Sa. doṣopakramaṇīyādanantaraṃ
dvividhopakramaṇīyārambhe'yaṃ sambandhaḥ| pūrvaṃ sāmānyenopakramo
doṣopakramaṇīye'bhihitaḥ| 0
atra tūpakramasya viśeṣa ucyata ityāha - - - - athāto
dvividhopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. dvividhaṃ-dviprakāraṃ ca
tadupakramaṇaṃ ca dvividhopakramaṇam, tasmai hito dvividhopakramaṇīyaḥ| śeṣaṃ
pūrvavat| upakramaśca samāsato dvividhaḥ, tantrāntarapaṭhitānāṃ
caturṇāmupakramāṇāmatraivāntarbhavāt|
Ā. rā. dvividhopakramaṇīyamadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvādhyāye doṣāṇāmupakrama uktaḥ|
tasyedānīṃ bhedā vācyāḥ| tatra dvau bhedau mukhyau| ata evāyaṃ
dvividhopakramaṇīyaḥ|
ata eva sahetukamupadiśannāha - - - - upakramyasya hi dvitvāddvidhaivopakramo
mataḥ| -----------------------------------------------|1|
Sa. hi-yasmāt,
upakramyasya-cikitsyasya, dvitvāddhetorupakramo dvidhaiva mataḥ-iṣṭaḥ|
evaśabdo'vadhāraṇaṃ kurvan paramataṃ kṣipati|
Ā. rā.
upakramabhedānāha-upakramyasyeti| upakramyasya-rogasya|
dvitvāt-sāmanirāmabhedena|
kathaṃ dvidhā ? ityāha - - - - ekaḥ santarpaṇastatra dvitīyaścāpatarpaṇaḥ|1|
bṛṃhaṇo laṅghanaśceti tatparyāyāvudāhṛtau| bṛṃhaṇaṃ yadbṛhatvāya laṅghanaṃ
lāghavāya yat||2||
dehasya---------------------------------------|
-----------------------------------------------||3||
Sa. tatra-tayordvayorupakramayoḥ, eka
santarpaṇarūpa upakramo, dvitīyaścāpatarpaṇarūpa upakramaḥ| bṛṃhaṇo
laṅghanaśca tayoḥ-santarpaṇāpatarpaṇayoḥ, paryāyau tatparyāyāvudāhṛtau||
bṛṃhaṇaṃ taducyate yaddehasya bṛhattvāya bhavati| laṅghanaṃ taducyate
yaddehasya lāghavāya-lāghavotpādanāya, bhavati|
Ā. rā.
bṛṃhaṇalaṅghanayorlakṣaṇamāha-bṛṃhaṇamiti| yaddehasya bṛhattvāya-sthaulyāya,
taddṛṃhaṇam| yallāghavāya-kāśryāya, tallaṅghanam|
-----------------------------------------------| ----------------bhavataḥ
prāyo bhaumāpamitaracca te||1||
Sa. tacca tacca
te,-santarpaṇāpatarpaṇe, bhaumāpamitaracca bhavataḥ| bhūmeridaṃ bhaumam|
apāmidamāpam| bhaumayuktamāpaṃ santarpaṇam|
itarat-bhaumāpādanyadagnivāyvākāśātmakamapatarpaṇam|
prāyograhaṇātkiñhcidbhaumāpamapyapatarpaṇam|
yathā,-yavakamasūramakuṣṭhataṇḍulīyādi| tathā, agnipavanotkaṭasya kaṭukasyāpi
śuṇṭhīpippalyādeḥ santarpaṇatvam, vṛṣyatvena santarpaṇakāryadarśanāt|
Ā. rā. laṅghanabṛṃhaṇe
udāharati-bhavata iti| bhaumamāpyaṃ ca dravyaṃ bṛṃhaṇam| itarat-āgneyaṃ
vāyavyaṃ nābhasaṃ ca laṅghanam| iti vibhāgena te-dve bhavataḥ|
adhunā snehanādeścaturvidhasyopakramasya santarpaṇāpatarpaṇayorevāntarbhāvaṃ
darśayannāha - - - - -----------------------------------------------| snehanaṃ
rūkṣaṇaṃ karma svedanaṃ stambhanaṃ ca yat||3||
bhūtānāṃ tadapi dvaidhyāddvitayaṃ nātivartate|
-----------------------------------------------|4|
Sa. snehanādi yaccaturvidhaṃ karma,
tadapi dvitayaṃ-santarpaṇāpatarpaṇarūpaṃ, nātivartate-nātikrāmati| kuto hetoḥ
? ityāha-bhūtānāṃ santarpaṇāpatarpaṇarūpāt dvaidhyāt-dviprakārakatvāt|
Ā. rā. snehādīnāmupakramāṇāṃ bṛṃhaṇe,
rūkṣādīnāṃ ca laṅghane'ntarbhāvamāha-snehanaṃ rūkṣaṇamiti| bhūtānāṃ
dvaidhyāt-snehanarūkṣaṇādikadravyakāraṇānāṃ pṛthivyādīnāṃ
bṛṃhaṇalaṅghanarūpadvaividhyāvyabhicārāt|
idānīṃ pratyekaṃ tayorbhedānāha - - - -
-----------------------------------------------| śodhanaṃ śamanaṃ ceti dvidhā
