Sa. doṣādivijñānīyādanantaraṃ
doṣabhedīyādhyāyārambhaḥ| yato doṣabhedamantareṇa doṣavijñānaṃ samyaṅnoktaṃ
syāt| 0
pūrvasminnadhyāye bahuvaktavyatvāddoṣabhedo nokta ityāha - - - - athāto
doṣabhedīyādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2||
Sa. doṣāṇāṃ bhedo-doṣabhedaḥ,
sthānanāmavibhāgādibhiḥ| tasmai hito doṣabhedīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. doṣabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīteatheti| yataḥ pūrvādhyāye doṣavaiṣamyamuktam| tacca
doṣabhedādbahudhā bhidyate| doṣabhedajñānārthamayamadhyāyaḥ| ata evāyaṃ
doṣabhedīyaḥ | tadbhedaśca
sthānakarmāvasthāhetvākṛtisādhanasaṃyogabhedadbhavati| tatra sthānato
yathā-pakvāśayastho'gaṃ vāyuḥ kaṭistho'yam| karmato yathā,-śvāsocchvā
sapravatako'yaṃ viṇmūtrapravartako'yam|avasthāto yathā,-cito'yaṃ
prakupito'yam| hetuto yathā,-mithyāyogaprakupito'yam, atiyogaprakupito'yam|
ākṛtito yathā,-straṃsalakṣaṇo'yaṃ vyāsalakṣaṇo'yam| sādhanato yathā,-snigdho
paśayo'yam,uṣṇopaśayo'yam| saṃyogato yathā,-pittayukto'yaṃ śleṣmayukto'yamiti|
evaṃ pittādiṣvapi|
pakvāśayakaṭīsakthiśrotrāsthisparśanendriyam| sthānaṃ vātasya, tatrāpi
pakvādhānaṃ viśeṣataḥ||1||
Sa. pakvāśayādi vātasya sthānam|
tatrāpi ṣaḍvidhe sthāne viśeṣeṇa pakvādhānaṃ syāt| annaṃ
pakvamādhīyate-sthāpyate'sminniti pakvādhānaṃ,-pakvāśayaḥ| ata eva vāte
bastirupakramaḥ pradhāna uktaḥ, mūlāpakarṣaṇāt|
sakalaśarīravyāpitve'pyeṣāmidaṃ viśeṣeṇoktam| tathā ca prāgadhyagīṣṭa (hṛ. sū.
a. 1|7) - "te vyāpino'pi hṛnnābhyoḥ" iti| vicitragatitvāccaiṣāṃ
vakṣyamāṇaprāṇādibhedena pṛthak sthānakarmanirdeśaḥ|
Ā. rā. tatrādau sthānato bhedaḥ|
sthānaṃ dvidhā,-sāmānyaṃ viśiṣṭaṃ ca| tatrādau sāmānyam| tatra vāyoḥ
sthānamāha-pakvāśayeti| pakvāśayo-nābheradhaḥ pakvānnasthānam| kaṭī-śroṇiḥ|
sakthi-vaṅkṣaṇādyaṅguṣṭhāntam| śrotraṃkarṇaḥ| sparśanendriyaṃ-tvak| tatra-teṣu
sthāneṣu madhye, pakvādhānaṃ-pakvāśayo, viśeṣataḥ sthānam|
nābhirāmāśayaḥ svedo lasīkā rudhiraṃ rasaḥ| dṛk sparśanaṃ ca pittasya,
nābhiratra viśeṣataḥ||2||
Sa. pittasya nābhyādīni sthānāni|
lasīkā-jalasadṛśī| dṛk-cakṣuḥ| sparśanaṃ-tvak| nanu, sparśanendriyaṃ vāyoḥ
sthānamuddiṣṭam| tadeva kathaṃ pittasyāpi syāt| brūmaḥ| vātasakhitvādagneḥ|
vātasakho hyagniḥ, pittaṃ ca vahniriti vacanāt| tasmādubhayorapyetadyuktaṃ
sthānam| viśeṣata iti| atra-eṣu sthāneṣu madhye, pittasya viśeṣeṇa nābhiḥ
sthānam|
Ā. rā. pittasyāha-nābhiriti|
āmāśayo-nābherūrdhvapakvānnasthānam| "lasīkā-syāgrasamalo
jalaprāyastvagāśrayaḥ"| ddak-cakṣuḥ| sparśanaṃ-tvak| atra-eṣu sthāneṣumadhye,
nābhirviśeṣataḥ sthānam|
uraḥkaṇṭhaśiraḥklomaparvāṇyāmāśayo rasaḥ| medo ghrāṇaṃ ca jihvā ca kaphasya,
sutrāmuraḥ||3||
Sa. kaphasyoraḥ prabhṛtīni jihvāntāni
sthānāni| sutarāṃ-suṣṭhu sthānamuro-vakṣaḥ|
Ā. rā. kaphasyāha-ura iti| uro-vakṣaḥ|
klomodakavāhistrotomūla, hṛddakṣiṇato māṃsagranthiḥ| parvāṇisandhayaḥ|
ghrāṇaṃ-nāsā| eṣu madhye uro viśeṣataḥ sthānam|
atha pratyekameteṣāṃ doṣāṇāṃ viśiṣṭasthānāśrayeṇa kriyābhedāt pañca pañca
bhedānāha - - - - prāṇādibhedātpañcātmā vāyuḥ------------------|
---------------------------------------------|4|
Sa. vāyureka eva calanasvabhāvaḥ san
prāṇādibhiḥ-prāṇodānavyānasamānāpānaiḥ, bhedāt-viśeṣāt,
pañcātmā-pañcasvabhāvaḥ| yathaiko'pi devadatto yāṃ yāṃ kriyāṃ karoti
tadanurūpāmeva saṃjñāṃ lāvakapācakādikāṃ labhate, tadvadvātādayaḥ|
Ā. rā. atha viśiṣṭasthānaṃ karma ca,
sāmānyakarmaṇa utsāhādeḥ pūrvādhyāye nirdiṣṭatvāt| tatra
vāyorviśeṣamāhaprāṇādibhedāditi| prāṇādayaḥ-prāṇodānavyānasamānāpānāḥ|
pañcātmā-pañcaviśeṣaḥ|
---------------------------prāṇo'tra mūrdhagaḥ| uraḥkaṇṭhacaro
buddhihṛdayendriyacittadhṛk||4||
ṣṭhīvanakṣavathūdgāraniḥśvāsānnapraveśakṛt|
----------------------------------------------|5|
Sa. atra-eṣu madhye, prāṇo
vāyurmūrdhagaḥ-śirasi sthitaḥ, uraḥ kaṇṭhaṃ ca carati| tathā, buddhyādīnāṃ
dhārakaḥ| tathā, ṣṭhīvanādikriyaḥ| ṣṭhīvanaṃ- mukhasrāvodgāraḥ| ṣṭhīvanamiti
"ṣṭhīverlyuṭi ṣṭhīvisivyordīrghaśca" iti pṛṣodarādipāṭhāddīrghaḥ|
Ā. rā. prāṇasya
sthānakarmāṇyāha-prāṇo'treti| prāṇasyamūrdhā'vasthitisthānam| uraḥ kaṇṭhaśca
vicaraṇasthānam| buddhayādidhāraṇaṃ ṣṭhīvanādikaraṇaṃ ca karma|
hṛdayaṃ-mano'dhiṣṭhānam| cittaṃ-manaḥ| indriyāṇi-cakṣurādīni|
--------------------------------------------| uraḥ sthānamudānasya
nāsānābhigalāṃścaret||5||
vākpravṛttiprayatnorjābalavarṇasmṛtikriyaḥ|
-----------------------------------------|6|
Sa. udānasya pradhānamuraḥ sthānam,
nāsādīṃśca carati| vākpravṛttyādikriyaḥ| prayatnaḥ-kāryeṣu
padārthagrahaṇādiṣūdyamaḥ|
Ā. rā. udānasya sthānakarmāṇyāha-uraḥ
sthānamiti| udānasyoro'vasthitisthānam| nāsādi vicaraṇasthānam|
vākpravṛttyādikaṃ karma| prayatnaḥ-utsāhaḥ| ūrjā-prāṇanam|
-------------------------------------------------| vyāno hṛdi sthitaḥ
kṛtsnadehacārī mahājavaḥ||6||
gatyapakṣepaṇotkṣepanimeṣonmeṣaṇādikāḥ| prāyaḥ sarvāḥ kriyāstasmin
pratibaddhāḥ śarīriṇām||7||
Sa. vyāno hṛdaye sthitaḥ prādhānyena
kṛtsne-sarvasmin, śarīre carati| tathā, mahājavaḥ-śīghragatiḥ,
prāṇādyapekṣayā| tathā, gatyādikāḥ kriyāḥ prāyaḥ sarvadehināṃ tasmin-vyāne,
pratibaddhāḥ-tadāyattāḥ| gatiḥ-caṅkramaṇam| apakṣepaṇaṃ-aṅgasyādhoanayanam|
utkṣepaḥ- aṅgasyordhvanayanam| nimeṣaḥ-akṣṇornimīlanam| unmeṣaḥ-tayorvikāsaḥ|
ādigrahaṇena jṛmbhaṇānnāsvādanaviśodhanādiparigrahaḥ|
Ā. rā. vyānasyāha-vyāna iti| vyānasya
hṛdayamavasthitisthānam| sarvaśarīraṃ vicaraṇasthānam| gayādayaḥ sakalāḥ
kriyāḥ karma| apakṣepaṇaṃ-aṅgasyādhonayanam| utkṣepaṇaṃ-ūrdhvanayanam|
tasminpratibaddhāḥ-tadekaniṣpādyāḥ| mahājavaḥ-prāṇādibhyo vegavān|
samāno'gnisamīpasthaḥ koṣṭho carati sarvataḥ| annaṃ gṛhṇāti pacati vivecayati
muñcati||8||
Sa. samāno vāyuragnisamīpasthaḥ|
sāmānyoktāvapi prādhānyātpācako'gnirgṛhyate| ata evāha-koṣṭhe carati sarvata
ityādi| sarvasmin koṣṭhe carati| sa cānnaṃ gṛhṇāti-apakvamāmāśaye
dhārayatītyarthaḥ| pacati-agnisandhukṣaṇādbhaktakāra iva|
vivecayati-saṃhatamannaṃ pākāya vibhajate| muñcati-śakṛnmūtrādirūpamadhaḥ|
Ā. rā. samānasyāha-samāna iti|
samānasyāgnisamīpamavasthitisthānam| sarvakoṣṭho vicaraṇasthānam| annasya
grahaṇaṃ, gṛhītvā pācanaṃ, paktvā sārakiṭṭadivecanaṃ, vivicya kiṭṭāvamocanaṃ
ca karma| agnisamīpaṃ agnisthānasya grahaṇyākhyasya agnyanavaruddho'vakāśaḥ|
apāno'pānagaḥ śroṇibastimeḍhrorugocaraḥ|
śukrārtavaśakṛnmūtragarbhaniṣkramaṇakriyaḥ||9||
Sa. apāno vāyurapānaṃ
prādhānyenāśritaḥ, śroṇyādicaraḥ, śukrādiniṣkramaṇakriyaḥ| iti vātabhedāḥ
pañca|
Ā. rā. apānasyāha-apāna iti|
apānasyāpānaṃgudamavasthitisthānam| śroṇyādi vicaraṇasthānam|
śukrādiniṣkramaṇaṃ karma| bastiḥ-mūtrāśayaḥ| meḍhraṃ-mūtramārgaḥ|
gocaro-vicaraṇaviṣayaḥ|
pañca pittabhedānāha - - - - pittaṃ pañcātmakam---------------------------|
-------------------------------------------------|10|
Sa.
pācakarañjakasādhakālocakabhrājakabhedāḥ pañca pittasya|
Ā. rā. pittāviśeṣānāha-pittamiti|
pācakarañjakasādhakālocakabhrājakabhedāt pañcadhā pittam|
--------------------tatra pakvāmāśayamadhyagam| pañcabhūtātmakatve'pi
yattaijasaguṇodayāt||10|| tyaktadravatvaṃ
pākādikarmaṇā'nalaśabditam| pacatyannaṃ vibhajate sārakiṭṭau pṛthak tathā||11||
tatrasthameva pittānāṃ śeṣāṇāmapyanugraham| karoti baladānena pācakaṃ nāma
tatsmṛtam||12||
Sa. tatra-teṣu pañcasu madhye,
pakvāmāśayayormadhyasthaṃ yatpittaṃ tathā pañcabhūtātmakatve'pi sati
yattaijasaguṇodayāt-āgneyaguṇotkarṣāt, kṣapitasomaguṇatvena
tyaktadravatvaṃ-sañjātakāṭhinyam, tathā sahakārikāraṇaiḥ pācanakriyāṃ prati
savyāpārairvāyvādibhiranugrahādupakārāt yataḥ
pākadāhādikriyayā'nalaśabditaṃ-agniśabdavācyaṃ yatpittaṃ tatpācakamucyate|
taccānnaṃ pacati| sārakiṭṭau pṛthag vibhajate-vibhāgīkaroti| kiṭṭaśabdasya
lokāśrayatvālliṅgasyeti puṃstvam| tatrasthameva-pakvāmāśayamadhyagameva,
śeṣāṇāṃ-rañjakādīnāṃ dhātusthānāṃ ca, anugrahaṃ-upakāraṃ karoti|
baladānena-sāmarthyādhānena, svasthānasthameva teṣūpakuruta ityarthaḥ|
Ā. rā. pācakasya
sthānakarmāṇyāha-tatreti| pācakasyapakvāmāśayamadhyaṃ-grahaṇyākhyaṃ sthānam|
annasya pacanaṃ, paktvā sārakiṭṭavibhāgo, rañjakādicatuṣṭayānugrahaśca karma|
kīddaśaṃ tat ? yatpañcabhūtātmakatve satyāpi
tejobhūtaguṇādhikyātyaktadravatvam| tathā, pākādīnāmagnikāryāṇāṃ
karaṇādanalasaṃjñayoktam| etena pācakāpekṣayā agnipittayorabhedaḥ,
rajakādyapekṣayā bheda iti matadvayaṃ vyavasthāpitam|
tatrasthaṃsvasthānastham|
āmāśayāśrayaṃ pittaṃ rañjakaṃ rasarañjanāt|
-------------------------------------------------|13|
Sa. yattvāmāśayasthaṃ pittaṃ
tadrasākhyadhāto rañjanātrāganiṣpādanāt, rañjakamucyate|
Ā. rā. rañjakasyāha-āmāśayāśrayamiti|
rañcakatyāmāśayaḥ sthānam| rasarañjanaṃ karma|
-------------------------------------------------|
buddhimedhābhimānādyairabhipretārthasādhanāt||13||
sādhakaṃ hṛdgataṃ pittaṃ---------------------------|
-------------------------------------------------|14|
Sa. yattu hṛdgataṃ-hṛdayasthaṃ pittaṃ
tadbuddhyādibhiḥ karaṇbhūtairabhipretasyārthasya bāhyagrahaṇasmaraṇādirūpeṇa
sādhanāt sādhakamucyate| vartamānakāle yā manorthasaṃśayasya niścayaṃ kartuṃ
tadarthādhyavasāyopārūḍhā sā-buddhiḥ| buddhiviśeṣo-medhā|
Ā. rā. sādhakasyāha-buddhīti|
sādhakasya hṛdayaṃ sthānam| buddhayādidvāreṇābhīṣṭārthasādhanaṃ karma|
abhimānaḥ-ahaṅkāraḥ|
------------------------rūpālocanataḥ smṛtam|
dṛksthamālocakaṃ----------------------------|14|
Sa. dṛṣṭisthaṃ pittaṃ rūpālocanāt
(nataḥ)-antastārakayoḥ sthitaṃ tadāyattarūpagrahaṇaśaktitvāt, ālocakamucyate|
Ā. rā. ālocakāsyāha-rūpālocanata iti|
ālocakasya ddak-ddaṣṭiḥ sthānam| rūpālocanaṃ karma|
-------------------------------------------------| ------------------tvaksthaṃ
bhrājakaṃ bhrājanāttvacaḥ||14||
Sa. tvaco bhrājanāt-dīpanāt, bhrājakaṃ
nāma pittam| etacca pittamabhyaṅgalepapariṣekādīn pācayati|
Ā. rā. bhrājakasyāha-tvaksthamiti|
bhrājakasya tvaksthānam| tvaco bhrājanaṃ-prakāśanaṃ, karma| saṅgrahe tu (sū.
