Sa. dvividhopakramaṇīyādhyāyādanantaraṃ
śodhanādigaṇasaṅhgrahādhyāyārambhaḥ| yato doṣopakramaṇīye dvividhopakramaṇīye
ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ | te ca madanamadhukādibheṣajāśrayāḥ, atastāni
śodhanādyupayogīni sarvopakramādhikārīṇi sañjighṛkṣuradhyāyamimamārebhe-
yato doṣopakramaṇīye dvividhopakramaṇīye ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ, te
ca madanamadhukādibheṣajāśrayāḥ, atastāni śodhanādyupayogīni
sarvopakramādhikārīṇi sañjighṛkṣuradhyāyamimamārebhe - - - -
athātaḥśodhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. śodhanaṃ-śodhanarūpo dravyagaṇaḥ,
ādiryeṣāṃ ta evam| ādi śabdena vātaharādigaṇaparigrahaḥ| teṣāṃ saṅgraho
yasminnadhyāye sa śodhanādigaṇasaṅgrahaḥ, taṃ
śodhanādigaṇasaṅgrahasaṃjñamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| gaṇaḥ-samūhaḥ| vikṣiptānāṃ
padārthānāmekatra rāśīkaraṇaṃ-saṅgrahaḥ| tatra śodhanagaṇasya
sarvadoṣavijayitvena prādhānyāt pūrvamupanyāsaḥ|
Ā. rā. śodhanādigaṇīmadhyāyaṃ vykhyātuṃ
pratijānī-atheti|
śodhanaṃ caturvidham,- vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanadravyabhedena|
tatrāpi vamanasyauṣadhagaṇaṃ tāvatpūrvaṃ vakti - - - -
madanamadhukalambānimbabimbīviśālā- trapusakuṭajamūrvādevadālīkṛmighnam|
viduladahanacitrāḥ kośavatyau karañjaḥ
kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśrchardanāni||1||
Sa. madanaṃ-rāṭhaḥ|
madhukaṃ-madhuyaṣṭikā| lambā-tumbī dīrghatiktā'lābusaṃjñā| nimbaḥ-picamandaḥ|
bimbī-gohlā, oṣṭhopamaphalasaṃjñā| viśālā-indravāruṇī| trapusaṃ-tiktatrapusaṃ
vredyam, tasya vamanayogyatvāt| kuṭajaṃ-vatsakam| mūrvā-pīluparṇī|
devadālī-garāgarī| kṛmighnaṃ-viḍaṅgam| vidulo-jalavetasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ|
citrā-mūṣikaparṇī| kośavatyau-ghaṇṭālike, ekā dhāmārgavo dvitīyā rājakośātakī|
karañjo-naktamālaḥ| kaṇā-kṛṣṇā| lavaṇaṃ-saindhavam| vacā-golomī| elā-truṭīḥ|
sarṣapo-rakṣoghnaḥ| etāni madanādīni chardanāni-chardikarāṇi|
"vasumuniviratiścenmālinī nau mayoḥ yaḥ|" atra ca
madanaviśālātrapusakuṭajaviḍaṅgailāsarṣapāṇāṃ phalāni vamanakranti|
madhukavidulacitrakadantīvacānāṃ tu mūlāni| rodhrasuvarṇakṣīrīkampillānāṃ
tvacaḥ| śeṣāṇāṃ phalapatrapuṣpāṇi veditavyānīti|
Ā. rā. śodhanādidravyagaṇaḥ| tatra
vamanagaṇamāhamadanamadhuketyādi| madano-gelaḥ| madhukaṃ-yaṣṭīmadhu|
lambākaṭutumbī| nimbaḥ-picumandaḥ| bimbī-kaṭutuṇḍikerī|viśālā-indravāruṇī|
trapusaṃ-kaṭuvālukam| kuṭajo-vatsakaḥ| mūrvā-madhurasā| devadālī-jīmūtakaḥ|
kṛmindhaṃ-viṅgagaṃ| tidulo-vetasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ| citrācitrāḍikā
kaṭupaṭolaphalaṃ patrakaṃ ca| kośavatyau-kaṭukośātakī rājakośātakī ca|
karañjo-naktamālaḥ| kaṇāpippalī| lavaṇaṃ-saindhavam| vacā-ugrā| elā-truṭiḥ|
sarṣapo-rakṣondhaḥ| chardanānīti vamanāni| bahuvacanaṃ guṇabahutvārtham| tena
vamanādidravyāṇāṃ yasya kasyacit trikacatuṣkapañcakādeḥ prayojakatvam| uktaṃ
ca suśrutena (sū. a. 37/34|-"samastaṃ vargamardhaṃ vā yathālābhamathāpi vā|
prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu||" iti| upalakṣaṇaṃ cedam| ata
eva saṅgrahakāro'dhikamadhīte (sū. a. 14)-
"madanajīmūtekṣvākukośātakīdvayaphalapuṣpapatrāṇi|
kuṭajakarañjatrapusasarṣapapippalīviḍaṅgailāpratyakpuṣpīhareṇupṛthvīkākustumbarīprapunnaṭānāṃ
phalāni śāradāni ca hastiparṇyāḥ|
kovidārakarbudārāriṣṭāśvvagandhānīpavidulabimbībandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpīsadpuṣpīvacācitrācitrakamṛgairvārukendravāruṇīsuṣavīcaturaṅgulasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalīśārṅgeṣṭāmadhukamūrvāsatpaparṇasomavalkadvīpiśigrusumanassaumanasyāyavāvīvṛścīvapunarnavāmahāsahākṣudrasahesakṣukāṇḍakatakapippalīmūlacavikānaladośīrahīberamūlāni|
śālmalīśālmalukābhadraparṇyairāvaṇyupodakauddālakadhanvanarasāñjanarājādanopacitrāgopaśṛṅgāṭikāpicchāḥ|
priyaṅgupuṣpam| tālīsapatram| haridrāśṛṅgaberakandau| madhūkadāruharidrāsārau|
tagaraguḍūcīmadhuphāṇitakṣīrakṣāralavaṇāni ceti vamanopayogīni|" iti|
nikumbhakumbhatriphalāgavākṣī- srukśaṅkhinīnīlinitilvakāni|
śamyākakampillakahemadugdhā dugdhaṃ ca mūtraṃ ca virecanāni||2||
Sa. nikumbho-dantī| kumbhaḥ-trivṛt|
triphalā-varā| gavākṣī-viśālā, dvitīyendravāruṇī| sruk-guḍā|
śaṅkhinī-yavatiktā| nīlinī-nīlapuṣpā, bhāravāhīsaṃjñā| tilvako-rodhraḥ|
śamyākaḥ-karṇikāraḥ| kampillako-rañjanakaḥ| hemadugdhā-kanakakṣīrī|
dugdhaṃ-kṣīram| mūtraṃ-prasiddham| nikumbhādīnyetāni virecanāni|
upajātirvṛttam|
Ā. rā.