tatrāpi laṅghanam||4||
Sa. tatra-tayoḥ
santarpaṇāpatarpaṇayorbṛṃhaṇalaṅghanāparaparyāyayormadhye,
yallaṅghanaṃ-apatarpaṇam, tat dvidhā| katham ? ityāha-śodhanaṃ śamanaṃ ceti|
iti hetvarthe, yataḥ śodhanaṃ śamanaṃ ca tato dvidhetyarthaḥ|
Ā. rā. laṅghanabhedānāha-śodhanamiti|
idānīṃ śodhanasya lakṣaṇaṃ prabhedaṃ cādhikṛtyāha - - - - yadīrayedvahirdoṣān
pañcadhā śodhanaṃ ca tat| nirūho vamanaṃ kāyaśiroreko'sravisrutiḥ||5||
Sa. yadauṣadhaṃ
doṣān-vātādīnantaḥsthitān, bahirīrayet-kṣipet, tacchodhanam| tacca
pañcadhā,-pañcavidham| tadeva pañcavidhatvamāha-nirūha ityādi| nirūho-bastiḥ,
tathā vamanam, tathā kāyavirekaḥ śirovirekaśca,
tathā'sravisrutiḥ-raktasrāvaśca, iti pañcadhā śodhanam| sarvaśarīrasya
śiraḥprabhṛteradhomalanirharaṇaṃ yat sa kāyavirekaśabdenocyate| yattu kevalaṃ
śiraḥsaṃjñakasya śarīrāvayavasya ghrāṇenordhvamalanirharaṇaṃ sa śirovirekaḥ|
Ā. rā. śodhanasya lakṣaṇaṃ
bhedāṃścāha-yadīrayediti, nirūha iti| yaddoṣān bahirniṣkāsayettacchodhanam|
tattu nirūhādibhedāt pañcadhā| kāyareko-virecanam| śiroreko-nasyam|
samprati śamanākhyasya lakṣaṇaṃ prabhedaṃ cādhikṛtyāha - - - - na śodhayati
yaddoṣān samānnodīrayatyapi| samīkaroti viṣamān śamanaṃ tacca saptadhā||6||
pācanaṃ dīpanaṃ kṣuttṛḍvyāyāmātapamārutāḥ|
-----------------------------------------------|7|
Sa. yadauṣadhaṃ doṣān-vātādīn, na
śodhayati-nāntaḥsthitān bahirniṣkāsayati, tathā samān-svapramāṇasthān,
nodīrayati-na cotkleśayati, viṣamāṃśca-svapramāṇāddhīnādhikabhavāvasthitān,
samīkaroti-svapramāṇasthān vidadhāti, tacchamanamucyate| tacca
saptadhā,-saptaprakāram, pācanādibhedena| pācayatīti pācanam| pacato'greḥ
paktuṃ śaktimadhikāṃ yadutpādayati taddravyaṃ kriyā vā pācanamucyate|
yathā,-laṅghanaṃ mustādi vā| dīpanaṃ yathā,-ghṛtādi| tantrāntare ca
dīpanapācanayorlakṣaṇamuktam| yathā,_"yadagnikṛtpacennāmaṃ dīpanaṃ tadyathā
ghṛtam| pācanaṃ tadviparyastaṃ yathā vakṣyāmi laṅghanam||" iti|
[kṣārapāṇinā'pyuktam-"pācanaṃ pācayeddoṣān sāmān śamanameva tu| dīpanaṃ
hyagnikṛttvāmaṃ kadācitpācayenna vā||" iti| ] kṣuttṛṭśabdābhyāṃ
kṣutṛṣṇānigrahāviha gṛhītau|
Ā. rā. śamanasya lakṣaṇaṃ
bhedāṃścāha-na śodhayatīti, pācanamiti| yaddoṣān na śodhayati-bahirna
niṣkāsayati, samān-javikṛtān, nodīrayati-na vikṛtiṃ nayati, viṣamān-nikṛtāṇ,
samīkaroti-prakṛtiṃ nayati, tacchamanam| tacca pācanādibhedāt saptadhā|
kṣut-annavarjanam| tṛṭ-udakavarjanam|
pācanādīnāṃ doṣaśamanatvamuktam| tacca vāte vātapitte ca na sambhavatītyāha -
- - - -----------------------------------------------| bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tveva
vāyoḥ pittānilasya ca||7||
Sa. tuśabdo viśeṣe| viśeṣastu
laṅghanāpekṣayā| śodhanaṃ śamana ceti dvidhā laṅghanamuktam| bṛṃhaṇamapi
śodhanaṃ bhavati| yathā,-dugdhādidravyam, śodhanasvabhāvadravyāt| tena
yathāvidhena dravyeṇa kevalasya vātasya pittayuktasya vā kopa āśaṅkyate|
yathā-laṅghanena śodhanadravyeṇa harītakyādinā| tato bṛṃhaṇasya
viśeṣārthastuśabdaḥ kṛtaḥ| bṛṃhaṇaṃ yacchodhanaṃ tanmarutaḥ kevalasya
pittasahitasya vā śamanam, na tu laṅghanaśodhanavatkopanam|
evakāro'vadhāraṇārthaḥ| bṛṃhaṇaṃ śodhanarūpaṃ vātasya pittayuktasya vā
śamanamevoktam, na kopanaṃ jātucidityarthaḥ| laṅghanaṃ tūbhayarūpamapi vātasya
vātapittayorvā kopenameva|
Ā. rā.