a. 20) - " tadabhyaṅgapariṣekālepādīn pācayati " ityuktam|
śleṣmā tu pañcadhā-----------------------|
-------------------------------------------------|15|
Sa. śleṣmā tu pañcadhā,-pañcaprakāraḥ|
Ā. rā. śleṣmaviśeṣānāha-śleṣmeti|
avalambakalke dakabodhakatarpakaśleṣakabhedāt pañcādhā śeṣmā|
tadeva pañcaprakāratvamāha - - - - ---------------uraḥsthaḥ sa trikasya
svavīryataḥ| hṛdayasyānnavīryācca tatstha evāmbukarmaṇā||15||
kaphadhāmnāṃ ca śeṣāṇāṃ yatkarotyabalambanam| ato'valambakaḥ
śleṣmā---------------------|16|
Sa. saḥ-śleṣmā, urasi
tiṣṭhatītyuraḥsthaḥ, trikasya-pṛṣṭhādhā(dha)rākhyasya,
svavīryataḥ-svaprabhāvāt, yat-yasmāt, avalambanaṃ karoti-svakarmaṇi tasya
sāmarthyamutpādayati|
hṛdayasyānnavīryāt-annavīryeṇābhyavahṛtādannādrasarūpatāpariṇatāt
tadvīryeṇa-tadbalenāvalambanaṃ karoti| caśabdāt svavīryeṇāpi
hṛdayasyāvalambanaṃ karoti| kintvannavīryādatiśayena yathā'valambanaṃ
hṛdayasya karoti na tathā svavīryataḥ| yato'nnarasaḥ pūrvaṃ hṛdi sthitiṃ kṛtvā
tato vyānavikṣiptaḥ sarvaṃ śarīraṃ yāti, tasmādviśeṣeṇa
hṛdayasyānnavīryādavalambanaṃ yuktam| āgamo'pi-"hṛdayaṃ manasaḥ
sthānamojasāścintitasya ca| māṃsapeśīcayo raktapadmākāramadhomukham|| yogino
yatra paśyanti samyag jyotiḥ samāhitāḥ| raso yaḥ svacchatāṃ yātaḥ sa
tatraivāvatiṣṭhate|| tato vyānena vikṣiptaḥ kṛtsnaṃ dehaḥ prapadyate|" iti|
tathā, tatstha eva-uraḥstha eva, eṣa śleṣmā śeṣāṇāṃ
kaphasthānānāmambukarmaṇā-kledasaṃśleṣādilakṣaṇena jalavyāpāreṇa, avalambanaṃ
karoti| ataḥ-asmādyathoktāddhetoḥ, avalambakaḥ śleṣmetyucyate|
Ā. rā. avalambakasya
sthānakarmāṇyāha-uraḥstha iti| avalambakasya uraḥ sthānam| trikādyavalambanaṃ
karma| trikasyapṛṣṭhādhārasya, svavīryataḥ-ātmaprabhāveṇa, avalambanaṃ karoti|
hṛdayasyānnavīryāt, cakārāstvavīryācca| hṛdayāvalambane'nnavīryaṃ sahakāri,
"ātmavīryeṇa annarasasahitena" iti suśrutavacanāt (sū. a. 21/14)| tatstha eva
śeṣāṇāṃ-kaṇṭhādīnām, kaphadhāgnāṃ-kaphasthānānām, ambukarmaṇā-jalavyāpāreṇa
kledanatarpaṇapūraṇādinā, avalambanaṃ karoti| kecittu
bāhugrīvāsthitrayasaṅghātaṃ trikamāhuḥ| tadasat| trikaśabdasya
pṛṣṭhavaṃśādhara eva rūḍhatvāt| rūḍhistuyogādvalīyasī| āsannatvaṃ
cāprayojakam, davīyasāmapi kaphādhāgnnāmavalambanokteḥ|
---------------------------yastvāmāśayasaṃsthitaḥ||16||
kledakaḥ so'nnasaṅghātakledanāt---------------------|
-------------------------------------------------|17|
Sa. yaḥ punaḥ śleṣmā āmāśaye sthitaḥ,
sa kledaka ityucyate| kutaḥ ? annasaṅghātakledanātkāraṇāt|
Ā. rā. kledakasyāha-yastviti|
kledakasyāmāśayaḥ sthānam| annasaṅghātakledanaṃ karma|
--------------------------------rasabodhanāt| bodhako
rasanāsthāyī------------------------|17|
Sa. rasanāsthāyī-jihvāstho, bodhaka
ityucyate, rasabodhanāt kāraṇāt|
Ā. rā. bodhakasyāha-rasabodhanāditi|
bodhakasya rasanā-jihṇendriyaṃ sthāṇam| rasabodhanaṃ karma|
-------------------------------------------------|
---------------------śiraḥsaṃstho'kṣatarpaṇāt||17||
tarpakaḥ--------------------------------------|
-------------------------------------------------|18|
Sa. śiraḥsthastarpaka ityucyate,
akṣatarpaṇādvetoḥ|
Ā. rā. tarpakasyāha-śiraḥ saṃstha iti|
tarpakasya śiraḥsthānam| indriyatarpaṇaṃ karma|
------------sandhisaṃśleṣācchleṣakaḥ sandhiṣu sthitaḥ|
-------------------------------------------------|18|
Sa. sandhiṣu sthitaḥ śleṣmā śleṣaka
ityucyate, sandhisaṃśleṣāt kāraṇāt|
Ā. rā. śleṣakasyāha-sandhisaṃśleṣāditi|
śleṣakasyasandhayaḥ sthānam| sandhisaṃśleṣaṇaṃ karma|
evaṃ doṣāṇāṃ sthānānyuktvopasaṃharannāha - - - -
-------------------------------------------------| iti prāyeṇa doṣāṇāṃ
sthānānyavikṛtātmanām||18|| vyāpināmapi
jānīyātkarmāṇi ca pṛthakpṛthak|
-------------------------------------------------|19|
Sa. prāyeṇa-bāhulyena,
doṣāṇāmavikṛtātmanāṃ-apracyutasvabhāvānām, iti-uktaprakārāṇi, sthānāni
vyāpināmapi-sakalaśarīracarāṇāmapi, jānīyāt| vaidya iti śeṣaḥ| tathā, karmāṇi
pṛthakpṛthak-pratyekaṃ kṛtvā, jānīyāt|
Ā. rā. prakaraṇārthamupasaṃharati-iti
prāyeṇeti| prāyeṇa-bāhulyena, yadyapi sarvaśarīravyāpinastathā'pyeṣu
sthāneṣvatiśayena tīṣṭhantītyarthaḥ| avikṛtāmanāṃ-apracyutasvabhāvānām,
vikṛtātmanāṃ tu na sthānaniyamaḥ| iti sthānakarmaprakaraṇam|
vikṛtireṣāṃ vṛddhiḥ kṣayaśca| vṛddhirapi dvividhā,-cayaprakopabhedena|
doṣādivijñānīye sāmānyena vṛddhikṣayalakṣaṇamuktam| samprati cayaprakoparūpaṃ
vṛddhinidānaṃ saṅkṣepeṇa sūcayannāha - - - - -
--------------------------------------------------| uṣṇena yuktā rūkṣādyā
vāyoḥ kurvanti sañcayam||19|| śītena
kopamuṣṇena śamaṃ snigdhādayo guṇāḥ|
-------------------------------------------------|20|
Sa. uṣṇena guṇena viruddhenopahitā
rūkṣādayaḥ-prathamādhyāyoktāḥ (ślo. 11) ṣaḍvātaguṇāḥ, vāyoścayaṃ kurvanti, na
kopamuṣṇasya viruddhatvāt| ta eva ca rūkṣādayaḥ
śītaguṇopahitāstatsadṛśatvādvāyoḥ kopaṃ kurvanti| uṣṇena yuktāḥ snigdhādayo
guṇā vāyoḥ śamaṃ kurvanti, viparītatvāt|
Ā. rā. athāvasthā| sā ca dvedhā,-sāmyaṃ
vaiṣamyaṃ ca| vaiṣamyaṃ dvedhā,kṣayo vṛddhiśca| vṛddhirdvedhā
cayaprakopabhedena| kṣayovṛddhirdvedhā,- cayaprakopabhedena|
cayaprakopakṣayasāmyabhedāccatastro'vasthāḥ| tatra
kṣayasāmyepraśamaśbdenotpātte niṣpādyamānasya praśamasya kṣayarūpatvāt
niṣpannasya sāmyarūpatvāt praśamahetūnāṃ pramādātiyoge punaḥ kṣayarūpatvāt ,
kṣayahetūnāmapi praśamahetūnāṃ pramādātiyoge punaḥ kṣayarūpatvāt,
kṣayahetūnāmapi praśamaśabdatvācca| tatra cayādinidānam| tatra vāyorāha-
uṣṇeneti| uṣṇena guṇena yuktā rukśādayo vāyo: sañcayaṃ kurvanti, ta eva śītena
yuktāḥ kopam| uṣṇena yuktāḥ snigdhāḥ śamaṃ kurvate|
-------------------------------------------------| śītena
yuktāstīkṣṇādyāścayaṃ pittasya kurvate||20||
uṣṇena kopaṃ, mandādyāḥ śamaṃ śītopasaṃhitāḥ|
-------------------------------------------------|21|
Sa. evaṃ pittasya śītena guṇena
yuktāstīkṣṇādayo guṇāścayaṃ kurvanti| ta eva tīkṣṇādayo guṇā uṣṇena sahitāḥ
kopaṃ kurvanti| mandādayo guṇāḥ śītaguṇayuktāḥ śamaṃ kurvanti, viparītatvāt|
Ā. rā. pittasyāha-śīteneti guṇena
yuktāstīkṣṇādyāḥ pittasya cayaṃ kurvate, ta eva uṣṇena yuktāḥ kopam| śītena
yuktāḥ mandādyāḥ śamaṃ kurvate|
-------------------------------------------------| śītena yuktāḥ snigdhādyāḥ
kurvate śleṣmaṇaścayam||21|| uṣṇena kopaṃ,
tenaiva guṇā rūkṣādayaḥ śamam|
-------------------------------------------------|22|
Sa. śītaguṇopahitāḥ snigdhādayaḥ
kaphasya cayaṃ kurvate| uṣṇena yuktāsta eva snigdhādayaḥ kaphasya kopaṃ
kurvate| tenaiva-uṣṇena, yuktā rūkṣādayaḥ kaphasya ca śamaṃ kurvanti| kaphasya
hi śītaguṇena sadṛśenāpi snigdhādiguṇayuktena styānatvāccayaḥ syāt|
viparītenoṣṇena vilayanāt kopaḥ| sa evoṣṇo yadā rūkṣādiyukto bhavati tadā
viparītatvāt śamo bhavati|
Ā. rā. kaphasyāha-śīteneti|
śītenayuktāḥ snigdhādyāḥ kaphasya cayaṃ kurvate, ta evoṣṇena yuktāḥ kopam|
tena-uṣṇena sahitā rūkṣādayo guṇāḥ śamaṃ kurvate|
idānīṃ cayādīnāṃ lakṣaṇānyāha - - - -
-----------------------------------------------------| cayo vṛddhiḥ
svadhāmnyeva pradveṣo vṛddhihetuṣu||22||
viparītaguṇecchā ca--------------------------------|
-------------------------------------------------|23|
Sa. svadhāmnīye sthāne doṣasya yā
vṛddhiḥ sa caya ucyate| citasya doṣasya liṅgamāha-pradveṣa ityādi| yadā hi
vātaścito bhavati tadā rūkṣādiṣu tadguṇasāmānyeṣu pradveṣaḥ syāt|
tadviparītaguṇeṣu snigdhādiṣvabhilāṣaḥ syāt| evaṃ
kaphapittayościtayorvyākhyeyam| nanu, "pradveṣo vṛddhihetuṣu" ityekameva
lakṣaṇaṃ doṣacayasattānumāpakaṃ kartuṃ nyāyyam| yadi vā "viparītaguṇecchā ca"
ityetat| kiṃ dvayorūpādānena ? atrocyate| kadācidacito'pi doṣo vātākhyaḥ
svapramāṇasthaḥ kṣīṇo vā yasya sa vātavṛddhihetūn rūkṣādīnna dveṣṭi, api tu
tānicchati, sātmyavaśāt| yathā,-garbhiṇī strī dohadavaśāt| tadevaṃ
vyabhicāradarśanāt| pradoṣo vṛddhihetuṣu" "viparītaguṇecchā ca" iti dvayamapi
kartavyam| tena yadā tulyakālaṃ puruṣasya vātasamānaguṇeṣu tadvṛddhihetuṣu
pradveṣo jāyate, vātaguṇapratipakṣeṣu tatkṣapaṇahetuṣu cābhilāṣaḥ, tadā samyak
niścīyate vātasyopacitiḥ, iti dvayamapyetaduktam|
Ā. rā. atha cayādilakṣaṇam| tatra cayaṃ
lakṣayaticayo vṛddhiriti| doṣasya vṛddhiḥ-cayaḥ| sā ca prathamaṃ svadhānnyeva
bhavati| yāvānevāśayaḥ sañcāravatā doṣeṇa vyātpstāvāneva niḥsañcāreṇa
vyāpyate, sa ca saṃhatirūpatvāt sañcayākhyaḥ| yadā sarva evāśayo vyāpyate tadā
vṛddhihetuṣu-samānaguṇeṣu pradveṣa utpadyate, sa prakopaprārambharūpattvāt
prakopākhyaḥ| tataḥ parasyāśayam utpāśayaṃ praviśati tadā viparītaguṇecchā,
cakārātsamānaguṇeṣu dveṣaśca| sa prasararūpatvāt prasarākhyaḥ|
----------------------------------kopastūnmārgagāmitā| liṅgānāṃ darśanaṃ
sveṣāmasvāsthyaṃ rogasambhavaḥ||23||
svasthānasthasya samatā vikārāsambhavaḥ śamaḥ|
-------------------------------------------------|24|
Sa. unmārgagāmitā-svasthānaṃ tyaktvā
doṣasya yat punarmārgāntaragamanam, sa kopa ityucyate| kopasya tu
liṅgamāha-liṅgānāṃ sveṣāṃ yathāyathaṃ darśanaṃ-udbhavaḥ| vātādīnāṃ kupitānāṃ
yāni liṅgāni doṣādivijñānīye'bhihitāni vātavyādhinidāne ca vakṣyante, teṣāṃ
lakṣaṇānāmupalabdhiḥ, [ vaidyenātureṇa ca| yattat kopasya liṅgam| tathā,
asvāsthyaṃ-utpitsurogecchayā sāmānyena dehamanobhibhūtatvam| tathā,
rogasya-jvarādeḥ, sambhavo-janma| nanu, "liṅgānāṃ darśanaṃ sveṣām"
"asvāsthyam" "rogasambhavaḥ" iti kiṃ tritayamuddiṣṭam ? ekenaiva
doṣakopāvagamādekamevopadeṣṭuṃ yuktam| naivam| vyabhicāradarśanāt| tathā hi
vakṣyati pāṇḍurogacikitsite (ślo. 46)-
"rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchito vāyuryadā pittaṃ
bahiḥ kṣipet||" ityārabhya yāvat "pitte śākhāsamāśrite|" iti| tadevameṣaḥ
kāmalākhyo rogaḥ pittaliṅgadarśanādapi na pittasya kopamanupayāti| ata eva
pittaprakopakaraṃ bhṛśāmlatīkṣṇakaṭukādi cikitsitamatra nirdiṣṭam|
asvāsthyamityetadapi na doṣakopasya niścitaṃ liṅgam| tathā hi-mānasenāpi
bhayaśokādinā'svāsthyaṃ dṛśyate| tathā, āgantavo'pi rogā
doṣakopamantareṇaivotpadyamānā dṛśyante| tasmādrogasambhavādapi
doṣakopo'yamaniścitaḥ| tadevaṃ lakṣaṇatritayenaivānena doṣakopo niścetuṃ
śakyata iti tritayamapyetadvaktavyam| svasthānasthasyetyādi|
svasthānaṃ-yathoddiṣṭaṃ pakvāśayādi| svasthānāvasthitasyaiva vātādidoṣasya yā
samatā-svapramāṇatvam, vikārasya-rogasya, asambhavaḥ-anutpattiḥ, sa śama
ucyate|
Ā. rā. kopaṃ lakṣayati- kopastviti|
unmārgagāmitā-svamārgādanyena mārgeṇa gamanam,-kopaḥ| tatra yadā prathamaṃ
sthāninamabhibhūya anyasthānavyāptistadā sveṣāṃ liṅgānāṃ-raukṣyādīnāṃ
darśanam, sa samantādanyasthānāśrayaṇāt sthānasaṃśrayākhyaḥ| tato vikurvāṇo
jvarādirūpeṇābhivyajyate tadā asvāsthyaṃ-prakṛtyanyathātvam, sa
rogarūpeṇābhivyaktatvāt vyaktyākhyaḥ| tatastameva
