Sa. rasabhedīyādanantaraṃ
doṣādivijñānīya ārabhyate| yato "doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ" ityuktam, ata
īdṛksvarūpāste doṣā iti jñāpanārthamadhyāyo'yamucyate- 0
rasabhedīyādanantaraṃ doṣādivijñānīya ārabhyate| yato
"doṣabheṣajavaśādupayojyāḥ" ityuktam, ata īdṛksvarūpāste doṣā iti
jñāpanārthamadhyāyo'yamucyate - - - - athāto doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. doṣā ādayo yeṣāṃ te-doṣādayaḥ,
teṣāṃ vijñānaṃ-prākṛtena vaikṛtena ca svarūpeṇā 9 vagamaḥ, tasmai hito yaḥ,
tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| ādiśabdena dhātavo malāśca saṅgrahyante| tatsvarū
10 pāvagamena ca ta eva doṣāḥ samyagjñātā bhavanti| dhātūnāṃ malānāṃ ca
doṣādhārabhūtatvāt|
Ā. rā. hetuskandhānantaraṃ
lakṣaṇaskandhamārabhate| tatra doṣādivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-atheti| doṣādivijñānādhīnatvāllakṣaṇasya| doṣadūṣyavaiṣamyaṃ ca
rogalakṣaṇam| vaiṣamyajñānaṃ ca sāmyajñānādhīnam| ata evādau sāmyajñānam|
doṣadhātumalā mūlaṃ sadā dehasya--| ----------------------------------|1|
Sa. doṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavo-rasādayaḥ,
malāḥ-mūtrādayaḥ, te dehasya mūlamiva mūlam| yathā,-vṛkṣasya
skandhaśākhādiyuktasya mūlaṃ pradhānam, tadārabdhatvāt| tathā,-dehasya
doṣadhātumalāḥ|
Ā. rā. tatra
sāmyaphalamāha-doṣadhātumalā iti| doṣā-vātādayaḥ| dhātavo-rasādayaḥ|
malāḥ-purīṣādayaḥ| mūlaṃ-kāraṇam| sadā-sarvāsu janmādyavasthāsu| samā iti
prakaraṇāllabhyate|
--------------------------------taṃ calaḥ|
utsāhocchvāsaniśvāsaceṣṭāvegapravartanaiḥ||1||
samyaggatyā ca dhātūnāmakṣāṇāṃ pāṭavena ca| anugṛhṇātyavikṛtaḥ, pittaṃ
paktyūṣmadarśanaiḥ||2||
kṣuttṛḍruciprabhāmedhādhīśauryatanumārdavaiḥ| śleṣmā
sthiratvasnigdhatvasandhibandhakṣamādibhiḥ||3||
Sa. taṃ ca-dehaṃ, calo-vāyuḥ,
utsāhādibhiranugṛhṇāti-upakurute| utsāhaḥ-sarvaceṣṭāsūdyogaḥ,
ucchvāsaḥ-ūrdhvaṃ śvasanaṃ śvāsamuktiḥ, niśvāsaḥ-śvāsasya śarīrāntaḥ
praveśanam, ceṣṭanaṃ-ceṣṭā vākkāyamanovyāpāraḥ, vegānāṃ
pravartanaṃ-vātaviṇmūtrādīnāṃ bahirnirasanam, etaiśca māruto dehamanugṛhṇāti|
pittaṃ paktyādibhiranugṛhṇāti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṃ-dṛṣṭiḥ|
medhā-buddhiviśeṣaḥ| dhīḥ-prajñā| śauryaṃ-pauruṣam|
tanumārdavaṃ-śarīramṛdutvam| śleṣmā sthiratvādibhiranugṛhṇāti| kṣamā-kṣāntiḥ|
Ā. rā. vāyoḥ sāmyaṃ lakṣayati-taṃ cala
iti| taṃ-deham| calo-vāyuḥ| utsāhaḥ-adhyavasāyaḥ| ucchvāsaḥ-śvāsanirgamaḥ|
niśvāsaḥ-śvāsapraveśaḥ| ceṣṭā-gamanādikriyā|
vegapravartanaṃ-viṇmūtrādipravṛttiḥ| dhātūnāṃ
samyaggatiḥ-mārgeṇādrutavilambitasañcāraḥ| akṣāṇāṃ pāṭavaṃ-indriyāṇāṃ
viṣayagrahaṇasāmarthyam| anugṛhṇāti-upakaroti| avikṛtaḥ-samaḥ| pittasya sāmyaṃ
lakṣayati-pittamiti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṃ-cākṣuṣajñānam|
kṣat-bubhukṣā| tṛṭ-pipāsā| ruciḥ-prītiḥ| prabhā-kāntiḥ| medhā-jñānadhāraṇam|
dhīḥ-jñānam| śauryaṃ-balam| tanutvaṃ-asthūlatvam| mārdavaṃ-saukumāryam|
śleṣmaṇaḥ sāmyaṃ lakṣayati-śleṣmeti| sthiratvaṃ-dṛḍhāṅgatvam|
snigdhatvaṃ-snehāktatvamiva| sandhibandhaḥ-suśliṣṭasandhitvam|
kṣamā-sahiṣṇutvam| ādiśabdādalaulyādayaḥ| "tamanugṛhṇātyavikṛtaḥ" iti
vākyadvaye'nuvartate|
idānīṃ dhātūnāṃ karmāṇyāha - - - - prīṇanaṃ jīvanaṃ lepaḥ sneho dhāraṇapūraṇe|
garbhotpādaśca dhātūnāṃ śreṣṭhaṃ karma kramātsmṛtam||4||
Sa. prīṇanādīni karmāṇi rasādīnāṃ
kramāt-krameṇa śreṣṭhāni smṛtāni, munibhiriti śeṣaḥ| saṅgrahoktāni
madhyamānyaparāṇi karmāṇyeṣāṃ santyeva| yathā,-rasasya tuṣṭiraktapuṣṭyādikaṃ
karma, raktasya ca varṇaprasādo māṃsapoṣaṇam, māṃsasya balaṃ medaḥpuṣṭī ca
medasaḥ svedadārḍhyāsthipuṣṭayaśca, asthno majjapoṣaṇam, majjño
balamasthipūraṇaṃ śukrapuṣṭiśca, śukrasya harṣo balaṃ ca, etairdhātavo
dehamanugṛhṇantītyarthaḥ| prīṇanaṃ-āpyāyanam| raso hi samyagabhyavaharataḥ
srotāṃsi praviśyendriyaprasādamabhinirvartayan manasaḥ prītimādadhāti|
jīvanaṃ-ojovṛddhikaram, raktakarma| lepaḥ-upadeho, māṃsasya karma|
tadupaliptānyasthīni ceṣṭāṃ kṣamante| sneho-netrādiṣu snigdhatā, medasaḥ
karma| dhāraṇaṃ-ūrdhvadhāraṇam, asthikarma| pūraṇaṃ-snehenāsthnām, majjñaḥ
karma| śukrasya garbhotpattiḥ, śreṣṭhaṃ karmeti yojyam|
Ā. rā. dhātūnāṃ sāmyaṃ
lakṣayati-prīṇanamiti| prīṇanaṃ-tṛptiḥ, avikṛtasya rasasya śreṣṭhaṃ karma|
jīvanaṃ-prāṇadhāraṇam, raktasya| lepo-bhittermṛttikayeva, māṃsasya| snehaḥ
snigdhatvam, medasaḥ| dhāraṇaṃ-avalambanam, asthnaḥ| pūraṇaṃ-asthipūraṇam,
majjñaḥ| garbhotpādaḥ śukrasya| śreṣṭhagrahaṇādanyānyapyuttaradhātupuṣṭyādīni
santīti jñāpayati|
idānīṃ malānāṃ karmāṇyāha - - - - avaṣṭambhaḥ purīṣasya, mūtrasya
kledavāhanam| svedasya kledavidhṛtiḥ---------------------|5|
Sa. avaṣṭambho-dehadhāraṇaśaktiḥ,
śreṣṭhaṃ karma purīṣasya smṛtam| mūtrasya kledavāhanaṃ śreṣṭhaṃ karma, mūtraṃ
kledaṃ nirvāhayati| svedasya kledavidhāraṇaṃ śreṣṭhaṃ karma, kledābhāve hi
