Sa. pūrve'dhyāye vikṛtān
doṣānāśvevopakramedityuktam| 0
atastamevopakramaṃ darśayituṃ doṣopakramaṇīyamāriripsuridamāha - - - - athāto
doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2|
Sa. doṣāṇāmupakramaṇaṃ-cikitsā,
doṣopakramaṇam| tasmai hito doṣopakramaṇīyaḥ| śeṣaṃ pūrvavadyojyam|
Ā. rā.
lakṣaṇaskandhānantaramauṣadhaskandhamārabhate| tatra doṣopakramaṇīyamadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| doṣopakramaṇasyaiva sarvarogauṣadhatvāt|
upakramaṇaṃ-auṣadham|
sarvadoṣebhyaśca pradhāno vāta iti tadupakramaṃ pūrvamāha - - - -
vātasyopakramaḥ snehaḥ svedaḥ saṃśodhanaṃ mṛdu| svādvamlalavaṇoṣṇāni
bhojyānyabhyaṅgamardanam||1|| veṣṭanaṃ
trāsanaṃ seko madyaṃ paiṣṭikagauḍikam| snigdhoṣṇā bastayo bastiniyamaḥ
sukhaśīlatā||2|| dīpanaiḥ pācanaiḥ siddhāḥ
snehāścānekayonayaḥ| viśeṣānmedyapiśitarasatailānuvāsanam||3||
Sa. vātasyopakramaḥ snehaḥ,
śreṣṭhatvācca prāgupādānaṃ snehasya| tataḥ svedaḥ| kṛtasnehasvedasya ca
saṃśodhanam| tacca mṛdu-na tīkṣṇam, tīkṣṇasya vātakopahetutvāt| tathā,
svādvādīni bhojyāni-bhakṣyāṇi| abhyaṅgaśca mardanaṃ cābhyaṅgamardanam|
mardanaṃ-pāṇyādi nā| veṣṭanaṃ-śāṭakādinā|
trāsanaṃ-khaṅgavyagrāgrahastarājapuruṣadarśanādinā| nanu,
bhīśokādibhirmārutasya kopa ūktaḥ| vakṣyati hi (hṛ. ni. a. 1|15) -
"kriyātiyogabhīśoka" ityādi| tat kathaṃ trāsanaṃ vāyorupakramaḥ ? ucyate|
bhayaṃ vātaprakopahetuḥ, na tu trāsanam| trāsanaṃ hi sarvavatavijayi|
tasmādvātopaśāntyarthaṃ trāsanaṃ yuktam| yathā,-unmādādiṣu| tathā ca vakṣyati
vātonmāde (hṛ. u. a. 6|29) - "harṣaṇāśvāsanottrāsabhayatāḍanatarjanam|"
ityādi| tathā, sekādirupakramaḥ| seko-daśamūlakvāthādinā| tathā, madyaṃ
paiṣṭikaṃ gauḍikaṃ ca vātasyopakramaḥ| tathā, snigdhoṣṇā bastayo
vātasyopakramaḥ| snigdhoṣṇā ityuktyā rūkṣaśītaṃ bastimatra nirākaroti| tathā,
bastiniyamo-yathāvidhi bastidānam, vātasyopakramaḥ| athavā
bastiniyamaḥ-karmakālayogākhyastripañcāśadbastisaṅkhyaḥ "prāk sneha ekaḥ
pañcānte" (hṛ. sū. a. 19|63) ityevamādinā granthena yo darśitaḥ, sa
vātasyopakramaḥ| tathā sukhaṃ śīlayatīti sukhaśīlaḥ| śīlikāmibhikṣyācaribhyo
ṇaḥ| tasya bhāvaḥ sukhaśīlatā,-saukhyavṛttitvam| tilapriyālākṣoḍādayo'nekā
yonayo yeṣāṃ te'nekayonayaḥ snehāḥ, te ca vātasyopakrama iti yojyam| kimbhūtāḥ
? dīpanapācanairdravyaiḥ siddhāḥ| viśeṣeṇa puṣṭamāṃsarasastailamanuvāsanaṃ ca
vātasyopakramaḥ|
Ā. rā. tatra
vātauṣadhamāha-vātasyopakrama iti| snehaḥ-śodhanādiḥ (tailādiḥ)|
svedaḥ-tāpādiḥ| śodhanaṃ-vamanādi, tacca mṛdu-hīnayogena kṛtam|
veṣṭanaṃ-valitavasrādinā samantādbandhanam| trāsanaṃ-akasmādbhayotpādanam|
sekaḥ-secanam| bastayo-nirūhāḥ| bastiniyamaḥ-anuvāsanam, tasya bastinā
niyatvāt| sukhaśīlatā-sukhābhyāsaḥ| snehāḥ-tailādayaḥ|
tilatailātasītailagoghṛtamahiṣīghṛtādibhedāt-anekayonayaḥ|
dīpanaiḥ-citrakādibhiḥ| pācanaiḥ-mustādibhiḥ| siddhāḥ-pakvāḥ| snehānāṃ
punarvacanaṃ yathākathañcidapi vātaghnatvajñāpanārtham| medyaṃ-meduram, yat
piśitaṃ-māṃsam, tasya rasastilatailamanuvāsanaṃ cetyetatrayaṃ viśeṣeṇauṣadham|
pittasyopakramaṃ vakti - - - - pittasya sarpiṣaḥ pānaṃ svāduśītairvirecanam|
svādutiktakaṣāyāṇi bhojanānyauṣadhāni ca||4||
sugandhiśītahṛdyānāṃ gandhānāmupasevanam| kaṇṭheguṇānāṃ hārāṇāṃ maṇīnāmurasā
dhṛtiḥ||5|| karpūracandanośīrairanulepaḥ
kṣaṇe kṣaṇe| pradoṣaścandramāḥ saudhaṃ hāri gītaṃ himo'nilaḥ||6||
ayantraṇasukhaṃ mitraṃ putraḥ sandigdhamugdhavāk| chandānuvartino dārāḥ priyāḥ
śīlavibhūṣitāḥ||7|| śītāmbudhārāgarbhāṇi
gṛhāṇyudyānadīrghikāḥ| sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikate||8||
sāmbhojajalatīrānte kāyamāne drumākule| saumyā bhāvāḥ payaḥ sarpirvirekaśca
viśeṣataḥ||9||
Sa. upakrama ityanuvartate| sarpiṣaḥ
pānamityādi pittasyopakramaḥ| tathā, hārāṇāṃ-muktādāmnāṃ kaṇṭheguṇasaṃjñānāṃ
vakṣasā dhṛtiḥ-dhāraṇam| tathā, maṇīnāṃ-marakatacandrakāntapadmarāgādīnām|
tathā, karpūrādibhiḥ pratikṣaṇamanulepanam| tathā, pradoṣādiḥ pittasyopakrama
iti vartate| pradoṣo-rātrimukham| sudhāyā idaṃ saudhaṃ,-dhavalagṛham|
hāri-ramyam, gītaṃ-gānam| tathā, mitramayantraṇasukhaṃ-na vidyate yantraṇā
yasmiṃstathāvidhaṃ sukhaṃ yasmiṃstathāvidhaṃ mitram| tathā, sandigdhā-avyaktā,
mugdhā-aprauḍhā, vāg-vāṇī, yasya sa evaṃvidhaḥ putraḥ| dārāḥ-kalatrāṇi,
vallabhāḥ-suśīlāśca| tathā, chandānuvartinaḥ-cittānuguṇakāriṇaḥ| śītāmbudhārā
garbhe-abhyantare, yeṣāṃ tathāvidhāni gṛhāṇi| tathā, udyānaṃ-upavanam| tathā,
dīrghikāḥ-gṛhapuṣkariṇyaḥ| tathā, saumyā bhāvāḥ pittasyopakramaḥ| kva
sthitasya ? sutīrthavipulasvacchasalilāśayasaikate yat kāyamānaṃ-tṛṇagṛham,
tasmin| śobhanaṃ tīrthaṃ tasya sa evam| sutīrthaścāsau vitatavimalajalāśayaśca