virecanagaṇamāha-nikuṃbhakumbheti| nikumbhodantī| kumbhaḥ-trivṛt|
triphalā-prasiddhā| gavākṣī-śvetapuṣpendravāruṇī| snuk-snuhī|
śaṅkinīsaddaśāśvetapuṣpā| nīlinī-kālāñjanikā| nilvako-rodhraḥ|
śamyākaḥ-āragvadhaḥ| kampillo-raktāṅgaḥ| hemadugdā-hemāvatī kaṅkuṣṭhaprakṛtiḥ|
saṅgrahe tvadhikamuktam (sū. a. 14) -
"trivṛcchyāmādantīdravantīśaṅkhinīsatpalājagandhājaśṛṅgīvacāgavākṣīchagalāntrīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīhvasvapañcamūlavṛścīvapunarnavāpalaṅkaṣāvāstukaśākasālamūlāni|
tilvakaramyakakampillakapāṭalītvacaḥ|
triphalapīlupriyālabakulabadarakarkandhukāsmaryaparūṣakadrākṣānīlinīklītanakakṣīrakodakīryāviṭuṅgapūgapañcaḥṅgulaphalāni,
caturaṅgulaphalapatrāṇi| pūtīkatvakphalapatrāṇi| pūtikatvakphalapatrāṇi|
mahāvṛkṣasatpaparṇajyotiṣmatīkṣīrāṇi| kṣīramastumadyadhānyāmlūtrāṇi ceti
virecanopayogīni| kośātakīdevadālīsapalākārapellikāsvarasā arkakṣīramuṣṇodakaṃ
cetyubhayātmakāni|" iti|
madanakuṭajakuṣṭhadevadālī- madhukavacādaśamūladārurāsnāḥ|
yavamiśikṛtavedhanaṃ kulatthā madhu lavaṇaṃ trivṛtā nirūhaṇāni||3||
Sa. madanaṃ-madanaphalam|
kuṭajaṃ-vatsakatvak| kuṣṭhaṃ-gadanāma| dāru-devadāruḥ| rāsnā-yuktarasā|
miśiḥ-śatapuṣpā| kṛtavedhanaṃ-dhāmārgavaḥ| kulatthāḥ-prasiddhāḥ| etāni
nirūhaṇāni-nirūhaṇasādhanāni| "bhavati jagati nau tataḥ parau ryau
najasahitairjaragaiśca puṣpitāgrā|"
Ā. rā. nirūhagaṇamāha-madanetyādi|
kuṣṭhaṃ-pākalam| daśamūlaṃ-mahadrhasve pañcamūle| dāru-devadāru|
rāstrā-prasiddhā| yavaḥ-tīkṣṇaśūkaḥ| miśiḥ-śatapuṣpā|
kṛtavedhanaṃ-kaṭukośātakī| kulatthaḥ-śimbīdhānyaviśeṣaḥ| madhu-mākṣikam|
saṅgrahe tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "bastiṣu tu teṣu teṣvavasthāntareṣu
yānyupayujyante dravyāṇi, tānyasaṅkhayeyatvānnopadiśyante| rasaskandhebhya eva
yathādoṣaṃ yathāvasthaṃ ca vibhajet| sarveṣu prāyo
madanakuṭajajīmūtakekṣvākukotrivṛdvacāyaṣṭyādvakuṣṭharāsnāpunarnavākaṭatṛṇamūlāni,
saraladevadāruhapuṣahiṅgurasāñjanadayoṣapatrailāmṛtāyavakolakulatyā
guḍalavaṇamastudhānyāmlamūtrasnahakṣīrakṣaudrāṇi ceti||" iti|
vellāpāmārgavyoṣadārvīsurālā bījaṃ śairīṣaṃ bārhataṃ śaigravaṃ ca| sāro
mādhūkaḥ saindhavaṃ tārkṣyaśailaṃ truṭyau pṛthvīkā śodhayantyuttamāṅgam||4||
Sa. vellaṃ-viḍaṅgam|
apāmārgaḥ-pratyukpuṣpī| vyoṣaṃ-trikaṭukam| dārvī-pītadruḥ|
surālā-śreṣṭhasarjarasaḥ| śairīśaṃ-śirīṣabījam| bārhataṃ-bṛhatībījam|
śaigravaṃ-śigrubījam| sāro mādhūko-madhūkapuṣpasāraḥ| saindhavaṃ-sindhūttham|
tārkṣyaśailaṃ-śuṣkarasāñjanam| truṭyau-sūkṣmailā sthūlailā ca|
pṛthvīkā-hiṅgupatrī| etānyuttamāṅgaṃ śodhayanti,- mūrdhavirecanānītyarthaḥ|
"mau yau pañcāśvairvaiśvadevīti nāmnā|"
Ā. rā. nāvanagaṇamāha-vellāpāmārgeti|
surālāśreṣṭhaḥ sarjarasaḥ| śiriṣabṛhatīśigraṇāṃ bījam| madhukasyasāraḥ|
tārkṣyaśailaṃ-rasāñjanam| truṭyau-elādvayam| pṛṣvīkā-bāṣpikā| saṅgrahe
tvadhikamuktam (sū. a. 14) -
"apāmārgaviḍaṅgamaricapippalīśirīṣabilvājājyajanodāvārtākapūthvīkailāhareṇuphalāni|
tālīsatamatarkārīharītakavargapatrāṇi| sarṣapaphalapatrāṇi|
śigruphalapatratvajaḥ| haridrāmūlakalaśunanāgarakandapatrāṇi| ativiṣākandā|
kuṣṭhathacābhārṅīśvetākiṇihīnāgantījyotiṣmatīgavākṣīvayasyāvṛścikālībimbīkarañjamūlāni|
arkālarkapuṣpamūlāni| rodhramadanasatpaparṇanimbīkarañjamūlāni|
muraṅgīmātuluṅgīlavaṅgāppuṣpaṇi|
agurusuradārusaralaśalukījiṅgiṇyaśanarasāñjanahiṅgulākṣāniryāsāḥ|
śālatālamadhūkadārvīsārāḥ| tejasvinīmeṣaśṛṅgīvarāṅgedībṛhatīdvayatvacaḥ|
rājādatamajjā|kṣaudralavaṇamadyāni, gavādiśakṛnmūtrapittāni, evavudhāni
cendriyopaśamanīyānyanyānyapi| tathā snehāḥ kṣīraṃ raktaṃ māṃsaraso
dhānyarasastoyamiti śirovirecanopayogīni| madhukapadmakamañjiṣṭhāsārivāmustā
punnāganāgakeśarailavālukasuvarṇatvaktmālapatrapṛthvīkāhareṇulākṣāśatapuṣpāśalukīśakarādamanakramakbakanpyagrodhodumbaṃrāśvatścaplakṣarodhratvakpadmotpalāni
sarvagandhadgamyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāniprāyogikadhūmopayogīni|
aguruguliśallakīśaileyakanaladahrīverareṇūśīramustadhyāmakavarāṅgaśrīveṣṭakasyauṇeyakaparipelaivailavālukakandurukasarjarasayaṣṭhyāṅkaphalasārasnaihidhūmopayogīni|
śirovireladravyāṇi gandhadravyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāni
prāyogikadhūmopayogīni|
agurugugguliśallakīśaileyakanaladahnīvereṇūśīramustadhyāmakārāṅgaścīveṣṭakasyauṇeyakaparilaivailavālukakandurukasarjarasayaṣṭhyāṅkaphalasārasnehamadhūcchiṣṭabilvaphalamajjatilayavamāṣakuṅkurāni
medomajjavasāsarpīṣi ca snaihikadhūmopayogīni| śirovirekadravyāṇi
gandhadravyāṇi ca tīkṣṇani manohvā haritālaṃ ceti tīkṣṇadhūmopayogīni|" iti|
bhadradāru nataṃ kuṣṭhaṃ daśamūlaṃ balādvayam| vāyuṃ vīratarādiśca
vidāryādiśca nāśayet||5||
Sa. bhadrādāru-kilimam| nataṃ-tagaram|
kuṣṭhaṃ-gadaḥ| daśamūlaṃ=dvipañcamūlam| balādvayaṃ-balā'tibalā ca| etāni
bhadradārvādīni, ca-aparaṃ, vakṣyamāṇo vīratarādirvidāryādiśca gaṇo vāyuṃ
nāśayati|
Ā. rā. vātandhagaṇamāha-bhadradāru
natamisyādi| bhadradāru-devadāru| nataṃ-tagaram|
vīratarādividāryādī-vakṣyagāṇau gaśrau| tayoryāni punaruktāni tāni dviguṇaṃ
yojyāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14) -
"bhadradārukuṣṭhatagaravaruṇabalātialārtagalakacchurābāṅkīkakuberākṣivatsādanyarkālarkakiṃśukakatakabhārṅgīkārpāsīvṛścikātstrīpattūraprabhṛtīni
vidāryādirvarvakṣyamāṣagaṇo vīrasarādistṛṇālyavarjyāni ṣaṭ pañcamūlāni ceti
vāaśamanāni||" iti|
dūrvā'nantā nimbavāsā''tmaguptā gundrā'bhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ| nyagrodhādiḥ
padmakādiḥ sthire dve padmaṃ vanyaṃ sārivādiśca pittam||6||
Sa. dūrvā-śādvalam| anantā-yavāsakaḥ|
nimbaḥ-prasiddhaḥ| vāsā-āṭarūṣakaḥ| ātmaguptā-kapikacchūḥ| gundrā-padaerakaḥ|
abhīruḥ-śatāvarī| śītapākī-śikhaṇḍikā kākaṇantikābhedaḥ| priyaṅguḥ-śyāmā| eṣa
dūrvādirgaṇaḥ, tathā vakṣyamāṇo nyagrodhādiḥ padmakādiśca gaṇaḥ, tathā
śāliparṇīpṛśniparṇyau, tathā padmaṃ-jalajam, vanyaṃ-kuṭannaṭam, tathā
sāvādiśca gaṇaḥ, ete pittaṃ nāśayanti| "mtau tau gau cecchālinī vedalokeḥ|"
Ā. rā. pittandhagaṇamāha-dūrvetyādi|
anantā-durālabhā| gundrā-erakā śītapākī-guñjā|sthire dve-śāliparṇī
dayo-vakṣyamāṇā gaṇāṃḥ| atrāpi punaruktāni dviguṇāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14)
-
"dūrvānantāmocarasamañjiṣṭhāparipelavakālākālīyakakadalīkandalīpayasyātmagutpānārukelakharjūradrākṣāvidārībadarībalānāgabalānāgabalānāgapuṣpāśatāvarīśīyapākyodanapākīdhavanvanasyandanakhadirakadarapriyālatālaśāasarjatiniśāśvakarṇagundrāvānīrapadmāpadmakapadmabījamṛṇālakumudanali
nasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatraśevālaka~hnārotpalakākolyutpalikāśālūkaśṛṅgāṭakakaserukakrauñcādanaprabhṛtīni
śītavīryāṇi| sārivādiḥ padmakādiḥ
paṭoādirnyagrodhādirdāhaharomahākaṣāyaratṛṇapañcamūlaṃ ceti pittaśamanāni||"
iti|
āragvadhādirarkādirmuṣkakādyo'sanādikaḥ| surasādiḥ
samustādirvatsakādirbalāsajit||7||
Sa. āragvadhādyādayo gaṇāḥ saptaite
balāsaṃ-śleṣmaṇaṃ jayanti|
Ā. rā.