śoṣaḥ syāt, madhyamatvak''snehakacaromadhāraṇamapi|
Ā. rā. purīṣasya sāmyaṃ
lakṣayati-avaṣṭambha iti| avaṣṭambho-dhāraṇam| mūtrasya sāmyaṃ
lakṣayati-mūtrasyeti| kledavāhanaṃ-kledasya bahirnirgamanam| svedasya sāmyaṃ
lakṣayati-svedasyeti| keśavidhṛtiḥ-romṇāmavalambanam| "śreṣṭhaṃ karma" iti
vākyatraye'nuvartate| tena
anilānaladhāraṇabastipūraṇakledadhāraṇādīnyanyānyapi karmāṇi jñeyāni|
----------------------------------------------| ------------------vṛddhastu
kurute'nilaḥ||5||
kārśyakārṣṇyoṣṇakāmatvakampānāhaśakṛdgrahān|
balanidrendriyabhraṃśapralāpabhramadīnatāḥ||6||
Sa. vṛddhaḥ punarvāyuḥ kārśyādīn
karoti| balādīnāṃ bhraṃśena sambandhaḥ| balasya prāṇopaghāto bhraṃśaḥ|
nidrāyāstu nāśo bhraṃśaḥ|
Ā. rā. atha vaiṣamyajñānam| tattu
pañcadhā| vakṣyati-hi (hṛ. ni. a. 1/2)- "nidānaṃ
pūrvarūpāṇirūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā
smṛtam||" iti| tatrādau rūpam, tasyāntaraṅgatvāt| pūrvarūpaṃ tu
rūpamevāvyaktam| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1/6)-
"liṅgamavyaktamalpatvāvdyādhīnāṃ tadyathāyatham| tadeva vyaktatāṃ yātaṃ
rūpamityabhidhīyate||" iti| vaiṣamyaṃ ca dvidhā,-vṛddhikṣayabhedāt| tatrādau
vṛddhilakṣaṇam| tatra vāyorāḥ-vṛddha iti| kārśyaṃ-kṛśatvam|
kārṣṇyaṃ-kṛṣṇavarṇatvam| uṣṇakāmatvaṃ-uṣṇābhilāṣaḥ| kampo-vepathuḥ|
ānāhaḥ-baddhodaratā| śakṛdgrahaḥ-purīṣarodhaḥ| balādīnāṃ bhraṃśo-nāśaḥ|
pralāpaḥ-asambaddhapralāpaḥ| bhramaḥ-cakrarūḍhasyeva| dīnatā- mlānatvam|
pītaviṇmūtranetratvakkṣuttṛḍdāhālpanidratāḥ|
pittam--------------------------------|7|
Sa. pītasya viḍādibhistvagantaiḥ
sambandhaḥ, tataḥ kṣudādibhirdvandvaḥ, tatastalapratyayaḥ| pittaṃ vṛddhaṃ
pītaviṇmūtrādīn karoti|
Ā. rā. pittasyāha-pītaviṇmūtreti|
viṇmūtranetratvacāṃ pītatvam| kṣuttṛṣāviha tīvre jñeye, samayoḥ
sa-lakṣaṇatvāt| dāhaḥ-santāpaḥ| alpanidratā-nidrālpatvam|
-----------------------------------------------|
-------śleṣmā'gnisadanaprasekālasyagauravam||7||
śvaityaśaityaślathāṅgatvaṃ śvāsakāsātinidratāḥ|
-----------------------------------------------|8|
Sa. śleṣmā vṛddho'gnisādādīn karoti|
śvaityaṃ- gātraśuklatā| śaityaṃ-aṅgānāṃ śiśiratvam|
Ā. rā. śleṣmaṇa āha-śleṣmeti|
agnisadanaṃ-agnimāndyam| praseko-lālāsrāvaḥ| ālasyaṃ-anutsāhaḥ|
gauravaṃ-durvahāṅgatvam| śvaityaṃ-śuklatvam| śaityaṃ-śītasparśatvam|
ślathāṅgatvaṃ-avayavaśaithilyam| śvāsakāsau-rogau| atinidratā-nidrādhikyam|
--------------------------------------------------| raso'pi
śleṣmavat-----------------------------|8|
Sa. rasaśca śleṣmavat, raso'pi
vṛddho'gnisādādīn vidadhātītyarthaḥ|
Ā. rā. rasasyāha-raso'pīti|
śleṣamavadagnisādādīn karoti| apiśabdo'nyānaṣyatideśān sūcayati| tena raktaṃ
pittavat, māṃsamedasī śleṣmavat|
----------------------------------------------| --------------raktaṃ
visarpaplīhavidradhīn||8||
kuṣṭhavātāsrapittāsragulmopakuśakāmalāḥ|
vyaṅgāgnināśasammoharaktatvaṅnetramūtratāḥ||9||
Sa. raktaṃ vṛddhaṃ visarpādīn karoti|
upakuśo nāma dantarogajātiḥ, uttaratantre (a. 21|21) vakṣyamāṇalakṣaṇā|
Ā. rā. raktasyāha-raktamiti|
vīsarpādayo vyaṅgāntāḥ rogāḥ| tatropakuśo-dantamāṃsajarogaḥ|
vyaṅgaṃ-kṣudrarogaviśeṣaḥ| sammoho-mūrcchā| tvaṅnetramūtrāṇāṃ raktatvam|
māṃsaṃ gaṇḍārbudagranthigaṇḍorūdaravṛddhitāḥ| kaṇṭhādiṣvadhimāṃsaṃ
ca--------------------|10|
Sa. māṃsaṃ vṛddhaṃ gaṇḍādīn rogān
karoti| gaṇḍaśabdena gaṇḍamālā galagaṇḍaśca gṛhītau, ādyantalopāt| itaraśca
gaṇḍo gaṇḍamāṃsāḍhyāt| gaṇḍaścārbudaṃ ca granthiśca gaṇḍārbudagranthayaḥ|
gaṇḍau ca ūrū codaraṃ ca teṣāṃ vṛddhitā| tato dvandvaḥ| tāḥ karoti|
vṛddhitā-vṛddhitvam| kaṇṭhādiṣvadhikaṃ māṃsaṃ ca kurute| ādiśabdena
tālujihvādiparigrahaḥ|
Ā. rā. māṃsasyāha-māṃsamiti| gaṇḍādayo
rogāḥ| gaṇḍo-galagaṇḍādiḥ| gaṇḍayorūrvorudare ca vṛddhatā-sthaulyam|
kaṇṭhādiṣu-kaṇṭhatālujihvādiṣu| adhimāṃsaṃ-māṃsasyopari māṃsam|
-------------------------tadvanmedastathā śramam||10||
alpe'pi ceṣṭite śvāsaṃ sphikstanodaralambanam|
---------------------------------------------------|11|
Sa. medo'pi vṛddhaṃ gaṇḍādīn kurute|
tathālpe'pi ceṣṭite śramaṃ kurute, śvāsaṃ ca| tathā, sphijoḥ stanayorudarasya
ca lambanaṃ kurute|
Ā. rā. medasa āha-tadvaditi|
tadvat-māṃsavat| tathā, alpe'pi ceṣṭite śramaśvāsau| sphigādīnāṃ lambanam|
sphijau-kaṭiprothau|
-----------------------------------------------------|
asthyadhyasthyadhidantāṃśca------------------------|11|
Sa. asthi vṛddhamadhyasthyadhihantāṃśca
kurute|
Ā. rā. asthna āha-asthīti|
adhyasthi-adhikamasthi| adhidantāḥ-adhikā dantāḥ|
--------------------------majjā netrāṅgagauravam||11||
parvasu sthūlamūlāni kuryātkṛcchrāṇyarūṃṣi ca|
--------------------------------------------------|12|
Sa. majjā vṛddho netrayoraṅgānāṃ ca
gauravaṃ kuryāt| kuruta iti prakṛte kuryādityuktaṃ spaṣṭārtham|
parvasu-aṅgulyādisandhiṣu, arūṃṣi-piṭikāviśeṣān, kuryāt| kīdṛśāni ?