sutīrthavipulasvacchasalilāśayaḥ tasya samīpe saikatam, tasmin| sikatā
asmindeśe santīti saikatam, "sikatāśarkarābhyāṃ ca" ityaṇ| samūhārthe
ṭhagdurnivāraḥ syāt| kīdṛśe kāyamāne ? sāmbhojaṃ-sapadmaṃ, jalaṃ
yasmiṃstīrānte sa evaṃ sāmbhojajalastīrānto yasmin kāyamāne tasmin| tathā,
drumaiḥ-vṛkṣaiḥ, ākule-vyāpte| viśeṣeṇa tu payo ghṛtaṃ virekaścopakramaḥ|
Ā. rā. pittasyauṣadhamāha-pittasya
sarpiṣaḥ pānamiti| sugandhiśītahṛdyānāṃ dravyāṇāṃ-candanādīnāṃ ye
gandhāsteṣāmupasevanam| kaṇṭheguṇānāṃ-kaṇṭhāvalmbināṃ, hārāṇaṃ-muktāvalīnāṃ,
ye maṇayasteṣāmurasā dhṛtiḥ| uśīraṃ-vīraṇam| pradoṣaḥ-candraṃ vinā'pi|
ayantraṇamukhaṃ-yat mukhena niyantraṇaṃ na karoti buddhyā tu karoti|
mugdhā-mṛdulā| udyānadīrghikāḥ-krīḍāvanāvāpyaḥ|
sutīrthaḥ-śobhanāvataraṇamārgaḥ, vipulaḥ svacchaśca yaḥ salilāśayaḥ, tasya
saikate-sikatāmayapradeśe| sāmbhojajalatīrayorantaḥ-sandhiḥ, yasminsaikate
tattathā| kāyamānaṃ-tṛṇādiracitāgāram| saumyā bhāvāḥ-manaḥprasādanāḥ
padārthāḥ, payaḥ sarpirvirekaśceti catuṣṭayaṃ viśeṣādauṣadham|
ādhunā śleṣmaṇa upakramamāha - - - - śleṣmaṇo vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ
vamanarecanam| annaṃ rūkṣālpatīkṣṇoṣṇaṃ kaṭutiktakaṣāyakam||10||
dīrghakālasthitaṃ madyaṃ ratiprītiḥ prajāgaraḥ| anekarūpo vyāyāmaścintā rūkṣaṃ
vimardanam||11|| viśeṣādvamanaṃ yūṣaḥ
kṣaudraṃ medoghnamauṣadham| dhūmopavāsagaṇḍūṣā niḥsukhatvaṃ sukhāya ca||12||
Sa. vidhinā-śāstroktena, yuktaṃ tīkṣṇaṃ
vamanavirecanaṃ kaphasyopakramaḥ| tathā, annaṃ rūkṣādiguṇayuktam| tathā,
madyaṃ purāṇam| ratiprītiḥ prajāgaraḥ,-ramaṇaṃ-ratiḥ, tasyāḥ prītiḥ-sukham|
tathā, prajāgaraḥ-atijāgaraṇam| tathā, anekarūpo
vyāyāmo-niyuddhadhanurākarṣaṇādikaḥ| viśeṣeṇa tu vamanaṃ yūṣo mākṣikaṃ tathā
medoghnaṃ yadauṣadhaṃ tacca dhūmādayaśca| tathā, niḥsukhatvaṃ-sukhābhāvo
duḥkharūpatvam, vāgdehamanaḥkarmaṇo duḥkhadasyānuṣṭhānādyadasukhamupadyate,
tacca śleṣmaṇo vṛddhasya vikārakaraṇahetorupaśamāt sukhāya jāyate|
Ā. rā. śleṣmaṇa auṣadhamāha-śleṣmaṇo
vidhinā yuktamiti| vidhinā yuktaṃ tīkṣṇaṃ śodhanam, tīkṣṇena śodhanena
vyāpado'sambhavāt| ata eva mṛdumadhyaṃ vātapittayoḥ śodhanamuktam|
ratiprītiḥ-sambhoge prītiḥ, na tu ratiḥ| vamanādyaṣṭakaṃ viśeṣādauṣadham|
sukhāya-sukhasādhanāya| dharmāyayanniḥsukhatvaṃ-duḥkhānubhavaḥ nādharmāya,
tasya rogahetutvāt|
idānīṃ saṃsargopakramaṃ vakti - - - upakramaḥ pṛthagdoṣān yo'yamuddiśya
kīrtitaḥ| saṃsargasannipāteṣu taṃ yathāsvaṃ vikalpayet||13||
Sa. pṛthak-pratyekaṃ, doṣān-vātādīn.
uddiśya-āśritya, ya upakramaḥ kīrtitaḥ-uktaḥ, saṃsarge sannipāte ca
taṃ-upakramaṃ, yathāsvaṃ vikalpayet-pravṛddhadoṣānusāreṇa nirūpya prayuñjīta|
yathā,-vātapittasaṃsarge vātapittopakramau miśrau, vātakaphasaṃsarge
vātakaphopakramau, ityādi| evaṃ sannipāte'pi nirūpyopakramaḥ prayojyaḥ|
Ā. rā.
saṃsargasannipātabhedānāmauṣadhamāha-upakrama iti| yathāsvaṃ-svamātmīyaṃ
viśeṣamanatikramya, vikalpayet| yathā,- vātapittasaṃsarge
vātapittauṣadhamelanamavirodhena| tasminneva vātādhike vātauṣadhamādhikyena,
pittādhikye pittauṣadham, evamanyatrāpi|
saṃsarge bhūyo'pyupakramamāha - - - - graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ
kaphamārute| maruto yogavāhitvāt, kaphapitte tu śāradaḥ||14||
Sa. upakrama ityanuvartate|
vātapittasaṃsarge grīṣmartucaryāvihita upakramaḥ prāyeṇa yojyaḥ| yathā (hṛ.
sū. a. 3|27) - "ato'smin paṭukaṭvamlavyāyāmārkakarāṃstyajet|
bhajenmadhuramevānnam" ityādi sarvaṃ tyājyaṃ sevyaṃ ca| kaphamārutasaṃsarge
vasantartubhavaḥ "tīkṣṇairvamananasyādyaiḥ" (hṛ. sū. a. 3|19) ityādirupakramo
yojyaḥ| prāyeṇetyatrāpi yojyam| nanu, grīṣme'tyantaśītasevoktā, vasante ca
tīkṣṇaṃ vamananasyādyuktam| etacca dvayamapyekāntena pavanahetuḥ|
tatkathamuktam ? "graiṣmaḥ prāyo marutpitte vāsantaḥ kaphamārute|"
ityāśaṅkyāha-maruto yogavāhitvāt| atrāyaṃ bhāvaḥ,-yadā kila vāyuḥ pittena
yujyate tadā dāhādikṛt, na ca pitte same sati dāhādikaṃ kartuṃ marutsamarthaḥ|
api ca grīṣme śītameva sevyata iti nāyaṃ niyamaḥ| kiṃ tarhi? snigdhādyapi|
tasmānmarutpitte grīṣmavidhiryuktaḥ| vasante ca kaphayogāt kaphavikārakāryeva
bhavati pavanaḥ, yogavāhitvāt| atastīkṣṇo vamananasyādirnyāyya eva| pittena
saha sthitasya vāyoḥ pittacikitsā, kaphena saha sthitasya vāyoḥ kaphacikitsā,
svabhāvavaśāditi bhāvaḥ| tathā ca granthaḥ,-"yogavāhī" (pṛ. 9|23) ityādi|
kaphapittasaṃsarge tu śāradaḥ-śaradṛtucaryāvihita upakramaḥ| nanu, sannipāte
ka upakramaḥ ? brūmaḥ| varṣartucaryāvihitaḥ| prāvṛṣi hi doṣatrayakopa uktaḥ|
ata eva tatrāha (hṛ. sū. a. 3|44) - "bhajetsādhāraṇaṃ sarvam" ityādi|
Ā. rā.