śodhanaśamana-vyatiriktasyauṣadhasyābhāvāt tayośca laṅghanabhedatvāt
bṛṃhaṇasyānauṣadhatve prāpte, bṛṃhaṇaṃ śamanamevetyāha-bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ tviti|
śuddhasya pittasaṃsṛṣṭasya ca vāyorviṣamasya samīkaraṇācchamanam |
idānīṃ bṛṃhyanāha - - - - bṛṃhayedvyādhibhaiṣajyamadyastrīśokakarśitān|
bhārādhvoraḥkṣatakṣīṇarūkṣadurbalavātalān||8||
garbhiṇīsūtikābālavṛddhān grīṣme'parānapi|
-----------------------------------------------|9|
Sa. karśitaśabdasya vyādhyādibhiḥ
pratyekaṃ sambandhaḥ| vyādhikarśitān bṛṃhayet| evaṃ śeṣeṣvapi yojyam|
bhārādibhiḥ kṣīṇasya pratyekaṃ sambandhaḥ| bhārakṣīṇān bṛṃhayet| evaṃ śeṣeṣu|
rūkṣādīn bṛṃhayet| grīṣme'parānapi-anyānanuktānapi bṛṃhayet| [itthaṃ ca grīṣme
sarvānapi bṛṃhayet,] atitarāṃ tu vyādhikarśitādīn bṛṃhayet|
Ā. rā. bṛṃhaṇasya
viṣayamāha-bṛṃhayedityādi| grīṣme'parānapi-svasthānapi|
kairbṛṃhayet ? ityāha - - - - -----------------------------------------------|
māṃsakṣīrasitāsarpirmadhurasnigdhabastibhiḥ||9||
svapnaśayyāsukhābhyaṅgasnānanirvṛtiharṣaṇaiḥ|
-----------------------------------------------|10|
Sa. māṃsādibhirbṛṃhayet bastibhiśca|
kathambhūtairbastibhiḥ ? madhurasnigdhaiḥ, na tu rūkṣatīkṣṇaiḥ,
teṣāmapatarpaṇasvabhāvatvāt| svapno-nidrā| śayyāsukhaṃ-khaṭvājanitaṃ śarma|
nirvṛtiḥ-cittasyāmākulatvam|
Ā. rā. bṛṃhaṇānyāha-māṃsakṣīretyādi|
madhurastrigdhairbastibhiḥ| śayyāsukhaṃ-nidrāṃ vinā śayane'vasthānam|
nirvṛtiḥ-santoṣaḥ| harṣaṇaṃ-ānandaḥ|
laṅghanīyānāha - - - - -----------------------------------------------|
mehāmadoṣātisnigdhajvarorustambhakuṣṭhinaḥ||10||
visarpavidrādhiplīhaśiraḥkaṇṭhākṣirogiṇaḥ| sthūlāṃśca laṅghayennityaṃ śiśire
tvaparānapi||11||
Sa. mehādīnāminirmatvarthīyaḥ|
mehiprabhṛtīn laṅghayet| śiśire punaraparānapi-anyānapi, iti vyādhitānāṃ
grahaṇam| svasthānāṃ tu śiśire hemantavidhirviśeṣeṇokta eva| śiśiraśabdaḥ
śītamātropalakṣaṇārthaḥ| tena hemante'pi laṅghayedityartha upalabhyate|
Ā. rā. laṅghanasya
viṣayamāha-mehāmedoṣetyādi| āmadoṣaḥ-ajīrṇam|
pūrvamuktaṃ laṅghanaṃ dvidhā,-śodhanaṃ śamanaṃ ceti| tatra śodhanaviṣayaṃ
nirūpayannāha - - - - tatra saṃśodhanaiḥ sthaulyabalapittakaphādhikān|
āmadoṣajvaracchardiratīsārahṛdāmayaiḥ||12||
vibandhagauravodgārahṛllāsādibhirāturān| madhyasthaulyādikān prāyaḥ pūrvaṃ
pācanadīpanaiḥ||13|| ebhirevāmayairārtān
hīnasthaulyabalādikān| kṣuttṛṣṇānigrahairdoṣaistvārtān madhyabalairdṛḍhān||14||
samīraṇātapāyāsaiḥ kimutālpabalairnarān|
-----------------------------------------------|15|
Sa. laṅghayediti vartate| tatra-teṣu
laṅghanīyeṣu madhye, saṃśodhanākhyairlaṅghanaiḥ sthailyādyadhikān tathā,
āmadoṣādibhirārtān laṅghayet| madhyetyādi| tathā
madhyasthaulyabalapittakaphānebhireva- āmadoṣādibhirgadairāturān prāyaḥ pūrvaṃ
pācanadīpanairlaṅghanabhedairlaṅghayet| prāyograhaṇaṃ deśakālādyapekṣayā
niyamasyāsarvaviṣayatvajñāpanārtham| hīnasthaulyabalādikāṃstu sataḥ
kṣuttṛṣṇānigrahaiḥ-bubhukṣāpipāsāvegavidhāraṇākhyairlaṅghanaviśeṣairlaṅghayet|
doṣaiḥ-vātapittakaphairmadhyabalairārtān, tathā dṛḍhān-śaktān,
samīraṇādibhirlaṅghayet| āyāso-vyāyāmaḥ| kimuta-kiṃpunaḥ ?
alpabalairdoṣairārtān samīraṇādibhirlaṅghayet| sutarāṃ hīnabalairārtān
laṅghayedevetyarthaḥ| ā raṃ-laṅghanabhedasya śodhanasya viṣayamāha-tatra
saṃśodhanairiti| adhikasthaulyādīn laṅghanīyān saṃśodhanairlaṅghayet|
pācanadīpanayorviṣayamāha-āmadauṣeti, vibandhagauraveti,
madhyasthaulyādikāniti| āmadoṣādibhirartān madhyasthaulyādikān pūrvaṃ
pācanadīpanairlaṅghayet, paścācchodhanaiḥ| kṣuttṛṣorviṣayamāha-ebhireveti,
kṣuttṛṣṇānigrahairiti| ebhiḥ-āmadoṣādibhiḥ| vyāyāmātapamārutānāṃ
viṣayamāha-doṣaistvārtāniti, samīraṇeti| madhyabalairdoṣairrārtān
samīraṇādibhirlaṅghayet| kiṃ punaralpabalairdoṣairārtān? sutarāṃ
hīnabalairārtān laṅghayedevetyarthaḥ|
-----------------------------------------------| na
bṛṃhayellaṅghanīyān-------------------------|15|
Sa. laṅghanīyān-laṅhghanārhān
mehāmadoṣādiyutān, na bṛṃhayet|
Ā. rā. laṅghanīyeṣu puruṣeṣu
bṛṃhaṇasādhyarogotpattau bṛṃhaṇe prāpte niṣedhamāha-na bṛṃhayediti|
tarhi bṛṃhyasya vātalāderyadā jvarādivyādhirlaṅghanasādhyo jāyate, tadā kiṃ
laṅghanaṃ kāryamuta bṛṃhaṇam ? ityatra saṃśayaḥ| ityāha - - - -
-----------------------------------------------| ------------------bṛṃhyāṃstu
mṛdu laṅghayet||15|| yuktyā vā
deśakālādibalatastānupācaret|
-----------------------------------------------|16|
Sa. ye punarbṛṃhyāstān
laṅghanasādhyāmayārtān mṛdu kṛtvā laṅghayet,-mṛdunā
laṅghanaprakāreṇāpatarpayedityarthaḥ| yuktvā vāprayogeṇa
santarpaṇāpatarpaṇavyāmiśralakṣaṇena, deśakālādīnāṃ balataḥ-anurodhena,
tānupācaret-upakramet, vinaiva laṅghanādityarthaḥ| ādigrahaṇena
sattvasātmyādigrahaṇam|
Ā. rā. bṛṃhaṇīyeṣu pruruṣeśu
laṅghanasādhyarogotpattau svalpaṃ laṅghanaṃ kāryamityāha-bṛṃhyāṃstviti|
deśādivaśena tvanyathā'pyupācaredityāha-yuktyā veti| tān-laṅghyān bṛṃhyāṃśca|
bṛṃhitalaṅghitayoḥ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - -
-----------------------------------------------| bṝṃhite syādbalaṃ
puṣṭistatsādhyāmayasaṅkṣayaḥ||16||
Sa. bṛṃhite sati balaṃ puṣṭiśca syāt|
tathā, bṛṃhaṇasādhyā ya āmayāsteṣāṃ saṅkṣayo-vināśaḥ syāt|
Ā. rā. atha bṛṃhatilaṅghitalakṣaṇam|
tatra bṛṃhatasya lakṣaṇamāha-bṛṃhite syāditi|
samprati laṅghitalakṣaṇamāha - - - - vimalendriyatā sargo malānāṃ lāghavaṃ
ruciḥ| kṣuttṛṭsahodayaḥ śuddhahṛdayodgārakaṇṭhatā||17||
vyādhimārdavamutsāhastandrānāśaśca laṅghite|
-----------------------------------------------|18|
Sa.