śleṣmandhagaṇamāha-āragvadhādiriti| ete satpagaṇā vakṣyamāṇāḥ| atāpi punaktāni
dviguṇāni| saṅgrahe tu (sū. a. 14) -
"śītaśivaśatapuṣpāsaralasuradārurāsneṅgrudīsātalasumanaḥkākādanīlāṅgalikāhastikarṇamuñjātalāmajjakaprabhṛtīnyāragvādhādirasanādirarkādiḥ
surasādirmuṣkakādirvatsakādirmustādiḥ śītandho mahākaṣāyo
vallīkaṇṭakapañcamūle ceti śleṣmapraśamanānīti||" iti|
jīvanti kākolyau mede dve mudgamāṣaparṇyau ca| ṝṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti
gaṇo jīvanīyākhyaḥ||8||
Sa. jīvantyādirgaṇo jīvanīyasaṃjñaḥ|
udāharaṇamātraṃ cedam| dhīmatā svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu
sādhāraṇaguṇānālocya kṣīrekṣudrākṣākṣoḍavidārikandādiṣu (ṣvapi) tadguṇeṣu
jīvanīyāditvamavadhārayituṃ yuktamiti| jīvantī-jīvavarddhanī| kākolyau dve-ekā
kākolī kevaḍīsaṃjñā, anyā kṣīrakākolī payasvinīsaṃjñā| dve mede-ekā medā
maṇicchidrāsaṃjñā, anyā mahāmedā vṛkṣaruhāsaṃjñā| mudgaparṇyādīnāṃ nāmāni
prāguktānīti| "hyantāntarādigurubhiḥ sodadhilaiḥ saptabhirgaṇairguruṇā|
āryārdhe nātrāyuji jaḥ ṣaṣṭho'yaṃ nalaghukau vā|"
Ā. rā. atha mahākaśāyāḥ| tatra
jīvanīyagaṇamāhajīvantītyādi| saṅgrahe tu (sū. a. 14) -
"ānamtyādauṣadhānāmāmayānāṃ cānantā eva kaṣāyāḥ| yetu sutarāṣadhānāmāmayānāṃ
cānantā eva kaśāyāḥ| ye tu sutarāmupayogavantaḥ prakarṣavartino vā te
jīvanīyādisaṃjñāḥ| pratyekaṃ daśakaṣāyasaṃyogāt pañcacatvāriṃśanmahākaṣāyā
vakṣyante| tatpratipatyartham| śakyaṃ hi buddhimadbhiḥ svādusnigdhaśītādīn
jīvantyādiṣu sādhāraṇān dunānānālocya
kṣīrekṣukṣaudradrākṣākṣoḍavidārikandādiṣvapi tadguṇeṣu
jīvanīyāditvamavadhārayitum| yathoktānusaraṇameva śreyo mandabuddheriti|
vyāstāśca te catvāri śatāni pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyeva| yadyapi ca
tāni tānyeva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kāṣāyeṣu, tathā'pi nasaṃjñāvirodhaḥ|
ekasyāpi bahukāryanirvanāt| tatralavaṇavarjyāḥ pañca rasāḥ kalpanāyāṃ kaṣāyā
ityucyante, tadyonitvāt| lavaṇe tu niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ,
pṛthadupayogopakārarahitatvācca nairarthakyamiti| bhavanti cātra| jīvantī
kākolyau dve mede mudgamāṣaparṇyau ca| kraṣabhakajīvakamadhukaṃ ceti gaṇo
jīvanīyāākhyaḥ|| 1|| vāṭhyā balā payasyā kākolyāvṛṣabhavājigandhe ca|
kṣīriṇirājakṣavake bhāradvājī ca bṛhaṇīyo'yam|| 2|| vāṭhyā-atibalā|
payasyā-kraṣyagandhā, vidārī kṣīravidārī [ vā ]| kṣīriṇī-śrīparṇī|
rājakṣavakaṃ-digdhikā| bhāradvājī-vanakārpāsī| haimavatī viribilvaṃ mustā
kuṣṭhaṃ vacā haridre ca| citrakakaṭukātiviṣā vargo'yaṃ lekhanīyākhyaḥ|| 3||
haimavatī-śvevatī-śvetavacā| arkairaṇḍau citrā
citrakaciribilvaśaṅkhinīsaralāḥ| hemakṣīrī kaṭukā vahnimukhī bhedanīyāni|| 4||
citrā-dantī| saralā-trivṛt| vahnimukhī-lāṅgalī|
madhumadhukapṛśrniparṇīkaṭphalarodhrapriyaṅgudhātakyaḥ| ambaṣṭhakī samaṅgā
mocarasaśceti sandhānam|| 5|| ambaśṭhakī-mācikā|
huṅgumaricāmlavetasadīpyakabhallātakāsthisaṃyogāt| vargaḥ sapañcakolo nidriṣṭo
dipanīyo'yam|| 6|| endryatirasā payasyā kraṣyaproktāsthirā balā'tibalā| iti
balyo daśako'yaṃ hayagandhā rohiṇī kraṣabhī|| 7|| aindrī-indravāruṇī|
atirasā-mūrvā| kraṣyaprokta-śatāvarī| rohiṇī-śrīparṇī| kraṣamīkapikacchūḥ|
candanatuṅgapayasyāsitālatāmachukapadmokoṣīram| varṇyo gaṇo'yamidito
mañciṣṭhāsārivāsahitaḥ|| 8|| tuṅgakiñjalkam| sitā-śveradūrvā| latā-priyaṅguḥ|
haṃsapadībṛhatīdvayamṛdvīkāsārivekṣumūlāni| kaiḍaryamadhukakṛṣṇāḥ savidāryaḥ
kaṇṭhajananāni|| 9|| kaiḍaryaḥ-kaṭphalaḥ| vṛkṣāmlabadaradāḍisāmlavetasaṃ
vargam|| 10|| kuvalaṃ-kolam| nāgaracavikācitrakaciḍaṅgamūrvāmṛtāvacāmistāḥ|
sahapippalīpaṭolāstṛtpindho'yaṃ gaṇaḥ prathitaḥ|| 11||
kuṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ| anvayavāsaṃ pathyā
dāruharidrā gaṇo'rśondhaḥ|| 12||
svadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsatpaparṇakaravīrāḥ|
kuṣṭhandhāścaturaṅgulaviḍaṅgajāīpravālāśca|| 13||
naladakṛtamālacandanasarṣapadhananimbakuṭajamadhukāni| kaṇḍūṃ dāruharidrā
sanaktamālāni nindhānti|| 14|| naladaṃmāṃsī| kṛtamālaḥ-āragvadhaḥ|
akṣīvamaricakembukaviḍaṅgakāṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ| ndhanti kṛmīn
śvadaṃṣṭrāvṛṣākhuparṇyastathā na cirāt|| 15|| akṣīvaḥ-śigruḥ|
kāṇḍīraḥ-ugrkāṇḍaḥ| mañjiṣṭhāśleṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālinyaḥ|
sailācandanakatakāḥ sasinduvārā viṣaṃ śranti|| 16|| suvāhā-gandhanākulī|
pālindī-trivṛtā| śālikṛjñakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhekṣubālikekśūṇām|
tadvadgundrorakaṭayormūlamalaṃ stanyajamanāya|| 17|| ikṣubālikā-hvasvekṣuḥ|
pāṭhānāgarasuratarughanāmṛtāsārivendrayavamūrvāḥ| kaṭukākirātatiktaṃ vargo'yaṃ
stanyaśuddhikaraḥ|| 18|| medākākolīdrayavṛkṣaruhājīvakarhabhakuliṅgāḥ|
śukrajanano gaṇo'yaṃ sahajanilāśūrpaparṇībhiḥ|| 19|| kuliṅgā-karkaṭaśṛṅgī|
jaṭilā-utraṭhā| kuṣṭailavālukakṭphalakāṇḍekṣusamumraphenakośīraiḥ|
vasukekṣivakśurakaīḥ śukraṃ śudhyetsakadambaniryāsaiḥ||20||
kāṇḍekṣuḥkāśaḥ| vasukaḥ-buktaḥ| ikṣurakaḥ-kokilākṣaḥ|
drākṣākākolīdvayamadhuparṇīmahukajīvakavidāryaḥ| snehopagāḥ
samedājīvantīśāliparṇīkāḥ|| 21||
saubhāñjanakapunarnavavṛścīvakulatthamāṣabadarāṇi| svedopagāni
vidyātsayavatilārkorubūkāṇi|| 22||
lājāmlabadaradāḍimayavaśaṣṭikamātuluṅgasvyāni| jambāmrapallavāni ca
daminigrahaṇāni mṛstrā ca|| 23||
nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ|
mīnimbadhanapaṭolīkustumbaryastṛṣaṃ ndhanti|| 24||
bṛhatīdvayavṛkṣaruṭāplaṣkaramūlāmayākaṇāśṛṅgyaḥ| hidhmāṃ nindhanti śaṭhī
durālamā badarabījaṃ ca|| 24|| śyāmā'vantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmokeśaraṃ
rodhram| dhātakikusumasamaṅgā mocerasāmrāsthibiṅgahapām|| 26|| syāmā-priyaṅgu|
anantā-dhanvayāsakaḥ| padmā-padmacāriṇī|
jambūśallakimadhukaṃnīlotpalakacchurātilatryāhvam| bhṛṣṭā ca mṛt payasyā
saśālmalī vuṅgirajanāni|| 27|| kacchurā-dhanvayāsakaḥ| śryahvaḥ- śrīveṣṭakaḥ|
jagbvamrodumvaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam| mallātasomavalkaṃ
mūtragrahaṇāya nirdiṣṭam|| 28||
ka,alamalimakumudamadhukasaugandhikadhātakīlatākusumam| mūtraṃ nayati virāgaṃ
sotpalaśatapatrapiṇḍarīkaṃ ca|| 29|| madhukadhātakīlatākusumemyo'nyāni
padmāni| latā-priyaṅgu| kamalaṃ-mrivarṇam, nalinaṃ-raktam, śatapatraṃ-nīlam,
puṇḍarīkaṃ-śvetam, tāni divā vikasanti| kumudaṃ-śvetam, satpalaṃ-nīlam, te ca
rātrau| saugandhikaṃ sandhyāyām|
sṛkṣātalīśvaṃdadrādrabhautkaṭacasukavaśirakuśakāśāḥ| mūtraṃ
virecareyeyurgundrā pāśāṇamedaśca|| 30|| vaśiraḥ-karipippalī|
ndrāhyānmalakapunarnabavṛdurālabhābhayākṛṣṇāḥ| kāsaṃ ndhani saśaṅgī tāmalakī
kaṇṭakārī ca|| 31|| caṇḍāmlavetasaśaṭhītāmalīsurasahiṅgujīvantyaḥ|
puṣkaramūlailāguru vargo'yaṃ śvāsaśamanāya|| 32||
drākṣāpīluparūṣakamañjiṣṭhāsārivāsutāpalāḥ|| triphalā veti gaṇo'yaṃ
jvarasaṃśamanāya nirdiṣṭaḥ|| 33||
dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikekṣubadarāṇi| amakāśanani
vidyāddākṣākharjūrasahitāni|| 34|| padmakalājośīraṃ
madhutpalasārivāsitodīcyam| kāśmaryaphalaṃ svandranameṣa gaṇo dāhahā proktaḥ||
35|| natanāgarāguruvanādhānyakasūtīkapimpalīvyādhyaḥ| śītaṃ
śamayantyacirācchthotākaḥ sāgnimanthaśca|| 36|| bhūtīkaṃ-kaṭtṛṇam|
tindukapiyālabījakasaptacchadakhadarabadarāṇi| ahimāravāālikagau
kakubhaścodardaśamanāni|| 37|| kākolyelā sevyaṃ nidrigdhike śāḷipṛśrniparṇyau
ca| ndhantyaṅgamardamacirāstandanamadhukorubūkaṃ ca|| 38||
dīpyakāmaricājājīgaṇḍīraṃ sālagandhamatha śūlam| śamayati sapañjakolaṃ, śophaṃ
daśam slamādyaṃ ca|| 39|| 40||
madhumadhikalājagairikaphalinīmocarasamṛtkāpālāni| saṃsthāpayanti ridhiraṃ
rudhiraṃ ca śarkaraṃ rodhram|| 41|| mṛtkapālaṃ-karparam| rudhiraṃ-kuṅkumam|
śailailāvālukaṭphalamocarasāśokapadmakaśirīṣam| sthāpayati vedanāmatha
sahatuṅgakadambavidulaṃ ca|| 42|| vidulo-vetasaḥ|
kaiḍaryahiṅgucorakapaṅkaṣāśokarohiṇivayaḥsthāḥ| pūtyarimedo
jaṭilāgolomivacāśca saṃjñādāḥ|| 43|| palaṅkaṣā-gugguluḥ| aśokarohiṇī-kaṭukā|
vayaḥsthā-harītakī| pūyarimedo-durgandho'himārakaḥ| jaṭilā-māṃsī| dūrvā|
aindrī dūrvā'modhā viṣvaksenā'vyāthā śivā'riṣṭā| brāhyī savāṭhyapuṣpī-atibalā|
śatavīryā-śatavarī| amṛtā pathyā dhātrī jīvantī śreyasī sthirā yuktā|
maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ|| 45|| śreyasī-pāṭhā|
yuktā-rāsnā| iti nānāvidhavyādhividhātārthamudāhṛtāḥ| yogā rogāturavaśāt
kalpayetān yathāyatham||" iti|
vidāripañcāṅgulavṛścikālī- vṛścīvadevāhvayaśūrpaparṇyaḥ| kaṇḍūkarī
jīvanahrasvasaṃjñe dve pañcake gopasutā tripādī||9||
vidāryādirayaṃ hṛdyo brūṃhaṇo vātapittahā| śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsaharo
gaṇaḥ||10||
Sa. vidārī-vṛṣyakandā|
pañcāṅgulaḥ-eraṇḍaḥ| vṛścikālī-uṣṭradhūmakā meṣaśṛuṅgī vā|
vṛścīvaḥ-kṣudravarṣābhūḥ| devāhvayaḥ-suradāru| [devādvayeti pāṭhe ekā sahadevā
dvitīyā viśvadevā ceti devādvayam| ] śūrparṇyau-mudgaparṇī māṣaparṇī ca|
kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanetyādi| "abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smṛtam|
jīvanākhyam" (hṛ. sū. a. 6|170) iti jīvanasaṃjñaṃ pañcamūlam| bṛhatī
kaṇṭakārikā śāliparṇī pṛśniparṇī gokṣurakamiti hrasvasaṃjñaṃ pañcamūlam|
gopasutā-sārivā| tripādi-haṃsapādī kīṭamārikākhyā| eṣa vidāryādigaṇo bṛṃhaṇo
vātapittaghnaḥ śoṣādiharaśca| upajātirvṛttam|
Ā. rā. athavidāryādiprabhṛtayaḥ| tatra
vidāryādigaṇamāha-vidārīti| vṛścikālī-vṛścikālī-vṛścikapatrā|
vṛścivaḥ-punarnavā| devādvayaṃ-sahadevā viśvadevā ca| śūrpaparṇyau-mudraparṇī
māṣaparṇī ca| kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanaṃ hasvaṃ ca pañcamūlaṃ-prāguktam|
dopasutā-sārivā| tropādī-haṃsapādī| ayaṃ vidāryādigaṇo hṛdyarvādiguṇaḥ|
śoṣo-rājayakṣmā| ūrdhvaḥ-udavartaḥ|
sārivośīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam| yaṣṭī parūṣakaṃ hanti
dāhapittāsratṛḍjvarān||11||
Sa. sārivā-kṛṣṇavallī| uśīraṃ-vīrataru
(ram)| kāśmaryaḥ-sarvatobhadrā| madhūko-guḍapuṣpakaḥ| śiśiradvayaṃ-ekaṃ
sitacandanaṃ malayajasaṃjñamanyadraktacandanasaṃjñam| yaṣṭī-klītakasaṃjñam|
parūṣakaṃ-mṛduphalam| sārivādirayaṃ dāhādīn hanti|
Ā. rā. sārivādigaṇamāha-sāriveti|
śiśiradvayaṃ śvetapītacandane|
padmakapuṇḍrau vṛddhitugardydhaḥ śṛṅgyamṛtā daśa jīvanasaṃjñāḥ| stanyakarā
ghnantīraṇapittaṃ prīṇanajīvanabṛṃhaṇavṛṣyāḥ||12||
Sa. padmakaṃ-hemapadmam|
puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| vṛddhiḥ-mahāśrāvaṇī| tugā-tugākṣīrī| ṛddhiḥ-śrāvaṇī|
śṛuṅgī-kulīraśṛuṅgī| amṛtā-chinnaruhā| daśa jīvanasaṃjñāḥ-jīvantyādigaṇoktāḥ|
ete padmakādayaḥ stanyahetavaḥ, tathā vātapittaṃ ghnanti, tathā
prīṇanādiguṇayuktāḥ| "aṣṭābhyo bhadgau yojyāvupacitrā|"
Ā. rā.
padmakādigaṇamāha-padmakapuṇdrāviti| puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| tugā-vaṃśarocanā|
śṛuṅgī-karkaṭaśṛṅgī| amṛtā-guḍūcī| jīvanasaṃjñā daśa-jīvanīyo gaṇaḥ|
īraṇo-vāyuḥ|
parūṣakaṃ varā drākṣā kaṭphalaṃ katakāt phalam| rājāhvaṃ dāḍimaṃ śākaṃ
tṛṇmūtrāmayavātajit||13||
Sa. purūṣako-mṛduphalo dhanvanacchadaḥ|
varā-śreṣṭhā| drākṣā-madhuphalā| kaṭphalaṃ-rohiṇī somavalkaḥ|
katakaphalaṃ-vāriprasādanam| rājāhvaṃ-kaRṇikāram| dāḍimaṃ-śukeṣṭam|
śākaṃ-kharacchadavṛkṣaviśeṣaḥ| parūṣakādireṣa tṛḍāmayādijit|
Ā. rā.