saṃsargabhedānāmauṣadhāntaramāha-graiṣma iti| marutpitte saṃsṛṣṭe graiṣma
upacāraḥ kāryaḥ| kaphamārute vāsantaḥ| kaphapitte śāradaḥ| tatra śāradasya
kaphapittaghnatvādyukto nirdeśaḥ| graiṣmasya pittaghnatvādvāsantasya
kaphapittaghnatvādayuktaḥ, tatrāha-maruto yogavāhitvāditi| yogaṃ-sambandhaṃ,
vahatinirvahati, dvitīyasyānusaraṇeneti-yogavāhī| tena pittayuktasya vāyoḥ
pittaghnenopaśāntiḥ, kaphayuktasya kaphaghnena| prāyograhaṇādanucitāṃśasya
tyāgo'pi|
sampratyupakramasya kālaṃ vakti - - - - caya eva jayeddoṣaṃ kupitaṃ
tvavirodhayan| sarvakope balīyāṃsaṃ śeṣadoṣāvirodhataḥ||15||
Sa. cayakāla eva doṣaṃ-vātādiṃ, jayet|
yathā chinnamūlatvānna vikurvīta| na kopakālaṃ pratīkṣeteti sūcanārtha
evaśabdaḥ| kathaṃ jayet ? ityāha-kupitaṃ doṣamavirodhayan| sarvadoṣakope tu
balavattaraṃ doṣaṃ jayet| katham? śeṣadoṣāvirodhena|
Ā. rā. auṣadhakālamāha-caya eveti| caya
eva doṣaṃ jayet, na kopaṃ pratīkṣeta| atha kathañciccayātikrame kupitaṃ doṣaṃ
jayet| taṃ punaravirodhayan jayet| kupito'pidvividhaḥ,-prakṛtisamasamaveto
vikṛtiviṣamasamavetaśca| tatra prathame doṣasvarūpatulyaṃ rogasvarūpam,
dvitīye viparītam| yathā,- kaphajvare kaphaviparītamuṣṇatvam| tatra
jvarasvarūpasya kaphaprakopavirodhitvādatyuṣṇamauṣadhaṃ na kāryam| vakṣyati hi
(hṛ. ci. a. 1/16) -"ūṣmā pittādṛte nāsti jvaro nāstyūṣmaṇā vinā|
tasmātpittaviruddhāni tyajetpittādhike'dhikam||" iti| sarveṣāṃ yugapatkope yo
balīyān taṃ jayet, śeṣadoṣamavirodhayan| saṅgrahakārastvāha (sū. a. 21) -
"kramānmarutpittakaphān sarvatra sadṛśe bale| vātādīnāṃ yathāpūrvaṃ yataḥ
svābhāvikaṃ balam|| ūce parāśaro'pyarthamamumeva pramāṇayan| yathopanyāsataḥ
prāptamādau doṣe bhiṣagjitam|| netṛbhaṅgena dṛṣṭo hi samaṃ sainyaparājayaḥ|
sthānataḥ kecidicchanti prāk tāvat śleṣmaṇo vadham|| śirasyurasi kaṇṭhe ca
pralipte'nnaruciḥ kutaḥ| tadabhāve kathaṃ bhojyapānadravyāvacāraṇam||
asatyabhyavahāre ca kuto doṣasya nigrahaḥ| tasmādādau kapho jeyaḥ
kāyadvārārgalo hi saḥ|| madhyasthāyi yataḥ pittamāśukāri ca cintyate| ato
vātasakhasyāsya kuryāttadanu nigraham|| adhaḥsthāyī ca tadanunigrāhyaḥ
syātsamīraṇaḥ| ata eva ca pittādiḥ kaphānto'nyau kramaḥ smṛtaḥ|| suśrutaśca na
sarvatra matametaḍravīti tu| jayejjvare'tisāre ca kramāt pittakaphānilān||
prāyeṇa tāpātmatayā jvare pittaṃ viśiṣyate| viśaśca saratā pittāttathā ca
mṛdukoṣṭhatā|| tasya cānubalaḥ śleṣmā gauravāpaktijāḍyakṛt| vāyuśca
vardhate'vaśyaṃ yastvahaḥsu tayoḥ kṣaye|| jvarātisārayostasmādeṣa doṣajaye
kramaḥ| kaphapittānilānanye kramādāhustayorapi||
yasmādāmaśayotkleśādbhūyiṣṭhaṃ tatsamudbhavaḥ| krameṇādyena tatrāpi pravṛddhān
svāśaye sthitān|| svāśayeṣu praduṣṭānāṃ sthitaivaṃ hyāśukāritā| vijñāya
karmabhiḥ svaiḥ svairdoṣodrekaṃ yathābalam|| bheṣajaṃ yojayettatra tantrī
kuryānna tu kramam|" iti|
prayogaḥ śamayedvyādhimekaṃ yo'nyamudīrayet| nā'sau viśuddhaḥ śuddhastu
śamayedyo na kopayet||16||
Sa. yaḥ prayogo vyādhiṃ
śamayedanyamanyaṃ vyādhimudīrayet-prakopayet, nāsau viśuddho-na śreṣṭha
ityarthaḥ| sa tu viśuddhaḥ prayogo, yaḥ śamayedvyādhiṃ na kopayet| tasmādanyaṃ
vyādhimavirodhayan vyādhiṃ jayet|
Ā. rā. tatrāśuddhaprayogo heyaḥ śuddha
upādeyaḥ| tasmāttayorlakṣaṇamāha-prayoga iti| doṣāṇāṃ parasparaṃ na śamaḥ,
ityuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 21) -"kruddhaṃ malamalaṃ jetuṃ nālpabhāvādubhāvapi|
doṣā doṣātmakatvācca na sāmye'pi parasparam||
śītadravāmlalavaṇakaṭvādiguṇatulyatā| dṛṣṭā mithaśca doṣeṣu nāto'nyonyaṃ
jayanti te|| ārambhakaṃ virodhe'pi mitho yadvadguṇatrayam| viśvasya dṛṣṭaṃ
yugapavdyādherdoṣatrayaṃ tathā||" iti|
ata kathaṃ doṣāḥ koṣṭhācchākhāsthimarmasu yānti ? ityāha - - - -
vyāyāmādūṣmaṇastaikṣṇyādahitācaraṇādapi| koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi
drutatvānmārutasya ca||17|| śākhādibhyaḥ
kathaṃ doṣāḥ koṣṭhaṃ yānti ? ityāha - - - - doṣā yāntitathā tebhyaḥ
srotomukhaviśodhanāt| vṛddhyā'bhiṣyandanātpākātkoṣṭhaṃ vāyośca nigrahāt||18||
koṣṭhasthā doṣāḥ kiṃ kuryaḥ ? ityāha - - - - tatrasthāśca vilamberan bhūyo
hetupratīkṣiṇaḥ| ----------------------------------------------------|19|
Sa. koṣṭhāt-udārāt, śākhāsthimarmāṇi
doṣā yānti| kutaḥ ? iti hetucatuṣṭayamāha-vyāyāmādibhiḥ śākhāsthimarmāṇi doṣā
yānti| tatra vyāyāmopajātaśramasyordhvaṃ prapannaḥ pavano
vyāyāmakṛtakṣobhaśramoṣmādibhiḥ praśithilaṃ calaṃ ca doṣaṃ svāspadāt
cyāvayitvā paryākulaṃ śākhādiṣu kṣipati| tathā, agnyātapādisambandhina
ūṣmaṇastaikṣṇyāt,-tīkṣṇena hyūṣmaṇā vilāyitā doṣāstenaiva coṣmaṇā vivṛteṣu
srotomukheṣu satsu śākhādīni yānti| ahitetyādi| ahitena ca sevitena doṣāḥ
svapramāṇādatiricyamānāḥ koṣṭhamāpūrya vārṣikā iva jalaughā nimnonnatānīva
śākhāsthimarmāṇi prapadyante| api samuccaye| drutatvādityādi|
drutatvāt-śīghravāhitvāt, mārutasya ca, koṣṭhācchākhāsthimarmāṇi doṣā yānti|
srotasāṃ mukhāni, teṣāṃ viśodhanaṃ-vivaraṇam, tasmāddoṣāḥ koṣṭhaṃ yānti|
tathā, vṛddhyādibhiḥ| vṛddhiḥ-svapramāṇātirekaḥ| vṛddhā hi doṣāḥ svāni
srotāṃsyāpūrya koṣṭhaṃ yānti| abhiṣyandanaṃ ca
nāgnitāpāditīkṣṇoṣṇādisaṃśleṣādeva, api tu kṣīradadhyādyabhiṣyandibhojanādapi|
evaṃ pākāt,-pācanādibhiḥ pakvā doṣāḥ kvacidanāsajjantaḥ koṣṭhaṃ yānti| kiñcaḥ
? vāyośca nigrahāt,-caśabdānna kevalaṃ pūrvebhyo hetubhyo
yāvadvāyvapreraṇācca, iti cārthaḥ| tatrasthāḥ-koṣṭhasthāśca doṣā vilamberan-na
rogānutpādayeyuḥ| yasmātte bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ, nimittakāraṇahetuṣu sarvāsāṃ
prāyodarśanāddhetau prathamā, bhūyo hetupratīkṣitvādityarthaḥ| vṛddho'pi hi
doṣaḥ koṣṭhe śākhādau vā mārgāntareṇa gato hīnaśaktitvānna rogotpādanasamartho
bhavati|
Ā. rā. atha sthānabhedopakrama ucyate|
tatra doṣāṇāṃ sthānāntaraprāptiprakāramāha-vyāyāmāditi| vyāyāmādibhiścaturbhiḥ
koṣṭhasthā doṣāḥ śākhākhyaṃ bahirmārgaṃ yānti, madhyaṃ vā asthimarmākhyam|
tathā śākhāsthā asthimarmasthā vā srotomukhaviśuddhyādibhiḥ pañcabhirhetubhiḥ
koṣṭhaṃ yānti| abhiṣyandanaṃ-dravībhāvaḥ| evaṃ doṣāḥ koṣṭhasthāḥ kiṃ kuryuḥ ?
ityāha-tatrasthāśceti| yatsthānaṃ prāptāstatra vilambante,
yāvatsthānāntaragamane hetuṃ na labhante| labdhe tu hetau punaḥ sthānāntaraṃ
yāntītyarthaḥ|
yadyevaṃ kiṃ kadācidapyanyasthānagatā doṣā hīnaśaktitvānna rogān kuryuḥ ?
ityāha - - - - -------------------------------------------------| te
kālādibalaṃ labdhvā kupayantyanyāśrayeṣvapi||19||
Sa. te-doṣāḥ, kāladeśāpathyādeḥ
samānaguṇādbalaṃ labdhvā kupyanti,-vikāramutpādayantītyarthaḥ| kutra sthāne ?