vimalendriyatādistandrānāśaścetyanto grantho laṅghitalakṣaṇam|
vimalendriyatā-karaṇapāṭavam| kṣuttṛṣoḥ saha-ekakālamudayaḥ| śuddhahṛdayeti|
hṛdayaṃ codgāraśca kaṇṭhaśca hṛdayodgārakaṇṭham, śuddhaṃ ca
taddhṛdayodgārakaṇṭhaṃ ca tasya bhāvaḥ hṛdayodgārakaṇṭhatā|
vimalendriyatādīnāṃ padānāmasamastānāṃ nirdeśo doṣadeśādyanurodhenaikasya
dvayostricaturāṇāṃ bahutarāṇāṃ vā sarveṣāṃ ca laṅhghitalakṣaṇatvaṃ bhavet, na
tvekasya dvayorbahūnāṃ cotpattau laṅghitalakṣaṇatvaṃ bhavet, munirapyanenaiva
hetuna'samāsenaiva lakṣaṇaṃ vyadhatta| yathā (ca. sū. a. 22|34) -
"vātamūtrapurīṣāṇāṃ visarge gātralāghave| hṛdayodgārakaṇṭhāsyaśuddhau
tandrāklame gate|| svede jāte rucau caiva kṣutpipāsāsahodaye| kṛtaṃ
laṅghanamādeśyaṃ nirvyathe cāntarātmani||" iti|
Ā. rā. laṅghitasya
lakṣaṇamāha-vimalendriyateti, kṣuttṛḍiti, vyādhimārdavamiti| sargo
malānāṃ-malapravṛttiḥ|
-----------------------------------------------| anapekṣitamātrādisevite
kurutastu te||18|| atisthaulyātikārśyādīn,
vakṣyante ca sauṣadhāḥ| -----------------------------------------------|19|
Sa. te-bṛṃhaṇalaṅghane,
anapekṣitamātrādisevite atisthaulyātikārśyādīn kurutaḥ| anapekṣitāśca te
mātrādayaśca-anapekṣitamātrādayaḥ, taiḥ sevite| mātrādyanapekṣayā kṛte
ityarthaḥ| te ca-atisthaulyātikārśyādayaḥ, sauṣadhāḥ-sabheṣajāḥ,
vakṣyante-purastādbhaṇiṣyante|
Ā. rā.
atibṛṃhatātilaṅghitayorlakṣaṇamāha-anapekṣitetyādi, atisthaulyeti|
mātrādeśakālādīnanapekṣyātisevitaṃ bṛṃhaṇamatisthaulyādīn kurute, laṅghanaṃ
tvatikārśyādīn ke te'tisthaulyādayo'tikārśyādayaśca? ityata āha-vakṣyante te
ceti|
athātibṛṃhitalaṅghitayoḥ kiṃ lakṣaṇam ? ityāha - - - -
-----------------------------------------------| rūpaṃ taireva ca
jñeyamatibṛṃhitalaṅghite||19||
Sa.
atibṛṃhitaścātilaṅghitaścetyekavadbhāvaḥ| atibṛṃhite'tilaṅghite ca
taireva-atisthaulyādibhiḥ, tathā'tikārśyādibhiśca,
rūpaṃ-bṛṃhaṇalaṅghanātiyogalakṣaṇaṃ vedyam| caśabdaḥ samucyaye|
Ā. rā. atisthaulyādīnāṃ kāryatvāt
kathaṃ lakṣaṇatvam ? ityata āha-rūpaṃ taireyeti| yatra kāryaikasamadhigamyaṃ
kāraṇam, tatra kāryameva lakṣaṇamityarthaḥ|
tānevātisthaulyādīnāha - - - - atisthaulyāpacīmehajvarodarabhagandarān|
kāsasannyāsakṛcchrāmakuṣṭhādīnatidāruṇān||20||
athaiṣāmatisthaulyādīnāmupakramamāha - - - - tatra medonilaśleṣmanāśanaṃ
sarvamiṣyate| -----------------------------------------------|21|
Sa. atibṛṃhitamatisthaulyādīn kurute|
'atibṛṃhitaṃ kurute' ityanupāttenāpi prakṛtatvādatra kartṛpadena kriyāpadena
ca sambandhaḥ kāryaḥ| ata eva tadapekṣayā'tisthaulyādīnāṃ dvitīyā| athavā
yogyatayaivānupāttenāpi sambandhaḥ kriyādinā bhavatyeva,
sukavilakṣaṇasyaivaṃsthitatvāt| tathā ca bhagavato vyāsasya-"yaśca nimbaṃ
paraśunā yaścainaṃ madhusarpiṣā| yaścainaṃ gandhamālyena sarvasya kaṭureva
saḥ||" iti| atra hi chedasekālaṅkaraṇakriyāpekṣayā nimbādīnāṃ
dvitīyā'rthasambandhaśca| tatra-teṣvatisthaulyādiṣu, medonilaśleṣmanāśanaṃ
sarvaṃ-annapānauṣadhamiṣyate|
Ā. rā.