rogamavasthāntarāṇyanubhavannanubandhāti tadā rogasambhavaḥ|
sambhavaṃ-dīrghakālānuvartanamiti yāvat| so'vasthābhedarūpatvāt bhedākhyaḥ|
etāśca ṣaḍavasthāḥ suśrutena spaṣṭamuktāḥ (sū. a. 21/36) - "sañcayaṃ
caprakopaṃ caprasaraṃ sthānasaṃśrayam| vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa
bhavedbhiṣak||" tatprayojanaṃ ca " sañcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ|
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ|" iti| praśamaṃ
lakṣayati-svasthānasthasyeti| svasthānasthatvaṃ samatvamavikṛtatvaṃ ceti
militaṃ praśamalakṣaṇam| rasavarṇasparśādyanyatvaṃ-vikāraḥ|
|idānīṃ vātādīnāṃ cayaprakopapraśamā yasmin kāle jāyante taṃ darśayannāha -]
-------------------------------------------------| cayaprakopapraśamā
vāyorgrīṣmādiṣu triṣu||24|| varṣādiṣu tu
pittasya, śleṣmaṇaḥ śiśirādiṣu|
-------------------------------------------------|25|
Sa. vātasya grīṣmādiṣu triṣu
yathāsaṅkhyaṃ cayaprakopapraśamā jāyante| grīṣme vāyoścayaḥ, varṣāsu prakopaḥ,
śaradi praśama iti| evamagre'pi yojyam| varṣādiṣvityādi| atrāpi triṣviti
vartate| varśāśaraddhemanteṣu triṣu pittasya cayaprakopapraśamā bhavanti|
tathā, śiśirādiṣu triṣu-śiśiravasantagrīṣmeṣu, śleṣmaṇaścayaprakopapraśamā
bhavanti|
Ā. rā. cayādīnāṃ
kālamāha-cayaprakopapraśamā iti| vāyorgrīṣme cayaḥ, varṣāsu prakopaḥ, śaradi
praśamaḥ| pittasya tu varṣāsu cayaḥ, śaradi praśamaḥ| pittasya tu varṣāsu
cayaḥ, śaradi prakopaḥ hemante praśamaḥ| śleṣmaṇaḥ śiśire cayaḥ, vasante
prakopaḥ, grīṣme praśamaḥ|
nanu maruto grīṣme cayo na yuktaḥ, yatastasminkāle laghurūkṣā oṣadhayo
bhavanti| tathā, varṣāsu pittacayo na yuktaḥ, jalānāmoṣadhīnāṃ cāmlapākatvāt|
tathā, śleṣmaṇaḥ śiśire cayo na yuktaḥ, tadā hyāpa oṣadhayaśca snigdhā
bhavanti kālaśca śītaḥ| iti kopa evopapannaḥ| ityasmin paryanuyoga idamāha - -
- - -----------------------------------------------------------| cīyate
laghurūkṣābhiroṣadhībhiḥ samīraṇaḥ||25||
tadvidhastadvidhe dehe kālasyauṣṇyānna kupyati|
adbhiramlavipākābhiroṣadhībhiśca tādṛśam||26||
pittaṃ yāti cayaṃ kopaṃ na tu kālasya śaityataḥ| cīyate
snigdhaśītābhirudakauṣadhibhiḥ kaphaḥ||27||
tulye'pi kāle dehe ca skannatvānna prakupyati|
---------------------------------------------------------|28|
Sa. grīṣmakāle vāto
laghurūkṣābhiroṣadhībhirdehe cādānakālasvābhāvyāttadvidhe-laghurūkṣe,
tadvidho-laghurūkṣaḥ, samīraṇa iti samānaguṇatvāt pavanasya kopaḥ prāptaḥ, sa
niṣidhyate "kālasyauṣṇyāt" ityanena evaṃ pittasya varṣāsu kopaḥ, "na tu
kālasya śaityaḥ" ityanena niṣidhyate |
Ā. rā. kālaniyame yuktimāha-cīyata iti|
grīṣma āhārasya dehasya ca laghurūkṣatve karoti| tābhyāṃmlaghurūkṣo
vāyuścīyate, na tu kupyāti, uṣṇena pratibaddhatvāt| varṣākāla
āhārasyāmlavipākatvaṃ karoti| tenāmlavipākaṃ pittaṃ cīyate, na tu kupyāti,
śītena pratibaddhatvāt| śiśira āhārasya dehasya ca snigdhaśītatve karoti|
tābhyāṃ snigdhaśītaḥ kaphaścīyate, na tu kupyati, śītena
ghṛtavaddhanībhūtatvāt|
---------------------------------------------------------| iti
kālasvabhāvo'yamāhārādivaśātpunaḥ||28||
cayādīn yānti sadyo'pi doṣāḥ kāle'pi vā na tu|
---------------------------------------------------------|29|
Sa. iti-pūrvoktaḥ, ayaṃ-vāyvādicayādiḥ,
kālasya svabhāvaḥ| āhārādivaśāt-annapānasāmarthyāt, punardoṣāḥ
sadyo'pi-tatkṣaṇādeva kālamanapekṣyaiva, cayādīn-cayaprakopapraśamān yānti|
tasmādeva cāhārādivaśāt yathāsvaṃ cayādikāle'pi vā doṣā na tu cayādīn yānti|
tasmāt kālādāhārādīnāṃ prādhānyamityarthaḥ|āhārādītyatrādiśabdena
rasāyanavājīkaraṇavamanavirecanādayo gṛhyante|
Ā. rā. kālādāhārādīnāṃ
balavatvamāha-itīti| ādiśabdena vihāro deśaśca| sadyo'pi-svakālaṃ
vinā'pi,yānti| svakāle'pi na yānti|
evaṃ doṣāṇāṃ cayādīn pradarśya, vyāptinivṛttivaicitryaṃ kopajaṃ darśayitumāha
- - - - ---------------------------------------------------------| vyāpnoti
sahasā dehamāpādatalamastakam||29||
nivartate tu kupito malo'lpālpaṃ jalaughavat|
---------------------------------------------------------|30|
Sa. malaḥ kupitaḥ sahasā-śīghhrameva,
āpādatalamastakaṃ vyāpnoti,-pādatalādārabhya yāvanmastakamityarthaḥ|
āṅmaryādābhividhyorbibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ| nivartate punaralpālpaṃ-stokaṃ
stokamiti| jalaughavat-yathā girinadyādīnāṃ jalapūraḥ samaviṣamaṃ sahasaiva
vyāpnoti, nivartate tu stokaṃ stokamiti|
Ā. rā. prakopapraśamayoḥ
kṣipraciraniṣpādyatvāmāhavyānpotīti| sahasā-vegena| malo-doṣaḥ| alpālpaṃ
cireṇa| jalaughavat-nadīpūravat| sa hi vegena vardhate cireṇa hasate|
nanu, pratirogaṃ nidānalakṣaṇacikitsitamānantyādvaktumaśakyam| taccāvidanna
kaścidatra tathā yatnaṃ kuryādityāśaṅkyāha - - - -
---------------------------------------------------------|
nānārūpairasaṅkhyeyairvikāraiḥ kupitā malāḥ||30||
tāpayanti tanuṃ tasmāttaddhetvākṛtisādhanam| śakyaṃ naikaikaśo vaktumataḥ
sāmānyamucyate||31||
Sa. yattadornityasambandhāt yasmāditi
labhyate| yasmānnānārūpaiḥ-anekaprakāraiḥ, asaṅkhyeyaiḥ-gaṇanāṃ samatītaiḥ,
vikāraiḥ-jvarādibhiḥ, malā-vātapittaśleṣmāṇaḥ, kupitāstanuṃ-dehaṃ,
tāpayanti-duḥkhayanti| tasmāttaddhetvākṛtisādhanaṃ śakyaṃ naikaikaśo
vaktuṃ-ayamasya vikārasya heturiyamākṛtiridaṃ lakṣaṇamidamasya
sādhanaṃ-cikitsitamiti| ataḥ sāmānyamucyate|
Ā. rā. atha hetuḥ| tadviśeṣāṇāṃ
niḥśeṣaṃ nirūpathitumaśakyatvātsāmānyaṃ vācyam| tadevāha-nānārūpairiti|
vikārāṇāmasaṅkhayatvaṃ prativikāraṃ ca rūpāṇām| atastadhetvādi prakṛtivikāraṃ
vaktumaśakyam, sādhāraṇaṃ tūcyate|
atraiva hetvantaramāha - - - - doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇāmekakāraṇam| yathā
pakṣī paripatan sarvataḥ sarvamapyahaḥ||32||
chāyāmatyeti nātmīyāṃ yathā vā kṛtsnamapyadaḥ| vikārajātaṃ vividhaṃ trīn
guṇānnātivartate||33|| tathā
svadhātuvaiṣamyanimittamapi sarvadā| vikārajātaṃ
trīndoṣāṇ-----------------------|34|
Sa. sarveṣāṃ rogāṇāṃ yasmāddoṣā
evaikakāraṇam| ekaṃ-pradhānaṃ ca tatkāraṇaṃ-nimittamekakāraṇam| yadi vā
sarveṣāṃ rogāṇāṃ doṣā ekaṃ-tulyaṃ kāraṇam, samānaṃ kāraṇamityarthaḥ|
evaśabdo'vadhāraṇārthaḥ| doṣā eva kāraṇam, nāparaṃ kiñcidvastujātam| atra
dṛṣṭāntamāha-yathetyādi| pakṣī-prācikādiḥ, yathā sarvataḥ-samantāt,
paripatan-bhraman, sarvamapyahaḥ-sakalamapi divasam, ātmīyāṃ chāyāṃ
nātyeti-nātikrāmati, tayā vinā kṣaṇamapyasau nopalabhyata ityarthaḥ| tathā
anyadapi nidarśanamāha-yathā vetyādi| yathā vā kṛtsnaṃ-niravaśeṣam,
etadvikārajātaṃ-sthāvarajaṅgamādibhedabhinnaṃ jarāyujāṇḍajādibhedabhinnaṃ vā,
vividhaṃ-nānāprakāraṃ, trīn guṇān-sattvarajastamaḥsaṃjñān,
nātivartate-nātyeti, tribhiretairvirahitaṃ na jātucidbhavatītyarthaḥ| tathā
svadhātvityādi| dhātavo-doṣadhātumalāḥ śarīradhāraṇasāmānyāt, teṣāṃ
vaiṣamyaṃ-svalakṣaṇato'nyathātvam, svadhātuvaiṣamyaṃ nimittaṃ yasya
tadvikārajātaṃ trīn doṣānātikrāmati, tridoṣarahitaṃ na sambhavatītyarthaḥ|
dhātuvaiṣamyaṃ ca pratirogamanyādṛśatvānnānāvidham| yattu yena dhātuvaiṣamyeṇa
janyate, tattasya svaṃ-svīyaṃ bhavati| yeṣāṃ tu rogāṇāṃ devagrahādi nimittaṃ
na teṣu tathā doṣānubandhaḥ, āgantukatvāt| āgantukanijayorhyayameva
bhedaḥ,-yadāgantukeṣu prathamaṃ rogodbhūtiḥ paścāddoṣānubandhaḥ, nijeṣu
prāgdoṣānubandha iti| ye tu vyācakṣate,-sve ca te dhātavaśca teṣāṃ
vaiṣamyamiti| teṣāṃ nāyamarthaḥ pratipāditaḥ syāt| svagrahaṇaṃ cātiricyate|
yataḥ śarīrāntarāvasthāyino doṣā vātādayaḥ śarīrāntare rogaṃ janayituṃ nālam|
tasmātpūrvameva vyākhyānaṃ śreyaḥ|
Ā. rā. tatra doṣahetureva sādhāraṇo
rogahetuḥ| tatra yuktimāha-doṣā eveti| doṣā eva kāraṇam, doṣāḥ
kāraṇamevetyevaikaśabdābhyāmucyate| atrārthe dṛṣṭānradvayam, yathā pakṣī
deśabhede'pi chāyāsambandhaṃ na tyajati, tathā vikāro doṣasambandham| yathā ca
mahadādipṛthivyantaṃ kāryaṃ guṇasambandhaṃ na tyajati| kiṃ doṣajameva
doṣasambandhaṃ na tyajati ? netyāha-tatheti| svadhāturvaiṣamyanimittamiti yo
dhāturyasya rogasyādhiṣṭhānasvenoktaḥ sa tasya svadhātuḥ tasya vaiṣamyaṃ-kṣayo
vṛddhirvikṛtatvamunmārgatvaṃ vā tannimittaṃ yasya tattathā| rasajādīnāmapi
doṣairvinā notpatiḥ|
---------------------------------------------------------|
----------------------------teṣāṃ kope tu kāraṇam||34||
arthairasātmyaiḥ saṃyogaḥ kālaḥ karma ca duṣkṛtam| hīnātimithyāyogena bhidyate
tatpunastridhā||35||
Sa. teṣāṃ-vātādīnāṃ, kope
kāraṇam,-asātmyaiḥ-anucitaiḥ, arthaiḥ-śabdasparśarūparasagandhākhyaiḥ,
śrotratvakcakṣūrasanaghhrāṇākhyānāmindriyāṇāṃ yaḥ saṃyogaḥ, tathā
kālaḥ-śītoṣṇavarṣālakṣaṇo duṣṭaḥ, tathā karma-caihikamanyajanmajaṃ ca, yad
duṣkṛtaṃ-aśubham, etattrayaṃ teṣāṃ doṣāṇāṃ kope hetuḥ| tuśabdaḥ samuccaye| na
kevalaṃ rūkṣādayo vātādīnāṃ kope kāraṇam, yāvadasātmyendriyārthasaṃyogādirapi|
etacca (tat)- pūrvoktaṃ doṣakopakāraṇamasātmyendriyārthasaṃyogādibhedena
tridhā bhinnamapi, punaḥ-bhūyaḥ, tridhā-triprakāraṃ, bhidyate| katham ?
hīnātimithyāyogabhedena|
Ā. rā. doṣakopahetumāha-teṣāmiti| sa ca
trividhaḥ,-asātmyāviṣayasevā duṣkālo duṣkarma ceti| so'pi pratyekaṃ
trividhaḥ,-hīnayogo'tiyogo mithyāyogaśceti|
tāneva hīnātimithyāyogān darśayannāha - - - - hīno'rthenendriyasyālpaḥ
saṃyogaḥ svena naiva vā| atiyogo'tisaṃsargaḥ, sūkṣmabhāsurabhairavam||36||
atyāsannātidūrasthaṃ vipriyaṃ vikṛtādi ca| yadakṣṇā vīkṣyate rūpaṃ mithyāyogaḥ
sa dāruṇaḥ||37||
evamatyuccapūtyādīnindriyārthān yathāyatham|
vidyāt--------------------------------------------|38|
Sa. arthena-śabdādinā,
svenendriyasya-śrotrādeḥ, alpo yaḥ saṃyogaḥ sa hīnaḥ-hīnayogaḥ| naiva veti|
athavā sarvasarvikayā tenārthena na saṃyogaḥ, so'pi hīnayogaḥ|
tasyaivendriyasya svenārthena yo'tisaṃsargaḥ-atisevālakṣaṇaḥ, sa tasya
svenārthenātiyogaḥ| tathā, sūkṣmabhāsurabhairavamityādi yadakṣṇā
vīkṣyate-nayanenālokyate, sa tasya cakṣurindriyasya svenārthena mithyāyogaḥ|
evamanayā diśā sūkṣmabhāsurabhairavam, tathā atyāsannātidūrasthaṃ vipriyaṃ
vikṛtādi ca yadakṣṇā rūpaṃ vīkṣyate, sa dāruṇo mithyāyogaḥ, timirādihetutvāt|
evaṃ-anayā cakṣuṣo rītyā, anyānapīndriyārthān
yathāsvamindriyāṇāmatyuccapūtyādīn mithyāyogarūpān vidyāt|
yadā'tyuccaparuṣeṣṭavināśabhīṣaṇādyaniṣṭaḥ śabdaḥ śrotrendriyeṇa gṛhyate, tadā
śrotrendriyasya svenārthena śabdākhyena mithyāyogaḥ| yadā pūtiviṣṭhādyaniṣṭo
gandho ghrāṇendriyeṇa gṛhyate, tadā ghrāṇendriyasya svenārthena gandhākhyena
mithyāyogaḥ| yadā snānānulepanādīnāṃ śītoṣṇādīnāṃ ca spṛśyānāmakramasevanena
sparśaḥ sparśanendriyeṇa gṛhyate, tadā sparśanendriyasya svenārthena
sparśākhyena mithyāyogaḥ| tathā, rasanendriyeṇa yo raso'paripāṭyā yujyate,
tathā'pathyadravyaniviṣṭo'pi yo raso rasanendriyeṇa gṛhyate, sa tasya
rasanendriyasya svena rasākhyenārthena mithyāyogaḥ|
Ā. rā.