ityāha-anyāśrayeṣvapi,-koṣṭhāśrayāḥ śākhāsthimarmasvapi, śākhāsthimarmasvapi,
śākhāmarmāśritāḥ koṣṭheṣvapītyarthaḥ| na kevalaṃ svasthānasthā eva kupyantīti
sūcanārtho'pi śabdaḥ|
Ā. rā. svasthāne parasthāne vā
vilambamānā doṣāḥ svaiḥ svaiḥ prakopaṇaiḥ prakupyantītyāha-te kālādibalamiti|
idānīṃ parasthānagatānāṃ doṣāṇāṃ vikalpena cikitsāmupadiśannāha - - - -
tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyāmabaleṣu tu|
kuryāccikitsām-------------------------------|20|
Sa. tatra-teṣu vātādiṣu,
anyasthānasaṃstheṣu-anyasya sthānamanyasthānaṃ tatra
santiṣṭhante'nyasthānasaṃsthāsteṣu,-parasthānagateṣu,
tadīyāṃ-sthānidoṣasambandhinīmeva, cikitsāṃ kuryāt, na svakīyām|
tasya-parasthānadoṣasyeyaṃ-tadīyā, tām| kimbhūteṣu doṣeṣu ? abaleṣu tu|
turavadhāraṇe, abaleṣveva na balavatsu| balavatsu hi svāmeva cikitsāṃ
vakṣyati|
Ā. rā. āgantordoṣasya hīnabalasya
sthānicikitsā kāryetyāha-tatreti| tadīyāṃ-yasya sthāne kupitastasya cikitsām|
ata evāha - - - - ----------------------------------------------------|
--------------------------svāmeva balenānyābhibhāviṣu||20||
Sa. balena- ātmīyayā śaktyā,
anyābhibhāviṣu-anyasthānidoṣamabhibhavituṃ śīlaṃ yeṣāṃ te'nyābhibhāvinaḥ,
sthānidoṣaṃ parābhūya tatra ye santiṣṭhante ityarthaḥ| teṣu svāmeva cikitsāṃ
kuryāt|
Ā. rā. āgantorapi prabalasya
svacikitsaiva kāryetyāha-svameveti|
kimeṣa eva niyamaḥ ? yadanyasthānagateṣvabaleṣvāgantuṣu sthānidoṣasambandhinīṃ
cikitsāṃ kuryāt| balavatsu punarāgantusambandhinīṃ cikitsāṃ kuryāt| atha
pakṣāntaro'pi kutracit kaścidasti ? ityāha - - - - āgantuṃ śamayeddoṣaṃ
sthāninaṃ pratikṛtya vā|
----------------------------------------------------|21|
Sa. sthāninaṃ doṣaṃ
pratikṛtya-yathāsvaṃ sthānidoṣa āgantudoṣacakitsānirvartanānna vikāraṃ
kuryāttathā tasya pratīkāraṃ kṛtvā, svairevopakramairabalavantamāgantuṃ doṣaṃ
śamayet-cikitset| na kevalamanyasthānasaṃstheṣvāgantuṣvabaleṣu
sthānidoṣacikitsāṃ kuryāt, yāvadāgantudoṣacikitsāmapi kuryādityarthaḥ| athāsau
sthānidoṣa āgantudoṣeṇa balavattvādabhibhūyeta, tato'sya vikārakaraṇaṃ
pratyasamarthatvāttatpratīkāramakṛtvaivāgantuṃ śamayediti vāśabdārthaḥ|
anyasthānasaṃstheṣviti bahuvacananirdeśaḥ paryāyeṇa doṣāṇāṃ sthitatvāt|
anyathā dvayorekasya vā'nyasthānasthitatvaṃ sambhavati, na trayāṇām|
Ā. rā. āgantusthāninostulyabalayoḥ
krameṇa cikitsā kāryetyāha-āgantumiti| sthāninaṃ pratikṛtyāgantuṃ śamayet|
athavā, āgantuṃ pratikṛtya sthāninaṃ śamayet| pratikṛtya-pratīkāraṃ kṛtvā|
tiryaggateṣu doṣeṣu yatkāryaṃ tadāha - - - -
----------------------------------------------------| prāyastiryaggatā doṣāḥ
kleśayantyāturāṃściram||21|| kuryānna teṣu
tvarayā dehāgnibalavit kriyām|
----------------------------------------------------|22|
Sa. tiryaggatā doṣāḥ prāyo-bāhulyena,
āturāṃściraṃ kleśayanti-pīḍayanti| teṣu-tiryaggateṣu doṣeṣu,
tvarayā-śīghrameva, kriyāṃ-cikitsāṃ, na kuryāt| vaidya iti śeṣaḥ| kīdṛśo
vaidyaḥ ? dehāgnibalābhijñaḥ|
Ā. rā. prāya iti, jñātvā
koṣṭhaprapannāmśceti| tiryaggatāḥ-śodhanamārgaṃ parityajya sthitāḥ,
antarbahirvā śodhayitumaśakyatvācciraṃ kleśayanti| atasteṣu tvarayā na
cikitsāṃ kuryāt,- dehamagniṃ balaṃ ca vicārya śanaiḥ śanaiḥ kuryādityarthaḥ|
kathaṃ teṣāmupakramaḥ kāryaḥ ? ityāha - - - -
----------------------------------------------------| śamayettān prayogeṇa
sukhaṃ vā koṣṭhamānayet||22|| jñātvā
koṣṭhaprapannāṃśca yathāsannaṃ vinirharet|
----------------------------------------------------|23|
Sa. tān-tiryaggatān doṣān,
prayogeṇa-śāstravihitena, śamayet| sukhaṃ veti vā dehapīḍā na bhavati tathā
krameṇa koṣṭhamānayet, "vṛddhyā'bhiṣyandanāt" ityādinā| jñātvetyādi|
koṣṭhagatāṃścāvagatya yathāsannaṃ vinirharet,-yo ya āsanno mārgo gudaṃ mukhaṃ
ghrāṇaṃ vā, tenaiva yathāsannaṃ-vamanavirecanādinā niṣkāsayedityarthaḥ|
Ā. rā. tān-tiryaggatān śamayet| athavā
sukhaṃ-akleśena, snehasvedādinā-prayogeṇa, koṣṭhamānayet| tata ūrdhvamadho vā
nirharet| alpatvabahutvābhyāṃ vikalpavyavasthāṃ vicārya|
samprati sāmamalaliṅgamāha - - - -
----------------------------------------------------|
srotorodhabalabhraṃśagauravānilamūḍhatāḥ||23||
ālasyāpaktiniṣṭhīvamalasaṅgāruciklamāḥ| liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ, nirāmāṇāṃ
viparyayaḥ||24||
Sa. srotasāṃ rodhaḥ-srotorodhaḥ|
balasya bhraṃśo-hāniḥ,-balabhraṃśaḥ| gauravaṃ-gurutvam| anilasya-vāyoḥ,
mūḍhatā-samyagasañcāraḥ| ālasyaṃ-tandrā| apaktiḥ-āhārasyāpākaḥ|
niṣṭhīvo-mukhasrāvaḥ| malasya-purīṣādeḥ, saṅgaḥ-apravṛttiḥ|
aruciḥ-annānabhilāṣaḥ| klamo-glāniḥ| ityetatsāmānāṃ malānāṃ-doṣāṇām.
liṅgaṃ-lakṣaṇam| nirāmāṇāṃ viparyayaḥ-asmādvaiparītyam|
Ā. rā. atha sāmadoṣopakramaḥ| tatra
sāmalakṣaṇamāha-srotorodheti| nirāmalakṣaṇamāha-nirāmāṇāmiti|
viparyayaḥ-srotaḥśuddhyādirūpaḥ|
sampratyāmaliṅgamāha - - - - ūṣmaṇo'lpabalatvena dhātumādyamapācitam|
duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate||25||
Sa. ūṣmaṇaḥ-agneḥ,
alpabalatvena-daurbalyena, ādyaṃ-prathamaṃ, dhātuṃ rasaṃ-rasākhyam,
apācitamāmaṃ pracakṣyate-vadanti| ācāryā iti śeṣaḥ| kimbhūtaṃ rasam ?