atisthaulyādīnāha-atisthaulyāpacīti, kāsasannyāseti| atisthaulyādīn
'atibṛṃhaṇaṃ kuryāt' ityadhyāhāraḥ| atisthaulyādīnāmauṣadhamāha-tatra
medonilaśleṣmanāśanamiti|
kiṃ tat ? iti brūte - - - - -----------------------------------------------|
kulatthajūrnaśyāmākayavamudgamadhūdakam||21||
mastudaṇḍāhatāriṣṭacintāśodhanajāgaram| madhunā triphalāṃ lihyādguḍūcīmabhayāṃ
dhanam||22|| rasāñjanasya mahataḥ
pañcamūlasya gugguloḥ| śilājatuprayogaśca sāgnimantharaso hitaḥ||23||
viḍaḍgaṃ nāgaraṃ kṣāraḥ kālaloharajo madhu| yavāmalakacūrṇaṃ ca
yogo'sthaulyadoṣajit||24||
Sa. kulatthādikaṃ sthūlāyeṣyate|
jūrṇaḥ-tṛṇadhānyaviśeṣo dakṣiṇāpathe jondhalaka iti prasiddhaḥ|
daṇḍāhataṃ-mathitam| triphalādīnāmanyatamaṃ madhunā lihyāt| tathā,
rasāñjanādeśca prayogo'gnimantharasasahito hitaḥ, atisthūlāyeti prakṛtena
yojyam| viḍaṅgādiyogaḥ sarvasamabhāgo'tisthaulyadoṣajit|
Ā. rā. kulattheti, mastviti|
jūrṇau-yāvanālaḥ| madhūdakaṃ-madhumiśramudakam| daṇḍāhataṃ-takram|
triphalādīṃścaturo yogānāha-madhunā triphalāmiti| rasāñjanādīmścaturaḥ
prayogānāha-rasāñjanasyeti, śilājatuprayogaśceti| sāgnimantharasa iti
caturbhiḥ sambadhyate| agnimantharasaḥ-tarkārīsvarasaḥ|
viḍaṅgādiyogamāha-viḍaṅgamiti, yavāmalakacūrnamiti| kṣāro-yavakṣāraḥ|
kālaloharajo-lohacūrṇam|
vyoṣakaṭvīvarāśigruviḍaṅgātiviṣāsthirāḥ|
hiḍgusauvarcalājājīyavānīdhānyacitrakāḥ||25||
niśe bṛhatyau hapuṣā pāṭhā mūlaṃ ca kembukāt| eṣāṃ cūrṇaṃ madhu ghṛtaṃ tailaṃ
ca sadṛśāṃśakam||26|| saktubhiḥ
ṣoḍaśaguṇairyuktaṃ pītaṃ nihanti tat| atisthaulyādikān sarvān rogānānyāṃśca
taddvidhān||27||
hṛdrogakāmalāśvitraśvāsakāsagalagrahān| buddhimedhāsmṛtikaraṃ sannasyāgneśca
dīpanam||28||
Sa. vyoṣādīni dravyāṇi caturviṃśatiḥ
parasparasamabhāgānītyeko bhāgaḥ, tatsamo madhuno dvitīyo bhāgaḥ, ghṛtasya
tṛtīyaḥ, tailasya caturthaḥ, eṣāṃ sarveṣāṃ miśrībhūtānāṃ ṣoḍaśaguṇā
yavasaktavaḥ| tadetatpītamatisthaulyādikān pūrvoktān sarvān rogānnihanti|
anyāṃśca tathā vidhān rogān-bṛṃhaṇotthānityarthaḥ| tathā, hṛdrogādīn nihanti|
tathā, buddhyādikaraṃ sannasya-mandasyāgnerdīpanaṃ ca|
Ā. rā. vyoṣādiyogamāha-vyoṣakaṭvīti,
hiṅgusauvarcaleti, niśe bṛhatyāviti, eṣāmiti, saktubhiriti,
atisthaulyādikāniti, hṛdrogakāmaleti, buddhimedhāsmṛtikaramiti| kembukānmūlam|
kembukaṃ-svanāmaprasiddham| ṣoḍaśaguṇaiḥ-cūrṇāpekṣayā| pītaṃ-śītodakena|
saṅgrahe tu (sū. a. 24) -"gurvādivṛddhasaṃlīnaśleṣmamiśro'nnajo rasaḥ| āma eva
ślathīkurvan dhātūn sthaulyamupanayet||
atisthaulyādatikṣuttṛṭsvedaśvāsātinidratāḥ| daurgandhyaṃ gadgadatvaṃ ca
bhavenmedo'tipuṣṭitā| srotaḥsu medoruddheṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ|| caran
prajvalayatnagniṃ kṣuttṛṣau stastato'dhikam| sthūlaṃ koṭaravaddṛddhau
dahato'gnyanilau ca tau|| svedavāhiśirāmūlabhavādviṣyandanādapi| medasaḥ
śleṣmayogācca bhavati svedabhūritā|| koṣṭha eva vipakke'sya saṃruddhasrotoso
rase| sarvatrālabdhavṛttitvāt prāyo medaḥ pracīyate|| taccheṣā'pi
raso'lpatvānnālaṃ raktādipuṣṭaye| tulye'pi raktādicaye prāk citaṃ
cīyatetarām|| medastenāsamatvena dhātūnāṃ vidadhāti tat| śvāsādīnacirāccānyān
jvarodarabhagandarān|| mehorustambhapiṭikāvidradhiprabhṛtīn gadān|
ayathopacayotsāhaścalasphigudarastanaḥ|| atisthūlaḥ smṛto yojyaṃ tatrānnaṃ
mārutāpaham| madanaṃ triphalāmustāspatāhvāriṣṭavatsakam|| sapāṭhāragvadhaṃ
pītamatibṛṃhaṇarogajit| tadvadvatsakaśamyākadevadāruniśādvayam||
samustapāṭhākhadiratriphalānimbagokṣuram| madanādīni cālepaḥ snānādiṣvapi