sthūlamūlāni,-sthūlāni mūlāni yeṣāṃ tāni| tathā, kṛcchrāṇi-kṛcchrasādhyāni|
Ā. rā. majjña āha-majjeti|
aṅgagauraveṇaivākte netragaurave netragrahaṇamatiśayārtham| parvasu-sandhiṣu|
sthūlamūlāni-mūlapradeśe sthūlāni| kṛcchrāṇi-kaṣṭasādhyāni| arūṃṣi-vraṇān|
------------------------------------------------| atistrīkāmatāṃ vṛddhaṃ
śukraṃ śukrāśmarīmapi||12||
Sa. śukraṃ vṛddhamatistrīkāmatāṃ
kuryāt, śukrāśmarīṃ ca| apiśabdādbalasnehādyapi|
Ā. rā. śukrasyāha-atīti|
atistrīkāmatā-punaḥ punaḥ strīsaṅgecchā| śukrāśmarī-rogaḥ|
kukṣāvādhmānamāṭopaṃ gauravaṃ vedanāṃ śakṛt|
----------------------------------------------|13|
Sa. śakṛt-purīṣaṃ, vṛddhaṃ
kukṣāvādhmānādīn kuryāt| kuryāditi sambhāvanāyāṃ liṅ| ādhmānaṃ-ānāhaḥ|
āṭopaḥ-antrakūjanādi| [gauravaṃ-gurutvam, vedanāṃ ca kukṣau|]
Ā. rā. śakṛta āha-kukṣāviti|
kukṣau-udare, ādhmānādīni| ādhmānaṃ-vātenodarapūraṇam| āṭopo-guḍaguḍāśabdaḥ|
gauravaṃ-durvahatvam| vedanāṃ-śūlam| śakṛt-purīṣam|
---------------------------------------------------| mūtraṃ tu bastinistodaṃ
kṛte'pyakṛtasaṃjñatām||13||
Sa. mūtraṃ vṛddhaṃ
basternistodaṃ-ativyathāṃ kuryāt| tathā kṛte'pi
mūtre'kṛtasaṃjñatāṃ-akṛtābhāsatvamiva kuryāt|
Ā. rā. mūtrasyāha-mūtramiti|
bastinistodo-bastideśe vyathā| kṛtamapi mūtrotsargamakṛtamiva manyate|
svedo'tisvedadaurgandhyakaṇḍūḥ------------------|
-------------------------------------------------|14|
Sa. svedo vṛddho'tisvedādīn kuryāt|
Ā. rā. svedasyāha-sveda iti|
atisvedaḥ-svedādhikyam| daurgandhyaṃ-durgandhatā| kaṇḍūḥ-kacchūḥ|
---------------------------evaṃ ca lakṣayet| dūṣikādīnapi malān
bāhulyagurutādibhiḥ||14||
Sa. evaṃ-anena prakāreṇa, dūṣikādīnapi
malān lakṣayet-anuminuyāt| dūṣikā-akṣimalaḥ| ādiśabdāt
ghrāṇakarṇanāsāmalādīnāṃ grahaṇam| kathaṃ lakṣayet ? ityāha-bāhulyetyādi|
malabāhulyena tatsthānagauraveṇa ca| ādigrahaṇātkaṇḍūkledādayo gṛhyante|
Ā. rā. dūṣikādīnāha-evaṃ ceti|
dūṣikā-netramalaḥ| ādiśabdāt karṇamalādayaḥ| evamiti yathā|
svādhikyasvāśayagauravādibhiḥ purīṣādayo vṛddhā lakṣyante| ādiśabdāt
svāśayavyathādayaḥ|
vṛddhānāṃ vātādīnāṃ liṅgānyabhidhāya, kṣīṇānāṃ vātādīnāṃ liṅgānyāha - - - -
liṅgaṃ kṣīṇe'nile'ṅgasya sādo'lpaṃ bhāṣitehitam| saṃjñāmohastathā
śleṣmavṛddhayuktāmayasambhavaḥ||15||
Sa. anile kṣīṇe-svapramāṇāpacite,
vakṣyamāṇāni liṅgāni| vāyostu sarvakṣaye deha eva na syāt, kasya talliṅgaṃ
syāt| kiṃ punastalliṅgam ? ityāha-aṅgasyetyādi| aṅgasya
sādaḥ-kriyāsvasāmarthyam| īhitaṃ-ceṣṭitam, kāyikaṃ karma| bhāṣitaṃ cehitaṃ ca
bhāṣitehitam,-alpavacanā'lpaceṣṭitatvaṃ ca syāt| tathā,
saṃjñāmohaḥ-saṃvido'bhāvaḥ| tathā, śleṣmavṛddhau ya
uktāḥ-agnisādaprasekādayaḥ, teṣāmāmayānāṃ sambhavo bhavati|
Ā. rā. atha kṣayalakṣaṇam| tatra
vāyorāha-liṅgamiti| aṅgasya sādaḥ-śrāntatvamiva| bhāṣitehitamalpam|
bhāṣitaṃ-vācikaṃ karma| īhitaṃ-kāyikam| saṃjñā-buddhiḥ, tasyā
mohovivecanākṣamatvam| śleṣmavṛddhayuktamayāḥ-agnisadanādayaḥ|
pitte mando'nalaḥ śītaṃ prabhāhāniḥ------------|
----------------------------------------------|16|
Sa. liṅgaṃ kṣīṇe ityanuvartate| pitte
kṣīṇe liṅgametat| agnirmandaḥ śītaṃ kāntihāniśca syāt|
Ā. rā. pittasyāha-pitta iti|
mando'nalaḥ-agnimāndyam| śītaṃ-himasparśeneva duḥkham| prabhāhāniḥ-kāntināśaḥ|
------------------------------------------kaphe bhramaḥ| śleṣmāśayānāṃ
śūnyatvaṃ hṛddravaḥ ślathasandhitā||16||
Sa. kaphe kṣīṇe bhramo bhavati| tathā,
śleṣmāśayānāṃ śūnyatvaṃ bhavati| śleṣmāśayāḥ-uraḥśiraḥsandhyādyāḥ| [tathā,
hṛddrāvādayaḥ syuḥ| hṛddravaḥ-hṛdi kampa ityarthaḥ|]
Ā. rā. kaphasyāha-kapha iti|
bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva| śleṣmāśayānāṃ-uraḥprabhṛtīnām| śūnyatvaṃ-riktatvam|
hṛddravaḥ-anukampayeva pīḍā hṛdayasya| ślathasandhitā-sandhiśaithilyam|
rase raukṣyaṃ śramaḥ śoṣo glāniḥ śabdāsahiṣṇutā|
-----------------------------------------------------|17|
Sa. rase kṣīṇe raukṣyādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. rasasyāha-rasa iti|
raukṣyaṃ-snehābhāvaḥ| śramaḥ-śrāntatvam| śoṣo-mukhādīnām| glāniḥ-klamaḥ|
śabdāsahiṣṇutā-śabdaśravaṇadveṣaḥ|
-----------------------------------------------|
rakte'mlaśiśiraprītiśirāśaithilyarūkṣatāḥ||17||
Sa. rakte kṣīṇe'mlādyabhilāṣādayaḥ
syuḥ|
Ā. rā. raktasyāha-rakta iti|
amlaśītayorabhilāṣaḥ| śirāṇāṃ śaithilyam| rūkṣatā_śarīrasya|
māṃse'kṣaglānigaṇḍasphik''śuṣkatāsandhivedanāḥ|
--------------------------------------------------|18|
Sa. māṃse kṣīṇe'kṣaglāniḥ, gallayoḥ
sphijośca śuṣkatvam, sandhīnāṃ vedanāḥ syuḥ, sphuṭantīva sandhaya ityarthaḥ|
Ā. rā. māṃsasyāha-māṃsa iti|
akṣaglāniḥ-indriyadaurbalyam| gaṇḍayoḥ sphijośca śuṣkatā| sandhīnāṃ vyathā|
---------------------------------------------------| medasi kṣīṇe kaṭyāḥ
plīhno vṛddhiḥ kṛśāṅgatā||18||
Sa. medasi kṣīṇe kaṭyāḥ svāpaḥ
plīhavṛdhiḥ kṛśāṅgatvaṃ ca|
Ā. rā. medasa āha-medasīti| kaṭhyāḥ
svapanaṃsparśājñatvam| plīhno vṛddhiḥ| itareṣāmaṅgānāṃ kārśyam|
asthnyasthitodaḥ śadanaṃ dantakeśanakhādiṣu|
----------------------------------------------|19|
Sa. asthni kṣīṇe'sthnāṃ todo bhavati|
śadanaṃ-śātaḥ, pāta ityarthaḥ| keṣām ? dantādīnām|
Ā. rā. asthna āha-asthnīti|
asthitodaḥ-asthnāṃ vyathā| dantādīnāṃ śadanaṃ-śātaḥ| ādiśabdādromādayaḥ|
-------------------------------------------------| asthnāṃ majjani sauṣiryaṃ
bhramastimiradarśanam||19||
Sa. majjani kṣīṇe'sthnāṃ sauṣiryaṃ
bhramādiśca|
Ā. rā. majjña āha-asthnamiti| asthnāṃ
sauṣiryaṃ sarandhratvam| bhramaḥ-cakrārūḍhasyeva| timiradarśanaṃ-sarvasyaiva
vastunastamorūpatvenāvabhāsaḥ|
śukre cirāt prasicyeta śukraṃ śoṇitameva vā| todo'tyarthaṃ vṛṣaṇayormeḍhraṃ
dhūmāyatīva ca||20||
Sa. śukre kṣīṇe śukraṃ cirāt
prasicyeta, raktaṃ vā| prasicyeteti karmakartari| vṛṣaṇayoratiśayena
todo-vyathā syāt| meḍhraṃ-śiśnaṃ, dhūmāyatīva ca| dhūmāyatīti
lohitāderākṛtigaṇatvāt kvip, akṛtsārvadhātuketyādinā dīrghaḥ|
Ā. rā. śukrasyāha-śukra iti| śukraṃ
sambhoge cirāt prasicyeta, śoṇitameva vā| prasicyeta-sravet|
vṛṣaṇayoratyarthaṃ vedanā| meḍhraṃ dhūmāyati| lohitādikyaṣantāt parasmaipadam|
purīṣe vāyurantrāṇi saśabdo veṣṭayanniva| kukṣau bhramati yātyūrdhvaṃ
hṛtpārśve pīḍayan bhṛśam||21||