āmāśayagatam| tathā, duṣṭaṃ-vātādyanuśayitam| rasagrahaṇamanilasya
nirāsārtham| anyathā ādyo dhāturvātākhya ityāśaṅkyeta| vātādīnāmapi hi
dhāraṇāddhātusaṃjñā'styeva|
Ā. rā. āmalakṣaṇamāha-ūṣmaṇa iti|
uṣmaṇorasāgneḥ| dhātuṃ-na doṣaṃ malaṃ vā| ādyaṃ-na raktādikam| rasaṃ-na
rasatvātpracyutaṃ raktatvamaprāptam|
anye doṣebhya evātiduṣṭebhyo'nyonyamūrcchanāt| kodravebhyo viṣasyeva
vadantyāmasya sambhavam||26||
Sa. anye-apare ācāryāḥ, doṣebhya
eva-vātādibhyo, atiduṣṭebhyo'nyonyamūrcchanāt-parasparamiśrībhāvāt, āmasya
sambhavaṃ kathayanti| kebhyaḥ kasyeva? yathā kodravebhyo viṣasya sambhavaṃ
kathayanti| [tathā doṣebhya āmasya sambhavam| ]
Ā. rā. matāntareṇāmalakṣaṇamāha-anya
iti| anyonyamūrcchanāt-parasparamekalolībhāvāt|
āmena tena sampṛktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ| sāmā ityupadiśyante ye ca
rogāstadudbhavāḥ||27||
Sa. tena-pūrvoktalakṣaṇena, āmena
sampṛktāḥ-saṃyuktāḥ, doṣā dūṣyāśca-rasādayaḥ| kīdṛśāḥ ? dūṣitāḥ, taireva
vātādibhiḥ| sahāmena sāmāḥ, ityupadiśyante-tatra tatra pradeśe tantre
bhaṇyante| ye ca rogāḥ-jvarādayaḥ, tadudbhavāḥ-vātādidoṣasamutthāḥ, tenāmena
yuktāḥ sāmā ityucyante| yathehaiva (hṛ. ci. a. 1|18) - "ajīrṇa iva śūlaghnaṃ
sāme tīvraruji jvare|" ityādi vakṣyati| āmalakṣaṇaṃ caivaṃ paṭhanti-"dravaṃ
gurvanekavarṇaṃ hetuḥ sarvarogāṇāṃ snigdhaṃ picchilamāmaṃ
tantumadanubaddhaśūlaṃ durgandhi" ityādi| sāmānāṃ ca vātādīnāṃ saṅgrahe
pṛthaglakṣaṇamuktam| te saṅgrahaślokā yathā (sū. a. 21) - "vāyurāmānvayaḥ
sārtirādhmānakṛdasañcaraḥ| durgandhamasitaṃ pittaṃ kaṭukaṃ bahalaṃ guru||
āvilastantumāṃstyānaḥ pralepī picchilaḥ kaphaḥ| viparyaye tu pakvatvaṃ tathā
tāmraṃ samecakam|| pītaṃ ca pittamacchaṃ ca śleṣmā'cchaḥ piṇḍito'thavā|
viśadaśca saphenaśca dhavalo madhuro rase||" iti|
Ā. rā. sāmatvaṃ vyācaṣṭe-āmeneti|
sāmairdoṣairdhātubhirmalaiśca janitā rogā api sāmā ucyante|
sāmā api doṣā yādṛśā na nirhāryāstādṛśān darśayati - - - - sarvadehapravisṛtān
sāmān doṣān na nirharet| līnān dhātuṣvanutkliṣṭān phalādāmādrasāniva||28||
āśrayasya hi nāśāya te syurdurnirharatvataḥ|
----------------------------------------------------|29|
Sa. sāmān-doṣān-vātādīn, sarvasmin dehe
pravisṛtān-vyāptāśeṣakāyān, dhātuṣu-rasādyeṣu, līnān-śliṣṭān,
anutkliṣṭān-svasthānādacalitān, na nirharet-vamanādibhirna śodhayet| kutaḥ ?
durnirharatvataḥ-duḥkhena nirhartuṃ śakyatvāt| te hi nirhriyamāṇā
āśrayasya-śarīrākhyasya, nāśāya syuḥ| yāvattu sarvadehapravisṛtā na syuḥ|
yathā bhuktānantaraṃ jvarotpattau navātisāre ca tadā vamanena harītakyā ca
yathāyogaṃ nirhāro'nujñāta eva granthakṛtā| atra dṛṣṭāntamāha-phalādityādi|
āmāt-apakvāt, phalāt-āmrādeḥ, raso nirhriyamāṇo durnirharatvāt
āśrayasya-phalasya, yathā nāśāya bhavati, evaṃ doṣā api|
Ā. rā. sāmeṣu doṣeṣvavasthāviśeṣeṇa
śodhanaṃ niṣedhati-sarvadehapravisṛtāniti| vyāptadehān dhātulīnān anutkliṣṭān
sāmān na śodhayet| te hi durnirharatvādāśrayasya nāśāya syuḥ|
tarhīdṛśe doṣe kiṃ kāryam ? ityāha - - - -
----------------------------------------------------| pācanairdīpanaiḥ
snehaistān svedaiśca pariṣkṛtān||29||
śodhayecchodhanaiḥ kāle yathāsannaṃ yathābalam|
----------------------------------------------------|30|
Sa. tān-tathāvidhān doṣān,
pācanaiḥ-jvarādyadhyāyoktaiḥ| dīpanairiti pācanānāṃ snehānāṃ ca viśeṣaṇam,
madhyadīpakatvāt| agnidīptikṛdbhiḥ pācanaiḥ snehaiśca tathā svedaiḥ
pariṣkṛtān-parikalpitān kṛtasaṃskārān, yathāsannaṃ yathābalaṃ ca kṛtvā
yathokte kāle śodhanairdravyaiḥ śodhayet| yathāsannamiti yasya doṣasya ya
āsanno mārgastenaiva taṃ nirharet| yathābalamiti yasya
yāvadbalamāturasyottamaṃ madhyamamadhamaṃ vā, tajjñātvā tīkṣṇena madhyena
mṛdunā vā śodhanena śodhayedityarthaḥ|
Ā. rā. tāneva śodhanayogyān kṛtvā
śodhayedityāha-pācanairiti| pariṣkṛtān-śodhanayogyatāṃ nītān| tatra pācanaiḥ
pakvatvam| dīpanairdhātubhyaḥ pṛthaktvam| snehairutkliṣṭatvam| svedaiḥ
koṣṭhagatatvam|
kasya ko mārga āsannaḥ ? ityāha - - - -
-------------------------------------------------| hantyāśu yuktaṃ vakkreṇa
dravyamāmāśayānmalān||30|| ghrāṇena
cordhvajatrūtthān pakvādhānādgudena ca|
-------------------------------------------------|31|
Sa. vakkreṇa dravyaṃ yuktaṃ-pītaṃ,
āmāśayāt malānāśu hanti| ghrāṇena tu pītamūrdhvajatrūtthān malānāśu hanti|
gudena yuktaṃ pakvādhānāt-pakvāśayāt, āśu malān hanti|
Ā. rā. yathāsannatvaṃ vyācaṣṭe-hantyāśu
yuktamiti| āmāśayāt-āmāśayamabhivyāpya, pakvādhānāt-pakvaśayamabhivyāpya,
'lyablope pañcamī'| ūrdhvajatrūtthān jatru-skandhasandhiḥ, tasyordhvaṃ,-
ūrdhvajatru|
idānīṃ yādṛśā āmā na dhāryāstādṛśān darśayati - - - -
-------------------------------------------------| utkliṣṭānadha ūrdhvaṃ vā na
cāmān vahataḥ svayam||31||
dhārayedauṣadhairdoṣān vidhṛtāste hi rogadāḥ|
-------------------------------------------------|32|
Sa. adha ūrdhvaṃ votkliṣṭānāmān svayaṃ
vahato-yatnaṃ vinaiva pravṛttān, auṣadhaiḥ-stambhanaiḥ, na dhārayet| kutaḥ ?
ityāha-hi-yasmāt, te-doṣāḥ, vidhṛtā rogadāḥ-jvarādikāriṇaḥ|
Ā. rā. svayaṃ prabṛttān sāmān na
stambhayedityāha-utkliṣṭāniti, dhārayediti|
teṣu tu yatkāryaṃ tadāha - - - -
-------------------------------------------------------| pravṛttān prāgato
doṣānupekṣeta hitāśinaḥ||32|| vibaddhān
pācanaistaistaiḥ pācayannirhareta vā|
-------------------------------------------------|33|
Sa. ataḥ-asmāddhetoḥ, pravṛttān
prāk-prārambhakāle, doṣān hitabhojina upekṣeta-saṅgrahaṇena na dhārayet|
vibaddhān-īṣatpravṛttān, taistaiḥ-yathoktaiḥ, pācanaiḥ pācayet-pākaṃ nayet|
nirharedvā|
Ā. rā. svayaṃ pravṛtteṣu sāmeṣūpekṣaiva
bheṣajamityāha-pravṛttāniti| prāk-prathamam, yāvanna balahāniḥ| svayaṃ
pravṛtteṣu savinbandheṣu pācanaṃ nirharaṇaṃ vā kāryamityāha-vibaddhāniti|
pūrvavadvikalpavyavasthā|
atha kaḥ śodhanakālaḥ ? ityāha - - - -
-------------------------------------------------| śrāvaṇe kārtike caitre māsi
sādhāraṇe kramāt||33|| grīṣmavarṣāhimacitān
vāyvādīnāśu nirharet| -------------------------------------------------|34|
Sa. kramāt-yathākramam| grīṣmacitaṃ
vāyuṃ śrāvaṇe nirharet| varṣācitaṃ pittaṃ kārtike nirharet| hemantaśiśiracitaṃ
kaphaṃ caitre nirharet| ete hi sādhāraṇāḥ kālāḥ ata eteṣu śodhanaṃ yuktam|
Ā. rā. athauṣadhakālāḥ| tatrauṣadhaṃ
dvividhaṃ,- śodhanaṃ śamanaṃ ca| tatra svasthasya śodhanakālamāha-āvaṇa iti|
sādhāraṇe-vṛṣṭiśītoṣṇ-tiśayarahite, hetugarbhaṃ cedaṃ viśeṣaṇam|
nanu, grīṣmādiṣveva kasmādvātādayo na śodhyante ? ityāha - - - -
-------------------------------------------------| atyuṣṇavarṣaśītā hi
grīṣmavarṣāhimāgamāḥ||34|| sandhau sādhāraṇe
teṣāṃ duṣṭān doṣān viśodhayet| saṃśodhanasādhyasyāyameva saṃśodhanakālaḥ ?