yojayet|| hiṅgugomedakavyoṣakuṣṭhakrauñcāsthigokṣuram|
elāvṛṣakaṣaḍgranthākharāśvopalabhedakam|| takreṇa dadhimaṇḍena pītaṃ
kolarasena vā| mūtrakṛcchraṃ kṛmīn mehān sthūlatāṃ ca vyapohati||
kṛmighnatriphalātailasaktutryūṣaṇadīpyakaiḥ| lohodakāpluto manthaḥ śasto
bṛṃhaṇarogiṇām|| yojyaṃ tathā yathāvyādhi svedāsṛksrāvaṇādyapi|" iti|
sāmpratamatilaṅghanotthān rogān sauṣadhānāha - - - - atikārśyaṃ bhramaḥ
kāsastṛṣṇādhikyamarocakaḥ| snehāgninidrādṛkśrotraśukraujaḥkṣutsvarakṣayaḥ||29||
bastihṛnmūrdhajaṅghorutrikapārśvarujā jvaraḥ|
pralāpordhvānilaglānicchardiparvāsthibhedanam||30||
varcomūtragrahādyāśca jāyante'tivilaṅghanāt|
-----------------------------------------------|31|
Sa. atikārśyādayo'tilaṅghanājjāyante|
snehādīnāṃ kṣayaśabdena samāsaḥ, bastyādīnāṃ ca rujāśabdena|
mūtragrahādyāścetyādyaśabdena nānāvidhānāṃ vātarogāṇāṃ grahaṇam|
Ā. rā. atikārśyādīnāha-atikāRśyamiti,
sneheti, sneheti, bastīti, pralāpeti, varcomūtreti| snehādīnāṃ navānāṃ kṣayaḥ|
snehaḥ-snigdhatvam| bastyādīnāṃ saptānāṃ rujā|
yadyapi kārśyākhyo'yaṃ mahān doṣaḥ, tathā~pi sthaulyamapekṣya vara eveti
pratipādayannāha - - - - -----------------------------------------------|
kārśyameva varaṃ sthaulyāt-------------------------|31|
Sa. atra cātikārśyameva
varamatisthaulyāditi vedyam, na kārśyamātraṃ sthaulyamātraṃ vā|
yasmādatisthūlātikṛśāveva laṅghanabṛṃhaṇābhyāmupakramyāvatra vivakṣitau, na
sthūlakṛśau sāmānyena|
Ā. rā. sthaulyāt kārśyasya
sukhasādhyatvamāha-kārśyameveti|
kārśyameva sthaulyāt kuto varam ? ityāha - - - -
-----------------------------------------------| --------------------na hi
sthūlasya bheṣajam||31|| bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ
vā'lamatimedognivātajit| -----------------------------------------------|32|
Sa. yasmāt sthūlasya bheṣajaṃ bṛṃhaṇaṃ
nālaṃ-na samartham, na ca laṅghanaṃ samartham| yasmātsthūlasya
bheṣajamatimedognivātajit| yanmedaḥkṣapaṇaṃ tadagnināśakṛdvātahṛcca| sthūlasya
hi bṛṃhaṇena medo'titarāmupacīyate, laṅghanena ca medaḥkṣapaṇaṃ bhavati,
kintvagnipavanāvasyopacīyate| yasmāt bṛṃhaṇaṃ-māṃsakṣīrādi, yacca
laṅghanaṃ-kodravaśyāmākādi, tatpūrvasmāddhetoḥ sthūlasya na bheṣajam|
Ā. rā. sthaulyasya kṛcchrasādhyatve
hetumāha-na hi sthūlasyeti| bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ vā na sthūlasya bheṣajam|
yatastasyātimedognivātajidbheṣajamalaṃ-samartham| laṅghanamatimedojit bhavati,
na tvatyagnivātajit| bṛṃhaṇamatyagnivātajidbhavati, na tvatimedojit|
-----------------------------------------------|
madhurasnigdhasauhityairyatsaukhyena ca naśyati||32||
kraśimā sthavimā'tyantaviparītaniṣevaṇaiḥ|
-----------------------------------------------|33|
Sa. yat-yasmāt, kraśimā
madhurasnigdhatṛptibhiḥ saukhyena-anāyāsena ca, naśyati-śāmyati, tasmātkārśyaṃ
sthaulyādvaram| yataśca sthavimā-sthūlatvaṃ, atyantaviparītaniṣevaṇaiḥ
śāmyati| atyantaṃ viparītāni ca tāni niṣevaṇāni cātyantaviparītaniṣevaṇāni
taiḥ,-tiktakaṭukaṣāyaprāyaiḥ rūkṣairannapānauṣadhasevanairityarthaḥ|
sthūlakṛśayośca yadi bṛṃhaṇasādyastulyo vyādhiḥ syāt, tārhi
sthūlasyopakramavirodhāttathā sukhena na śāmyati yathā kṛśasya|
laṅghanasādhyo'pi visūcikādiryādi caitayoḥ syāt, so'pi kṛśasya śīghramupaśamaṃ
gacchati| sthūlasya tu viruddhopakramatvāt duḥkhena śāmyati| tathā hi-atra
pradhānopakramaḥ svedaḥ, sa ca tāvanna ghaṭate| "na svedayedatisthūlam" (hṛ.