tatrāsātmyaviṣayasevāyāstraividhyaṃ lakṣayatihīno'rtheniti|
indriyasya-cakṣurādeḥ, svenārthena-rūpādinā, alpaḥ saṃyogo naiva vā
yogo-hīnayogaḥ, viṣayotkaṇṭhāyā anivṛttirhīnatvamityarthaḥ|
utkaṇṭhānivṛttāvapi sevanaṃ-atiyogaḥ| sūkṣmādirūpasevā, atyuccādiśabdasevā,
pūtyādigandhasevā, atyamlādirasasevā, atiśītādisparśasevā ca, mithyāyogaḥ|
bhāsuraṃ-atidīptam| bhairavaṃ-bhayaṅkaram| vipriyaṃ-dviṣṭam|
kālastu śītoṣṇavarṣābhedāttridhā mataḥ||38||
sa hīno hīnaśītādiratiyogo'tilakṣaṇaḥ| mithyāyogastu nirdiṣṭo
viparītasvalakṣaṇaḥ|
---------------------------------------------------------||39||
Sa. kālaḥ punaḥ śītoṣṇavarṣābhedena
tridhā-triprakāro mato munīnām| tatra hemantaśiśiralakṣaṇaḥ-śītaḥ|
uṣṇo-vasantagrīṣmalakṣaṇaḥ| prāvṛṭśarallakṣaṇo-varṣākhyaḥ| sa ca kālo
hīnaśītādirhinayogalakṣaṇaḥ| atiyogo'timātrayogalakṣaṇaḥ| viparītaṃ
svaṃ-śītoṣṇavarṣākhyaṃ, lakṣaṇaṃ yasya kālasya, sa viparītasvalakṣaṇo
mithyāyogaḥ| guṇaguṇinorabhedopacārāt kāla evamucyate| tatra yathā,-hemante
śītasyālpatvaṃ hīno yogaḥ, tasminneva hemante'tiśaityamatiyogaḥ, tasminneva
hemanta auṣṇyaṃ mithyāyogaḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| evaṃ śaradvasantayorapi
yanmandavarṣoṣṇatvaṃ svalakṣaṇaṃ tadyadā hīnataraṃ syāt, so'pi hīnayogaḥ|
evamatiyogā (gamithyā) yogayorapi yojyam|
Ā. rā. duṣkālasya traividhyaṃ
lakṣyati-kālastu śītoṣṇavarṣābhedāditi| śītoṣṇavarṣābhedāntrividhasya kālasya
śītādīnāmalpatvaṃ-hīnayogaḥ, ādhikyaṃ-atiyogaḥ, vaiparītyaṃmithyāyogaḥ|
kāyavākcittabhedena karmāpi vibhajettridhā| kāyādikarmaṇo hīnā
pravṛttirhīnasaṃjñakaḥ||40||
atiyogo'tivṛttistu, vegodīraṇadhāraṇam|
viṣamāṅgakriyārambhapatanaskhalanādikam||41||
bhāṣaṇaṃ sāmibhuktasya rāgadveṣabhayādi ca| karma prāṇātipātādi daśadhā yacca
ninditam||42|| mithyāyogaḥ samasto'sāviha
vā'mutra vā kṛtam|
---------------------------------------------------------|43|
Sa. yathā kālastridhā nirūpitaḥ, tathā
karmāpi kāyavākcittabhedena triprakāraṃ vibhajet| tatra kāyakarmaṇastathā
vākkarmaṇastathā cittakarmaṇo hīnā yā pravṛttiḥ sa hīnasaṃjñako yogaḥ|
atipravṛttistvatiyogaḥ| kāyādikarmaṇo mithyāyogamadhikṛtyāha-vegodīraṇetyādi|
"vegodīraṇadhāraṇam" ityārabhya yāvat "patanaskhalanādikam" yadetat kāyikaṃ
karma, tasya karmaṇa evaṃrūpasya yā pravṛttiḥ sa kāyakarmaṇo mithyāyogaḥ|
viṣamāṅgaiḥ kriyā-karma, viṣama ārambhaḥ-ubhayalokaviruddhaḥ, tathā,
viṣamapatanam, viṣamaskhalanam, ādiśabdena viṣamagamanādīnāṃ grahaṇam|
sāmibhuktasya-ardhabhuktasya, yadbhāṣaṇaṃ-jalpanam, evaṃrūpā yā pravṛttiḥ sa
vākkarmaṇo mithyāyogaḥ| rāgadveṣabhayādi yadetanmānasaṃ karma, tasya karmaṇa
evaṃrūpā yā pravṛttiḥ sa cittakarmaṇo mithyāyogaḥ| tathā, dinacaryādhyāyoktaṃ
yatprāṇātipātādi daśadhā-daśaprakāraṃ, karma ninditaṃ-aśubhaṃ nirdiṣṭaṃ
"hiṃsāsteya" ityādinā granthena, tacca yathāyathaṃ kāyavākcittānāṃ karmaṇāṃ
mithyāyogaḥ| samasto'sāviha vā'mutra vā kṛtaṃ-asmin loke kṛtamanyatra vā loke
kṛtaṃ-ācaritaṃ sarvamevaṃ mithyāyogaḥ|
Ā. rā. duṣkarmaṇastraividhyaṃ
lakṣyati-kāyavākacittabhedeneti| kāyikavācikamānasabhedāntrididhasya karmaṇaḥ
pravṛ tteralpatvaṃ-hīnayogaḥ, ādhikyaṃ-atiyogaḥ, vegodīraṇādi
rūpatvaṃ-mithyāyogaḥ| dharaṇaṃ-vegadhāraṇam| viṣamaiḥ-dusthitairaṅgaiḥ,
kriyāḥ-ceṣṭāyā ārambhaḥ| sāmibhuktasya bhāṣaṇaṃarddhabhojane maunatyāgaḥ|
prāṇātipātādi-hiṃsādi,"hiṃsāsteyānyathākāmam" ityādinā dinacaryāyāmuktam (ślo.
21)| iha-asmin janmani| amutra-prāgjanmani| saṅgrahe tu (sū. a. 22) - "ta
ete'tiyogādayaḥ sāmānyato'nupaśayalakṣaṇāḥ| sarvo vā prajñāparādha evāyaṃ
yadeṣāmakvivarjanam| atha karmakālāḥ punaḥ samyagyogenopaśayādbhūyiṣṭhaṃ
svāsthyahetavaḥ| tatrāpi rasavarjyā viṣayā yathāyathamindriyaṃ
bādhante'nugṛhanti ca| śeṣā rasakarmakālastusarvaṃ deham| api ca|
sarvabhāvānāṃ bhāvābhāvau nāntareṇa yogātiyogādīn vyavasyet| sarveṣāṃ
punārvikārāṇāṃ nidānadoṣadūṣyaniviśeṣebhyo bhāvābhāvaviśeṣā bhavanti| yadā
hyete trayo nidānādiviśeṣā nānyonyamanubandhantīṣadvā'nudandhatyabalā vā na
tadā'bhinirvartante vā| viparyayeṇa viparītāḥ| tathā'nyaḥ pradhāna eva
rogo'nyasya pradhānasya heturbhavati| yathā, jvaro raktapittasya, raktapittaṃ
vā jvarasya, tau śvāsasya plīhā jaṭharasya, te śvayathoḥ, arśāṃsi
gulmodaratīsāragrahaṇīnām pratiśyāyaḥ kāsajvarayoḥ, tau kṣayasya, kṣayaḥ
śoṣasya| ekaścāpacāro nimittamekasyavyādheḥ, bahūnāṃ ca tathā bahavaḥ|
tadvadekaṃ liṅgam| evameva praśame'bhyupāyaḥ tathā sa evānyasya prakope|
tasmāttānavahitaḥ samyagāgamādibhiḥ parīkṣeta| tatrāgamato
rogamekaikamevaṃprakopaṇamevayonimevamātmānamevamadhiṣṭhānamevaṃvedanamevaṃśabdarūpagandhasparśarasamevapūrvarūpamevamupadravamevaṃvṛddhisthānakṣayānvitamevamudakarmevaṃnāmānamṃnāmānam|
tasminniyaṃ pratīkārasya pravṛttirathavā nivṛttiḥ pratyakṣatastvāturasya
yathāsvamindriyairvaṇesaṃsthānapramāṇopacayacchāyāviṇmūtraccharditādikamantrakūjanamaṅgulphādisādisphaṭanaṃ
dehe śakṛhraṇādigandhaṃ śītoṣṇastambhaspandana ślakṣṇakhāsparśaṃ ca
prakṛtitrikṛtiyuktam| āsyarasaṃ tu praśnena, tathā succhardadu cchardatvaṃ
mṛdukrūrakoṣṭhatāṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ janmāmayapravṛttinakṣatraṃ
dviṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni ca| tathā vayaḥ pratyakṣeṇa ca| anumānanastu
yūkāpasarpaṇena śarīravairasyam, makṣikopasarpaṇena mādhuryam, tathā'gniṃ
jaraṇaśaktyā, balaṃ vyāyāmaśaktyā gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayataḥ,
doṣapramāṇamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣaḥ kṣayaṃ riṣṭaiḥ,
prakṛtisatvāsārasatmavalalānyuśīlaneneti| bhavanti cātra| jñānabuddhi
pradīpena yo nāviśati yogavit| āturasyāntarātmānaṃ na sarogāṃścikitsati||
dvāvimau vyādhitau vyādhisvarūpasyā prakāśakau| tadyathaiko guruvyādhiḥ
sattvadehabalāśrayāt|| laghuvyādhivadābhāti laghuvyādhistvato'nyathā|
bāhyāvaya va mātreṇa tayormuhyati bāliśaḥ|| tato'lpavīryaṃ vā
viparītamato~thavā| pathyaṃ viparyaye yuñjan prāṇān muṣṇāti rogiṇāṃ||
jñānāṃśena na hi jñānaṃ kṛtsne jñeye pravartate| bubhusteta bhiṣak
tasmāttatvaṃ tantrānuśīlanāt|| abhiyuktastu satataṃ sarvamālocya sarvathā| na
jātu skhalati prājño viṣame apikriyāpathe|| āganturanveti nijaṃ vikāraṃ
nijastayā''gantumatipravṛrddhaḥ| tatrānubandhaṃ prakṛtiṃ ca samyak jñātvā
tataḥ karma samārabheta||" iti|
---------------------------------------------------------| nidānametaddoṣāṇāṃ,
kupitāstena naikadhā||43|| kurvanti vividhān
vyādhīn śākhākoṣṭhāsthisandhiṣu|
---------------------------------------------------------|44|
Sa. nidānametaddoṣāṇāṃ 'kope' iti
vākyaśeṣaḥ| kupitāstena-nidānena, naikadhā| kiṃ tarhi ? anekaprakāreṇa,
vyādhīn vividhān-nānāprakārān kurvanti| kupitā doṣā iti vacana (vibhakti)
vipariṇāmena sambandhaḥ| kva vyādhīn kurvanti ? ityāha-śākhetyādi| śākhāśca
koṣṭhaścāsthīni ca sandhayaśca teṣu|
Ā. rā.
doṣahetumupasaṃharati-nidānametaditi| doṣaheto rogahetutvamāha-kupitāsteneti|
tena-nidānena| naikayā vividhāniti hetvānantyāt kopānantyam| tasmādrogānatyam|
doṣā eva kāraṇagityuktam| tannirvāhārthamāha-śākhākoṣṭhāsthisandhiṣviti|
śākhādīnāmādhāratvam, na kāraṇatvam|
śākheti kimucyate| ityāha - - - -
---------------------------------------------------------| śākhā
raktādayastvak ca bāhyarogāyanaṃ hi tat||44||
tadāśrayā maṣavyaṅgagaṇḍālajyarbudādayaḥ| bahirbhāgāśca durnāmagulmaśophādayo
gadāḥ||45||
Sa. śākhā raktādayaḥ ṣaḍdhātavastvak
ca| tadbāhyarogāyanaṃ,-bāhyānāṃ rogāṇāmayanaṃ-sthānam| hiśabdo yasmādarthe|
yasmādbāhyānāṃ rogāṇāmayanam, atastadāśrayā maṣavyaṅgādayo rogā bahirbhāgā
ucyate| ādiśabdena visarpavidradhyādīnāṃ parigrahaḥ| durnāmetyādi|
bahirbhāgāścetyatra ca śabdo bhinnakramaḥ, śophādaya ityasmādanantaraṃ
draṣṭavyaḥ| durnāmagulmaśophādayaśca bahirbhāgā ityarthaḥ|
Ā. rā. tatra śākhāṃ vyācaṣṭe-śākheti|
raktādayodhātavastvak ca-śākhā| sā ca bāhyarogāyanaṃ,-bahirmārgo rogāṇām| te
ca rogā maṣādayaḥ| maṣavyaṅgau-kṣudrarogeṣu| gaṇḍālajī-mukharogeṣu| bahirbhāgā
iti durnāmādīnāṃ viśeṣaṇamantarbhāganivṛttyartham|
antaḥkoṣṭho mahāsrota āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ
cchardyatīsārakāsaśvāsodarajvarāḥ||46||
antarbhāgaṃ ca śophārśogulmavīsarpavidradhi|
---------------------------------------------------------|47|
Sa. koṣṭhaḥ kathyate antaḥ, tathā
mahāsrotaḥ, tathā āmapakvāśayāśrayaḥ| tatsthānāḥ-antarbhāgāśrayāḥ cchardyādayo
rogāḥ| na kevalamete eva chardyādayo'ntarbhāgāśrayā
yāvacchophārśogulmavīsarpavidradhyādīnāṃ antarbhāgatvaṃ ca| śophādīnāṃ
vidradhyantānāṃ samāhāradvandvanirdeśenaiva sambandhaḥ|
Ā. rā. koṣṭhaṃ vyācaṣṭe-antaḥkoṣṭha
iti| antaḥantarmārgo rogāṇām| mahāstroto-mahāvivaram| āmāśayo-yatrāmamannaṃ
tiṣṭhati| pakvāśayo-yatra pakvam| tatsthānāḥ-koṣṭhāśritāḥ| antarbhāgamiti
śophādīnāṃ viśeṣaṇaṃ bahirbhāganivṛtyartham|
samāhāradvandvadekatvanapuṃsakatve|
idānīṃ madhyamaṃ rogamārgaṃ vakti - - - -
---------------------------------------------------------|
śirohṛdayabastyādimarmāṇyasthnāṃ ca sandhayaḥ||47||
tannibaddhāḥ śirāsnāyukaṇḍarādyāśca madhyamaḥ| rogamārgaḥ sthitāstatra
yakṣmapakṣavadhārditāḥ||48|| mūrdhādirogāḥ
sandhyasthitrikaśūlagrahādayaḥ|
---------------------------------------------------------|49|
Sa. śirohṛdayādīni madhyamo rogamārgaḥ|
asthnāṃ ca sandhaya ityevaṃ nirdeśenedaṃ bodhayati,-nātra dvayaṃ
vivakṣitamasthīni ca sandhayaśceti, kiṃ tarhi ? asthnāṃ sambandhinaḥ sandhaya
iti| sandhayo hyanye'pi santi| tathā ca vakṣyati (hṛ. śā. a. 4|38) -
"māṃsāsthisnāyudhamanīsirāsandhisamāgamaḥ|" iti|
tannibaddhāḥ,-teṣu-asthisandhiṣu, nibaddhāḥ, saṃlagnā ityarthaḥ| śirāḥ
snāyavaḥ kaṇḍarāśca ādayo (ādyā) yeṣāṃ dhamanīkūrcādīnāṃ te| ca śabdāt
pūrvoktāśca| tatra-madhyame rogamārge, yakṣmādayo gadāstrikaśūlagrahādyantāḥ|
mūrdhādītyatrādiśabdena hṛdayabastyādiparigrahaḥ| sandhyasthitrike śūlāni,
sandhyasthitrike grahā iti yojyam| ādiśabdena pakṣagrahādayo vātavikārā
gṛhyante| yakṣmaṇo'tra marmāsthisandhyadhiṣṭhānatvātpūrvaṃ nirdeśaḥ| vakṣyati
hi (hṛ. ni. a. 5|5) - "tairudīrṇo'nilaḥ pittaṃ kaphaṃ codīrya sarvataḥ|
śarīrasandhīnāviśya tān śirāśca prapīḍayan||" ityādi|
Ā. rā. asthisandhīn
vyācaṣṭe-śirohṛdayeti| marmāṇi marmanibaddhāḥ śirādayaśca, asthisandhayaḥ| te
ca madhyamorogamārgaḥ| tadāśritā yakṣmādayaḥ| yakṣmā-rājayakṣmā|
pakṣavadhaḥ-ekāṅgarogaḥ| arditaḥ-ekāyāmaḥ, grahaḥ-stabdhatvam,
sandhyasthitrikeṣveva|
idānīṃ vāyoḥ karmāṇyāha - - - -
---------------------------------------------------------|
sraṃsavyāsavyadhasvāpasādaruktodabhedanam||49||
saṅgāṅgabhaṅgasaṅkocavartaharṣaṇatarṣaṇam|
kampapāruṣyasauṣiryaśoṣaspandanaveṣṭanam||50||
stambhaḥ kaṣāyarasatā varṇaḥ śyāvo'ruṇo'pi vā| karmāṇi
vāyoḥ--------------------------------------|51|
Sa. sraṃso-hanvādisandherbhraṃśaḥ|
vyasanaṃ-vyāso, vikṣepaṇamaṅgapratyaṅgāderyathā''kṣepakādiṣu|
vyadhaḥ-tāḍanamiva mudgarādinā| svāpaḥ-suptiḥ karmaṇyacaitanyam|
sadanaṃ-sādaḥ, aṅgānāṃ kriyāsvasāmarthyam| ruk-satataṃ śūlam| todo-vicchinnaṃ
śūlam| bhedanaṃ-bhedo, vidāraṇamivāṅgasya| saṅgo-mūtrapurīṣādeḥ
svāśayebhyo'niḥsāro vāksaṅgādayaśca| aṅgānām-jaṅghoruprabhṛtīnāṃ, bhaṅga iva
bhaṅgaḥ-cūrṇanamiva,-aṅgabhaṅgaḥ| saṅkocanaṃ-saṅkocaḥ, śirādīnām|
vartanaṃ-vartaḥ, purīṣādīnāṃ piṇḍīkaraṇam| harṣaṇaṃ-romṇāmūrdhvībhāvaḥ|
tarṣaṇaṃ-tarṣaḥ, tṛṭ| kampaḥ-ativepanam| spandanaṃ hi-kiñciccalanam|
pāruṣyaṃ-paruṣatvam| sauṣiryaṃ-asthnām| śoṣaḥ-śoṣaṇam|
veṣṭanaṃ-grathanamivāṅgasya| stambho-bāhūrujaṅghādīnāṃ saṅkuñcanādyabhāvaḥ|
kaṣāyarasatā-kaṣāyarasāsvādatvam| varṇaḥ śyāvo'ruṇo'pi vā-śyāvāruṇau
varṇāvityarthaḥ| etāni vāyoḥ karmāṇi|
Ā. rā. athākṛtiḥ| tatra vātarogāṇāṃ