netyāha - - - - svasthavṛttamabhipretya, vyādhau vyādhivaśena tu||35||
Sa. yato grīṣmādayo'tyuṣṇādiyuktāḥ|
[teṣāṃ-atyuṣṇavarṣaśītānāṃ, grīṣmavarṣāhimāgamānāṃ, sādhāraṇe sandhau
śītoṣṇavarṣasamabhāve kāle doṣān-vātādīn, duṣṭān-vikṛtān,
viśodhayet-vinirharet| sandhau hi sāmyam| ] tataḥ śodhanaṃ prati na te kālāḥ|
tathā hi-grīṣme tāvadādānaglānaṃ kharatararavikiraṇataptaṃ
pipāsāklamādyākulamatipravilīnadoṣamatiśithilaṃ śarīraṃ bhavati| auṣadhaṃ
punaratikharadivākarakaranirbharatāpāduṣṇatīkṣṇatāṃ yātamatiyogāya sampadyate|
prāvṛṣi ghanaghanauṣasaṅghaṭṭasādite sarvato jagatyavasanno'gnirbhavati|
ādānadurbalaṃ ca śarīraṃ bhavati| oṣadhayaśca jaladajalaplāvitamūlā alpavīryāḥ
sampadyante| bhūbāṣpasaṃyogāccauṣadhīnāṃ vidagdhatvam| ato'pathyatāṃ gatā
ayogāyaiva| śītakāle
cātiśītopahatatvāccharīramativātaviṣṭabdhamatistabdhagurudoṣaṃ bhavati|
śītopahatatvāccoṣṇasvabhāvamapyauṣadhaṃ saṃśodhanāyopayuktaṃ mandavīryatāṃ
prāptamayogāyaiva kalpate iti| tasmādyuktamuktamatyuṣṇavarṣaśītatvāt
grīṣmādiṣu svasthasya śodhanamayuktam, na tvāturasya, iti|
svasthāvasthamadhikṛtyāyaṃ saṃśodhanakāla uktaḥ| vyādhau tvātyayike
vyādhyanurodhena saṃśodhanakālaḥ|
Ā. rā. sandhiniyamenāsandhau śodhanaṃ
niṣedhati-atyuṣṇavarṣaśītā iti, sandhāviti, svasthavṛttamiti|
uṣṇavṛṣṭyorvṛṣṭiśītayoḥ śītoṣṇayoścāpagamodgamāvasthā-sandhiḥ|
svasthavṛttamabhipretya-svasthopacārābhiprāyeṇa| svasthasyāpi rogānutpattaye
śodhanamucitam|
yadi hemantādāvatiśītoṣṇādau kāle vyādhiḥ saṃśodhanasādhyaḥ sambhavet, tadā
kathaṃ saṃśodhanaṃ kāryam ? ityāha - - - - kṛtvā śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ
yathāyatham| prayojayetkriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet||36||
Sa. śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ pratīkāraṃ
kṛtvā-kṛtrimaṃ ṛtuguṇaṃ yathāyathaṃ sampādya saṃśodhanādilakṣaṇāṃ kriyāṃ
prayojayet| kṛtrimaguṇopadhānaṃ ca yathā,-hemante garbhagṛhādi, grīṣme
dhārāgrahādīni| kriyākālaṃ na hāpayet-nātikrāmayet, ātyayikasya vyādheḥ
prāṇahāritvāt|
Ā. rā. vyādhitasya
śodhanakālamāha-vyādhāviti, kṛtveti, prayojayediti| vyādhivaśena-yadaiva
vyādhirutpadyate tadaiva| prāptāṃ-avasthāvaśāt prāptāvasarām|
sampratyauṣadhakālān darśayannāha - - - - yuñjyādanannamannādau madhye'nte
kavalāntare| grāse grāse muhuḥ sānnaṃ sāmudgaṃ niśicauṣadham||37||
Sa. daśaite auṣadhasya kālāḥ|
anannamauṣadhaṃ taducyate yadupayujya pariṇate tasmin bhuñjīta| annādau
taducyate yadupayujya samanantaramāhāropayogo vidhīyate| madhya iti
annasya-āhārasya madhye yadauṣadhaṃ bhujyate| ante-avasāne| kavalāntara iti
kavalayoḥ-grāsayoḥ, antare-madhye, na tu grāsamiśritaṃ kṛtvetyarthaḥ| grāse
grāsa iti yad''grāsasampṛktaṃ bhujyate| muhuriti punaḥ punarbhukte'bhukte vā
yadauṣadhaṃ bhujyate| sānnamiti sahānnena-āhāreṇa yadauṣadhaṃ bhujyate|
sāmudgaṃ tadbhaṇyate yadāhārasya prāk paścācca prayujyate, tena hi
samudgapuṭayugalasamenauṣadhadvayenāhāro madhyīkriyate| samudgaḥ-sampuṭakaḥ|
niśi taducyate yacchayanavelāyāṃ bhujyate|
Ā. rā. śamanauṣadhakālānāha-yuñjyāditi,
grāse grāsa iti| yatrāhāre jīrṇe bheṣajaṃ jīrṇe āhārastat-anannam, ābhaktaṃ
nāma| yatra gṛhīte evauṣadhe āhārastat-annādau, prāgbhaktaṃ nāma|
yatrārdhāhāre bheṣajaṃ paścācchepa āhārastat-madhye, madhyebhaktaṃ nāma| yatra
gṛhīta evāhāre bheṣajaṃ tat-ante, adhobhaktaṃ nāma| yatra pratigrāsaṃ
grāsāsampṛktamauṣadhaṃ tat-kavalāntare, grāsāntaraṃ nāma| yatra pratigrāsaṃ
grāsasampṛktamauṣadhaṃ tat-grāse grāse, sagrāsaṃ nāma| yatra
bhuktasyābhuktasya vā punaḥ punarauṣadhaṃ tat-muhūrnāma| yatra āhāreṇa saha
sādhitaṃ miśrīkṛtaṃ cauṣadhaṃ tat-sānnaṃ nāma| yatrādau bheṣajaṃ
tato'nantaramevāhāraḥ tato'nantarameva punarbheṣajaṃ tat-sāmudgaṃ nāma|
sāmudgaḥ-sampuṭaḥ| yatra rātrau svapnakāle bheṣajaṃ tat-niśi, naiśaṃ nāma evaṃ
daśauṣadhakālāḥ|
adhunā viṣayavibhāgena yasmin vyādhau yadupayujyate taddarśayati - - - -
kaphodreke gade'nannaṃ balino rogarogiṇoḥ| annādau viguṇe'pāne, samāne madhya
iṣyate|38| vyāne'nte prātarāśasya, sāyamāśasya tūttare| grāsagrāsāntayoḥ prāṇe
praduṣṭe mātariśvani|39| muhurmuhurviṣacchardihidhmātṛṭśvāsakāsiṣu| yojyaṃ
sabhojyaṃ bhaiṣajyaṃ bhojyaiścitrairarocake|40| kampākṣepakahidhmāsu sāmudraṃ
laghubhojinām| ūrdhvajatruvikāreṣu svapnakāle praśasyate|41| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne doṣopakramaṇīyo nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|
Sa. kaphodreke roge nirannamauṣadhaṃ
yojyam| kayoḥ ? ityāha-balinorityādi| balavati roge rogiṇi ca
tatkevalamannādirahitamauṣadhaṃ yojyam| taddhi nirannamativīryaṃ bhavati|
balavāṃśca yadi rogī tadopayuñjīta, na tu durbale| durbalasya tvannasahitaṃ na
glānikaraṃ bhavati| annādāviti| apāne vāyau viguṇe-kupite sati, auṣadhaṃ
bhuktvā samanantaramevāhāra iṣyata ityarthaḥ| samāne vāyau viguṇe madhye
bhaktasyauṣadhamiṣyate| vyāne vāyau viguṇe prātarāśasya-pūrvāhṇabhuktasya,
ante-avasāne, bheṣajamiṣyate| sāyamityādi| uttare-vyānāpekṣayā udāne maruti,
viguṇe sāyamāśasya-aparāhṇabhuktasya tvante bheṣajamiṣyate| prāṇe
mātariśvani-vāte, praduṣṭe-vikṛte, grāsagrāsāntarayorbheṣajamiṣyate| grāsasya
grāsāntaśca tayoḥ, tena grāsasampṛktamauṣadhaṃ grāsayormadhye bheṣajamiti
cāvatiṣṭhate| muhurmuhuḥ-bhukte yadabhukte vā bheṣajaṃ, tattu viṣādiṣu yojyam|
arocake-arucau, saha bhojyairbhaiṣajyaṃ yojyam| kīdṛśairbhojyaiḥ ?