Sa. purīṣe kṣīṇe vāyuḥ kukṣau bhramati|
antrāṇi veṣṭayanniva śabdaṃ janayan yātyūrdhvam| kiṃ kurvan ? hṛtpārśve bhṛśaṃ
pīḍayan|
Ā. rā. purīṣasyāha-purīṣa iti| antrāṇi
veṣṭayanniva saśabdo vāyuḥ kukṣau bhramati, kadācit hṛdayapārśve
pīḍayannūrdhvaṃ yāti|
mūtre'lpaṃ mūtrayetkṛcchrādvivarṇaṃ sāsrameva vā|
---------------------------------------------------|22|
Sa. mūtre kṣīṇe'lpaṃ mūtrayet,
kṛcchrādvivarṇaṃ saraktameva vā|
Ā. rā. mūtrasyāha-mūtra iti| alpaṃ
mūtraṃ kṛcchrānmūtrayet| tacca vivarṇaṃ-raktamiśravarṇābhaṃ, raktamiśrameva
vā| evakāreṇa raktavarṇābhāsatvaṃ vyāvartyate| ata eva vivarṇaśabdena
tallabhyate|
---------------------------------------------------| svede romacyutiḥ
stabdharomatā sphuṭanaṃ tvacaḥ||22||
Sa. svede kṣīṇe romṇāṃ cyutiḥ-śātaḥ,
romṇāṃ ca stabdhatvam| tvacaḥ-carmaṇaḥ, sphuṭanaṃ-daraṇam|
Ā. rā. svedasyāha-sveda iti|
keṣāṃcidromṇāṃ cyutiḥ, keṣāṃcit stabdhatā| tvacaḥ sphuṭanaṃ-vidāraṇam|
idānīṃ ghrāṇādimalānāmapi sāmānyenakṣayaliṅgamāha - - - - malānāmatisūkṣmāṇāṃ
durlakṣyaṃ lakṣayet kṣayam| svamalāyanasaṃśoṣatodaśūnyatvalāghavaiḥ||23||
Sa. malānāmatisūkṣmāṇāṃ-susvalpānāṃ
dūṣikādīnāṃ, duḥkhena boddhuṃ śakyaṃ-durlakṣyam, kṣayaṃ lakṣayet-jānīyāt| kaiḥ
? malānāṃ sthānāni-malāyanāni, svāni ca tāni malāyanāni ca-svamalāyanāni,
teṣām saṃśoṣatodaśūnyatvalāghavāni-svamalāyanasaṃśoṣatodaśūnyatvalāghavāni,
taiḥ|
Ā. rā. dūṣikādīnāmāha-malānāmiti|
atisūkṣmāṇāṃ-atyalpānām| atisūkṣmatvādeva durlakṣyam| malāyanaṃ-malamārgo
netrādiḥ, tasya saṃśoṣādayaḥ|
evaṃ vyāsena doṣadhātumalānāṃ vṛddhikṣayāvabhidhāya samāsato'bhidhātumidamāha-
doṣādīnāṃ yathāsvaṃ ca vidyāddṛddhikṣayau bhiṣak| kṣayeṇa viparītānāṃ guṇānāṃ
vardhanena ca||24|| vṛddhiṃ malānāṃ saṅgācca
kṣayaṃ cāti visargataḥ|
---------------------------------------------------|25|
Sa. doṣadhātumalānāṃ vṛddhikṣayau
jānīyāt| katham ? yathāsvaṃ doṣādīnāṃ guṇebhyo viparītā ye guṇāsteṣāṃ guṇānāṃ
kṣayeṇa vardhanena ca dehagatena doṣādīnāṃ yathākramaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ ca
vidyāt| yathā,-vāyorguṇā rūkṣalaghuśītādayaḥ, teṣāṃ
viparītāḥ-snigdhagurūṣṇādayaḥ, teṣāṃ snigdhādīnāṃ dehe yadā kṣayo dṛśyate tadā
vāyorvṛddhiṃ vidyāt| yadā tu teṣāṃ snigdhādīnāṃ dehe vṛddhirdṛśyate tadā vāyoḥ
kṣayo jñeyaḥ| evaṃ svabudhdyā vikalpya malānāṃ dhātūnāṃ ca vācyam| vṛddhiṃ
malānāmityādi| na kevalaṃ malānāṃ pūrvoktena prakāreṇa vṛddhikṣayau jñeyau,
yāvadamunā'pi vakṣyamāṇena lakṣaṇena teṣāṃ vṛddhikṣayau jñeyau, [iti caśabdena
dyotayati]| evaṃ svabudhdyā vikalpya, malānāṃ saṅgāt-bahiraniḥsaraṇalakṣaṇācca
vṛddhiṃ vidyāt| teṣāmeva malānāmativisargāt-atipravartanāt kṣayaṃ vidyāt|
Ā. rā. nidānamāha- doṣādīnāmiti|
yathāsvaṃ viparītānāṃ guṇānāṃ kṣayeṇa nidānena doṣādīnāṃ vṛddhiṃ, vardhanena
kṣayaṃ, jānīyāt| tau ca rūkṣādīnāṃ guṇānāṃ bahutvālpatvābhyāṃ kramādbhavataḥ|
tatra kṣayeṇotpannaṃ vikāraṃ vāyorvṛddhiriti vyavasyet, vardhanenotpannaṃ
kṣaya iti| evaṃ pittādiṣvapi| tathā, malānāmapyatisaṅgānnidānāddoṣādīnāṃ
vṛddhiṃ vidyāt, ativisargāt kṣayam|
tatrātisaṅgo-yathākālamaśodhanādvegavidhāraṇādviṣṭambhakāhāravihāraśīlanācca|
ativisargo-atiśodhanādvegodīraṇātsraṃsanāhāravihārasevanācca|
---------------------------------------------------| malocitatvāddehasya kṣayo
vṛddhestu pīḍanaḥ||25||
Sa. dvāvapi malānāṃ vṛddhikṣayau
pīḍākarau dehasya| tatrāpi ya eṣāṃ kṣayaḥ sa vṛddhito'pyatiśayena pīḍākaraḥ,
anaucityāt| dehināṃ hi prāyeṇa malakṣayo'nucito-anabhyastaḥ,
vṛddhistūcitaiveti na tathā pīḍāṃ karoti|
Ā. rā. kṣayavṛ- pīḍākaratve
tāratmyamāha-malocitatvāditi| doṣādīnāṃ vṛddhirdehapīḍanī| kṣayastu tato'pi
dehapīḍanaḥ| kutaḥ? malocitatvāt| deho hi malasātmyaḥ| sātmyaṃ ca bahnapi
nātibādhate| vakṣyati(?)-"sātmayaṃ hyāśu balaṃ dhatte nātidoṣaṃ ca bahnapi|"
iti| malaśabdena doṣadhātumalānāṃ grahaṇam| vakṣyati hi (hṛ. sū.a. 19/86) -
"viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt|" iti|
atha doṣādīnāmāśrayāśrayibhāvaṃ darśayati - - - - tatrāsthani sthito vāyuḥ,
pittaṃ tu svedaraktayoḥ| śleṣmā śeṣeṣu, tenaiṣāmāśrayāśrayiṇāṃ mithaḥ||26||
yadekasya tadanyasya vardhanakṣapaṇauṣadham| asthimārutayornaivaṃ, prāyo
vṛddhirhi tarpaṇāt||27|| śleṣmaṇā'nugatā
tasmāt saṅkṣayastadviparyāt| vāyunā'nugato'smācca vṛddhikṣayasamudbhavān||28||
vikārān sādhayecchīghraṃ kramāllaṅghanabṛṃhaṇaiḥ|
---------------------------------------------------|29|
Sa. tatra-teṣu vātādiṣu madhye, asthni
vāyuḥ sthitaḥ-āśritaḥ| pittaṃ tu svedaraktayoḥ sthitam| śleṣmā
śeṣeṣu-rasamāṃsamedomajjaśukramūtrapurīṣādiṣu sthitaḥ|
yataścaivamāśrayāśrayibhāvodoṣadhātūnāṃ, tena hetunā, āśrayāśrayiṇāṃ
mithaḥ-parasparaṃ, yadekasya-āśrayasya vardhanaṃ, tadanyasya-āśrayiṇo'pi
vardhanam, yadāśrayasya kṣapaṇaṃ tadāśrayiṇo'pi kṣapaṇam| nanu, evamasthno
vātāśrayasya yadvardhanaṃ tadasyāśrayiṇo vātasyāpi vardhanaṃ, yadasya kṣapaṇaṃ
tadapi vātasya kṣapaṇaṃ prāpnotītyata āha-asthītyādi| asthimārutayornaivaṃ
vardhanakṣapaṇauṣadham, sambhavatītyadhyāhāryam| hi-yasmāt, prāyo-bāhulyena,
yā vṛddhiḥ-vardhanaṃ doṣadhātūnām, sā tarpaṇāt-bṛṃhaṇādbhavati| prāyograhaṇaṃ
vāyuparihārārtham| sā ca śleṣmaṇā'nugatā-anubaddhā| yata evaṃ yā vṛddhiḥ sā
santarpaṇāt, tasmāddhetorya eṣāṃ doṣādīnāṃ kṣayaḥ sa prāyo-bhūyiṣṭham,
apatarpaṇāt-laṅghanarūpādbhavati| sa ca saṅkṣayo vāyunā'nugataḥ| evaṃ
yadasthno vardhanamauṣadham, tat snigdhamadhurādi bṛṃhaṇarūpaṃ vātasya
kṣapaṇam| yacca vātasya vardhamauṣadham, tat rūkṣatiktādyapatarpaṇaṃ
laṅghanarūpamasthnaḥ kṣapaṇam| tadarthametaduktam-asmāccetyādi| yata evaṃ
vṛddheḥ santarpaṇarūpatvaṃ kṣayasyāpatarpaṇarūpatvam, ato vṛddhikṣayasambhavān
vikārān doṣadhātūnāṃ sambandhinaḥ kramāllaṅghanabṛṃhaṇaiḥ sādhayet-upakramet|
katham ? śīghraṃ cirotthitā hi te duścikitsyāḥ syuḥ| vṛddhyutthān vikārān
laṅghanaiḥ, kṣayotthān bṛṃhaṇairiti kramārthaḥ|
Ā. rā. dūṣyāṇāṃ
vṛddhikṣayahetvādivijñānārthaṃ doṣadūṣyayorāśrayāśrayibhāvamāha-tatreti|
tatra-teṣu doṣādiṣu madhye| śeṣeṣu-rasamāṃsamedomajjaśukramūtrapurīṣādiṣu|
āśrayāyibhāvasya phalamāha teneti| tena-āśrayāśrayibhāvena hetunā|
eṣāṃ-doṣādīnām| āśrayāśrayiṇāṃ ādhārādheyabhāvena sthitānām| yadekasya
