasaḥ| eraṇḍatailaṃ trirasaṃ, mākṣikaṃ dvirasaṃ yathā||
29|| ghṛtamekaṃ svādurasaṃ madhurādivibhāgataḥ| diṅmātrāduditādevaṃ śeṣamūhyaṃ
manīṣiṇā|| 30|| samprati "ekaikahīnān" ityādinā granthena ye rasānāṃ bhedāḥ
śāstrakṛtoktāḥ, tāneva saṅkṣepeṇa prakaṭayitumāha-
Ā. rā. saṃyogān vibhajati-ekaikahīnā
iti| dvike kriyamāṇe rasā ekaikahīnāḥ kāryāḥ| te ca tān-saṃyogān, pañcadaśa
yānti| trike kriyamāṇe svādurdaśa saṃyogān yāti, amlaḥ ṣaṭ, lavaṇastrīn, tikta
ekam| catuṣke kriyamāṇe svādurdaśa, amlaścaturaḥ, lavaṇa ekam| pañcake
kriyamāṇe amla ekaṃ saṃyogaṃ sevate-bhajati, madhuraḥ pañca| ṣaṭke kriyamāṇe
ṣaḍāsvādaṃ dravyamekaṃ bhedaṃ sevate| tatdyathā,-madhurāmlau|1|
madhuralavaṇau|2| madhuratiktau|3| madhurakaṭukau|4| madhurakaṣāyau|5|
amlalavaṇau|6| amlatiktau|7| amlakaṭukau|8| amlakaṣāyau|9| lavaṇatiktau|10|
lavaṇakaṭukau|11| lavaṇakaṣāyau|12| tiktakaṭukau|13| tiktakaṣāyau|14|
kaṭukaṣāyau|15| madhurāmlalavaṇāḥ|16| madhurāmlatiktāḥ|17|
madhurāmlakaṭukāḥ|18| madhurāmlakaṣāyāḥ|19| madhuralavaṇatiktāḥ|20|
madhuralavaṇakaṭukāḥ|21| madhuralavaṇakaṣāyāḥ|22| madhuratiktakaṭukāḥ|23|
madhuratiktakaṣāyāḥ|24| madhurakaṭukaṣāyāḥ|25| amlalavaṇatiktāḥ|26|
amlalavaṇakaṭukāḥ|27| amlalavaṇakaṣāyāḥ|28| amlatiktakaṭukāḥ|29|
amlatiktakaṣāyāḥ|30| amlakaṭukaśāyaḥ|31| lavaṇatiktakaṭukāḥ|32|
lavaṇatiktakaṣāyāḥ|33| lavaṇakaṭukaśāyāḥ|34| tiktakaṭukaṣāyāḥ|35|
madhurāmlalavaṇatiktāḥ|36| madhurāmlalavanakaṭukāḥ|37|
madhurāmlalavanakaṣāyāḥ|38| madhurāmlatiktakaṭukāḥ|39|
madhurāmlatiktakaṣāyāḥ|40| madhurāmlakaṭukaṣāyāḥ|41|
madhuralavaṇatiktakaṭukāḥ|42| madhuralavanatiktakaṣāyāḥ|43|
madhuralavaṇakaṭukaṣāyāḥ|44| madhuratiktakaṭukaṣāyāḥ|45|
amlalavaṇatiktakaṭukāḥ|46| amlalavaṇatiktakaṣāyāḥ|47|
amlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ|48| amlatiktakaṭukaṣāyāḥ|49| lavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|50|
amlalavaṇatiktoṣaṇakaśāyāḥ|51| madhurāmlalavaṇatiktakaṭukāḥ|52|
madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ|53| madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyāḥ|54|
madhurāmlatiktakaṭukaṣāyāḥ|55| madhuralavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|56| ekaṃ dravyaṃ
ṣaḍāsvādaṃ-madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyāḥ|57| nanu, etāvantaścedrasabhedāḥ,
tatkathamuktam? "ṣaḍsāḥ" iti, ata āha-asaṃyuktāśceti| miśrāstu saptapañcāśat|
ṣaṭ pañcakāḥ, ṣaṭ ca pṛthagrasāḥ syu- ścaturdvikau pañcadaśaprakārau|
bhedāstrikā viṃśatirekameva dravyaṃ ṣaḍāsvādamiti triṣaṣṭiḥ||43||
Sa. pañcakarasānāṃ saṃyogāḥ
ṣaṭsaṅkhyāḥ, "pañcakeṣvekamevāmle madhuraḥ pañca sevate" iti| ṣaṭ ca
pṛthagrasāḥ, "asaṃyuktāśca ṣaḍrasāḥ" iti| caturītyādi| catuṣkabhedaḥ
pañcadaśaprakāraḥ , dvikabhedaśca pañcadaśaprakāraḥ| "catuṣkeṣu daśa
svāduścaturo'mlaḥ paṭuḥ sakṛt|" evaṃ pañcadaśa prakārāḥ| "ekaikahīnāṃstān
pañca pañca yānti rasā dvike|" iti vacanāt [ca]| bhedā ityādi|
trikāḥ-tribhedabhinnā bhedā viṃśatiḥ| "trike svādurdaśāmlaḥ ṣaṭ trīn
paṭustikta ekakam|" iti viṃśatiḥ| ekameva dravyaṃ ṣaḍāsvādam| iti-ittham,
rasānāṃ bhedāstriṣaṣṭiḥ,-yathāsthūlaṃ caiṣā triṣaṣṭidhā kalpanā vyākhyātā|
upajātivṛttam|