citraiḥ-anekavidhaiḥ| sāmudgaṃ nāma yadādāvante cāhārasya bhujyate
tatkampādiṣu 'praśasyate' iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| keṣām ? laghvannāśinām|
ūrdhvajatruvikāreṣu śayanavelāyāmauṣadhaṃ praśasyata iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne doṣopakramaṇīyādhyāyastrayodaśaḥ samāptaḥ||
13||
Ā. rā. anannasya viṣayamāha-kaphodreke
gata iti| ahnastṛtīyo bhāgaḥ-śleṣamakālaḥ, tadardhaṃ-kaphodrekaḥ, tasmin
gate-tadanantarameva| prāgbhaktasya viṣayamāha-annādāviti| madhyebhaktasya
viṣayamāha-samāna iti| adhobhaktasya viṣayamāha-vyāne'nta iti| vyāne viguṇe
prātarbojanasyānte bheṣajam| uttare-udāne, viguṇe sāyaṃ bhojanasyānte|
grāsagrāsāntayorviṣayamāha-grāsagrāsāntayoriti| muhurauṣadhasya
viṣayamāha-muhurmuhuriti| [muhurmuhuriti vīpsayā kriyāsaṅkarastviṣṭaḥ, "na
kriyāsaṅkaro hitaḥ|" (saṅgrahe sū. a. 23) ityasya bādhaḥ|] sānnasya
viṣayamāha-yojyamiti| sāmudgasya viṣayamāha-kampākṣepakahidhmāsviti|
naiśauṣadhasya viṣayamāha-ūrdhvaṃjatruvikāreṣviti| saṅgrahe tu
ekādaśauṣadhakālā uktāḥ (sū. a. 23) - "antarbhaktaṃ yatpūrvāhṇabhukte jīrṇe
madhyāhne bheṣajamupayujyate, tasmiṃśca jīrṇe punaraparāhṇe bhojanam| etena
rātrirvyākhyātā| taddīprāgnervyānajeśvāmayeśu|" iti| tathā-"tatrādye kāle
tṛṣitaḥ pītāmburajīrṇau kṣudhitaḥ kṣāmaśca bheṣajaṃ varjayet| śeṣeṣu
cāhṛdyamasātmyapatitīkṣṇoṣṇogragandhaṃ bhūrimātraṃ ceti| bhavanti cātra|
rogamādau parīkṣeta tato~qanantaramauṣadham| tataḥ karma bhiṣak
paścājjñānapūrvaṃ samācaret|| nivṛtto'pi pubarvyādhiḥ svalpenāyāti hetunā|
dehe mārgīkṛte doṣaiḥ śeṣaḥ sūkṣma ivānalaḥ|| tasmāttamanubadhnīyāt
prayogeṇānapāyinā| siddhānāmapi yogānāṃ pūrveṣaṃ dārḍhyamāvahan||
sātatyātsvādvaāvācca pathyaṃ dveṣyatvamāgatam| kalpanāvidhibhistaistaiḥ
priyatvaṃ gamayetpunaḥ|| manaso'rthānukūlyena tuṣṭurūrjā rucirbalam|
sukhopaṃbhogata ca syādyadheścātaḥ parikṣayaḥ||
laulyāddoṣakṣayavdyādherṣaiṣamyeṇa ca yā ruciḥ| tāsu pathyopacārajño
ypgenānnaṃ prakalpayet|| saptāhena guṇālābe kriyāmanyāṃ prayojayet| purvasyāṃ
śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ|| guṇe tvalpe'pi tāmeva
viśeṣotkarṣalabdhaye| bheṣajaṃ nṛpaterhṛdyamalpamalpātyayaṃ śuciḥ||
śuddhāgamaṃ bahuguṇaṃ bahukṛtvaḥ prayojitam| ananyakāryo'va
hita-nmannigurusammataḥ|| āsvāditaṃ paricaraiḥ svayaṃ cānu prayojayet| ucito
yasya yo deśastajjaṃ tasyauṣadhaṃ hitam|| deśe'myatrāpi
vasatastattulyaguṇajanma vā| vīryavadbhāvitaṃ samyak svarasairasakṛllaghu||
rasagandhādisampannaṃ kāle jīrṇe ca mātrayā| ekāgramanasā yuktaṃ
bhaiṣajyamamṛtāyate|| bheṣajamavacārayan [prāyaḥ] prāgeva tāvadevamāturaṃ
parīkṣeta| kasminnayaṃ deśe jātaḥ saṃvṛddho vyādhito vā| tasmiṃśca deśe
manuṣyaṇāmidamāhārajātamevaṃ vihārajātametāvadvalamevavidhaṃ sattvamevaṃvidhaṃ
sātmyamiyaṃ bhakririme vyādhayo hitamidamahitamidamiti| prāyograhaṇena kena va
nidānaviśeṣeṇāsya kupito doṣaḥ| doṣasya hyekasyāpi bahavaḥ prakopahetavaḥ|
tasmādhathāsvalakṣaṇaiḥ karmabhiśca budhvā'pi doṣamevamavagamayet| tadyathā,-
kimāhāreṇa kupito vayuḥ kiṃ vihāreṇa, tathā rūkṣeṇa laghunā śiśireṇa vā,
sāhasena vegarodhena vā, bhayena śokena veti| tataśca tatpratipakṣamevauṣadhaṃ
prayujyamānāmāśu siddhaye sampadyate| tatra madhurāmlalavaṇā rasāḥ
kaṭutiktakaśāyāścetaretarapratipakṣāḥ| tadanantaraṃ copalabheta
mṛdumadhyātimātravikalpanayā kathaṃ nidānamāsevitam| ekarūpasyāpi hi
hetormṛdvādivibhāgena pṛthak samavetānām ca doṣāṇāmaṃśāṃśabalavikalpaviśeṣāt
vyādherbalābalaviśeṣaḥ| tatrānekadoṣātmakeṣu vyādhiṣu, anekaraseṣu ca
bheṣajeṣu, doṣarasaprabhāvamekaikaśo'bhisamīkṣya vyādhibheṣajaprabhāvatattvaṃ
vayvasyet| na tvevaṃ sarvatra| na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ
paraspareṇopagṛhītānāmupahatānāṃ cānyaiśca
vikalpanairvikalpitānāmavayavaprabhāvānumānena
samudāyaprabhāvatattvamadhyavasituṃ śakyam| tathāvidhe hi samudāye
samudāyāprabhāvamevopalabhya vyādhyauṣadhaprabhāvatattvamavagacchet| tathā,
kasya dhāmādhiṣṭhāya vyādhirayamavasthita iti nirūpayet| pravisṛto hi doṣaḥ
svakīyameva sthānamātaṅkāyādhitiṣṭhan mūrddhādīn vā dustaro bhavati| tataḥ
sthānaviśeṣeṇa bheṣajaviśeśaḥ paryeṣitavyaḥ| tataścaivamālocayet|
kasyāyamauṣadhasya vyādhirāturo vā yogyaḥ kiyato vā| doṣānurūpo hi
bhaiṣajyavīryaṃ pramāṇavikalpo vyādhivyādhitabalāpekṣo bhavati|
sahasā'tibalāni saṃśodhanauṣadhānyāgneyavāyavyānyatisaumyānyatimātrāṇi va|
tathā'gnikṣāraśastrakarmāṇyalpasattvamāturamalpabalaṃ vā nipātayeyuḥ|
saṃśamanāni tu vyādhibalādadhikāni tamupaśamayya vyādhiṃ vyādhikṣapitadehe
śīghramanyamāvahanti, śarīrabalādadhikāni glānimūrcchāmadamohabalakṣayān,
agnibalā dadhikāni glānimagnisādaṃ ca| api ca| atisthūlo'tikṛśo'tidurbalo
duṣṭamāṃsaśoṇitāsthyaṅgāvayavo'lpāgniralpāhāro'sātymyāhāro'pacitaḥ sārarahito
vā vyādhibalameva tāvadasamarthaḥ so-m, kiṃ punastathāvidho bheṣajavegam|
tasmāttādruṣamaviṣādakarairmṛdusukhairuttarottaraṃ
gurubhiravibhramaiścopācaredoṣadhaiḥ, viśeṣādabalāḥ| tā
hyanavasthitamṛduviklavahṛdayāḥ prāyaḥ sukumārāḥ paraṃ saṃstabhyāśca| tato'pi
viśeṣeṇa śiśavaḥ| tathā balavati balavavdyādhyāture'lpabalamalpaṃ vā
bheṣajamakiñcitkaraṃ bhūya eva doṣamutkleśya vyādhimudīrayet| yogyamapi
cauṣadhamevaṃ parīkṣeta|
idamevaṃrasavīryavipākamevaṃguṇamevaṃdravyamevaṃkarmaivaṃprabhāvamasmin deśe
jātamasminnṛtau
caivaṃgṛhītamevaṃnihitamevaṃvihitamevaṃniṣiddhamevamupasaṃskṛtamevaṃsaṃyuktamevaṃyuktamanayā
mātrayaivaṃvidhasya puruṣasyaivaṃvidhe kāle etāvantaṃ
doṣamapakarṣatyupaśamayati vā| anyadapi va caivaṃvidhaṃ bheṣajamabhūt,
taccānenānyena vā viśeṣeṇa prayuktamidamakarot| sūkṣmāṇi hi