vardhanakṣapaṇauṣadhaṃ tadevānyasya| katham? mithaḥ,-parasparam| yadāśrayasya
tadāśrayiṇaḥ, yadāśrayiṇastadāśrayasyetyarthaḥ| vardhanaṃ-vṛddhi hetuḥ|
kṣapaṇaṃ-kṣayahetuḥ| auṣadhaṃ-vaiṣamyanivartakam, sāmyaheturityarthaḥ|
apavādamāha-asthimārutayoriti| asthimārutayorāśrayāśrayibhāve'pyevaṃ na
jñeyam| yaddhi vāyorvardhanaṃ rūkṣādi, tadasthnaḥ kṣapaṇam| yadasthno
vardhanaṃ snigdhādi, tadvāyoḥ kṣapaṇam| asthno vṛddhau laṅghanamauṣadham|
vāyorvṛddhau bṛṃhaṇam| asthikṣaye bṛṃhaṇamauṣadham, vātakṣaye laṅghanamiti|
athopaśayaṃ vivakṣuśchikitsāmāha| cikitsaiva hi prayujyamānā upaśaya ucyate|
vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1/6) -"hetuvyādhivaparyastaviparyastārthakāriṇām|
auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāvaham|| vidyādupaśayaṃ vyādheḥ sa hi
sātmyamiti smṛtaḥ|" iti| cikitsā ca dvividhā,-bṛṃhaṇalaṅghanabhedāt| tatra
bṛṃhaṇalaṅghane vibhajati-prāyo vṛddhiriti| vṛddhijān vikārān laṅghanena
sādhayet, kṣayajān bṛṃhaṇena| kuto'yaṃ vibhāgaḥ? hi-yasmāt,
vṛddhistarpraṇātbṛṃhaṇādbhavati| sā ca śleṣmaṇā'nugatā,-yatra yatra
vṛddhistatra tatra śleṣmā, pittādivṛddhāvapi śleṣmānugamo'stītyarthaḥ|
tasmātsarveṣu vṛddhivikāreṣu laṅghanamauṣadham, hetuviparītatvāt
śleṣmānugamena vyādhiviparītatvācca| tathā,
saṅkṣayastadviparyayāt-tarpaṇaviparyayāllaṅghanādbhavati| sa ca
vāyunā'nugataḥ,-yatra yatra kṣayastatra tatra vāyuḥ, kaphādikṣaye'pi
vāyoranugamo'stītyarthaḥ| tasmātsarveṣu kṣayavikāreṣu bṛṃhaṇamauṣadham,
hetuviparītatvādvātānugamena vyādhiviparītatvācca|
nanu, evaṃ vātavṛddhyutthān vikārān laṅghanaistatkṣayotthān bṛṃhaṇairiti syāt|
ata idamāha - - - - ---------------------------------------------------|
vāyoranyatra, tajjāṃstu tairevotkramayojitaiḥ||29||
Sa. vāyuṃ hitvā vṛddhyutthān vikārān
laṅghanaiḥ, kṣayotthān bṛṃhaṇaiḥ sādhayet| tajjān-vāyusambhavān vikārān,
punastaireva-laṅghanabṛṃhaṇairutkramayojitairupakramet|
yathānirdiṣṭakramādviparītaḥ kramaḥ-utkramaḥ| yathā,-vātavṛddhyutthān vikārān
bṛṃhaṇaiḥ tatkṣayotthāṃśca laṅghanairiti|
Ā. rā. etacca sarvaṃ vāyoranyatra|
vāyuvṛddhau tarpaṇaṃ na hetuḥ, na vā laṅghanamauṣadhamityarthaḥ| tarhi tatra
kim? ityata āha-tajjāniti| tajjān-vāyuvṛddhikṣayajān| vṛddhijān bṛṃhaṇena
sādhayet, kṣayajān laṅghanena, ityutkramayojanā| vāyuvṛddhirlaṅghanāt, kṣayo
bṛṃhaṇādityata eva jñeyam| prāyograhaṇāvdyabhicāro'pi| yathā (saṅgrahe sū. a.
7) -"kaphe laṅghanasādhye'pi kartari jvaragulmayoḥ| tulye'pi deśakālādau
laṅghanaṃ na samaṃ matam||" iti|
doṣāṇāṃ viśeṣacikitseha noktā, doṣopakramaṇīye vakṣyamāṇatvāt| rasacikitsā ca
"raso'pi śleṣmavat" ityukterneha punarnirdiṣṭā| ato raktādīnāṃ cikitsāmāha - -
- - viśeṣādraktavṛddhyutthān raktasrutivirecanaiḥ| māṃsavṛddhibhavān rogān
śastrakṣārāgnikarmabhiḥ||30||
sthaulyakārśyopacāreṇa medojānasthisaṅkṣayāt| jātān
kṣīraghṛtaistiktasaṃyutarbastibhistathā||31||
viḍvṛddhijānatīsārakriyayā, viṭkṣayodbhavān|
meṣājamadhyakulmāṣayavamāṣadvayādibhiḥ||32||
mūtravṛddhikṣayotthāṃśca mehakṛcchracikitsayā| vyāyāmābhyañjanasvedamadyaiḥ
svedakṣayodbhavān||33||
Sa. vṛddhikṣayopakrame evaṃ sthite'pi
viśeṣeṇa raktavṛddhyutthān raktasrutivirecanairupakrameta| māṃsavṛddhijān
śastrakṣārāgnikarmabhiḥ| medovṛddhikṣayābhyāṃ jātān-medojāniti
madhyamapadalopo'tra draṣṭavyaḥ| medovṛddhijān vikārān sthaulyopacāreṇa
dvividhopakramaṇīyoktyā sthaulyacikitsayā, medaḥkṣayajān
kārśyopacāreṇopācaret| asthikṣayajān kṣīraghṛtaistiktasaṃyutaiḥ,
bastibhistathā-tathārūpaistiktasaṃyutairityarthaḥ| nanu, yāni vātakṛnti
dravyāṇi tānyasthikṣayodbhavavikārāṇāṃ vṛddhikaraṇānīti taddravyopayogo'tra na
yuktaḥ, tiktasya vātakṛtatvāt| atrocyate| yaddravyaṃ snigdhaṃ śoṣaṇaṃ
kharatvamutpādayati tadasthno vardhanaṃ yuktam, kharasvabhāvatvādasthnām| na
caivaṃvidhamekaṃ dravyamasti, yat snigdhaṃ śoṣaṇaṃ ca| tasmāt
kṣīraghṛtaistiktasaṃyutairbastibhiśca tiktasaṃyutaiścetyupadiṣṭam|
kṣīraghṛtasya tiktayuktasya kharasvabhāvatvāt| viḍvṛddhijān-purīṣavṛddhijān,
atīsāracikitsayā sādhayet| viṭkṣayodbhavān meṣājamadhyādibhiḥ sādhayet|
meṣa-urabhraḥ, ajaḥ-cchāgaḥ, tayormadhyaṃ-antarādhiḥ| kulmāṣaḥ-ardhasvinno
māṣādirhiṅgughṛtādisaṃskṛtaḥ| māṣadvayaṃ-māṣo rājamāṣaśca| ādiśabdena
kākāṇḍolātmaguptādīnāṃ grahaṇam| mūtravṛddhyutthān mehacikitsayā,
mūtrakṣayotthān mūtrakṛcchracikitsayā, svedakṣayajān vyādhīn vyāyāmādibhiḥ
sādhayet|
Ā. rā. atha keṣāṃcidviśeṣaḥ| tatra
raktavṛddhijānāhaviśeṣāditi| raktasrutiḥ-śirāvyadhādiḥ|
māṃsavṛddhijānāha-māṃsavṛddhibhavāniti| medojānāha-sthaulyeti| medovṛddhijān
sthaulyopacāreṇa-dvividhopakramaṇīyādhyāyoktena| medaḥkṣayanān kārśyopacāreṇa|
asthikṣayajānāha-asthisaṅkṣayāditi| tatheti tiktasaṃyutaiḥ| tathā ca
khāraṇādiḥ-"pañcakarmāṇi sarpīṣi satiktā bastayastathā| payaḥ" iti| na caivaṃ
tiktasaṃyutairiti bastīnāmeva viśeṣaṇaṃ vaktuṃ yuktam, "bastayaḥ kṣīrasarpīṣi
tiktakopahitāścha ye|" iti carakavacanāt (sū. a. 28/24)|
viḍvṛddhijānāha-viḍvṛddhijāniti| atīsārakriyayā atīsāracikitsitena|
viṭkṣayajānāha-viṭkṣayodbhavāniti| meṣājayormadhyaṃ-antarādhiḥ|
māṣadvayaṃ-māṣo rājamāṣaścha| ādiśabdānmatsyamāṃsādayaḥ|
mūtravṛddhikṣayajānāha-mūtreti| mūtravṛddhijān pramehacikitsayā| mūtrakṣayajān
kṛcchracikitsayā| svedakṣayajānāha-vyāyāmeti|
svasthānasthasya kāyagneraṃśā dhātuṣu saṃśritāḥ| teṣāṃ sādātidīptibhyāṃ
dhātuvṛddhikṣayodbhavaḥ||34|| pūrvo dhātuḥ
paraṃ kuryāddṛddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham|
---------------------------------------------------|35|
Sa. svasthānaṃ
kāyāgneḥ-pakvāmāśayayormadhyam| yathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 12|10) - "pittaṃ
pañcātmakaṃ tatra pakvāmāśayamadhyagam|" ityādi yāvat "pācakaṃ nāma tat
smṛtam|" iti| tatra pakvāmāśayamadhye tiṣṭhatīti svasthānasthaḥ,
tasyaivaṃvidhasya kāyāgneḥ-jāṭharānalasya, aṃśāḥ-bhāgāḥ, dhātuṣu-rasādiṣu
saṃśritāḥ| teṣāṃ-agnyaṃśānām, sādena-māndyena, dhātūnāṃ vṛddhyudbhavaḥ| tathā
teṣāmaṃśānāmatidīptyā-atitaikṣṇyāt, dhātukṣayodbhavaḥ| pūrvo-rasākhyo,
dhāturvṛddho bhūtvā paraṃ-raktākhyaṃ, dhātuṃ vṛddhaṃ kuryāt| pūrvaśca kṣīṇo
dhātuḥ paraṃ dhātuṃ tadvidhaṃ-kṣīṇameva kuryāt|
Ā. rā.