lakṣaṇamāhasraṃsavyāseti| sraṃsaḥ-śaithilyam| vyāsaḥ-asaṅkocatvam| vyadhaḥ
sūcīviddhasyeva vyathā| svāpaḥ-sparśājñānam| sādaḥ-svakāryākṣamatvam|
ruk-śūlam| todaḥ-totreṇeva vyathā| bhedanaṃ-bhidyamānasyeva vyathā|
saṅgaḥ-avarodhaḥ| aṅgaḥ-unmārgagamanam, aṅgergatyarthatvāt| bhaṅgovakratā|
saṅkocaḥ-aprasāryatvam| vartaḥ-piṇḍitatvaṃ harṣaṇaṃ-kaṇṭakitatvam|
tarṣaṇaṃ-pipāsā| kampaḥ-calanam| pāruṣyaṃ-rūkṣaṇam| veṣṭanaṃ-valanam|
stambhaḥ-niṣkriyatvam| aruṇaḥ-īṣadraktaḥ| sraṃsādīni kupitavāyoḥ karmāṇi|
atha pittasyāha - - - -
---------------------------------------------------------|
----------------pittasya dāharāgoṣmapākitāḥ||51||
svedaḥ kledaḥ srutiḥ kothaḥ sadanaṃ mūrcchanaṃ madaḥ| kaṭukāmlau rasau varṇaḥ
pāṇḍurāruṇavarjitaḥ||52||
Sa. dāhādīni pittasya karmāṇi|
sarvāṅgīṇastāpo-dāhaḥ| rāgo-lauhityam| ūṣmā-auṣṇyam| pākitā-pākakartṛtvam,
ajīrṇeṣu vraṇeṣvanne ca| svedanaṃ-svedaḥ| kledaḥ-śoṇitādivikāraḥ|
srutiḥ-srāvaḥ| kothaḥ-kledasyātiśayaḥ, avicchinnatvam| sadanaṃ-sādaḥ|
mūrcchanaṃ-bhramaḥ| mado-vakṣyamāṇo rogaviśeṣaḥ| rasau-āsvādau, kaṭukāmlau|
varṇaḥ pāṇḍurāruṇābhyāmanyaḥ-śuklalohitavarṇaniṣedhena
taccheṣanānāvarṇasambhavaḥ sūcyate|
Ā. rā. pittarogāṇāṃ
lakṣaṇamāha-pittasyeti| dāhaḥ-santāpaḥ| rāgo-rañjanam, varṇāntaropamardena
svataṇāpādanam| ūṣmā-uṣṇatvam| pākitā-pācakttvam svedodharmaḥ| gharmaḥ|
kledo-malārdratvam| strutiḥ-srāva| sadanaṃ-sādaḥ| mūrcchanaṃ-mohaḥ|
kaṭukaḥ-tikto rasaḥ,"kaṣāyatiktamadhuraṃvātādiṣu mukhaṃ kramāt|" iti vacanāt|
śleṣmakarmāṇyāha - - - - śleṣmaṇaḥ snehakāṭhinyakaṇḍūśītatvagauravam|
bandhopalepastaimityaśophāpaktyatinidratāḥ||53||
varṇaḥ śveto rasau svādulavaṇau cirakāritā|
---------------------------------------------------|54|
Sa. kaphasya snehādīni karmāṇi|
snehaḥ-snaigdhyam| kāṭhinyaṃ-amṛdutvam| kaṇḍūḥ-kharjūḥ|
śītatvaṃ-śītasadbhāvaḥ| gauravaṃ-gurutvam| bandhaḥ-srotasām|
asthyādīnāmupalepaḥ| staimityaṃ-gātrāṇāmapaṭutvam| kāye varṇaḥ śuklaḥ| rasau
ca madhurapaṭū| cirakāritā-kāryādau viśrabdhatvam| nanu,
vāyoramūrtatvādvarṇarasatvopalabdhiranupapannā| amūrtasya hi varṇarasau
dūrotsāritau| naitadasti| na hi sarvāṇi kāryāṇi kāraṇasadṛśānyeva bhavanti|
tathā cendriyebhyo jaḍebhyo buddherajaḍāyā utpattirdṛṣṭā| tasmāt
kāraṇasadṛśāni kāryāṇīti prāyikametat, acintyatvācca dravyaprabhāvasya| vāyoḥ
sakāśāt kaṣāyarasatā śyāvāruṇavarṇotpattiścānvayavyatirekasiddhā kathamiva
nivāryatām| ityevaṃ doṣāṇāṃ karmāṇyupadiṣṭāni| tadvikārāśca saṅgraha uktāḥ|
tathā ca tadgranthaḥ (?) (sū. a. 20) -"aśītirvātajā rogāścatvāriṃśacca
pittajāḥ| viṃśatiḥ śleṣmajāścaiva sthūlā nānātmajā matāḥ|| 1|| nakhabhedaḥ
pādaśūlaṃ suptirbhraṃśo vipādikā| khuḍo gulphagraho jānuviśleṣo jānukuñcanam||
2|| piṇḍikodveṣṭanaṃ sādaścorvoḥ stambhaśca gṛdhrasī| pāṅgulyaṃ bhraṃśaśūlaṃ
ca gude stambhastu mehane|| 3|| muṣkākṣepaḥ śroṇibhedo vaṅkṣaṇānāha eva ca|
udāvarto'tha viḍmedaḥ pārśvapṛṣṭhatrikagrahāḥ|| 4|| khañjavāmanakubjatvaṃ
hṛddravodaraveṣṭakau| hṛnmoho vakṣanistodaḥ śoṣodvātau tathorasaḥ|| 5||
bāhuśoṣo hanugrīvāmanyāstambhauṣṭhabhedanam| dantabhedo'tha śaithilyaṃ
kaṇṭhodhvaṃso'tha vāggrahaḥ|| 6|| kaṣāyāsyatvamūkatve mukhaśoṣo rasājñatā|
ghrāṇānāho'jñatā gandhe'śabdoccaiḥśravaṇaṃ tathā|| 7|| bādhiryaṃ karṇaśūlaṃ ca
vartmastambhanakuñcanam| timiraṃ cākṣiśūlaṃ ca bhrūvyudāso'tha netrayoḥ|| 8||
lalāṭaśaṅkhabhedau ca keśabhrūsphuṭanaṃ tathā| śirorujā'rditaṃ jṛmbhā pralāpo
vepathurbhramaḥ|| 9|| ekāṅgavyādhirāyāmaḥ pakṣāghāto'patantrakaḥ| daṇḍakaḥ
svapnanāśaśca glāniḥ paruṣarūkṣatā|| 10||
viṣādo'thānavasthānamaruṇaśyāmavarṇatā| ityaśītiḥ samākhyātā rogā
vātasamudbhavāḥ|| 11|| antardāho vidāhaśca ploṣauṣau davathurdavaḥ| atyūṣmā
cāṃsadāhaśca svedo'tyamlakadhūmakau|| 12|| raktakledo'ṅgagandhaśca
gātrāvayavaśātanam| tvaḍmāṃsadaraṇaṃ māṃsakledaścarmadalaṃ tathā|| 13||
raktavisphoṭakaḥ koṭhaḥ pittāsṛgraktamaṇḍale| nīlikā kāmalā kakṣyā gātre
haritapītatā|| 14|| pūtitiktāsyatā tṛṣṇā lohagandhāsyatā tathā|
jīvādānamatṛptiśca praveśastamasastathā|| 15|| galāsyagudameḍhrākṣipāko
hāridratā'pi ca| nakhākṣimūtraśakṛtāṃ, catvāriṃśattu pittajāḥ|| 16||
staimityaṃ gauravaṃ tṛptirālasyamatinidratā| tandrā''syasrāvamādhurye pralopo
hṛdayasya ca|| 17|| sādaḥ kaṇṭhapralepaśca śleṣmodgiraṇameva ca|
malādhikyamatisthaulyaṃ dhamanī pratisañcayam|| 18|| udardo galagaṇḍaśca
śaityaṃ śvetāvabhāsatā| viṇmūtranakhanetrāṇāṃ śuklatā ca kaphāmayāḥ|| 19||
yathāsthūlaṃ vikārāṇāṃ catvāriṃśamidaṃ śatam| hṛdādau śūlavaddāho yo'ntardāhaḥ
sa kīrtitaḥ|| 20|| pāṇipādāṃsamūleṣu santāpo vividhastu yaḥ| sa vidāha iti
prokto, dāhaḥ prādeśikastu yaḥ|| 21|| agnyarciṣeva niḥsvedaḥ sa ploṣaḥ
parikīrtitaḥ| oṣaḥ sarvāṅgikastīvro dāhaḥ svedāratipradaḥ|| 22||
davathuścakṣurādibhyastīvra ūṣmā pravartate| mukhauṣṭhatāluṣu
davaścāmlodgiraṇamamlakaḥ|| 23|| dhūmāyanaṃ śiroghhrāṇakaṇṭhatāluṣu dhūmakaḥ|
pramīlakastu staimityaṃ gurutā'ṅgasya gauravam|| 24|| āhārānabhilāṣastu tṛptiḥ
syādviṣayāgrahaḥ| nidrārtasyeva tandrā syāccheṣāḥ prathitanāmakāḥ|| 25||
Ā. rā. śleṣmārogāṇāṃ
lakṣaṇamāha-śleṣmaṇa iti| snehaḥ-snigdhatvam| bandhaḥ-saṃśleṣaḥ|
upalepo-litptatvam| staimityaṃ-ālasyam| śophaḥ-śvayathuḥ| apaktiḥ-apākaḥ|
cirakāritā-cireṇa rogavṛddhiḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 20) - "atha kupitā vātādayo
nānāvidhaurvikāraiḥ śarīramupatāpayanti| āviṣakṛtatamāstu vāyoraśītirvikārāḥ,
catvāriṃśat pittasya, viṃśatiḥ śleṣmaṇaḥ| tatra vātavikārāḥ,
tadyathā,-nakhabhedo|1| vipādikā|1| pādaśūlam|3| pādabhraśaḥ|4| suptapādatā|
5| vātakhuḍatā| 6| gulphagrahaḥ|7| piṇḍikodveṣṭanam|8| gṛdhrasī|9|
jānubhedo|10| jānuviśleṣaḥ|11| ūrusādaḥ|12| paṅgutvam|14| gudabhraṃśo|15|
gudārtiḥ|16| vṛṣaṇākṣepo|17| meḍhrastambho|18| vaṅkṣaṇānāhaḥ|19|
śroṇibhedo|20| viḍbhedaḥ |21| udāvartaḥ|22| khañjatvam|23| kuñatvam|24|
vāmanatvam|25| trikagrahaḥ|26| pṛṣṭhagrahaḥ| 27| pārśvāvamardanam|28|
udarāveṣṭo|29| hṛnmoho| 30| hṛddravo|31| vakṣauddharṣo|32|
vakṣauparodhaḥ|33|vakṣastodo|34| bāhuśoṣo|35| grīvāstambho|36| manyāstambhaḥ
|37|kaṇṭhodhvaṃso|38|hanustambhaḥ|39| tālvoṣṭhabhedo|40|
dantabhedo|41|dantaharṣo|42| dantaśaithilyam|43| mūkatvam|44| vāksaṅgaḥ|45|
pralāpaḥ|46| kaṣāyāsyatā|47| mukhaśoṣo|48| rasājñatvam|49|
ghhrāṇanāśaḥ|50|karṇaśūlam|51| aśabdaśrutiḥ|52| uccaiḥśrutiḥ|53| bādhiryam|54|
vartmastambho|55| vartmasaṅkocaḥ|56| timiram|57| akṣiśūlam|58| akṣivyudāso|59|
bhrūvyudāsaḥ|60| śaṅkhabhedo|61| lalāṭabhedaḥ|62|
śiroruk|63|keśabhūmisphuṭanam|64| arditam|65| ekāṅgarogaḥ||66|
sarvāṅgarogaḥ|67| ākṣepako|68| daṇḍakaḥ|69| śramo|70| bhramo|71| vepathuḥ|72|
jṛmbhā|73| glāniḥ|74|viṣādo|75| raukṣyam|76|
pāruṣyam|77|śyāvāruṇāvabhāsatvam|78| svapnaḥ|anavasthitacittatā ca|80|
pittavikārāḥ punaḥ-oṣaḥ |1| ploṣo|2| davo|3| davathuḥ|4| vidāhaḥ|5|
aṃsadāhaḥ|6| tvagdāhaḥ|7| antardāhaḥ|8|dhūmakaḥ|9| amlakaḥ|10| ūṣmādhikyam|11|
atisvedaḥ|12| aṅgagandhaḥ|13| aṅāvayavasadanam|14| śoṇitakledo|15|
māṃsakledaḥ|16| tvahyāṃsadaraṇam|17| carmadaraṇam|18| raktakoṭho|19|
raktavisphoṭo|20|raktamaṇḍalāni|21| raktapittam|22| haritatvam|23|
hāridratvam|2| nīlikā|25| kakṣyā|26|kāmalā|27| tiktāsyatā|28|
lohitagandhāsyatā|29|pūtimukhatvam|30|tṛṣādhikyam|31| atṛptiḥ|32|āsyapāko|33|
galapākaḥ|34| akṣipākaḥ|35| pāyupāko|36| meḍhrapāko|37|jīvādānam|38|
tamaḥpraveśo|39| haritahāridranetramūtraśakṛtvaṃ|40|
śleṣmavikārāstu-tṛtptiḥ|1| tandrā|2|nidrādhikyam|3|
staimityam|4|gurugātratā|5|ālasyam|6|mukhamādhuryam|7| prasekaḥ|8|
śleṣmodgiraṇam|9| malādhikyam|10| balāso|11|hṛdayopalepaḥ|13| kaṇṭhalepo|13|
dhamanīpraticayo|14| galagaṇḍaḥ|15|atisthaulyam|16| śītāgnitvam|17|
udardaḥ|18| śvetāvabhasatā|19| śvetanetramūtraśakṛtvaṃ ca|20| tatra
sarvāṅgīṇastīvro-dāhaḥ|svedāratimān-oṣaḥ| prādeśikaḥ svedarahito'gnyarciṣeva
dāhaḥ-ploṣaḥ| mukhauṣṭhatāluṣu dāho-davaḥ| cakṣurādīndriyeṣu dāho-davathuḥ|
pāṇipādāṃsamūleṣu vividhaḥ santāpo-vidāhaḥ| koṣṭhadāhaḥ-antardāhaḥ,
koṣṭhasyāntarmāgasaṅgrahāt| śirogrīvāghFhrāṇakaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṃ-dhūmakaḥ|
sāntardāhahṛdayaśūlo'mlodgāraḥ-amlakaḥ| śoṇitasya
kṛṣṇatādaurgandhyatanutvāni-kledaḥ| māṃsasya tu kṛṣṇatā daurgandhyaṃ ca|
bāhyatvaksaṃhatiḥ-carma| koṣṭhagauravādāhārāspṛhātṛptiḥ| anye
punarāhuḥ,-annānabhinandanāttṛtpiriva tṛptiḥ-arocakaḥ| nidrārtasyeva
viṣayāgrahaṇaṃ-tandrā| staimityaṃ tupramīlakaḥ, ityanyaiḥ paṭhitam| upalepa
iva-upalepaḥ| tadatiśayaḥ-praticayaḥ,-atipūraṇam| agneratimandatā-śaityam|
uro'bhiṣyandaḥ-udardaḥ| keṣāṃcicchītavepathuḥ-udardaḥ| anye
punarāhuḥ-'śītapānīyasaṃsparśācchītakāle viśeṣataḥ| sarāgakaṇḍūḥ śophaḥ
syādudardaḥ sa kaphodbhavaḥ||' kṣudravikārāḥ punaryadevāṅgamāviśanti
tadupapadameva nāma labhante| yathā,nakhaśaṅkhalalāṭabhedāḥ
svāntardāhakaṇṭhahṛdayopalepādayaḥ| teṣāṃ hi tathaiva svarūpamupadiṣṭaṃ
bhavati|" iti|
doṣāṇāṃ karmāṇyupadiśya nirdeśaprayojanamāha - - - -
-----------------------------------------------------| ityaśeṣamayavyāpi
yaduktaṃ doṣalakṣaṇam||54||
darśanādyairavahitastatsamyagupalakṣayet| vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ
paśyannārtān pratikṣaṇam||55||
Sa. iti-prakāre| doṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ
doṣalakṣaṇaṃ,-yathāyathaṃ liṅgam| iti-pūrvoktena prakāreṇa,
yaddoṣalakṣaṇamuktam, taddarśanādyaiḥ samyagupalakṣayet-jānīyāt| vaidya iti
śeṣaḥ| darśanādyairityādi(dya)śabdena sparśanapraśnau gṛhyete| kimbhūtaṃ
doṣalakṣaṇaṃ tat ? aśeṣāmayavyāpi,-aśeṣāśca ta
āmayāścāśeṣāmayāstān,-sarvāmayān, sādhu vyāpnotīti| kimbhūto vaidyaḥ ?
avahito,-dattāvadhānaḥ| tathā,
vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ,-vyādheravasthāḥ-kālakṛtā daśāḥ, tāsāṃ
vibhāgaḥ-pṛthaktvam, yathā,-iyamasya vyādheravastheyamanyāvastheti|
avasthābhedāccopakramabhedaḥ| tathā hi,-ekasyaiva jvarasya navasyānya upakramo
jīrṇasyānyaḥ| tadevaṃ vibhāgaṃ yo jānāti sa vyādhyavasthāvibhāgajñaḥ| tathā,
ārtān-vyādhitān, pratikṣaṇaṃ-muhūrte muhūrte, paśyan-ālokayan|
Ā. rā. lakṣaṇajñāne sāvadhānena
bhavitavyamityāha-ityaśeṣāmayavyāpīti| darśanādyaiḥ-darśanasparśanapraśnaiḥ|
avasthāvibhāgo yathā,-āmajvaro jīrṇajvaraḥ pacyamānajvara iti|
kimiti punaḥ punarvyādhitadarśanaṃ kriyate ? ityāha - - - - abhyāsātprāpyate
dṛṣṭiḥ karmasiddhiprakāśinī| ratnādisadasajjñānaṃ na śāstrādeva jāyate||56||
Sa. abhyāsāt-muhurmuhuścikitsitakarmaṇi
pravartanāt, dṛṣṭiḥ-darśanaṃ cikitsāvijñānaṃ jāyate, na
kevalaṃ-kevalaccikitsāśāstrāvagamāt| kimbhūtā dṛṣṭiḥ ? karmaṇi siddhistāṃ
prakāśayituṃ śīlaṃ yasyāḥ sā karmasiddhiprakāśinī| atra
dṛṣṭāntamāha-ratnādītyādi| ādiśabdena suvarṇarūpyādīnāṃ grahaṇam| teṣāṃ
yatsadasajjñānaṃ-idaṃ śobhanamidaṃ na śobhanamityavagamaḥ tanna śāstrādeva
jāyate| kiṃ tarhi ? abhyāsācca| evakāro'vadhāraṇārthaḥ| na śāstrāvabodhānna ca
kevalādabhyāsādityevakāreṇa bodhayati| kila yathā ratnaparīkṣā
tacchāstrāvabodhadarśanābhyāsābhyāṃ samyagjāyate, tathaiva cikitsā
śāstrāvabodhānnityamāturadarśanāccāvagamyata ityarthaḥ|
Ā. rā. lakṣaṇadarśanābhyāso
lakṣaṇajñānasahakārītyāha-abhyāsāditi|
dṛṣṭāpacārajaḥ kaścitkaścitpūrvāparādhajaḥ| tatsaṅkarādbhavatyanyo vyādhirevaṃ
tridhā smṛtaḥ||57||
Sa. dṛṣṭaścāsāvapacāraśca, tasmājjāto
dṛṣṭāpacārajaḥ| apacāro-vyādhihetuḥ| aihikalaukikādvyādhikāraṇājjāto
dṛṣṭāpacārajaḥ| kaścidātmakṛtātpūrvāparādhāt-aśubhakarmākhyājjātaḥ
pūrvāparādhajaḥ| aparaḥ kaścittatsaṅkarādbhavati| tayoḥ
saṅkarastatsaṅkaro-miśratvaṃ, tasmāt| na kevalātpūrvāparādhānna ca
kevalāddṛṣṭāparādhāt, api tu dvayoḥ saṃsargājjāta ityarthaḥ| evaṃ-anena
prakāreṇa, vyādhistridhā-triprakāraḥ, smṛtaḥ|
Ā. rā.