doṣauṣadhadūṣyadeśakālabalānalāhārasārasātmyasattvaprakṛtivayasāmavasthāntarāṇi|
yānyanālocitani nihanyurāturam| ālocyamānānyapi tu vipulabuddhimapi
cikitsakamākulīkuryuḥ, kiṃpunaralpabuddhim| tasmādabhīkṣṇaśaḥ
śāstrārthakarmānuśīlanena saṃskurvīta prajñām| api ca| santi vyādhayo ye
śāstre utsargāpavādairupakramaṃ prati nirdiṣṭāḥ| tatra prajñayaiva
doṣādigurulāghavena samyagvyavasyedanyataraniṣṭhāyām| kālaśca bheṣajasya
yogyatāmāpādayati| sa tu kṣaṇalavamuhūrtādibhedenāturāvasthayā ca dvidhoktaḥ
prāk| tatra śītoṣṇavarṣalakṣaṇā ṛtavastrayo hemantagrīṣmavarṣākhyāḥ|
teṣāmantare śodhanārthaṃ sādhāraṇā vasantaprāvṛṭśaradākhyāstrayo vikalpante|
tatra śodhanaṃ prati phālgunacaitrau vasantaḥ| āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛṭ|
kārtikamārgaśīrṣau śarat| api ca| śītoṣṇavarṣalakṣaṇastrividhaḥ kālaḥ| tatra
śītoṣnayorvruṣṭiśītayoścāntareṇa sādhāraṇau vasantajaladātyayau|
grīṣmavarṣākālayostu prārambho vṛṣṭeḥ prāvṛḍiti vikalpyate| teṣu
sādhāraṇeṣvahaḥsu vamanādīnāṃ pravruttiḥ, nivṛttiritareṣvayogatiyogabhayāt|
sādhāraṇā hi mandaśītoṣṇavarṣatayā sukhatvāt bhavantyavikalpakāḥ
śarīrauṣadhānām| viparītāstivatare| tathā
hi-śītakāle'timātraśītopahatatvāccharīramatyarthaṃ
śītavātaviṣṭabdhamatistabdhagurudoṣaṃ bhavati| tadanuprāptaṃ ca bheṣajaṃ
saṃśodhanārthamuṣṇasvabhāvamapi śītopahatatvānmandavīryatāṃ gatamayogāya
jāyate| śarīraṃ ca vāta prayopadravāya| tadvadvarṣasvapi samantādatighanena
ghanasaṅghātenāvatapte nabhasyuparuddhatejaḥprasareṣu dinakarakareṣu
jaladapaṭalaplāvanoddāmakardamāyāṃ
bhūmāvatyarthopaklinnamavasannānalabalamudgiktamalabalamādānadurbalaṃ śarīraṃ
bhavati| auṣadhagrāmastu
jaladodarapratatapramuktadhārāvapātasambhṛtāmbunivahopaplāvitamūlajālasāraviṭapo
bahalakomalapallavopacitaskandhaśākhaḥ punariva bālatāmupagato'lvīryā bhavati|
aparisaṃsthitatayā ca kṣitimalaprāyābhiramlavipākābhiḥ
khagamṛgasarīsṛpādiśavadhātumūtrapurīṣasaṃsṛṣṭābhiradbhiḥ
salilasīkarānuviddhaśiśirapavanasampṛktena ca dhārādharadhāroṣmaṇā
komalatvādapariṇatasyāsya sutarāṃ vidāho janyate| tenāsāvapathyatāmupagato
dhruvamayogāya| prathamasaṅgṛhītamapi cauṣadhaṃ toyadatoyānugatamārutopahate
jagatīti| grīṣme punarādānopahattvāt
śarīramuṣnarūkṣavātātapādhmātamatisvinnamatiśithilamatipravilīnadoṣaṃ bhavati|
bheṣajaṃ punaranuṣṇamapi
tapanataruṇatarakaranipātāduṣnatīkṣṇatāmupagatamatiyogāyopakalpate| śarīraṃ ca
pipāsābhramaklamopadravāya| tasmātsādharaṇeṣveva tadantarāleśu vamanādīni
yojayet, na cedātyayiko vyādhiḥ| ātyayike tu kṛtrimaguṇopadhānena
yathartuguṇaviparītena
saṃyogasaṃskārapramāṇavikalpaiścopapādyauṣadhamavahito'vacārayet|
āturāvasthāsu tu kālākālasaṃjñā| tadyathā,-asyāmavasthāyāmasyauṣadhasya
kālo'kālo vā| na hyaprāptātītakālamauṣadhaṃ yaugikaṃ bhavati|" iti|
auṣadhabhedāśca saṅgrahe darśitāḥ (sū. a. 12) - "dvividhamauṣadham,-
ūrjaskaraṃ rogaghnaṃ ca| ubhayamapi cobhayātmakam, bāhulyena tu nirdeśaḥ|
tatrorjaskaraṃ dvividhaṃ,- rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca| rogaghnamapi dvividhaṃ,-
rogasya praśamanamapunarbhavakaraṃ ca| punaśca dvividhaṃ,- dravyamadravyaṃ ca|
tatra dravyaṃ trividhaṃ,- bhaumamaudbhidaṃ jaṅgamaṃ ceti| teśu vakṣyamāṇaṃ
hemādilavaṇāntaṃ prāyeṇa bhaumam| audbhidaṃ
punarvanaspativānaspatyvīrudoṣadhibhedena caturvidhaṃ bhavati| tatra phalino
vanaspatiḥ| puṣpaphalavan vānaspatyaḥ| vallī gulmaṃ ca vīrut| phalapākāntā
auṣadhiriti| jaṅgamodbhavaṃ tu madhughṛtādi jaṅgamaṃ dravyamāhuḥ| adravyaṃ
punarupavāsānilātapacchāyāmantrasattvadānabhayontrāsakṣobhaṇaharṣaṇabhartsanasvapnajāgaraṇasaṃvāhanādi|
tathā trividhamauṣadham,- daivavyapāśrayaṃ yuktivyapāśrayaṃ sattvāvajayaśca|
tatra
daivavyapāśrayaṃ-mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahomaniyamaprāyaścittopavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi|
yuktivyapāśrayaṃ-āhārauṣadhayojanā| sattvāvajayaḥ punaḥ-ahitānmanonigrahaḥ|
punarapi ca trividham,- apakarṣaṇaṃ prakṛtividhānaṃ nidānatyāgaśca| te
punarakarṣaṇādayo dvividhāḥ,- bāhyābhyantarabhedena| tatra
bāhyamapakarṣaṇaṃ-granthyarbudopapakṣmakṛmiśalyādiṣu śastrahastayantrādibhiḥ,
ābhyantaraṃ-vamanavirecanādibhiḥ| prakṛtividhānaṃ-saṃśamanam| tatra
bāhyaṃ-abhyaṅgasvedapradehapariṣekonmardanādyam,
ābhyantaraṃ-yadantaramanupraviśyāvikṣobhayan doṣān śamayati|
nidānatyāgo-yathādoṣaṃ śītoṣṇāśanavyāyāmādīnāṃ varjanaṃ
snigdharūkṣādyanabhyavahāraśca| tatra śastrādisādhye bheṣajamanukramate, na tu
bheṣajasādhye śastrādi| punarapi ca trividhaṃ,- hetuviparītaṃ
vyādhiviparītamubhayārthakāri ca| tatra hetuviparītaṃgurusnigdhaśītādije
vyādhau laghurūkṣoṣṇādi, tathetarasminnitarat| vyādhiviparītaṃ-dvau
mūlopakramau| tau ca-laṅghanabṛṃhaṇe snehasvedau pañcakarmāṇi vamanādīni
dhūmāñjanādīni ca, tathā vimlāpanopanāhapāṭanādīni| yacca doṣaśamanahetutve
satyapi jvare viśeṣato hitaṃ mustaparpaṭakaṃ yavāgūśca| pramehe rajanī
yavānnaṃ ca| raktapitte cordhvage virecanamadhoge vamanam| ubhayārthakāri
punardaivavyapāśrayamauṣadham| tadyathā,- chardyaṃ chardanam,
atīsāre'nulomanam, madātyaye madyapānam, tucchadagdhe'gnipratapanam,
pitte'ntarnigūḍhe vimārgage vā svedaḥ, kaṭvamlalavanatīkṣṇoṣṇābhyavahāraśca
bahiḥ pravartanāya svamārgāpādanāya ca| śleṣmaṇi cāntarnigūḍhe stabdhe bahiḥ
śītopacāraḥ tatpīḍitasyoṣmaṇo'ntaḥpraveśena kaphavilāpanāyeti| evaṃvidhaṃ
hyaviparītameva sadbheṣajaṃ hetuvyādhiviparītārthaṃ karoti| anauṣadhaṃ
punardvividhaṃ,- bādhanamanubādhanaṃ ca| tatra sadyaḥ prāṇaharaṃ bādhanam|
kālāntareṇānubādhanamiti|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
doṣopakramaṇīyastu sāmastyena nirūpitaḥ|| 13||