dhātujānāmupakramāntaramāha-svasthānasthasyeti|
svasthānasthatya-grahaṇīsthasya| kāyāgneḥ-annapaktuḥ| aṃśāḥ-kṣudrāṇi
rūpāntarāṇi| dhātuṣu-dhātvāśayeṣu, sarvadhātvagnaya ityarthaḥ| teṣāṃ
sādena-māndyena dhātuvṛddhayudbhavaḥ, atidīptyā dhātukṣayaścha| dhātuvṛddhau
māndyopakramaḥ, dhātukṣaye taikṣṇyopakramaḥ kārya ityarthaḥ| tathā, pūrvo
dhāturvṛddhaḥ paraṃ vṛddhaṃ kuryāt, kṣīṇaḥ kṣīṇam| paradhātorvṛddhau pūrvasya
kṣayaḥ kāryaḥ, kṣaye vruddhirityarthaḥ| ityupaśayaprakaraṇam|
---------------------------------------------------| doṣā duṣṭā rasairdhātūn
dūṣayantyubhaye malān||35|| adho dve, sapta
śirasi, khāni svedavahāni ca| malā malāyanāni syuryathāsvaṃ teṣvato gadāḥ||36||
Sa. doṣā duṣṭā
rasaiḥ-madhurādibhirmithyāyogātiyogasevitaiḥ kupitāḥ, dhātūn dūṣayanti|
ubhaye-doṣā dhātavaśca, malān dūṣayanti| malā malāyanāni dūṣayantīti
sambandhaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 7|42) - "malāyanāni bādhyante
duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ|" iti| kāni malāyanāni ? ityāha-adho dve ityādi|
adho dve-gudameḍhrākhye, sapta śirasi khāni-dve akṣiṇī dvau karṇau dvau
nāsāpuṭāvāsyaṃ ceti, tathā svedavahāni-romakūpākhyāni chidrāṇi
sarvaśarīragatāni, malāyanāni syuḥ| ato-dūṣaṇātkāraṇāt, teṣu-malāyaneṣu
duṣṭeṣu, yathāsvaṃ gadāḥ-rogāḥ syuḥ| yo yasya svo- yathāsvam|
Ā. rā.
vṛddhikṣayavikārasamprāptimāha-doṣā duṣṭā iti| rasaiḥ-madhurādibhiḥ, duṣṭā
doṣāḥ-vātādayo,dhātūn-rasādīn, dūṣayanti| rasagrahaṇaṃ vīryādīnāmupalakṣaṇam|
ubhaye-doṣā dhātavaścha, malān-purīṣādīn, dūṣayanti| te malā
malāyanāni-srotāṃsi, dūṣayanti| kāni punastāni? adho dve-guhyaṃ gudaścha|
sapta śirasi-karṇau netre nāsike mukhaṃ ca| svedavahāni khāni-romakūpāḥ,
teṣāmasaṅkhyatvātsaṅkhyānuktiḥ| ato-duṣṭeranantaram, teṣu-duṣṭeṣu
doṣadhātumalamalāyaneṣu, gadāḥ syuḥ| katham? yathāsvam,- svasthānānatikrameṇa|
sthānavibhāga uktaḥ saṅgrahe (sū.a. 19)-"vakṣyante vātajāstatra nidāne
vātarogike| pittaṃ tvaci sthitaṃ kuryādvisphoṭakamasūrikāḥ|| rakte visarpaṃ
dāhaṃ ca māṃse māṃsapākakothanam| sadāhān medasi granthīn svedātyudvamanaṃ
tṛṣam|| asthni dāhaṃ bhṛśaṃ mañjñi hāridranakhanetratām| pūti pītāvabhāsaṃ ca
śukraṃ śukrasamāśritam|| śirāgataṃ krodhanatāṃ pralāpaṃ srāyugaṃ tṛṣam|
koṣṭhagaṃ madatṛṭdāhān vyāpino'nyāṃścha yakṣmaṇaḥ| śleṣmā tvaci sthitaḥ
kuryātstambhaṃśvetāvabhāsatām| pāṇḍvāmayaṃ śoṇitago māṃsasaṃstho'rbudāpacī||
ārdracarmāvanaddhābhagātratāṃ cātigauravam| medogaḥ sthūlatāṃ mehamasthnāṃ
stabdhatvamasthigaḥ|| majjagaḥ śuklanetratvaṃ śukrasthaḥ śukrasañcayam|
vibandhaṃ gauravaṃ cāti śirāsthaḥ stabdhagātratām|| srāyugaḥ sandhiśūnyatvaṃ
koṣṭhago jaṭharonnatim| arocakāvipākau ca tāṃstāṃścha kaphajān gadān||
viṇmūtrayoḥ sāśrayayostatra tatropadekṣyate| upatāpopaghātau ca
svāśrayendriyagairmalaiḥ||" iti|
doṣadhātumalānāṃ samaviṣamāvasthā gaditā| ojasastu nirūpayannāha - - - -
ojastu tejo dhātūnāṃ śukrāntānāṃ paraṃ smṛtam| hṛdayasthamapi vyāpi
dehasthitinibandhanam||37|| snigdhaṃ
somātmakaṃ śuddhamīṣallohitapītakam| yannāśe niyataṃ nāśo yasmiṃstiṣṭhati
tiṣṭhati||38|| niṣpadyante yato bhāvā
vividhā dehasaṃśrayāḥ| ---------------------------------------------------|39|
Sa. rasādīnāṃ dhātūnāṃ śukrāntānāṃ
yatparaṃ-utkṛṣṭaṃ, tejastadojaḥ smṛtam, [na tu śukrasyaiva malaḥ|]
tathā,hṛdayasthamapi vyāpi| sakalaśarīravyāpinastasya ṣaḍbindukasya viśeṣeṇa
hṛdayaṃ sthānam| tathā, dehasya sthitirdehasthitistasyā
nibandhanaṃ-jīvitādhiṣṭhānamityarthaḥ| anye tvāhuḥ, paraśabdenaitat
dyotayati,-anyadapyojo'sti na taddhātūnāṃ śukrāntānāṃ tejaḥ, śleṣmākhyamiti|
tathā coktaṃ saṅgrahe (sū. a. 19) - "tejo yatsarvadhātūnāmojastat paramucyate|
mṛdu somātmakaṃ śuddhaṃ raktamīṣatsapītakam||" ityādi|
yannāśe-yasyaujaso'bhāve, niyataṃ-niścitaṃ, prāṇino nāśaḥ-abhāvaḥ|
yasminnojasi tiṣṭhati-vidyamāne, tiṣṭhati-prāṇiti, dehīti śeṣaḥ| yato-yasmāt,
bhāvāḥ-padārthāḥ, niṣpadyante-jāyante| kimbhūtāḥ ? vividhāḥ-anekaprakārāḥ|
tathā, dehaḥ saṃśrayo yeṣāṃ te dehasaṃśrayāḥ| lakṣaṇamojaso muninā'bhyadhāyi
(ca. sū. a. 17|74) - "hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ snigdhamīṣatsapītakam| ojaḥ
śarīre saṅkhyātaṃ tannāśe nā vinaśyati||" ityādi|
Ā. rā. athaujovijñānam, tasyāpi
malatvāt| vakṣyati hi (hṛ. śā. a. 3/63) -"kaphaḥ pittaṃ malāḥ kheṣu prasvedo
nakharoma ca| sneho'kṣitvagviśāmojo dhātūnāṃ kramaśo malāḥ||" iti| yattuktaṃ