sū. a. 17|21) iti niṣedhāt| athainaṃ laṅghayati tadā (saṅgrahe sū. a. 24) -
"srotaḥsu medorudeṣu vāyuḥ koṣṭhe viśeṣataḥ| caran prajvalayatyagniṃ kṣutṛṣau
stastato'dhikam| sthūlaṃ koṭaravaddṛddhau dahato'gnyanilau ca tau||" ityādi
nyāyādvātasakhenāgninā vanasyevāsya mahati vyāpadutpadyate| atha
bṛṃhaṇopakramaḥ kriyate'sya tadā''madoṣo vardheta| kṛśasya
tvaviruddhopakramatvādvisūcikādiḥ sukhenopakramyaḥ| tasmātkārśyameva
sthaulyādvaram| kraśimeti kṛśaśabdātpṛthvādipāṭhādimanic, raṛto halāderiti
rephādeśaḥ| sthavimeti dṛḍhāderākṛtigaṇatvādimanijiti kecit| tasmiṃśca sati
sthūladūreti yaṇādiparasya lopaḥ, ṛkārasya ca guṇaḥ|
Ā. rā. kārśyasthaulyayorvarāvaratve
hetvantaramāha-madhuretyādi, kraśimetyādi| madhurasnigdhānaṃ sauhityaiḥ,
tṛsyabhyāsārthaṃ bahuvacanam| kraśimā-kārśyam| sthavimā-sthaulyam| sa
cātyantaviparītaniṣevaṇairnaśyati| atyantaviparītāni-atyaglātirūkṣādīni,
atiduḥkhaṃ ca|
atha kṛśe kīdṛśaṃ bheṣajaṃ yojyam ? ityāha - - - -
-----------------------------------------------| yojayeddhṛṃhaṇaṃ tatra sarvaṃ
pānānnabheṣajam||33||
Sa. tatra-kṛśe, bṛṃhaṇaṃ sarvaṃ
pānānnauṣadhaṃ yojyam|
Ā. rā. kārśyasyauṣadhamāha-yojayediti|
acintayā harṣaṇena dhruvaṃ santarpaṇena ca| svapnaprasaṅgācca kṛśo varāha iva
puṣyati||34|| na hi māṃsasamaṃ
kiñcidanyaddehabṛhattvakṛt| māṃsādamāṃsaṃ māṃsena sambhṛtatvādviśeṣataḥ||35||
Sa. acintayā-cetasaḥ
śokakāryādyanākulatvena, tathā harṣaṇena-cittatuṣṭyā, tathā
santarpaṇena-āhāraviśeṣādinā bṛṃhaṇena, tathā
svapnaprasaṅgāt-atinidrāsevanena, kṛśaḥ puṣyati-sarvopacitadhātuḥ sampadyate|
ka iva ? varāha eva,-śūkaro yathā| anyebhyaśca puṣṭihetubhyaḥ kṛśaviṣaye
svapna eva pradhāna iti darśayituṃ varāho dṛṣṭāntatvenopanyasto granthakṛtā|
tathā hi-varāhasya svapnamantareṇa na
kaścittathāvidho'bhyavahārādirupalabhyate, yathā'sau puṣṭo'timeduro dṛśyate|
atisthūlātikṛśayośca lakṣaṇaṃ muninā'bhyadhāyi (ca. sū. a. 21|9) -
"medomāṃsātivṛddhatvāccalasphigudarastanaḥ| ayathopaccayotsāho naro'tisthūla
ucyate||" tathā (ca. sū. a. 21|14)- "śuṣkasphigudaragrīvo dhamanījālasantataḥ|
tvagasthiśeṣo'tikṛśaḥ sthūlaparvā naro mataḥ||" iti| māṃsena samamaparaṃ
dehabṛhattvakaraṃ na ca vidyate| sarvabṛhattvakarebhyo
māṃsamatibṛṃhaṇamityarthaḥ| viśeṣeṇa māṃsādamāṃsaṃ dehabṛhattvakṛt| kutaḥ ?
ityāha-māṃsena sambhṛtatvāt,-puṣṭattvāt|
Ā. rā. acintādicatuṣṭayaṃ kārśyasya
pradhānamauṣadhamityāha-acintayeti, svapnaprasaṅhgācceti|
harṣaṇena-priyadarśanādinā| santarpaṇena-sauhityena|
svapnaprasaṅgāt-nidrābhyāsāt| kārśyasya pradhānataramauṣadhamāha-na hītyādi|
kārśayasya pradhānatamamauṣadhamāha-māṃsādetyādi| māṃsādānāṃ-māṃsāsevināṃ
māṃsam, māṃsena sambhṛtatvāt-puṣṭatvāt, viśeṣeto dehabṛhattvakṛt ityanuṣaṅgaḥ|
saṅgrahe tu (sū.a.24)-"atikārśyena nāyāsavarṣaśītoṣnatṛṭkṣudhaḥ|
tṛptihagulmārśovahnimandatāḥ| kṛśaṃ prāyaśca bādhante raktapittānilāmayāḥ|
śuṣkasphigudaragrīvaḥ sthūlaparvā śirātataḥ| ucyate'tikṛśastatra prāgukto
bṛṃhaṇo vidhiḥ|| aśvagandhā vidāryādyo vṛṣyāścauṣadhayo hitāḥ| laṅghanottheṣu
rogeṣu śeṣeṣvapyupakalpayet|| yattadātve samarthaṃ syādyaccābhyāsena puṣṭaye|
sadyaḥkṣīṇo yataḥ sadyobṛṃhaṇenopacīyate|| ciraṃ krameṇa ca kṣīṇastadabhyāsena
tatra ca| bṛṃhaṇaṃ dehamātrāgnimalādīn vīkṣya yojayet||
kramānmāṃsarasāṃstalmāddakalāvaṇikān laghūn| vesavārīkṛtaistadvajjāṅgalaiśca
kṛtākṛtān|| rasāṃstathā ca kṣīrādīṃstarpaṇāṃstarpaṇān punaḥ| yuñjyātkṛśānāṃ
jvariṇāṃ kāsināṃ mūtrakṛcchriṇām|| tṛṣyatāmurdhvavātānāṃ mūḍhamārutavarcasām|
samakṛṣṇāsitātailakṣaudrājyo hi satarpaṇaḥ||
manthastadvatsitākṣaudramadirāsaktuyojitaḥ| phāṇitaṃ saktavaḥ
sarpairdadhimaṇḍo'mlakāñjikam|| tarpaṇaṃ mūtrakṛcchraghnamudāvartaharaṃ param|
manthaḥ kharjūramṛdvīkāvṛkṣāmlāmlikadāḍimaiḥ|| parūṣakaiḥ sāmalakaiḥ
sadyastṛṣṇādirogajit| svāduramlo jalakṛtaḥ sasneho rūkṣa eva vā|| sadyaḥ
santarpaṇo manthaḥ sthairyavarṇabalapradaḥ|" iti|
evaṃ vistareṇa sthūlakṛśayorupakramamuktvā samāsenāha - - - - guru cātarpaṇaṃ
sthūle viparītaṃ hitaṃ kṛśe| yavagodhūmamubhayostadyogyāhitakalpanam||36||
Sa. yadguru yaccāpatarpaṇaṃ,
tatsamāsena sthūle hitaṃ mākṣikaśālūkādi| etāddhi raukṣyānmedaḥ kṣapayati,
gauravācca śīghraṃ jarāṃ na gacchati| yadato viparītaṃ-laghu santarpaṇaṃ ca,
tadatikṛśe hitaṃ śāliṣaṣṭikaiṇeyaśaśalāvakapiñjalādikam| atikṛśasya hyagnirapi
kṛśo bhavati| tasmādyapi tasya gurvannapānauṣadhamupayujyate, tato'gnisādo'sya
jāyate| tathā'sya laghu apatarpaṇamupayujyate, tadbhūyaḥ kārśyāyāsya syāt|
tasmāllaghu santarpaṇaṃ ca yattatkṛśāya hitam| guru cetyatra caśabdāllaghu ca
yadatarpaṇaṃ śyāmākakoradūṣādikaṃ, tathā'nyadapi yanna guru na ca laghu
medoghnaṃ jāgaravyavāyavyāyāmacintādikaṃ, tacca sthūle hitamiti gamyate|
ubhayoḥ-sthūlakṛśayoryavagodhūmaṃ hitam| kimbhūtaṃ yavayogadhūmam ?