vyādhestraividhyamāha-ddaṣṭāpacāraja iti| apacāro-nidānam| ddaṣṭhakarmajaḥ,
addaṣṭakarmajaḥ, ddaṣṭakarmajaḥ iti trividho vyādhiḥ|
atha triprakāravyādhilakṣaṇārthamāha - - - - yathānidānaṃ doṣotthaḥ karmajo
hetubhirvinā| mahārambho'lpake hetāvātaṅko doṣakarmajaḥ||58||
Sa. yathānidānaṃ doṣottha iti| yadyasya
doṣasya vātāderlaghurūkṣādi nidānaṃ, tena kupitāddoṣāt ya utthito vyādhiḥ sa
doṣottho jñeyaḥ| yo dṛṣṭāpacāraja ukta ityarthaḥ|
hetubhiḥ-vātādinidānairlaghurūkṣādibhirvinā yo bhavati sa karmajaḥ| yastvalpe
nidāne sevite mahārambhaḥ syāt, sa doṣakarmajo rogo jñeyaḥ| mahānārambho yasya
saḥ, pūrvarūparūpairbalavadbhiryukta ityarthaḥ|
Ā. rā. trayāṇāṃ
lakṣaṇamāha-yathānidānamiti| yathānidānaṃ-svahetvanatikrameṇa,
doṣottho-ddaṣṭajaḥ| hetubhirvinā jātaḥ karmajaḥ-addaṣṭajaḥ, pūrvāparādhajaḥ|
alpe hetau mahārambhaḥ-tīvrasaṃrambho, doṣakarmajaḥ| doṣakṣobhapūrvakatvāt
ddaṣṭajasya doṣajatvam| tadviparītatvādaddaṣṭajasya karmajatvam| vakṣyati hi
(hṛ. sū. a. 1/170) - "te jvarāḥ kevalāḥ pūrvaṃ vyāpyante'nantaraṃ malaiḥ|"
iti|
atha trividhasyāpi vyādheścikitsāmāha - - - - vipakṣaśīlanātpūrvaḥ karmajaḥ
karmasaṅkṣayāt| gacchatyubhayajanmā tu doṣakarmakṣayātkṣayam||59||
Sa. vipakṣaśīlanātpūrva iti|
pūrvaḥ-pūrvamukto yaḥ kevalaṃ doṣajo vyādhiḥ saḥ,
vipakṣaśīlanāt-yathoktavipakṣādisevanāt, kṣayaṃ yāti| karmajo rogaḥ
karmasaṅkṣayāt kṣayaṃ yāti| ubhayajanmā-doṣakarmottho, doṣakarmaṇorubhayorapi
kṣayāt kṣayaṃ yāti|
Ā. rā.
vipakṣaśīlanāt-hetuviparītaśīlanāt| pūrvo-doṣatthaḥ| karmasaṅkṣayāt-bhogena
prāyaścittena vā pāpakṣayāt| vipakṣaśīlanādyupaśayākhyaṃ lakṣaṇam|
vyādhīnāṃ traividhyamuktvā dvaividhyamāha - - - - dvidhā
svaparatantratvādvyādhayo'ntyāḥ punardvidhā|
----------------------------------------------------|60|
Sa. svatantraśca paratantraśca
svatantraparatantrau, tayorbhāvaḥ svatantraparatantratvam, tasmāddhetordvidhā
vyādhayaḥ| eke svatantrā anye paratantrā ityarthaḥ| ante bhavā
antyāḥ,--paratantrāḥ| te punaḥ-bhūyo, dvidhā|
Ā. rā. trayānāṃ pṛthak
dvaividhyamāha-dvidhā svaparatantratvāditi| tat svatantraḥ parantraśceti|
antyā iti paratantrasya dvaividhyam| tacca pūrvarūpamupadravāśceti|
tadeva dvaividhyaṃ darśayitumāha - - - -
----------------------------------------------------| pūrvajāḥ purvarūpākhyā,
jātāḥ paścādupadravāḥ||60||
Sa. pūrvaṃ jātāḥ pūrvajāḥ| "anyeṣvapi
dṛśyate" iti ḍaḥ| pūrvajāḥ-pūrvarūpasaṃjñā rogāḥ| ye ca paścājjātāgadāste
vyādhīnāmupadravāḥ| ityantyā dvidhā|
Ā. rā. tau ca svatantrātpūrvaṃ paścāt
krameṇa jāyete|
atha svatantrān lakṣayati - - - - yathāsvajanmopaśayāḥ svatantrāḥ
spaṣṭalakṣaṇāḥ| ----------------------------------------------------|61|
Sa. janma copaśayaśca janmopaśayau|
janma- utpattiḥ| upaśayaḥ-sukhānubandhaḥ| yo yaḥ svaṃ svaṃ-yathāsvam| yasya
jvarāderyāvātmīyau śāstranirdiṣṭau tau yathāsvaśabdena sūcyete| yathāsvaṃ
janmopaśayau yeṣāṃ te yathāsvajanmopaśayā vyādhayaḥ svatantrā ucyante|
cikitsāgurulāghavapratipattyarthaṃ ca svatantrādisaṃjñākaraṇam|
svagrahaṇādye'nyajanmani jāyante'nyasya ca vyādheryata
upaśayaḥ-sukhānubandhastata etatparivārasyāpi, te tu na svatantrāḥ| tathā
coktam-"pūrvarūparūpādikrameṇa jvarādāvutpanne tatparivārā ye śvāsādaya
utpadyante tadupaśaye copaśerate na te svatantrāḥ| jvarādaya eva tu
mūlavyādhirūpatvātsvatantrā ucyate|" iti|
Ā. rā. yasya svena hetunā janma,
svauṣadhenopaśamaḥ, spaṣṭaṃ ca lakṣaṇaṃ, sa svatantraḥ|
----------------------------------------------------| viparītāstato'nye
tu-------------------------|61|
Sa. tataḥ-svatantrebhyo rogebhyo,
ye'nye-paratantrāḥ, pūrvarūpākhyāstathopadravasaṃjñāśca, te
viparītāḥ,-viparītasvarūpāḥ, na yathāsvajanmopaśayā na ca spaṣṭalakṣaṇāḥ|
Ā. rā. viparītaḥ-paratantraḥ|
evaṃ vyādhīnāṃ svatantraparatantratvaṃ pratipādya, doṣāṇāṃ pratipādayannāha -
- - - ----------------------------------------------------|
-----------------------------------vidyādevaṃ malānapi||61||
Sa. na kevalaṃ rogān
svatantraparatantrabhedairvidyādvaidyaḥ, yāvanmalān-doṣānapi vātādīn,
evaṃ-svatantraparatantrabhedairjānīyāt|
Ā. rā. vyādhivaddoṣānapi
svatantrānvidyāt|
tāṃllakṣayedavahito vikurvāṇān pratijvaram|
----------------------------------------------------|62|
Sa. tān-vātapittakaphān
yathāsvajanmopaśayalakṣaṇāvacchinnasvarūpān, pratijvaraṃ-prativikāraṃ,
vikurvāṇān-vikṛtiṃkopaṃ gacchato, jānīyāt| vaidya iti śeṣaḥ| kīdṛk ?
avahito-dattacittaḥ|
Ā. rā. tāṃśca pratirogaṃ lakṣayet|
ko'tra svatantraḥ kaḥ paratantra iti|
evaṃ svatantrāṇāṃ vyādhīnāṃ yathāsvopaśaya eva bheṣajamuktam| paratantrāṇāṃ tu
vyādhīnāṃ kaḥ praśamopāyaḥ ? ityāha - - - -
----------------------------------------------------| teṣāṃ pradhānapraśame
praśamo'śāmyatastathā||62||
paścāccikitsettūrṇaṃ vā balavantamupadravam|
----------------------------------------------------|63|
Ā. rā. teṣāṃ-paratantrāṇāṃ
rogāṇāmapradhānānām, pradhānapraśame-svatantravyādhipraśame, praśamo
bhavati,-na tu teṣāṃ pṛthagupakramo vidheya ityarthaḥ| aśāmyataḥ-tathā
śamamagacchataḥ paratantrān vyādhīn doṣān vā, tathā-tena prakāreṇa pradhāna
cikitsālakṣaṇena, paścāt-pradhānacikitsāta uttarakālaṃ, cikitset|
acikitsyamāno hyasādhyatāṃ yāyāt| tūrṇaṃ veti| upadravaścedbalavān syāttadā
tamevopadravaṃ tūrṇameva cikitset-, na paścāt| teṣāṃ-paratantrāṇāṃ,
svatantrapraśame praśamaḥ| tathāsvaṣaudhena, ye na śāmyanti tān
paścārsvauṣadhena cikitset| yastu balavānupadravastaṃ tūrṇaṃ-prāgeva,
cikitset|
nanu, kuto'pradhānaṃ śīghraṃ cikitset ? ityāha - - - -
----------------------------------------------------| vyādhikliṣṭaśarīrasya
pīḍākarataro hi saḥ||63||
Sa. hi-yasmāt, vyādhikliṣṭaśarīrasya
puṃsaḥ so'tiśayena pīḍākaraḥ| prāgutpanno'pi rogaḥ pīḍākaraḥ| upadravastu
paścājjāyamāno vyādhikliṣṭaśarīrotpannatvātpīḍākarataraḥ|
tadayamatrārthaḥ,-paratantro vyādhirhīnabalaḥ pradhānopakrameṇaivopaśāmyati|
yastu paratantraḥ paścādutpadyamāno'pi svatantravyādhyupakrameṇa śamaṃ na yāti
taṃ paścādupakramet| yastu balavān paratantrastamādāveva cikitset,
atipīḍākaratvāt|
Ā. rā. sa hi svatantreṇa pīḍitasya
narasya svatantrādatipīḍakaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 22) - "satpavidhāḥ khalu
rogā bhavanti| sahagarbhajātapīḍākālaprabhāvasvabhāvajāḥ| te tu
pṛthagddhividhāḥ| tatra sahajāḥ śukrārtavadoṣānvayāḥ kuṣṭhārśomehādayaḥ,
pitṛjā mātṛjāśca| garbhajā jananyapacārātkaubjyapāṅgulyapai!ggalyakilāsādayo,
annarasajā mātṛdauhṛdavimānajāśca| jātajāḥ svāpacārāt santarpaṇajā
apatarpaṇajāśca| pīḍājāḥ kṣatabha!ggaprahārakrodhaśokabhayādayaḥ,
śārīrāmānasāśca| kālajāḥ śītādikṛtā jvarādayo, vyāpannajā asaṃrakṣaṇajāśca|
prabhāvajā devagurulaṅanaśāpātharvaṇādikṛtāḥ, jvarādayaḥ piśācādayaśca|
svabhāvajāḥ kṣutpipāsājarādayaḥ, kālajā akālajāśca| tatra kālajā rakṣaṇakṛtāḥ,
arakṣaṇajā akālajāḥ ta ete samāsataḥ punardvividhā
bhavanti,pratyutpannakarmajāśca| tatra rogotpattiṃ pratyutpannaṃ karma
yadanenaiva śarīreṇa ddaṣṭamaddaṣṭaṃ
voddiśyātpopadiṣṭapratiṣiddhānāmananuṣṭhānamanuṣṭhānaṃ vā| janmāntarātītena tu
pūrvam| tatpunardaivākhyam, uktaṃ ca niyatāniyatabhedena prāk| tasmāt
ddaṣṭahetavaḥ pratyutpannakarmajāḥ| viparītā daivajanmānaḥ| alpa nidānā
mahārujaścobhayātmakāḥ| tatra yathāsvaṃ pratipakṣaśīlanāt pūrveṣāṃ
rogāṇāmupaśamaḥ| satyeva vipakṣaśīlane nirdiṣṭakarmakṣayāddvaivikānām|
doṣakarmakṣayādanyeṣām| anye punaḥ pratyutpannaṃ karma parakṛtamapi
varṇayanti| tacca parābhisaṃskāramācakṣate| evaṃ cāhaḥ,-yadi svayaṃ kṛtādeva
karmaṇaḥ kāryanirvṛttiḥ syāt, na ddaṣṭapuruṣāntarakṛtāt| kimiti vidvānapi
parācaritayorupakārāpakārayoḥ sukhaduḥkhānurodhāttoṣaroṣau praikartavyavintāṃ
vā pratipedyate| evamete vyādhayo dvividhāḥ santasnividhā jāyante| tataśca
doṣavanto bhūyaḥ saptavidhāḥ| sakalo'pi cāyaṃ rogasamūhaḥ pratīkāravān
āyurvedavihitamupadeśamapekṣate| yasmānniyatahetuko'pyāmayaḥ
samyagbhiṣagādeśānuṣṭhānādupāttāyuḥ saṃskārāparikṣaye sahyavedanatāṃ
pratipadyate| anuprakramyamāṇastu sarva eva prāyaśo bhinattyakāṇḍe| svayamapi
ca daivānnidānālpatayā vā nivartamānaḥ
ṣoḍaśaguṇasamuditakriyopālambhādāśutaramapai parikliṣṭasya vā'pagacchati|
aniyataphaladāyini tu daive hitābhyāsaratasyāvakāśameva na labhate vyādhiḥ|
tasmānna kasyāñcidavasthāyāmātmavān hitāhitayostulyadarśī syāt| trividhāśca
punarvyādhayo mṛdumadhyātimātrabhedena| tatrālpalakṣaṇā mṛdavo, madhyalakṣaṇā
madhyāḥ, sampūrṇalakṣaṇāstvatimātāḥ| te punaḥ sukhasādhyādiviśeṣeṇa caturdhā
prāgupadiṣṭāḥ| subahuśo'pi ca bhidyamānā vyādhyayo nijāgantutāṃ na
vyabhicaranti| tatra nijāsnidoṣotthāḥ| teṣu pūrvaṃ vātādayo vaiṣamyamāpadyante
tato vyathābhinivartate| bāhyahetujāstvāgantavaḥ| teṣu vyathā pūrvamupajāyate,
tato doṣavaiṣamyam| doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā rudanubadhyate, tato
doṣavaiṣamyam| doṣavaiṣamyeṇaiva ca bahurūpā ruganubadhhyate pravarddhate ca|
evaṃ ca kṛtvā na doṣavyatirekeṇa rogānubanddhaḥ, kevalaṃ paurvāparyaviśeṣaḥ|
tasmādekākārā eva rogāḥ, tathārukasāmānyāt| asaṅkhyabhedā vā pratyekaṃ
samutthānasthānasaṃsthānavarṇanāmavedanāprabhāvopakramaviśeṣāt| te
yathāsthūlaṃ yathāsvamevopadekṣyante| asaṅkhayeyatvācca doṣaliṅgaireva
rogānupakramaṃ ca vibhajet||" iti|
nanu, yeṣāṃ vikārāṇāṃ nāmagrāhaṃ cikitsā |ca] noktā| teṣāṃ nāmākuśalo vaidyaḥ
kiṃ cikitsenna ? ityāśaṅkyāha - - - - vikāranāmākuśalo na jihrīyāt kadācana|
na hi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti dhruvā sthitiḥ||64||
Sa. vikārāḥ-rogāḥ, teṣāṃ nāmāni,
teṣvakuśalo vaidyo na jātucijjihrīyāt-rogasaṃjñānabhijño'hamiti lajjāṃ na
kuryāt, cikitsāmeva vidadhyādityarthaḥ| kuto hetoḥ ? ityāha-na hītyādi|
yasmātsarvavikārāṇāṃ nāmataḥ-saṃjñāto, dhruvā-niścitā, sthitiḥ-avasthānaṃ,
nāsti|
Ā. rā. śāstre'nuktaṃ
svayamūhanīyamityāha-vikāranāmeti| yo vikārasyavātajāditvaṃ jānāti, nāma na
jānāti, śāstre'nuktatvātsaṅkīrṇatvādvā, sa na jihnīyāt-lajjāṃ na kuryāt| na hi
nāmādhīnā sarvatra cikitsā| vātajādijñānaṃ hi cikitsāyāṃ pradhānaṃ kāraṇam|