saṅgrahe (śā. a. 6) -"śukrasya sāra ojaḥ| atyantaṣuddhatayā cāsmin
malatvābhāvaḥ| anye punarata eva tasya necchanti pākam|" iti|
tannaraśarīracaraśukraviṣayam| yattu
sambhogādaṅganāgarbhāśayagatamārtavenaikatra lolībhūtaṃ jīvādhiṣṭhitaṃ śukraṃ,
tasya pākādrasādivanmalasārau staḥ| tatra mala ojaḥ, sāro garbhaḥ| vakṣyati hi
(hṛ. śā. a. 3/63) -"rasādraktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca| asthno
majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prajāyate||" iti| malatvaṃ ca garbhāpekṣayā,
rasādyapekṣayā tu sāaatvameveti| ata evāha carakaḥ (sū. a. 30/9, saṅgrahe ca
sū. a. 19) -"yatsāramādau garbhasya yacca garbharasādrasaḥ| saṃvartamānaṃ
hṛdayaṃ samāviśati yatpurā|| yaccharīrarasasnehaḥ prāṇā yatra pratiṣṭhitāḥ|"
iti| na caivamojonekatvaṃ vācyam| yadeva hi śukramalarūpamojaḥ, tadeva
garbhahṛdayamanupraviṣṭamaṣṭabindupramāṇamārtavānuviddhatvādīṣadraktapītaṃ
jīvānuviddhaṃ jīvaśoṇitamucyate| uktaṃ ca tantrāntare-"prāṇāśrayasyaujaso'ṣṭau
bindavo hṛdayāśritāḥ|" iti| tathā carako'pi (sū. a. 17/74) -"hṛdi tiṣṭhati
yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam| ojaḥ śarīre vyākhyātaṃ tannāśānmriyate
naraḥ||" iti| tadevāhārarasena samānaguṇatvādāpyāyitamardhāñjaliparimāṇaṃ
sarvadehavyāpi rasātmakamucyate| yadvakṣyati (hṛ. śā. a. 3/18) -"daśamūlaśirā
hṛtsthāstāḥ sarvaṃ sarvato vapuḥ| rasātmakaṃ vahantyojastannibaddhaṃ hi
ceṣṭitam||' iti| khāraṇādirapyāha-"rasadhātoḥ paraṃ dhāma pacyamānātprasīdati|
saumyasvabhāvaṃ raktāgre yattadojaḥ prakīrtitam||" iti| tadeva sarvān
dhātūnanupraviṣṭaṃ teṣāṃ prabhāvātiśayamādadhānaṃ tatteja ucyate| yadāha
suśrutaḥ (sū. a. 15/23) -"rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃtejaḥ
tadojastadbalamityucyate|" iti| tadeva punaḥ
pākāccāmīkaramivāpetopādhimalamatyantaṃ śukrasāra ucyate|
tasmācchukramalarūpaṃ mūlabhūtamevāja iti sthitam| yattūktaṃ carakeṇā (sū. a.
17/115) -"prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate| sa caivojaḥ smṛtaḥ kāye"
iti| tadojo hetutvāt śleṣmaṇa ojastvam, āyurghṛtamitivat| etenaitadupapannam,
"dhātūnāṃ tejasi rase tathā jīvitaśoṇite| śleṣmaṇi prākṛte vaidyairojaḥśabdaḥ
prakīrtitaḥ||" iti| ojaso malatve'pi pṛthakvathanaṃ prādhānyakhyāpanārtham|
prādhānye hetumāha-ojastviti| ojaḥ punaḥ paraṃ-pradhānaṃ smṛtam| taddhi
śukrāntānāṃ dhātūnāṃ paraṃ tejaḥ| śukrāntānāṃ grahaṇaṃ sarvadhātuprāptyartham|
tathā, hṛdayastham| na kevalaṃ tatsthaṃ vyāpyapi| dehasthitinibandhana,-
dehasya sthitayo-nānāvasthāḥ, tāsāṃ nibandhanaṃ-kāraṇam| kāraṇatvameva
vivṛṇoti-yannāśa iti|
---------------------------------------------------| ojaḥ kṣīyeta
kopakṣuddhyānaśokaśramādibhiḥ||39|| bibheti
durbalo'bhīkṣṇaṃ dhyāyati vyathitendriyaḥ| duḥcchāyo durmanā rūkṣo
bhavetkṣāmaśca tatkṣaye||40||
jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bheṣajam|
---------------------------------------------------|41|
Sa. ojaḥ kopādibhiḥ kṣīyeta|
tatkṣaye-tasyaujasaḥ kṣaye, bibheti durbala ityādilakṣaṇam|
jīvanīyauṣadhādyāstatra bheṣajam| jīvanīyauṣadhāni-jīvantyādīni daśa
jīvanasaṃjñāni (hṛ. sū. a. 15|8) tathā'nyāni yāni madhurāṇi kṣīrādīni
dravyāṇi| kṣīrasya jīvanīyatvenaiva grahaṇe siddhe pṛthakpāṭho'tiśayārthaḥ,
atiśayenātra kṣīramauṣadhamiti| raso-māṃsarasaḥ| ādi (dya)-grahaṇena
kākāṇḍolātmaguptāghṛtādiparigrahaḥ|
Ā. rā. kṣayahetūnāha-ojaḥ kṣīyeteti|
kṣut-bubhukṣā| dhyānaṃ-cintā| ādiśabdāt-bhramontrāsakaṭurūkṣabhojanādayaḥ|
ojaḥkṣayaṃ lakṣayati-bibhetīti| bibheti-trasyati| durbalo-hīnabalo bhavati|
abhīkṣṇaṃ-punaḥpunarakasmāt| dhyāyati-cintayati|
vyathitendriyaḥ-hṛdayādisthāneṣu vyāthāvān| duḥcchāyo-malinakāntiḥ|
durmanāḥ-gatotsāhaḥ| rūkṣo-nisnehāṅgaḥ| kṣāmaḥ-kṛśāṅgaḥ| kṣayauṣadhabhaṅgyā
vṛddhihetūnāha-jīvanīyeti| jīvanīyāḥ-jīvantyādayaḥ| raso-māṃsarasaḥ| ādi(dya)
śabdena śarkarādayaḥ|
---------------------------------------------------| ojovṛddhau hi dehasya
tuṣṭipuṣṭibalodayaḥ||41||
Sa. ojovivṛddhau satyāṃ dehasya
tuṣṭiḥ-praharṣaḥ, puṣṭiḥ-vṛddhiḥ, balaṃ-sāmarthyam,
eṣāmudayaḥ-samyagvṛddhirbhavati|
Ā. rā. ojovṛddhiṃ
lakṣayati-ojovṛddhāviti| tuṣṭiḥ santoṣaḥ| puṣṭiḥ-sthaulyam|
balodayaḥ-śaktyutkarṣaḥ| ojovṛddhestuṣṭyādihetutvānna
vātādivṛddhikārakāritvam| vrūddhamapi yadā tvojo vyāpadyate
svasthānādvisraṃsate vā, tadā vātādivadvikārakāritvam| tathā ca suśrutaḥ (sū.