parūṣādigaṇamāha-parūṣakamityādi| vasatriphalā| rājāhvaṃ-rājādanam|
śākaṃ-śākavṛkṣaphalam|
añjanaṃ phalinī māṃsī padmotpalarasāñjanam| sailāmadhukanāgāhvaṃ
viṣāntardāhapittanut||14||
Sa. añjanaṃ dvidhā,-ekaṃ srotoñjanaṃ
yāmunasaṃjñamaparaṃ sauvīraṃ netrabhūṣaṇākhyam| phalinī-priyaṅguḥ|
māṃsī-kṛṣṇajaṭā| padmaṃ-puṣkaram| utpalaṃ-śaśipriyam|
rasāñjanaṃ-tārkṣyaśailam| elā-bahulā| madhukaṃ-madhuyaṣṭī|
nāgāhvaṃ-nāgakesaram| eṣo'ñjanādirviṣādijit|
Ā. rā. añjanādigaṇamāha-añjanamityādi|
añjanaṃstrotoñjanam| saolā-sūkṣmailā,saśabda īṣadvācī| nāmāhvaṃnāgakesaram|
paṭolakaṭurohiṇīcandanaṃ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam| nihanti
kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṃ vamimarocakaṃ kāmalām||15||
Sa. paṭolaṃ-pāṇḍuphalam|
kaṭurohiṇī-kaṭukā| candanaṃ-gandhasāram| madhusravo-muraṅgī|
guḍūcī-chinnaruhā| pāṭhā-ambaṣṭhā| etairdravyairyuktametat paṭolādikaṃ
kaphādīn nihanti| "mātrāsamakaṃ navamo lgāntam (mo lagontyaḥ) "
(vṛttaratnākare a. 2|32)
Ā. rā. paṭolādigaṇamāha-paṭoletyādi|
madhustravāmūrvā|
guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakāraktacandanam|
pittaśleṣmajvaracchardidāhatṛṣṇāghnamagnikṛt||16||
Sa. guḍūcī-chinnodbhavā|
padmako-marudbhavaḥ| ariṣṭo-nimbaḥ| dhānakā-dhānyakam|
raktacandanaṃ-raktakāṣṭham| eṣa guḍūcyādiḥ pittādīn hanti, [agnikaraśca ]|
Ā. rā. guḍūcyādigaṇamāha-guḍūcītyādi|
ariṣṭonimbaḥ|
āragvadhendrayavapāṭalikākatiktā- nimbāmṛtāmadhurasāsruvavṛkṣapāṭhāḥ|
bhūnimbasairyakrapatolakarañjayugma- saptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghoṇṭāḥ||17||
āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān| kaphaṃ kaṇḍūṃ pramehaṃ ca
duṣṭavraṇaviśodhanaḥ||18||
Sa. āragvadhaḥ-śamyākaḥ|
indrayavāḥ-kaliṅgakāḥ| pāṭaliḥ-vasantadūtī| kākapiktā-śārṅgeṣṭā|
nimbaḥ-pāribhadrakaḥ| amṛtā-guḍūcī| madhurasā-mūrvā| sruvavṛkṣo-vikaṅkataḥ,
[kaṇṭakīvṛkṣaḥ kaṇṭakāriketi prasiddhaḥ ]| pāṭhā-ambaṣṭhā| bhūnimbaḥ-kairātaḥ|
sairyakaḥ-sahacaraḥ| paṭolaṃ-karkaśacchadam| karañjayugmaṃ-ekaḥ
pūtikakarañjaściribilvākhyo'paro naktamālākhyaḥ| saptacchadaḥ-ayugmacchadaḥ|
agniḥ-citrakaḥ| suṣavī-kāravī, pānīyavallīsaṃjñā| phalaṃ-madanaphalam|
bāṇaḥ-sahacaraḥ| ghoṇṭā-pūgaviśeṣaḥ| ayamāragvadhādiścchardyādīnnihanti|
[medodarān viśodhayati-parākaroti| ] vasantatilakāvṛttam|
Ā. rā.
ārabadhādigaṇamāha-ārambadhetyādi| kākatiktā-karañjikā-
struvavṛkṣo-vikaṅkataḥ| sairyakaḥ-sahacaraḥ| [ suṣavī-kāravellukam|
phalaṃ-madanaphalam| vāṇo-vīlasahacaraḥ| ] ghoṇṭā-badarī|
asanatiniśabhūrjaśvetavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṃśipāmeṣaśṛṅgyaḥ|
trihimatalapalāśā joṅgakaḥ śākaśālau
kramukadhavakaliṅgacchāpakarṇāśvakarṇāḥ||19||
asanādirvijayate śvitrakuṣṭhakaphakrimīn| pāṇḍurogaṃ pramehaṃ ca
medodoṣanibarhaṇaḥ||20||
Sa. asanaḥ-pītaśālākhyaḥ|
tiniśaḥ-syandanasaṃjñaḥ| bhūrjo-bahupuṭākhyaḥ| śvetavāhaḥ-arjunaḥ|
prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| khadiro-gāyatrī| kadaraḥ-khadirākṛtiḥ śvetasāraḥ|
bhaṇḍī-śirīṣaḥ| śiṃśipā-maṇḍalapatrikā| meṣaśṛṅgī-ajaśṛṅgī|
trihimaṃ-candanatrayam, malayajaraktacandanadāruharidrābhedena| talaḥ-tālaḥ|
palāśaḥ-kiṃśukaḥ| joṅgakaḥ-agurusaṃjñaḥ| śākaṃ-varadāru|
śālo-rasaniryāsākhyaḥ| kramukaḥ-pūgam| dhavaḥ-śakaṭākhyaḥ|
kaliṅgāḥ-śakrayavāḥ| chāgakarṇo-bastakarṇaḥ| aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| ayamasanādiḥ
śvitrādīn vijayate-śamayati| vijayata iti "viparābhyāṃ jeḥ" ityātmanepadam|
tathā, medodoṣaṃ nibarhati-parākaroti| mālinīvṛttam|
Ā. rā. asanādigaṇamāha-asanetyādi|
śvetavāhaḥ-arjunaḥ| prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| kadaraḥ-śvetakhadiraḥ|
bhaṇḍī-śirīṣaḥ| trihimaṃ-candanatrayam| talaḥ-tālavṛkṣaḥ| joṅgakaḥ-aguru|
kramukaḥ-indrayavaḥ|
varuṇasairyakayugmaśatāvarī- dahanamoraṭabilvaviṣāṇikāḥ|
dvibṛhatīdvikarañjajayādvayaṃ bahalapallavadarbharujākarāḥ||21||
varuṇādiḥ kaphaṃ medo mandāgnitvaṃ niyacchati| āḍhyavātaṃ śiraḥśūlaṃ gulmaṃ
cāntaḥ savidradhim||22||
Sa. varuṇaḥ-tamālaḥ|
sairyakayugmaṃ-sahacaradvayam, eko raktapuṣpaḥ kuravakākhyo'nyaḥ pītapuṣpaḥ
kuraṇṭakākhyaḥ| śatāvarī-varī| dahano-vahniḥ| moraṭo-mūrvā| bilvaḥ-pūtivātaḥ|
viṣāṇikā-ajaśṛṅgī| dvibṛhatyau-kaṇṭakārikāmahoṭikākhye|
dvikarañjaḥ-karañjadvayaṃ prāguktam| tarkārī harītakī ceti-jayādvayam|
bahalapallavaḥ-śobhāñjanaḥ| darbhaḥ-kuśaḥ| rujākaro-hintālaḥ| varuṇādirayaṃ
kaphādīn hanti| "drutavilambitamāhanabhau bharau" (vṛttaratnākare a. 3|49)|
Ā. rā.
varuṇādigaṇamāha-varuṇetyādi|moraṭaḥ-kṣīramūrvā| viṣāṇikā-meṣaśūṅgī|
jayadvayaṃ-tarkārīdvayam| bahalapallavaḥ-śigruḥ| āḍhyavātaṃ-ūrustambham|
āntaraṃ gulmaṃ vidgadhiṃ ca|
ūṣakastutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam| saśilājatu
kṛcchrāśmagulmamedaḥkaphāpaham||23||
Sa. ūṣako-vṛṣakaḥ, kallara iti
prasiddhaḥ| tutthakaṃ-kharparaṃ kiṭihāparasaṃjñam| hiṅgu-rāmaṭham|
kāsīsadvayaṃ-ekaṃ pāṃśudhātusaṃjñamaparaṃ puṣpakāsīsākhyam|
saindhavaṃ-māṇimantham| śilājatu-śilājam| ūṣakādirayaṃ mūtrakṛcchrādīn hanti|
Ā. rā. ūṣakādigaṇamāha-ūṣaka ityādi|
ūṣakaḥ-kṣāramṛttikā| kṛcchraṃ-mūtrakṛcchram|
vellantarāraṇikabūkavṛṣāśmabheda- gokaṇṭaketkaṭasahācarabāṇakāśāḥ|
vṛkṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrā- bhallūkamoraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ||24||
vargo vīratarādyo'yaṃ hanti vātakṛtān gadān|
aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāharaḥ||25||
Sa. vellantaro-vīratara uśīrākhyaḥ|
araṇikaḥ-agnimanthaḥ| būkaḥ-īśvaramallikā| vṛṣaḥ-āṭarūṣakaḥ|
aśmabhedaḥ-pāṣāṇabhedaḥ| gokaṇṭako-gokṣurakaḥ| itkaṭā-sūkṣmapatrikā
dīrghalohitayaṣṭikā kāṇḍaviśeṣaḥ, 'ikaḍi' iti loke| sahācaraḥ-sahacaraḥ|
bāṇo-nīlapuṣpaḥ sairyakaḥ| kāśaḥ-śvetacāmarakaḥ| vṛkṣādanī-kāmavṛkṣakaḥ|
nalo-mṛtyupuṣpākhyaḥ| kuśadvayaṃ-sthūlasūkṣmabhedena darbhadvayam|
guṇṭho-vṛttatṛṇaḥ, kudaguṇṭhikāparasaṃjñaḥ| gundrā-padaerakaḥ|
bhallūkaḥ-śyonākaḥ| moraṭaḥ-kṣīramoraṭaḥ| kuraṇṭaḥ-sitivārakaḥ|
karambhaḥ-uttamāraṇiḥ| pārthā-suvarcalā| eṣa vīratarādirvargo-gaṇo, vātajān
rogān hanti| tathā, aśmaryādiharaḥ| vasantatilakāvṛttam|
Ā. rā.