ityāha-tadyogyetyādi| tayoḥ-sthūlakṛśayoḥ, yogyā-ucitā, āhitā-kṛtā,
kalpanā-saṃyogasaṃskārādinopayogo'pāyo vā, yasmin yavagodhūme, tadevam| yavāḥ
sthūle hitāḥ, godhūmāḥ kṛśe, ityarthaḥ| 'hitayoge caturthī vaktavyā" ityasya
prāyikatvāt sthūle hitamityatra na caturthī| anye'pi hyevaṃ prayogā dṛśyante|
yathā rudraṭasya (kāvyālaṅkāre a. 5|14 ṭī.) - "sāmājā dhīmatāṃ hitam|" iti|
tathā'syaiva (hṛ. sū. a. 6|29) - "vilepi grāhiṇī hṛdyā tṛṣṇāghnī dīpanī hitā|
vraṇākṣirogasaṃśuddhadurbalasnehapāyinām||" iti|
Ā. rā. sthaulyakārśyayoḥ
saṅkṣepādauṣadhamāha-guru cātarpaṇamityādi, yavagodhūmamityādi| gurutve sati
yadapatarpaṇaṃ tatsthūle hitam| laghutve sati yatsantarpaṇaṃ tatkṛśe hitam|
yavāśca godhūmāśca yavagodhūmam| tadubhayoḥ sthūlakṛśayoḥ krameṇa hitam| tacca
taducitakṛtakalpanam| yathā,-sthūle tailatakrādisiddhā bhakṣyāḥ kṛśe
vrutakṣīrādisiddhāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 24) -"sthaulyakārśye prakṛtyā'pi
syātāṃ tatrāpyayaṃ vidhiḥ| satatavyādhitatayā sadā yojyo vibhajya ca||
mātrādiyukte seveta yastu laṅghanabṛṃhaṇe| samadhātvagnideho'sau
siṃhasaṃhanano bhavet|| dṛḍhendriyabalatvācca na dvandvairabhibhūyate|" iti|
nanu, atīsārajvaragulmādīnāmanekarūpatvādanantā evopakramāḥ prāptāḥ|
tatkathamuktam ? "upakramyasya hi dvitvāddhidhaivopakramo mataḥ| " iti| ata
āha - - - - doṣagatyā'tiricyante grāhibhedyādibhedataḥ| upakramā na te
dvitvādbhinnā api gadā iva|37| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne dvividhopakramaṇīyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ|14|
Sa. doṣāṇāṃ-pṛthagrūpāṇāṃ
saṃsargasannipātāditaratamabhedenā''nantyaṃ yātānāṃ yā gatiḥ, tathā teṣāmeva
sthānavṛddhikṣayalakṣaṇā yā gatiḥ, tathā tiryagūrdhvādholakṣaṇā yā gatiḥ,
tathā śākhākoṣṭhāsthisandhilakṣaṇā ca yā gatiḥ, tayā| atiricyante-bahavo
bhavantyupakramāḥ| katham ? ityāha-grāhibhedyādibhedataḥ,-grāhī ca bhedī ca
grāhibhedinau, tāvādī yeṣāṃ-rogānurodhānnānāvidhānāmupakramāṇāṃ, te
grāhibhedyādayaḥ, teṣāṃ bhedo-viśeṣo, grāhibhedyādibhedaḥ, tasmāt|
yadyapyatiricyante-anantāḥ sampadyante, tathā'pi
dvitvāt-santarpaṇāpatarpaṇarūpāt, na te'tiricyante|
santarpaṇarūpatvamapatarpaṇarūpatvaṃ vā varjayitvā na teṣāmupakramāṇāṃ
rūpāntaraṃ sambhavatītyarthaḥ| kathamiva nātiricyante? ityāha-bhinnā api gadā
iva| yathā,-vātādidoṣavaśānnānāvidhā api jvarādayo bṛṃhaṇalaṅghanasādhyatvaṃ
[sāmatvaṃ nirāmatvaṃ vā ] nātivartante, yathopakramā apīti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dvividhopakramaṇīyādhyāyaścaturdaśaḥ
samāptaḥ|| 14||
Ā. rā. "snehanaṃ rūkṣaṇaṃ karma" (ślo.
3) ityādinā sarvopakramāṇāṃ pṛthaktve'pyupakramadvaye'ntarbhāva uktaḥ| idānīṃ
teṣāṃ pṛthaktvameva kutaḥ? ityata āha-doṣagatveti|
doṣagatyā-ddoṣaśa(sa)raṇatvena, yathā yathā doṣā bhidyante tathā tathopakramā
bhidyante| yathā,-atipravṛtte grāhī, apravṛtte bhedī, dāhe śītaḥ, śīte uṣṇaḥ,
ityādi| pṛthaktve hetuścetpṛthaktvamevāstu, netyāha-na te dvitvāditi|
dvitvāñcātiricyante-bṛṃhaṇatvaṃ laṅghanatvaṃ vā sāmānyaṃ na tyajanti|
yathā,-nānāvidhā api gadāḥ sāmatvaṃ nirāmatvaṃ vā| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vdyupakramaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||
14||