a. 15/30) -"trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ|" iti| balaṃ-ojaḥ|
idānīṃ saṅkṣepeṇa vṛddhikṣayabheṣajaṃ kathayannāha - - - - yadannaṃ dveṣṭi
yadapi prārthayetāvirodhi tu| tattattyajan samaśnaṃśca tau tau vṛddhikṣayau
jayet||42||
Sa. yadannaṃ puruṣo
dveṣṭi-nābhinandati, yadapyannaṃ prārthayeta, tattadannaṃ dviṣṭaṃ
tyajan-pariharan, iṣṭamannaṃ samaśnan-bhakṣayan, doṣāṇāṃ sambandhinau
vṛddhikṣayau tau tau-yau yasya doṣasyātmīyau vṛddhikṣayau, tau tau jayet|
nanu, kimaviśeṣeṇaitat prārthitamaśnan doṣakṣayaṃ jayet ? netyāha-avirodhi tu|
turavadhāraṇe| avirodhyeva| tattathāvidhamannamaśnan doṣāṇāṃ kṣayaṃ jayet, na
tu virodhyannamaśnan|
Ā. rā. vṛddhikṣayau jñātvā
yadanuṣṭheyaṃ tatsaṅkṣepeṇāha-yadannamiti| yadyadanna dveṣṭi tattattyajan
tathā yadyatprārthayeta tattatsamaśnan tau tau vṛddhikṣayau jayet| kiṃ
tatsarvam ? netyāha-avirodhi tviti| yatprārthayet taccedavirodhi-apathyaṃ na
bhavati, tatsamaśnīyādityarthaḥ| tacchabde'pi vīpsākaraṇāt yacchabde'pi vīpsā
jñeyā|
nanu, dveṣyānnatyāgeneṣṭānnabhakṣaṇena | ca ] kuto hetordoṣāṇāṃ vṛddhikṣayau
jayet ? ityāha - - - - kurvate hi ruciṃ doṣā viparītasamānayoḥ| vṛddhāḥ
kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṃ lakṣayantyabudhāstu na||43||
Sa. hi-yasmāt, doṣāḥ-vātādayo,
viparītasamānayoḥ ruciṃ kurvanti| kimbhūtāḥ santaḥ ? vṛddhāḥ kṣīṇāśca,
yathākramam| vṛddhāḥ-pramāṇādhikāḥ santaḥ, svaguṇebhyo yadviparītaguṇamannaṃ
teṣāṃ kṣapaṇahetuḥ, tadviṣayāṃ ruciṃ-prītimutpādayanti| bhūyiṣṭhaṃ-bāhulyena|
kṣīṇāḥ-svapramāṇāpacitāḥ santo, yatsvasamānaguṇamāhārajātaṃ teṣāṃ
vardhanahetuḥ, tadviṣayāṃ prītimutpādayanti| yathā,-vāto vṛddhaḥ
snigdhāmlamadhuramannamabhilaṣati|pittaṃ vṛddhaṃ
śītamadhurarukṣatiktakaśāyamannabhilaṣati| śleṣmā vṛddho
rūkṣoṣṇakaṭutiktakaṣāyamannamabhilaṣati| vātaḥ kṣīṇo
rūkṣakaṣāyādyannamabhilaṣati| pittaṃ kṣīṇamamlalavaṇakaṭukamannamabhilaṣati|
śleṣmā kṣīṇaḥ snigdhamadhurāmlalavaṇamannamabhilaṣati| bhūyiṣṭhamityanena
prāyikatvamasyā vyavasthāyā darśayati| tena doṣagativaicitryādanyathā'pi
kvacidbhavati| yathā,-kasyacinnarasya vāto'pi kṣīṇaḥ
snigdhamadhurādyannamabhilaṣati, pittamapi vṛddhamamlalavaṇādyannamabhilaṣati,
śleṣmā'pi vṛddho madhurāmlādyannamabhilaṣatīti vyabhicārāt| ata
evābudhāḥ-apaṇḍitāḥ, na lakṣayanti-na vidanti, yathā-kimaya doṣaḥ kṣīṇa uta
vṛddha iti|
Ā. rā. na ca
yathārucyupacārasyānucitatvamāśaṅkanīyamityāha-kurvate hīti| hi-yasmāt, vṛddhā
doṣāḥ viparīte ruciṃ kurvate, kṣīṇāḥ samāne| cakārāddṛddhā doṣāḥ samāne dveṣaṃ
kurvate, kṣīṇāstu viparīte, ityapi jñeyam| ayamarthaḥ,-yadā vāyorvṛddhistadā
tadviparītānāṃ snigdhādiguṇānāṃ rucistatsamānānāṃ rūkṣādiguṇānāṃ dveṣa
utpadyate, ata iṣṭasevanāddviṣṭatyāgādvāyorvṛddhiṃ jayet| yadā tu vāyoḥ
kṣayastadā tatsamānānāṃ rūkṣādiguṇānāṃ rucistadviparītānāṃ snigdhādiguṇānāṃ
dveṣa utpadyate, ata iṣṭasevanāddviṣṭatyāgādvāyoḥ kṣayaṃ jayet| evaṃ
pittādiṣvapi| doṣaśabdo doṣadhātumalānāmupalakṣaṇam| bhūyiṣṭhaṃ-prāyeṇa,
kadācidanyathā'pi rucidveṣau bhavataḥ| yathā vakṣyati (hṛ. ni. a. 16/30) sāme
vāyau-"kaṭurūkṣābhilāṣeṇa tadvidhopaśayena ca|" iti| evaṃ satyapyetādṛśīṃ
sthitimabudhā na lakṣayanti| etena buddhimatā bhiṣajā parīkṣyāyamupacāraḥ
kāryaḥ| mandabuddhīnāṃ tu yathopadeśamityuktaṃ bhavati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.
a. 15) -"yathoktanusaraṇameva tu śreyo mandabuddheḥ|" iti|
na cānenaiva lakṣaṇena vṛddhāḥ kṣīṇāśca lakṣaṇīyāḥ| kiṃ tarhi ? anyadapi
lakṣaṇamastītyāha - - - - yathābalaṃ yathāsvaṃ ca doṣā vṛddhā vitanvate|
rūpāṇi, jahati kṣīṇāḥ, samāḥ svaṃ karma kurvate||44||
Sa. yathābalaṃ-balānatikrameṇa,
yathāsvaṃ ca-yadyadātmīyaṃ yathā, rūpāṇi-guṇakarmalakṣaṇāni, doṣā vṛddhā
vitanvate-vistārayanti| kṣīṇāśca balānatikrameṇa yathāsvaṃ rūpāṇi
jahati-tyajanti| yathā,-vāyurvṛddho raukṣyaśaityapāruṣyasraṃsavyāsādīni
vistārayati| kṣīṇastu vāyuḥ pūrvoktāni raukṣyādīni jahāti, ata eva na
vyañjayati| atha samā doṣāḥ kiṃ vidadhati ? ityāha-samā ityādi| yadā na vṛddhā
na ca kṣīṇāḥ-samā doṣāḥ,-svapramāṇasthāḥ, tadā svaṃ karma-utsāhocchvāsādikaṃ
yathoktaṃ kurvate| tallakṣaṇatte lakṣaṇīyāḥ| tadevaṃ vṛddhakṣīṇasamā doṣā
vedyāḥ|
Ā. rā. uktayo
rucidveṣayorupapattimāha-yathābalamiti| vṛddhā doṣā rūpāṇi-raukṣyādīni,
vitanvate-viśeṣeṇa prakaṭayanti| tānyeva kṣīṇā jahati-nyūnāni
darśayantītyarthaḥ| yathābalaṃ-vṛddhā adhikāni, vṛddhatarā adhikatarāṇi,
vṛddhatamā adhikatamānītyarthaḥ| evaṃ kṣīṇeṣvapi| yathāsvaṃ-vāyū rākṣyādīni,
pittamauṣṇyādīni, śleṣmā snehādīnītyarthaḥ| etaduktaṃ bhavati,- śarīre yo yo
guṇo'dhiko bhavati tasya tasya dveṣa utpadyate, yo yo hīnastasya tasya ruciḥ|
vāyo vṛddhe rūkṣādayaḥ śarīre adhikā bhavanti, tatasteṣāṃ dveṣa utpadyate,
kṣīṇe'ta eva hīnāḥ, atasteṣāṃ ruciḥ| evaṃ pittādiṣvapi| sameṣu
punardoṣeṣvapūrvau rucidveṣau notpadyete ityāha-samāḥ svamiti| svaśabdena
jātivayodeśakālānurūpaṃ śārīraṃ karmocyate, na doṣakarma| tasya
yathāsvamityanenaiva labdhatvāt| tasmājjātyādivaśādyasya yathā rucidveṣau
tasya tathaivānuvartayanti samā doṣāḥ, nānyathā kurvantītyarthaḥ|
kṣīṇā doṣāḥ kṣīṇatvādevākiñcitkaratvāt kadācitpīḍāṃ notpādayantyeva, iti
vicintyālpamatayo vaidyāḥ kṣīṇadoṣavardhanārthaṃ kadācidanādaraṃ kuryurityāha
- - - - ya eva dehasya samā vivṛddhyai ta eva doṣā viṣamā vadhāya|
yasmādataste hitacaryayaiva kṣayādvivṛddheriva rakṣaṇīyāḥ|45| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasunūśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne doṣādivijñānīyo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|
Sa. ya eva doṣāḥ samāḥ santo dehasya
vivṛddhyai-vardhanāya bhavanti, ta eva doṣā viṣamāḥ-svapramāṇādadhikā hīnā vā
santo, vadhāya-dehavighātāya syuḥ| yasmādevaṃ tataste doṣā hitacaryayaiva
kṣayāt-hīnatvādrakṣaṇīyāḥ| kuta iva ? vivṛdheriva| yathā vivṛddheḥ-viśeṣeṇa
vardhanātte rakṣyante, tathā kṣayādapi rakṣaṇīyā iti| upajātirvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣādivijñānīyādhyāya ekādaśaḥ samāptaḥ||
11||
Ā. rā. doṣavaiṣamyānutpādane yatnaṃ
vidhatte-ya eva dehasyeti| hitacaryayā-pathyābhyāmāhāravihārābhyām,
caratergatibhakṣaṇārthatvāt| evaśabdena hitacaryāyā ayogaḥ, ahitacaryāyāścha
yogo vyavacchidyate| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| doṣādīnāṃ prakaraṇaṃ
sāmastyena nirūpitam|| 11||