nanu, kuto'śeṣarogāṇāṃ nāmato nāsti sthitiḥ ? ityāśaṅkyāha - - - - sa eva
kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ| sthānāntarāṇi ca prāpya vikārān kurute
bahūn||65||
tasmādvikāraprakṛtīradhiṣṭhānāntarāṇi ca| buddhvā hetuviśeṣāṃśca śīghhraṃ
kuryādupakramam||66||
Sa. yasmātsaḥ-eka eva,
doṣo-vātādyanyatamaḥ, samutthānaviśeṣato-hetubhedāt, tathā
sthānāntarāṇi-svasthānaṃ hitvā parāṇi sthānāni, prāpya-gatvā, bahūn-anantān,
vikārān kurute| tathā coktaṃ tantrāntare-"yo doṣaḥ śarīrasandhīnāviśati, tena
jṛmbhā jvaraścopajāyate| yastvāmāśayamabhyupaiti, tena rogā bhavantyurasi,
arocakaśca| yaḥ kaṇṭhamabhiprapadyate kaṇṭhastato dhvaṃsate svaraścāvasīdati|
yaḥ prāṇavahāni srotāṃsyāsyādīni upaiti, śvāsaḥ pratiśyāyaśca tenopajāyate|"
iti| vikārasya-jvarādeḥ, prakṛtayaḥ-upādānakāraṇāni vātādidoṣāḥ, tā
vikāraprakṛtī:-rogahetuviśeṣān, buddhvā,- jñātvā, tathā'dhiṣṭhānāntarāṇi
sthānaviśeṣāṃśca, buddhvā,tathā hetuviśeṣān-nidānabhedāṃśca, buddhvā-yathā
kimayaṃ kupitaḥ pavano rūkṣeṇa hetunā laghunā śītena vetyādi jñātvā,
śīghhramevopakramet-cikitset| na tu vikārānabhijña iti na cikitset|
Ā. rā. atha sādhanam| sādhanajñānaṃ ca
lakṣaṇajñānādhīnam| tatra lakṣaṇasya durbodhatvamāha-sa eveti| sa eva
yo'nyatra lakṣito, bahūn vikārān kurute,-ye'nyatra na ddaṣṭāḥ| tatra dvau
hetū-samuttānaviśeṣātkupitatvaṃ sthānāntaraprāptiśca
samutthānaviśeṣaḥ-anyatrāddaṣṭaṃ samutthānam|tasmādvikārāditrityajñānapūrvaka
upakramaḥ kāryaḥ| sa ca śīghram, avasthāntaro| prakṛtiḥ-svabhāvo'sādhāraṇaṃ
cinham|
nanu, buddhvā'pi vikāraprakṛtyādikamupakramaṃ kurvantaḥ
kadācitsiddhimāpnuvanto dṛśyante bhiṣajaḥ kadācinneti| tadatra saṃśayaskhalite
karmaṇi kathaṃ niyujyate vaidya iti kathamuktam ? "śīghraṃ kuryādupakramam"
ityāśaṅkyāha - - - - dūṣyaṃ deśaṃ balaṃ kālamanalaṃ prakṛtiṃ vayaḥ| sattvaṃ
sātmyaṃ tathā''hāramavasthāśca pṛthagvidhāḥ||67||
sūkṣmasūkṣmāḥ samīkṣyaiṣāṃ doṣauṣadhanirūpaṇe| yo vartate cikitsāyāṃ na sa
skhalati jātucit||68||
Sa. doṣauṣadhanirūpaṇe sati dūṣyādīn
daśa samīkṣya samyagvilokya, yaścikitsāyāṃ vartate-yatnaṃ karoti, saḥ-vaidyo,
na kadācit skhalati-nāparādhī syāt| doṣo-vātādiḥ, auṣadhaṃ-harītakyādi,
tayornirūpaṇaṃ-paryālocanam, tasmin doṣauṣadhanirūpaṇe| dūṣyādīnāṃ
samastānāmupādānaṃ sarveṣāmevāvagame cikitsākaraṇaṃ prati
yatnātiśayadyotanārtham, na punareṣāṃ dvau vā trīn vā caturo vā pañca vā
samīkṣya| kiṃ tārhi ? sarvānetān samīkṣya,-samyagavabudhyeti| atha dūṣyādīneva
samīkṣya ? netyāha- avasthāśca pṛthagvidhāḥ| eṣāmeva dūṣyādīnāmavasthāḥ
sūkṣmasūkṣmāḥ-atiśayena sūkṣmāḥ, tāśca samīkṣya-yathāvadbuddhveti|
Ā. rā. dūṣyādyekādaśajñāne
satyavyabhicāryupakrama ityāha-dūṣyati| dūṣyo-dhāturmalaśca|
deśo-bhūmirdehaśca| balaṃ-sāmarththam| deśo- bhūmirdehaśca| balaṃ-sāmarththam
| kālaḥ-pūrvāhṇadiḥ| analo-viṣamādiḥ| prakṛtiḥ-vātaprakṛtyādiḥ|vayo-balyādi|
satvaṃ-manaḥ| sātmyaṃ-deśasātmyādi|āhāro-madhurādiḥ| avasthāḥ-rūpeṣvavāntaraṃ
rūpam| sūkṣmasūkṣmāḥ-atisūkṣmāḥ| eṣāṃ-rogāṇām|
doṣauṣadhanirūpaṇe-doṣasyauṣadhasya ca vicāraṇe|
na ca dūṣyādyeva parīkṣyam| kiṃ tārhi ? vyādhirapi gurulaghutvena evaṃ
parīkṣya evetyāha - - - - gurvalpavyādhisaṃsthānaṃ sattvadehabalābalāt|
dṛśyate'pyanyathākāraṃ tasminnavahito bhavet||69||
Sa. guruścālpaśca gurvalpau, gurvalpau
ca tau vyādhī ca gurvalpavyādhī, tayoḥ saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ| apiśabdo
bhinnakrame| tadgurvalpavyādhisaṃsthānamanyathākāramapi dṛśyate-viparītamiti
lakṣyate| apiśabdātkvacit gurvalpavyādhisaṃsthānaṃ yathātattvaṃ dṛśyate
kvacinneti vyādhilakṣaṇasya gamakatvābhāvaḥ prasajyeta| tataśca "rogaṃ
nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayāptibhiḥ|" (hṛ. sū. a. 1|22) iti dūṣyeta|
tasmādapiśabdo'tra gurvalpasaṃsthānasya yathātattva darśanaṃ
kvacidbhavatyeveti sūcanārthaḥ kṛtaḥ| kuto hetoḥ ? ityāha-sattvetyādi|
sattvaṃ-dhairyam| deho-mahadalpasthūlakṛśādiḥ| sattvaṃ ca dehaśca sattvadehau|
balaṃ cābalaṃ ca balābale|
tasmātsattvadehabalābalāddhetorgurvalpavyādhisaṃsthāne'vahito bhavet|
adhikasattve tathotkṛṣṭadehabale ca guruḥ-mahānapi
vyādhirutpanno'lpasaṃsthāno-hīnabala iva lakṣyate,
sattvadehabalayorutkṛṣṭatvāt| tathā, hīnasatve hīnadehabale cotpanno laghurapi
mahāniva lakṣyate, hīnasattvadehabalatvāt|
tasmāda(tta)smin-vyādhisaṃsthāne'rthe, dattāvadhānena bhāvyam|
Ā. rā. tatrāpi satvadehayorbalaṃ
tātparyeṇa parīkṣyamityāha-gurvalpavyādhisaṃsthānamiti|
saṃsthānaṃ-lakṣaṇam|anyathākāraṃ-guroralpatvam, alpasyāpi gurutvam|
guruṃ laghumiti vyādhiṃ kalpayaṃstu bhiṣagbruvaḥ| alpadoṣākalanayā pathye
vipratipadyate||70||
Sa. guruṃ laghumityādi| yaśca
bhiṣagbruvaḥ-kutsito vaidyaḥ, sa vyādhisaṃsthānamātrāvalokanāt guruṃ vyādhiṃ
laghumiti kalpayan-niścinvan, alpadoṣākalanayā-hīnamātradoṣaniścayena, pathye
vipratipadyate-cikitsite mohaṃ gacchati, guruvyādhāvalpavyādhiyogyaṃ bheṣajaṃ
dadāti| evaṃ laghuvyādhiṃ gurumiti kalpayan bahudoṣākalanayā pathye
vipratipadyate, bhiṣagbruvattvāt| anyatrāpi bruvāntasya kutsitatvameva
prasiddham| yathā''ha manuḥ (a. 8|20) -"jātimātropajīvī vā kāmaṃ
syādbrāhmaṇabruvaḥ| dharmapravaktā nṛpaterna tu śūdraḥ kathañcana||" iti|
kecit "bhiṣagdhruvam" iti peṭhuḥ| bhiṣak-vaidyo, guruṃ laghumiti vyādhiṃ
kalpayan dhruvaṃ-niścitaṃ pathye vipratipadyata iti ca vyācakṣate|
Ā. rā. anavahitatve doṣamāha-guruṃ
laghumiti|alpo'yaṃ doṣa ityagaṇanayā vipratipadyate-viparītaṃ jānāti|
yasmāccaivam - - - - tato''lpamalpavīryaṃ vā guruvyādhau prayojitam|
udīrayettarāṃ rogān saṃśodhanamayogataḥ||71||
śodhanaṃ tvatiyogena viparītaṃ viparyaye| kṣiṇuyānna malāneva kevalaṃ
vapurasyati||72||
Sa. tato'lpaṃ-alpamātram, alpavīryaṃ
vā-anutkṛṣṭaśaktikaṃ vā, bheṣajaṃ guruvyādhau prayojitaṃ-dattaṃ, saṃśodhanaṃ
rogānudīrayettarāṃ-atiśayenotkleśayet| kutaḥ ? ayogataḥ,,-hīnayogāt| ayogo hi
hīnayoga ucyate| yathā,-putrakāryākaraṇādaputra ityucyate| viparyaye
ca-laghuvyādhau, viparītaṃ śodhanaṃ tu prayojitam, kasmādviparītam ?
alpavīryātsaṃśodhanāt, atimātramutkṛṣṭavīryaṃ ca bahudoṣākalanayā, atiyogena
prayojitaṃ na kevalaṃ malān kṣiṇuyāt-kṣapayet, yāvadvapurasyati-śarīramapi
hiṃsyāt| atra ca saṃśodhanaṃ yat dṛṣṭāntatvenopanyastaṃ tadayogātiyogābhyāṃ
rogotkleśaṃ śarīrakṣapaṇaṃ [ca] jhaṭiti nirvartayatīti| kharanādenāpyuktaṃ
ca-"alpamutkleśayeddoṣaṃ bahu prāṇānnihanti ca| tasmānnirūpya bhiṣajā deyaṃ
yuktaṃ virecanam||" iti| tathā, jvaragulmādīnāṃ ca tatpratīkārārthaṃ yaddīyate
bheṣajaṃ tatrāpi mahārambhe'lpamalpavīryaṃ cauṣadhaṃ na deyam, ityasmādeva
dṛṣṭāntībhūtādarthādavagantavyam|
Ā. rā. viparyayajñāne
doṣamāha-tato'lpamiti| ayogataḥ-hīnayogena| viparītaṃ-atimātramativīryaṃ
vā|viparyaye-laghuvyādhau| vapurapyatiśayena kṣayaṃ nayet, na doṣāneva|
ato'bhiyuktaḥ satataṃ sarvamālocya sarvathā| tathā yuñjīta bhaiṣajyamārogyāya
yathā dhruvam||73||
Sa. yasmāccaivaṃ rogāṇāṃ durvijñeyā
gatiḥ, ataḥ-asmāddhetoḥ,
satatamabhiyuktaḥ-sadā''yurvedapāṭhāvabodhānuṣṭhānaparo vaidyaḥ,
sarvaṃ-dūṣyādivastujātam, ālocya sarvathā-sarveṇa prakāreṇā''yurvedānusāriṇyā
svabuddhyā tadvidyasambhāṣāsambhavayā ca tathā karmābhyāsato'pi nipuṇaṃ
nirūpya, tathā-tena prakāreṇa doṣadūṣyadeśādyanuguṇena, bhaiṣajyaṃ
yuñjīta-bheṣajaṃ yuñjyāt| yathā''rogyāya dhruvaṃ-yena
prakāreṇā''rogyārthamavaśyaṃ syāt|
Ā. rā. aśeṣaviśeṣeśaparīkṣāyāmatyādaraḥ
kārya ityāhāto'bhiyukta iti|
pūrvamuktam (ślo. 32) - "doṣā eva hi sarveṣāṃ rogāṇāmekakāraṇam| " atastāneva
doṣān vṛddhikṣayavibhedenāha - - - - vakṣyante'taḥparaṃ doṣā
vṛddhikṣayavibhedataḥ| pṛthak trīn viddhi saṃsargabhedānadhunā vakti - - - -
saṃsargastridhā, tatra tu tānnava||74||
kathaṃ nava bhedān ? ityāha - - - - trīneva samayā vṛddhyā, ṣaḍekasyātiśāyane|
trayodaśa samasteṣu katham ? ityāha - - - - ṣaḍ dvyekātiśayena tu||75||
ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt| pañcaviṃśatimityevaṃ vṛddhaiḥ
kṣīṇaiśca tāvataḥ||76||
ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ te punaśca ṣaṭ| ekakṣayadvandvavṛddhyā
saviparyayayā'pi te||77|| bhedā
dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ triṣaṣṭaḥ svāsthyakāraṇam|
----------------------------------------------------|78|
Sa. vṛddhiśca kṣayaśca vṛddhikṣayau,
vṛddhikṣayayorvibhedo vṛddhikṣayavibhedaḥ, vividho viśiṣṭo bhedo-vibhedaḥ,
tasmādvṛddhikṣayavibhedataḥ| ataḥparaṃ-ato'nantaram, doṣāḥ-vātādayo,
vakṣyante-bhaṇiṣyante| pṛthak-vyastān svapramāṇādhikān, trīn doṣān rogahetūn,
viddhi-avehi| vāto vṛddhaḥ| 1| pittaṃ vṛddham| 2| śleṣmā vṛddhaḥ| 3| evaṃ
trayo doṣāḥ| saṃsargastridhā-triprakāraḥ| tatra-saṃsarge, nava doṣabhedān
svapramāṇādhikān, "viddhi" ityetadanuvṛttikṛtena sambandhena sarvatra yojyam|
samayā vṛddhyā-tulyayā vṛdhdyā, trīneva-anyūnādhikān, saṃsargadoṣabhedān
viddhi| eko vātapittābhyāmadhikābhyām, dvitīyo vātakaphābhyāmadhikābhyām,
tṛtīyaḥ pittaśleṣmabhyāmadhikābhyām, iti| saṃsargasthayordoṣayorekasya
doṣasyātiśāyane-adhikatarayā vṛddhyā, ṣaṭ saṃsargadoṣabhedān viddhi|
atiśayo-atiśāyanam| atiśāyane "tamabiṣṭhanau" iti nipātanāddīrghaḥ|
doṣadvayavṛddheścintyamānatvādaparadoṣacintānāstyatra| vāto vṛddhaḥ pittaṃ
vṛddhataram||1|| pittaṃ vṛddhaṃ vāto
vṛddhataraḥ||2|| kapho vṛddhaḥ pittaṃ
vṛddhataram||3|| pittaṃ vṛddhaṃ kapho
vṛddhataraḥ||4|| kapho vṛddho, vāto
vṛddhataraḥ||5|| vāto vṛddhaḥ kapho
vṛddhataraḥ||6|| evaṃ ṣaṭ saṃsargadoṣabhedān
viddhi| samasteṣu-sannipatiteṣu triṣvapi doṣeṣu vṛddheṣu, trayodaśa doṣabhedān
viddhi| dvau caikaśca dvyeke, teṣāṃ dvyekeṣāmatiśayo-adhikatvam, tena
dvyekātiśayena| tato dvayātiśayena trayo bhedāḥ, tathā doṣaikasyātiśayena
trayaḥ, iti ṣaṭ bhedāḥ| yathā,-kapho vṛddho vātapitte'dhikaṃ vṛddhe| 1| pittaṃ
vṛddhaṃ vātakaphāvativṛddhau| 2| vāto vṛddhaḥ pittakaphāvativṛddhau| 3|
pittakaphau vṛddhau vāto'tivṛddhaḥ| 4| vātakaphau vṛddhau pittamativṛddham| 5|
vātapitte vṛddhe kapho'tivṛddhaḥ| 6| iti ṣaḍbhedān dvyekātiśayena sannipāte
viddhi| tulyaṃ kṛtvā-samaṃ kṛtvā, vṛddhairdoṣairekaṃ sannipātadoṣabhedaṃ
viddhi| taratamayorbhāvastāratamyam| kasya tāratamyam ?