Ā. rā. saṅkhyayā kalpanāṃ vibhajati-ṣaṭ
pañcakā iti| pañcakāḥ-pañcarasasaṃyogabhedāḥ ṣaṭ, pṛthagrasabhedāḥ ṣaṭ,
catuṣkāḥ pañcadaśa, dvikāśca pañcadaśa, trikā viṃśatiḥ, ṣadāsvādaṃ dravyameko
bhedaḥ, ityevaṃ triṣaṣṭiḥ kalpanābhedāḥ|
samprati yathāsūkṣmaṃ pradarśayitumāha----- te rasānurasato rasabhedā-
stāratamyaparikalpanāya ca| sambhavanti gaṇanāṃ samatītā
doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ|44| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne rasabhedīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|
Sa. te rasabhedāḥ-triṣaṣṭirūpāḥ,
rasato-rasavaśena, tathā'nurasato-anurasavaśena, tathā
tāratamyaparikalpanayā-ayaṃ madhuro'yaṃ madhurataro'yaṃ madhuratama
ityevaṃrūpā yā tayā ca, gaṇanāṃ samatītāḥ-saṅkhyāmatikrāntāḥ sambhavanti|
doṣetyādi| doṣāḥ-vātādayo, bheṣajāni-harītakyādīni, doṣāśca bheṣajāni ca
doṣabheṣajāni, teṣāṃ vaśo-anurodhaḥ sāmarthyaṃ vā, tasmāddhetubhūtādrasabhedā
upayojyāḥ, na doṣamanapekṣya bheṣajaṃ vā'napekṣya| evamevopayojyā ityarthaḥ|
tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|23)- "kvacideko rasaḥ kalpyaḥ saṃyuktāśca rasāḥ
kvacit| doṣauṣadhādīn sañcintya bhiṣajā siddhimicchatā||" iti|
doṣabheṣajavaśādityupalakṣaṇārtham| deśādivaśādapi doṣādīn vīkṣya rasabhedā
upayojyāḥ| yathā,-pavane jetavye madhurāmlau madhurāmlalavaṇā veti| svāgatā
ranabhagairgurukāntā iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputra
śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ
sūtrasthāne rasabhedīyādhyāyo daśamaḥ samāptaḥ|| 10||
Ā. rā.
uktabhedānāmavāntarabhedairānantyaṃ darśayati-te rasanurasata iti|
te-rasabhedāḥ, rasānurasakalpanayā tāratamyakalpanayā ca gaṇanāṃ samatītāḥ
sambhavanti| yathā,-madhurāmlasya dravyasya madhurasya rasatve,
amlasyānurasatve, kvacidamlasya rasatve, madhurasyānurasatve
bahubhedatvamityādi| tathā, madhurasya madhurataratvaṃ madhuratamatvaṃ cetyādi
tāratamyam| sarveṣāṃ rasabhedānāṃ yaugikatvaṃ darśayati-doṣabheṣajavaśāditi|
doṣavaśādbheṣajavaśādvā sarve'pi rasā upayojyāḥ-aupayogikā bhavanti|
doṣavaśādyathā,-kevalavāyāvamlaḥ, pittayukte amlatiktau, śleṣmayukte
amlakaṭukāvityādi| bheṣajavaśādyathā,- virecanamauṣadhamekarasatvādahṛdyaṃ
dvirasatrirasādi kāryam| saṅgrahe tu (sū. a. 18)- "rasaḥ khalvāpyaḥ
prāgavyaktaśca| sa ṣaḍṛtukatvātkālasya mahābhūtaguṇānāmūnātiriktaviśeṣeṇa
saṃsṛṣṭo viṣamaṃ vidagdhaḥ ṣoḍhā pṛthagvipariṇamate madhurādibhedena| atha yaḥ
śiśirapavanadharaṇidharavividhavanagahananadītaḍāgapalvalodapānakamalakumudakuvalayākīrṇo
ramyaḥ
sthirasnigdhabhūmirbhūrihatitatṛṇo'tidūravistṛtapratānapravalopasañchannapādapaḥ
sasyasarīsṛpakhagabahulaḥ śleṣmapittaprāyo gurvauṣadhisalilaḥ
ślīpadagalarogāpacījvarādyāmayopadrutajanapadaḥ, so'nūpo madhurarasayoniḥ|
yastu viṣamavipulasiktāsthalabahulo'tidūrāvagāḍhavirasasalilaḥ
kaṭhinakleśasahārogaśarīradīrghāyuḥprāyo janapado'nūpaviparītaśca, sa jāṅgalaḥ
kaṭukarasayoniḥ| ubhayalakṣaṇamiśrībhāvātsādhāraṇaḥ, ata eva cānūpasādhāraṇo
jāṅgalasādhāraṇaśceti vikalpaḥ| tayorādyo lavaṇāmlayoryoniḥ, itaraścetarayoḥ|"
iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| rasabhedaprakaraṇaṃ sāmastyena
nirūpitam|| 10||