prakṛtatvātsannipātasthadoṣāṇām| tāratamyasya vikalpanaṃ-bhedaḥ,
tāratamyavikalpanam, tasmāt| sannipātasthadoṣāṇāṃ vṛddhirūpāṇāṃ ṣaḍbhedān
viddhi| yathā,-vāto vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ kapho vṛddhatamaḥ| 1| vāto
vṛddhaḥ kapho vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamam| 2| pittaṃ vṛddhaṃ kapho
vṛddhataro vāto vṛddhatamaḥ| 3| pittaṃ vṛddhaṃ vāto vṛddhataraḥ kapho
vṛddhatamaḥ| 4| kapho vṛddho vāto vṛddhataraḥ pittaṃ vṛddhatamam| 5| kapho
vṛddhaḥ pittaṃ vṛddhataraṃ vāto vṛddhatamaḥ| 6| eteṣāṃ ca lakṣaṇaṃ
muniradhyagīṣṭa| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 3|88)-
"sannipātajvarasyordhvaṃ trayodaśavidhasya hi| prāk sūtritasya vakṣyāmi
lakṣaṇaṃ vai pṛthak pṛthak|| bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṃ śiraso'tiruk|
vātapittolbaṇe vidyālliṅgaṃ mandakaphe jvare|| śaityaṃ kāso'rucistandrā pipāsā
dāharugvyathāḥ| vātaśleṣmolbaṇe vyādhau liṅgaṃ pittāvare viduḥ|| chardiḥ
śaityaṃ muhurdāhastṛṣṇā moho'sthivedanā| mandavāte vyavasyanti liṅgaṃ
pittakapholbaṇe|| sandhyasthiśirasaḥ śūlaṃ pralāpo gauravaṃ bhramaḥ| vātolbaṇe
syād hyanuge tṛṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā|| raktaviṇmūtratā dāhaḥ
svedastṛḍbalasaṅkṣayaḥ| mūrcchā ceti tridoṣe syālliṅgaṃ pittagarīyasi||
ālasyārucihṛllāsadāhavamyaratibhramaiḥ| kapholbaṇaṃ sannipātaṃ tandrākāsena
cādiśet|| samaṃ doṣaistribhirvṛddhaiḥ sannipātasya lakṣaṇam| muhurdāho muhuḥ
śītaṃ karṇakṣveḍanapārśvaruk|| mohaḥ cchardirdivā nidrā rātrau jāgaraṇaṃ
tathā| pratiśyā chardirālasyāṃ tandrārucyagnimārdavam|| hīnavāte pittamadhye
cihnaṃ śleṣmādhike matam| hāridramūtranetratvagdāhastṛṣṇā bhramo'ruciḥ||
hīnavāte madhyakaphe liṅgaṃ pittādhike matam| śirorugvepathuḥ śvāsaḥ pralāpaḥ
cchardyarocakau|| hīnapitte madhyakaphe liṅgaṃ vātādhike matam| śītakaṃ
gauravaṃ tandrā pralāpo'sthiśirotiruk|| hīnapitte vātamadhye liṅgaṃ
śleṣmādhike viduḥ| varcobhedo'gnidaurbalyaṃ tṛṣṇā dāho'rucirbhramaḥ||
kaphahīne vātamadhye liṅgaṃ pittādhike matam| śvāsaḥ kāsaḥ pratiśyāyo
mukhaśoṣo'tipārśvaruk|| kaphahīne pittamadhye liṅgaṃ vātādhike smṛtam|" iti|
evaṃ-pūrvoktena prakāreṇa, pañcaviṃśatisaṅkhyāparimāṇān vṛddhān doṣabhedān
vṛddhairdoṣairviddhi| kṣīṇaiḥ-kṣayāvasthairdoṣaiḥ, tāvataḥ-tatparimāṇān
pañcaviṃśatisaṅkhyākān doṣabhedān viddhi| yathā,-vṛddhaiḥ pṛthak trīn
doṣabhedān, tathā kṣīṇaiḥ| "pṛthak trīn" ityādigranthe vṛddhiśabdasthāne
kṣīṇaśabde nipātyaḥ| tadyathā,-vātaḥ kṣīṇaḥ| 1| pittaṃ kṣīṇam| 2| kaphaḥ
kṣīṇaḥ| 3| tadevaṃ saṃsarge navadoṣabhedān viddhi| katham ? trīneva
samakṣīṇatvena,-kṣīṇavātapittasaṃsargaḥ| 1| kṣīṇapittakaphasaṃsargaḥ| 2|
kṣīṇavātakaphasaṃsargaḥ| 3| ṣaḍekasyātiśāyane| atiśāyane-anyadoṣāpekṣayā
kṣīṇatvātireke,-vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataram| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ vātaḥ
kṣīṇataraḥ| 2| vātaḥ kṣīṇaḥ kaphaḥ kṣīṇataraḥ| 3| kaphaḥ kṣīṇo vātaḥ
kṣīṇataraḥ| 4| kaphaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataram| 5| pittaṃ kṣīṇaṃ kaphaḥ
kṣīṇataraḥ| 6| evaṃ ṣaṭ doṣabhedān viddhi| trayodaśa samasteṣu-sannipatiteṣu
kṣīṇeṣu doṣeṣu doṣabhedāṃstrayodaśa viddhi| katham ? ṣaḍ dvyekātiśayena tu|
doṣadvayasyātiśayena-atikṣīṇatvena, tathā doṣaikaśayena tu| tathā
doṣaikasyātikṣīṇatvena, paryāyataḥ ṣaṭ kṣīṇasannipātadoṣabhedān viddhi|
yathā,-vātaḥ kṣīṇaḥ pittakaphāvatikṣīṇau| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ
vātakaphāvatikṣīṇau| 2| kaphaḥ kṣīṇaḥ pittavātāvatikṣīṇau| 3| vātapitte kṣīṇe
kapho'tikṣīṇaḥ| 4| pittakaphau kṣīṇau vāto'tikṣīṇaḥ| 5| vātakaphau kṣīṇau
pittamatikṣīṇam| 6| ekaṃ tulyakṣīṇairbhedaṃ viddhi| 1| ṣaṭ ca
tāratamyavikalpanāt,-kaphaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ vātaḥ kṣīṇatamaḥ| 1|
vātaḥ kṣīṇaḥ kaphaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ kṣīṇatamam| 2| pittaṃ kṣīṇaṃ kaphaḥ
kṣīṇataro vātaḥ kṣīṇatamaḥ| 3| kaphaḥ kṣīṇo vātaḥ kṣīṇataraḥ pittaṃ
kṣīṇatamam| 4| vātaḥ kṣīṇaḥ pittaṃ kṣīṇataraṃ kaphaḥ kṣīṇatamaḥ| 5| pittaṃ
kṣīṇaṃ vātaḥ kṣīṇataraḥ kaphaḥ kṣīṇatamaḥ| 6| evaṃ pañcaviṃśatidoṣabhedān
kṣīṇairdoṣairviddhi| te-sannipātasthadoṣāstrayaḥ, ṣoḍhā bhavanti| katham ?
ityāha-ekaiketyādi| vṛddhiśca samatā ca kṣayaśca vṛddhisamatākṣayāḥ|
ekaikasya-vātādyanyatamasya, vṛddhisamatākṣayā ekaikavṛddhisamatākṣayāḥ,
tairekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ| yathā,-vāto vṛddhaḥ pittaṃ samaṃ kaphaḥ
kṣīṇaḥ| 1| pittaṃ vṛddhaṃ vātaḥ samaḥ kaphaḥ kṣīṇaḥ| 2| kapho vṛddhaḥ pittaṃ
samaṃ vātaḥ kṣīṇaḥ| 3| kapho vṛddho vātaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇam| 4| vāto vṛddhaḥ
kaphaḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇam| 5| pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ samo vātaḥ kṣīṇaḥ| 6|
evamekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ| ekasya kṣaya ekakṣayaḥ, dvandvasya
vṛddhirdvandvavṛddhiḥ, ekakṣayasahitā dvandvavṛddhirekakṣayadvandvavṛddhiḥ,
tayā| kimbhūtayā ? saviparyayayā,-saha viparyayeṇa-vaiparītyena vartate yā
saivam, tayā| ekakṣayadvandvavṛddhyā punareva ṣaṭ doṣabhedāḥ| vātaḥ kṣīṇaḥ
pittakaphau vṛddhau| 1| pittaṃ kṣīṇaṃ vātakaphau vṛddhau| 2| kaphaḥ kṣīṇo
vātapitte vṛddhe| 3| evamekakṣayadvandvavṛddhyā trayo bhedāḥ| saviparyayayā ca
vṛddhyā trayo doṣabhedāḥ|
dvandvakṣayaikadoṣavṛddhyā-dvandvakṣayasahitaikadoṣavṛddhiḥ, tayā|
yathā,-vātapittakṣīṇe śleṣmā vṛddhaḥ| 1| vātakaphau kṣīṇau pittaṃ vṛddham| 2|
pittakaphau kṣīṇau vāto vṛddhaḥ| 3| iti saviparyayayā vṛddhyā trayo
doṣabhedāḥ| evaṃ sannipātabhedā dvirūpayā vṛddhyā ṣaḍete jñeyāḥ| evaṃ
bhedagaṇanayā doṣāṇāṃ bhedā dviṣaṣṭirnirdiṣṭāḥ-uktāḥ| triṣaṣṭīnāṃ pūraṇo yo
doṣabhedaḥ, sa svāsthyakāraṇaṃ-ārogyahetuḥ, dhātusāmyāt| atra hi
svapramāṇasthā vātapittakaphāḥ| ye ca doṣabhedā dviṣaṣṭiḥ, te ca
rogakāraṇamityarthāduktaṃ bhavati| atra ca rogahetutve doṣavaiṣamyaṃ kāraṇam|
triṣaṣṭa iti " tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ|
Ā. rā. atha saṃyogaḥ| tasya
triṣaṣṭibhedāḥ| tānāhavakṣyante'taḥparamiti| doṣāḥ-doṣabhedāḥ|
vimedaḥ-tāratamyam, tatsāmye nāsti vṛddhau kṣaye cāsti,
vṛddhikṣayavattāratamyaṃ cabhede kāraṇam| tatra vṛddhisāmyābhyāṃ dvādaśa|
tatra pṛthak trīn viddhi| pṛthak-pratyekaṃ vṛddhayā, "pañcaviṃśatirityevaṃ
vṛddhaiḥ" ityupasaṃhārāt| pāriśeṣyāt dviśaḥ sāmyena| yathā,- vāyurvṛddhaḥ
pittakaphau samau|1| pittaṃ vṛddhaṃ vāyukaphau samau|2| kapho vṛddho vāyupitte
same|3| saṃsargaṃ tridhā viddhi, vāyupitte vāyukaphau pittakaphau iti| tatra
tān-saṃyogān, nava viddhi| tatra trīn samayā vṛddhyā| yathā,- vāyupitte vṛddhe
kaphaḥ samaḥ|1| vāyukaphau vṛddhau pittaṃ samam|2|pittakaphau vṛddhau vāyuḥ
samaḥ |3| ekasyātiśayane ṣaṭ| yathā,-vāyoḥ pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ samaḥ|1|
pittādvāyurvṛddhaḥ kaphaḥ samaḥ|2| kaphādvāyurvṛddhaḥ pittaṃ samam|3| vāyoḥ
kapho vṛddhaḥ pittaṃ samam|4| pittātkapho vṛddho vāyuḥ samaḥ|5| kaphātpittaṃ
vṛddhaṃ vāyuḥ samaḥ|6| evaṃ dvādaśa| vṛddheṣveva samasteṣu trayodaśa
saṃyoyogān viddhi| tatraikasmāt dvayorvṛddhayostrīn| yathā,-vāyoḥ pittakaphau
vṛddhau|1| pittātkaphavāyū|2| kaphādvāyupitte|3| dvābhyāmekasmin vṛddhe trīn|
yathā,- vāyupittābhyāṃ kapho vṛddhaḥ|1| vāyukaphābhyāṃ pittaṃ vṛddham|2|
pittakaphābhyāṃ vāyurvṛddhaḥ|3| tulyādhikairekam|yathā,-vāyupittakaphā
vṛddhāḥ|1| tāratamyavikalpanāt ṣaṭ| yathā,-vāyupittakaphā vṛddhā vṛddhatarā
vṛddhtamāḥ||1|| evaṃ vāyukaphapittāni|2|
pittakaphavāyavaḥ|3| pittavāyukaphāḥ|4| kaphavāyupittāni|5|
kaphapittavāyavaḥ|6| evaṃ trayodaśa| evaṃ vṛddhau pañcaviṃśatiṃ viddhi|
kṣīṇaiśca tāvato viddhi| vṛddhaśabdasthāne kṣīṇaśabdapayogātte jñeyāḥ|
vṛddhikṣayasāmyaiḥ (vṛddhisāmyakṣayaiḥ) ṣaṭ| vṛddhavṛddhataravṛddhatamasthāne
vṛddhakṣīṇasama(vṛddhasamakṣīṇa) prayogātte jñeyāḥ| teṣāṃ lakṣaṇmuktaṃ
saṅgrahe (sū. a. 20)-"rogāvasthāsu yugadvṛddhisāmyakṣayanugam| ṣaṭkaṃ hi
durbodhataraṃ vikārairiti ddaśyate|| prakṛtisthaṃ yadā pittaṃ vṛddho vāyuḥ
kaphakṣaye| sthānādādāya gātreṣu yatra visarpati|| tadābhedasca dāhaśca tatra
tatrānavasthitau| gātradeśe tathā syātāṃ balahāni pariśramau|| prakṛtisthaṃ
kaphaṃ kṣīṇe pitte vāyuryadā balī| karṣet kuryāttada śūlaṃ
saśaityastambhagauravam|| prakṛtisthaṃ yadā vātaṃ pittaṃ vṛddhaṃ kaphakṣaye|
saruṇaddhi tadā dāhaḥ śūlaṃ cāṣopajātyate|| prakṛtisthaṃ kaphaṃ vṛdhaṃ pittaṃ
vāyukṣaye yadā| sannirudhyāttadā kuryātsatandrāgauravaṃ jvaram|| prakṛtisthaṃ
yadā vāyuṃ kṣīṇe pitte kapho'dhikaḥ| sannirudhyāttadā kuryācchītakaṃ gauravaṃ
rujam|| śītakaṃ-śītapūrvajvaram| prakṛtisthaṃ yadāpittavṛddhaḥ
śleṣmā'nilakṣaye| sannirudhyāttadā kuryānmandāgnitvaṃ śirograham||
nidrātandropalepāṃśca hṛdrogaṃ gātragauravaṃ| ṣṭhīvanaṃ
pittakaphayornakhādīnāṃ ca pītatām|| ye doṣavṛddhikṣayayorvikāraḥ kīrtitāḥ
pṛthak| śeṣeṣvapi tu tāneva kalpayettadyathāyatham||" iti|
ekakṣayadvandvavṛddhibhyāṃ trayaḥ|yathā,-vāyuḥ kṣīṇaḥ pittakaphau vṛddhau|1|
pittaṃ kṣīṇaṃ kaphavāyū vṛddhau|2| kaphaḥ kṣīṇo vāyupitte vṛddhe|3|
dvikṣayaikavṛddhibhyāṃ trayaḥ| yathā,-vāyupitte kṣīṇe kapho vṛddhaḥ|1|
pittakaphau kṣīṇau vāyurvuddhaḥ|2| kaphavāyū kṣīṇau pittaṃ vṛddham|3| evaṃ
dviṣaṣṭirbhedāḥ| vāyupittakaphāḥ samā ititriṣaṣṭo bhedaḥsvāsthyakāraṇam|
adhunā rasādibhedādānantyaṃ doṣabhedānāṃ darśayannāha - - - -
------------------------------------------------|
saṃsargādrasarudhirādibhistathaiṣāṃ doṣāṃstu kṣayasamatāvivṛddhibhedaiḥ|78|
ānantyaṃ taratamayogataśca yātān jānīyādavahitamānaso yathāsvam| 78 -1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne doṣabhedīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|
Sa. na kevalaṃ dviṣaṣṭibhedabhinnān
doṣān jānīyāt| ānantyaṃ ca gatān vidyāt| kathamānantyam ? ityāha-eṣāṃ
doṣabhedānāṃ, yathāsvaṃ-rasaraktādibhirdhātubhiḥ saṃyogāt, tathaiṣāmeva
kṣayādibhedaistaratamayogāccānantyaṃ gatān vidyāt| tatra diṅmātraṃ
śiṣyavyutpattaye pradarśayate| tatra rase vātapittakaphānāṃ pṛthak trayo bhedā
bhavanti, "pṛthak trīn viddhi" ityanusāreṇa| saṃsargastridhā| "tatra tu tān"
rasamevādhikṛtya nava viddhi| katham ? pūrvavat "trīneva samayā vṛddhyā
ṣaḍekasyātiśāyene|" evaṃ pūrvoktanyāyena rasamadhikṛtya saṃsargaṃ yojayitvā
sannipāto yojanīyaḥ| yathā,-trayodaśa samasteṣu| katham ? "ṣaḍdvyekātiśayena
tu| ekaṃ tulyādhikaiḥ ṣaṭ ca tāratamyavikalpanāt||" iti samānaṃ pūrveṇa,
rasākhyaṃ sthānaṃ kevalamadhikam| "pañcaviṃśatimityevaṃ vṛddhaiḥ kṣīṇaiśca
tāvataḥ|" rasamadhikṛtya bhedān viddhi| ityevaṃ rudhiramāṃsādibhiryojyam|
ekaikopakrameṇetyevaṃ dviṣaṣṭibhedabhinnānāṃ doṣāṇāṃ rasādibhiḥ saptabhiḥ
saṃyogāt catvāri śatānyekacatvāriṃśadadhikāni syuḥ| śakṛdādisaṃsargāt
kṣīṇatarakṣīṇatamādibhedairvṛddhataravṛddhatamādibhedaiśca cintyamānā doṣā
ānantyaṃ yāntīti| rasabhede doṣabhede cāvagate vaidyasya hetulakṣaṇopakrameṣu
moho na bhavati| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 26|25)- "yaḥ syādrasavikalpajñaḥ
syācca doṣavikalpavit| na sa muhyedvikārāṇāṃ hetuliṅgopapattiṣu||" iti|
mnaujraugastridaśabhavāpraharṣiṇī syāt| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣabhedīyādhyāyo dvādaśaḥ samāptaḥ|| 12||
Ā. rā. ete bhedā rasādibhirdūṣyaiḥ
pratyekaṃ saṃsargādvahavo bhavanti| tathā, eṣāṃ-dūṣyāṇāṃ kṣayādibhedaiḥ
saṃsargāttato'pi bahavaḥ| evamānantyaṃ yātān doṣānavahitamānaso jānīyāt|
yathāsvaṃ-svena lakṣṇena| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
doṣabhedaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 12||