vīratarādigaṇamāha-vellantaretyādi| araṇikaḥ-tarkārī| būko-bakapuṣpaḥ|
utkaṭaḥ-ikṣuḥ| ṛkṣādanī-vandākaḥ| bhallūkaḥ-ṭiṇṭukaḥ| karambhā-uttamāraṇī|
pārthā-ādityabhaktā|
rodhraśābarakarodhrapalāśā jiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ|
kutsitāmbakadalīgataśokāḥ sailavāluparipelavamocāḥ||26||
eṣa rodhrādiko nāma medaḥ kaphaharo gaṇaḥ| yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo
viṣavināśanaḥ||27||
Sa. rodhraḥ-tilvakaḥ|
śābarako-dvitīyarodhraḥ, akṣibheṣajāparasaṃjñaḥ| kadambapalāśau-prasiddhau|
jiṅgiṇī-kṛṣṇaśālmalī| saralaṃ-devadāru| kaṭphalaṃ-kumudā, rohiṇībhedaḥ|
yuktā-rāsnā, girikarṇiketyanye| kutsitāmbaḥ-kadambaḥ| kadalī-rambhā|
gataśokaḥ-aśokaḥ| elavālu-aileyam| paripelavaṃ-kuṭannaṭaṃ gopāladamanakākhyam|
mocā-śallakī| ayaṃ rodhrādiko gaṇo medaḥkaphāpaho yonidoṣaghnaśca| tathā,
stambhī doṣāṇāṃ śakṛdādeśca| tathā, varṇāya hito viṣaghnaśca| svāgatavṛttam|
Ā. rā. rodhrādigaṇamāha-rodhretyādi|
śābararodhraḥ-śvetarodhraḥ| jiṅgiṇī-modakī| yuktā-rāsnā| kutsitīmbaḥ-kadambaḥ|
gataśokaḥ-aśokaḥ| paripalavaṃ-kṣudgamustā| mocā-sallaki|
arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vṛścikālī prakīryā| pratyakpuṣpī
pītatailodakīryā śvetāyugmaṃ tāpasānāṃ ca vṛkṣaḥ||28||
ayamarkādiko vargaḥ kaphamedoviṣāpahaḥ| kṛmikuṣṭhapraśamano
viśeṣādvraṇaśodhanaḥ||29||
Sa. arkaḥ-sadāpuṣpī|
alarko-mandārakākhyaḥ śvetakusumaḥ| nāgadantī-parvapuṣpikā| viśalyā-lāṅgalī|
bhārṅgī-phañjī| rasnā-rasyā| vṛścikālī-uṣṭradhūmakaḥ| prakīryā-karañjaḥ|
pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| pītatelā-kākādanī| udakīryā-karañjaḥ| śvetāyugmaṃ-ekā
kiṇihīsaṃjñā'nyā mahāśvetā pālindīsaṃjñā| tāpasānāṃ vṛkṣaḥ-iṅgudī|
eṣo'rkādirvargaḥ kaphādighno'tiśayena vraṇaśodhanaḥ| śālinīvṛttam|
Ā. rā. arkādigaṇamāha-arketyādi|
alarko-mandāraḥ| nāgadantī-parvapuṣpī| viśalyā-lāṅgalīṃ|
pratyavapuṣpī-apāmārgaḥ| pitatailā-jyotiṣmatī| udakīryāṃ-pūtikarañjaḥ|
śvetāyugmaṃ-kiṇihī kaṭamī ca| tāpasānāṃ vṛkṣaḥ- iñjudī|
surasayugaphaṇijjaṃ kālamālā viḍaṅgaṃ kharabusavṛṣakarṇīkaṭphalaṃ kāsamardaḥ|
kṣavakasarasibhāṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭībhūstṛṇo bhūtakeśī||30||
surasādirgaṇaḥ śleṣmamedaḥkṛminiṣūdanaḥ| pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno
vraṇaśodhanaḥ||31||
Sa. surasayugaṃ-tulasīdvayaṃ
gaurakṛṣṇabhedena| phaṇijjo-marīcakaḥ| kālamālā-kṛṣṇārjakaḥ, kuṭherakabhedaḥ|
viḍaṅgaṃ-vellam| kharabuso-marubakaḥ| vṛṣakarṇī-mūṣikakarṇī|
kaṭphalaṃ-somavalkam| kāsamardaḥ-kāsaghnaḥ| kṣavakaḥ-kṣudvibodhanaḥ|
sarasī-tumbarapatrikā| bhārṅgī-aṅgāravallī| kārmukā-raktamañjarī, atimuktaka
ityanye| kākamācī-guḍaphalā| kulahalo-bhūkadambako'lambusākhyaḥ|
viṣamuṣṭiḥ-karkoṭī, mahānimba ityanye| bhūstṛṇaṃ-guhyabījamaticchatrākhyam|
bhūtakeśī-māṃsī putrajārī| surasādireṣa gaṇaḥ śleṣmādighnaḥ pratiśyāyādiharo
vraṇaśuddhikṛt [ca]| mālinīvṛttam|
Ā. rā. surasādigaṇamāha-surasetyādi|
surasayugaṃ-śvetakṛṣṇe tuḷasyau| phaṇijjo-maricakaḥ| kālamālā-arjakaḥ|
kharabuso-marucakaḥ| vṛṣakarṇī-ākhukarṇī| kṣavakaḥ-kṣurakārī|
sarāsī-kapitthaparṇī| kārmukaḥ-prācībalaḥ| kulahalo-muṇḍī,|
bhūstṛṇo-bhūtikatṛṇam| bhūtakeśī-nirguṇḍī|
muṣkakasnugvarādvīpipalāśadhavaśiṃśipāḥ|
gulmamehāśmarīpāṇḍumedorśaḥkaphaśukrajit||32||
Sa. muṣkako-mokṣakaḥ| snuk-guḍā
ugrakāṇḍaḥ| varādīnāṃ proktāni nāmāni| muṣkakādireṣa gulmādijit|
Ā. rā. muṣkakādigaṇamāha-muṣkaketyādi|
muṣkakomokṣakaḥ| dvīpī-citrikaḥ|
vatsakamūrvābhārṅgī- kaṭukā marīcaṃ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram| elā pāṭhā'jājī
kaṭvaṅgaphalājamodasiddhārthavacāḥ||33||
jīrakahiṅguviḍaṅgaṃ paśugandhā pañcakolakaṃ hanti|
calakaphamedaḥpīnasagulmajvaraśūladurnāmnaḥ||34||
Sa. vatsako-vanatiktakaḥ|
mūrvā-madhurasā| maricaṃ-ūṣaṇam| ghuṇapriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṃ-snuhī|
elā-bālailā| pāṭhā-prācīnā| ajājī-jīrakaḥ| kaṭvaṅgaphalaṃ-aralukaphalam|
kecitu kaṭvaṅgaphalaṃ-tindukīphalamityāhuḥ| ajamodo-dīpyakaḥ|
siddhārtho-gaurasarṣapaḥ| anyeṣāṃ nāmānyuktāni| "gurvantāṣṭagaṇābhāgā''ryā
pūrvārddhasadṛśaśakaladvitayā| āryairāryāgītiḥ saṅgītā
saṅgītagītasaṃvidhyaiḥ||" paśugandhā-ajagandhā makarantarākhyā|
pañcakolakaṃ-prāguktam| vatsakādirasau vātādīnnihanti| āryā|
Ā. rā. vatsakādigaṇamāha-vatsaketyādi|
ghupriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṃ-snihī| kaṭvaṅgaḥ-ṭunṭukaḥ| phalaṃ-madanaphalam|
paśugandhā| calo-vāyuḥ|
vacājaladadevāhvanāgarātiviṣābhayāḥ|
haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajodbhavāḥ||35||
vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau|
medaḥkaphāḍhyapavanastanyadoṣanibarhaṇau||36||
Sa. vacā-golomī| jaladaḥ-ambudharaḥ|
devāhvaṃ-kilimam| nāgaraṃ-viśvam| ativiṣā-bhaṅgurā| abhayā-amṛtā|
haridrādvayaṃ-ekā piṇḍā, aparā pacampacā dāruharidrā| yaṣṭyāhvaṃ-klītikā|
kalaśī-pṛśniparṇī| kuṭajodbhavāḥ-indrayavāḥ| etau
vacādiharidrādigaṇāvāmātīsāraghnau medaḥkaphādiharau ca|
Ā. rā. vacāharidrādigaṇāvāha-vacetyādi,
haridrādvayetyādi| kalaśī-pṛśrniparṇī| kaṭajodbhavaḥ-indrayavaḥ|
āḍhyapavanaḥ-ūrustambhaḥ|
priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajo yojanavallyanantā| mānadrumo
mocarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṃ madanīyahetuḥ||37||
ambaṣṭhā madhukaṃ namaskarī nandīvṛkṣapalāśakacchurāḥ| rodhraṃ
dhātakibilvapeśike kaṭvaṅgaḥ kamalodbhavaṃ rajaḥ||38||
gaṇau priyaḍgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau| sandhānīyau hitau pitte
vraṇānāmapi ropaṇau||39||
Sa. priyaṅguḥ-śyāmā|
puṣpāñjanaṃ-rītipuṣpam| yugmetyatrānuvṛttikṛtena sambandhenāñjanamiti
sambadhyate| tenāñjanayugmaṃ-ekaṃ srotoñjanamanyatsauvīramityartho'vatiṣṭhate|
padmā-padmacāriṇī| padmāt-kamalāt, rajaḥ-kesaram| yojanavallī-mañjiṣṭhā|
anantā-yavāsakaḥ| mānadrumaḥ-śālmalī| mocarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ|
samaṅgā-namaskārī raktamūlākhyā| punnāgaḥ-tuṅgo raktakesarākhyaḥ|
śītaṃ-candanam| madanīyahetuḥ-dhātukī| upajātivṛttam| ambaṣṭhā-pāṭhā
mayūraśikhākhyā| madhukaṃ-madhuyaṣṭikā| namaskarī-samaṅgā|
nandīvṛkṣaḥ-prarohī| palāśaḥ-prasiddhaḥ| kacchurā-phaṇihārī
dhanvayavāsakākhyaḥ| bilvapeśikā-bilvamajjā| kaṭvaṅgaḥ-syonākaḥ| kamalodbhavaṃ
rajaḥ-padmareṇuḥ| etau priyaḍgvaṃbaṣṭhādī gaṇo pakvātīsāranāśanau sandhānīyau
pitte hitau vraṇaropaṇau ca| "mso jgau śuddhavirāḍitaṃ matam" (vṛttaratnākare
a. 3|21)|
Ā. rā.
priyaḍūgvambaṣṭhāgaṇāvāha-priyaṅigvatyādi, ambaṣṭhetyādi| puṣpaṃ-[uṣpāñjanam|
añjanayugmaṃ-strotoñjanaṃ rasāñjanaṃ ca| padmā_bhārṅī|
padmādrajaḥ-padmakeśaram| yojanavallī-mañjiṣṭhā| anantā-durālabhā|
mānadrumaḥ-śālmalīvṛkṣaḥ, mocarasaḥ-tanniryāsaḥ| samaṅgā-lajjikā|
punnāma-punnāgam| śītaṃ-candanam| madanīyahetuḥ-dhātakī| ambaṣṭhā-mayūraśikhā|
namaskarī-lajjikā| bilvapeśikā-śuṣkabilvapeśikā|
sandhānīyau-bhangasandhānajananau|
mustāvacāgnidviniśādvitiktā- bhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ| kuṣṭhaṃ truṭī
haimavatī ca yoni- stanyāmayaghnā malapācanāśca||40||
Sa. mustā-gāṅgeyī| tiktādvayaṃ-ekā
kaṭukā'nyā kākatiktā| viṣākhyā-śuklakandā| haimavatī-śvetavacā| ete
yonyāmayaghnāḥ stanyāmayaghnā malapācanāśca| "tau jo guru
cedbhavatīndravajrā|"
Ā. rā. mustādigaṇamāha-mustetyādi|
dvitiktā-kaṭukā karañjikā ca| haimavatī-śvetavacā|
nyagrodhapippalasadāphalarodhrayugmaṃ jambūdvayārjunakapītanasomavalkāḥ|
plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandī- kolīkadambaviralāmadhukaṃ madhūkam||41||
nyagrodhādirgaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ|
medaḥpittāsratṛḍdāhayoniroganibarhaṇaḥ||42||
Sa. nyagrodho-vaṭaḥ|
pippalaḥ-āśvatthaḥ| sadāphalaḥ-udumbaraḥ| jambūdvayaṃ-ekā
rājajambūrbṛhatphalā'nyā hrasvaphalā kākajambūḥ| arjunaḥ-pārthaḥ|
kapītanaḥ-kapicūḍo vānīrākhyaḥ| somavalkaḥ-śvetasāraḥ khadiraḥ| plakṣaḥ-śṛṅgī
plavākhyaḥ| āmraḥ-cūtaḥ| vañjulo-vetasaḥ| piyālo-drākṣārasapriyaḥ
kharaskandhākhyaḥ| nandī-jayavṛkṣaḥ| kolī-badarī| viralā-tindukī|
madhukaṃ-yaṣṭī| madhūkaṃ-madhūkapuṣpam| nyagrodhādirayaṃ
saṅgrahaṇādiguṇayuktaḥ| vasantatilakāvṛttam|
Ā. rā.
nyagrodhādigaṇamāha-nyagrodhetyādi| sadāphalaḥ-udrumbaraḥ| jambūdvayaṃ-jambū
rājajambūśca| kapītanaḥ-āmrātakaḥ| somavalkaḥ-kaṭphalaḥ| piyālaḥ-cāraḥ|
nandī-nandīvṛkṣaḥ| kolī-badarī| viralā-tindukī|
bhagrasādhano-bhangasadhānakṛt|
elāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṃsījaladhyāmakaṃ
spṛkkācorakacocapatratagarasthauṇeyajātīrasāḥ|
śuktirvyāghranakho'marāhvamaguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṃ
caṇḍāgugguludevadhūpakhapurāḥ punnāganāgāhvayam||43||
elādiko vātakaphau viṣaṃ ca viniyacchati| varṇaprasādanaḥ
kaṇḍūpiṭikākoṭhanāśanaḥ||44||
Sa. elāyugmaṃ-sūkṣmailā sthūlailā ca|
turuṣkaḥ-kṛtrimo niryāsaviśeṣaḥ| kuṣṭhaṃ-gadaḥ| phalinī-gandhapriyaṅguḥ|
māṃsī-naladam| jalaṃ-hrīberam| dhyāmakaṃ-devadagdhakam| spṛkkā-devī|
corako-granthiparṇaḥ| cocaṃ-tvak| patraṃ-tamālapatram| tagaraṃ-vakram|
sthauṇeyaṃ-tailapītakam| jātiraso-bolaḥ| śuktiḥ-nakhaḥ|
vyāghranakhaḥ-samudrajaḥ| amarāhvaṃ-devadāru| aguruḥ-prasiddhaḥ|
śrīvāsakaḥ-cīḍā śrīveṣṭakākhyaḥ| kuṅkumaṃ-bāhlīkam| caṇḍā-kopanā|
gugguluḥ-puraḥ| devadhūpaḥ-sarjarasaḥ| khapuraḥ-kundurukaḥ|
punnāgo-raktakesaraḥ| nāgāhvayaṃ-nāgakesaram| elādirayaṃ vātādīn hanti| tathā,
varṇaprasannatvakṛt kaṇḍvādihṛcca| "msau jsau tau gurukaṃ ca sūryaturagaiḥ
śārdūlavikrīḍitam|"
Ā. rā. elādigaṇamāha-elāyugmetyādi|
turuṣkaḥ-sihlakaḥ| dhyāmakaṃ-rohiṣam| corako-granthiparṇaḥ| cocaṃ-tvacam|
patraṃ-patrakam| jātīraso-bolaḥ| śuktiḥ-nakham| vyādhranakhaḥ-tadbhedaḥ|
śrīvāsakaḥ-saralaniryāsaḥ| devadhūpo-rālaḥ| khapuraḥ-sallakīniryāsaḥ|
nāgāhvayaṃ-nāgakeśam|
śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇā- śaṅkhinīcarmasāhvā-
svarṇakṣīrīgavākṣīśikharirajanaka- cchinnarohākarañjāḥ| bastāntrī vyādhighāto
bahalabahurasa- stīkṣṇavṛkṣāt phalāni śyāmādyo hanti gulmaṃ viṣamarucikaphau
hṛdrujaṃ mūtrakṛcchram||45||
Sa. śyāmā-mālavikā trivṛt
masūravidalākhyā| dantī-mukūlakaścitrākhyaḥ| dravantī-undurakarṇikā|
kramukaḥ-paṭṭikārodhraḥ| kuṭaraṇā-śuklā trivṛt| śaṅkhinī-yavatiktā|
carmasāhvā-sātalā, brāhmītyanye| svarṇakṣīrī-kaṅkuṣṭham| gavākṣī-gavādanī
sthāṇukarṇīsaṃjñā, indravāruṇītyanye| śikharī-apāmārgaḥ|
rajanakaḥ-kampillakaḥ| chinnarohā-amṛtavallī| karañjaḥ-kaiḍaryaḥ|
bastāntrī-vṛṣagandhā| vyādhighātaḥ- kṛtamālaḥ| bahulo-bahuphalaḥ|
bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavṛkṣāt-pīloḥ phalāni| śyāmādireṣa gulmādīn hanti| [atra
pippalyādiḥ prasiddhatvānnoktaḥ| ] "mrau bhrau yāśca trayaḥ syuḥ
svaramunituragaiḥ sragdharāsyādvirāmaiḥ|"
Ā. rā. śyāmādigaṇamāha-śyāmetyādi|
śyāmā-kṛṣṇamūlā nnivṛt| dravantī-cīritapatrā dantībhedaḥ| krasukaḥ-pūrāḥ|
kuṭharaṇā-aruṇamūlā trivRt| carmasāhvā-satpalā| śikharī-apāmārgaḥ|
rajanakaḥ-kampillaḥ| chinnarohā-guḍūcī| yastāntrī-vṛddhadārukaḥ|
vyādhidhātaḥ-āragvadaḥ| bahalaḥ-śigruḥ| bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavṛkṣaḥ-pīluḥ,
sasya phalāni|
trayastriṃśaditi proktā vargāsteṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca
dravyaṃ jahyādayaugikam||46||
Sa. iti-evaṃ prakāreṇa,
trayastriṃśatsaṅkhyā vargāḥ kathitāḥ| atra saṅkhyopādānameṣāṃ
prādhānyakhyāpanārtham| anye'pyevaṃprakārāḥ santi, ete tu pradhānā ityarthaḥ|
sukhasmaraṇārthaṃ ca saṅkhyāvacanam| eṣu ca trayastriṃśatsu
vargeṣvalābhataḥ-alābhe sati, tadvidhaṃ-rasavīryapākaistulyaṃ,
dravyamanyat-anuktamapi yuñjyāt| na kevalametāvadeva
vidheyamityāha-jahyādayaugikam,-na kevalameṣu vargeṣu taddravyalābhe
yathālābhamanyattadvidhaṃ dravyaṃ yuñjyāt, yāvadayaugikaṃ yat dravyaṃ tacca
tyajet| doṣarogādyapekṣayā puruṣasyāsmin kāle vayasi vā ayameva gaṇaḥ
praśastaḥ, tadā tatsamastagaṇadravyalābhe tadvidhamekaṃ dravyaṃ dve vā bahūni
vā dravyāṇi saṃyojya prayojya eva, na samastadravyāpekṣā kāryeti| tathā ca
suśrutaḥ (su. a. 38|82) - "samīkṣya doṣabhedāṃśca gaṇān bhinnān prayojayet|
pṛthaṅmiśrān samastāṃśca gaṇān vā vyastasaṃhatān||" iti| trayastriṃśaditi
"trestrayaśca" iti trayasādeśaḥ| ayaugikamiti ayogāya prabhavatītyarthaḥ|
yogādyacceti ṭhañ|
Ā. rā. upasaṃharati-trayastriṃśaditi|
ete gaṇā na yāvaduktā grāhyāḥ| kiṃ tarhi ? ūhāpohayogyāḥ, ityāha-teṣu
tvalābhata iti| deśataḥ kālato vā kasyaciddravyasyālābhe
tatsaddaśaguṇamanyat-anuktamapi yaugikaṃ yuñjyāt| uktamapyauṣadhamayaugikṃ
jahyāt| deśakālāvasthādyapekṣayā ucitaṃ-yaugikam, anucitaṃ-ayaugikam|
yathālābhaprayogo'pi suśrutenoktaḥ (sū. a. 67|64) - "samastaṃ vargamarddha vā
yathālābhamathāpi vā| prayuñjīta bhiṣak prājño yathodviṣṭeṣu karmasu||' iti|
ete vargā doṣadūṣyādyapekṣya kalkakkāthasnehalehādiyuktāḥ| pāne
nasye'nvāsane'ntarbahirvā lepābhyaṅgairghnanti rogān sukṛcchrān|47| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne śodhanādigaṇasaṅgraho nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|15|
Sa. ete-pūrvoktāḥ, vargā
doṣadūṣyavayobalādīnyapekṣyavikalpya, kalkādiyuktāḥ sukṛcchrān rogān-āmayān
ghnanti| yuktā ityatrāntarbhāvitaṇyartho yujiḥ| tataḥ kalkādiṣu vaidyena
yojitā ityartho'vatiṣṭhate| ādiśabdena phāṇṭaśītakaṣāyādiparigrahaḥ| kathamete
ghnanti ? iti prakāraṃ yuktyā''ha-pāna ityādi| pāne-pānādyupayoge sati|
lepābhyaṅgairiti bahuvacanena lepābhyaṅgasrānādibhiśceti yojyam| śālinīvṛttam|
iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śodhanādigaṇasaṅgrahādhyāyaḥ pañcadaśaḥ
samāptaḥ|| 15||
Ā. rā. ete vargāḥ
sarvakalpayogyāścetyāha-ete vargā iti| doṣādyapekṣayā kalkādīnāmanyatamena
kalpena, pānādīnāmanyatamenāntaḥprayogeṇa, lepādīnāmanyatamena bahiḥprayogeṇa
vā, duḥsādhyānapi rogān ndhanti| athāgryasaṅgrahaḥsaṅgrahe (sū. a. 13) - "
śreṣṭhamudakamāśvāsanastambhanakledanānām| 1| vāyuḥ prāṇasaṃjñāpradānahetūnām|
2| agnirāmastambhaśīraśūlodveṣṭakampapraśamanānām| 3| snānaṃ surā ca
śramaharāṇām| 4| kṣīraṃ jīvanīyānām| 5| māṃsaṃ bṛṃhaṇīyānām| 6| [irṣaśca ]
prīṇanānām| 7| lavaṇamannadravyarucikarāṇām| 8|
tindukamanannadravyarucikarāṇām| 9| amlaṃ hṛdyānām| 10| kukkuṭo balyānām| 11|
tailaṃ vātaśleṣmapraśamanānām| 12| sarpirvātapirrapraśamanānām| 13| madhu
śleṣmapittapraśamanānām| 14| svedo mārdavakarāṇām| 15| vyāyāmaḥ
stairyakarāṇām| 16| kṣāraḥ puṃstvopadhātinām| 17| āmaṃ kapitthamakaṇṭhyānām|
18| āvikaṃ sarpirahṛdyānām| 19| māhiṣaṃ kṣīraṃ svanpajananānām| 20| mandakaṃ
dadhi abhiṣyandakarāṇām| 21| ikṣurnūtrajananānām| 22| yavāḥ purīṣajananānām|
23| jāmbavaṃ vātajananānām| 24| kulatthā amlapittajananānām| 25| māṣāḥ
śaṣkulyo'vikṣīraṃ ca śleṣmapittajananānām| 26| durālabhā
pittaśleṣmopasamanānām| 27| upavāso jvaraharāṇām| 28| vṛṣo
raktapittapraśamanānām| 29| kaṇṭakārikā kāsandhānām| 30 lākṣā
sadyaḥkṣatandhānām| 31 nāgabalābhyāsaḥ kṣayakṣatandhānām| 32 puṣkaramūlaṃ
hikkāśvāsakāsapārśvaśūlārucihārāṇām|| 33| ajāpayaḥ
śoṣandhastanyakararaktasaṅgrahaṇapraśamanānām|| 34|
mṛdbhṛṣṭaloṣṭaprasādaścacharditṛṣṇātiyogapraśamanānām| 35|
aruṣkaraścitrakamūlaṃ ca śuṣkārśaḥ praśamanānām| 36| kuṭajo
raktārśaḥpraśamanānām| 37| lājāścchardindhānām| 37| yāvaśūkaḥ
straṃsanīyapācanīyārśondhānām| 39|
takrābhyāso'rśaḥśvayathugrahaṇīdośadhṛtavyāpatpraśamanānām| 40|
kravyānmāṃsābhyāso'rśaḥ śoṣagrahanīdoṣandhānām| 41| mustaṃ
saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyānām| 42| ativiṣā
pācanīyasaṅgrahaṇīyasarvadoṣaharāṇām| 43 bilvaṃ
śoṇitapittātivegapraśamanīyānām| 45| udīcyaṃ
nirvāpaṇadīpanīyacchardyatīsāraharāṇām| 46| kaṭvaṅgaṃ saṅgrahaṇīyadīpanīyānām|
47| kuṭajatvak śleṣmapittraktasaṅgrahaṇīyopaśoṣaṇīyānām| 48|
utpalakumudakiñjalko'nantā ca saṅgrahaṇiyaraktapittapraśamanānām| 49|
kāśmaryaphalaṃ raktasaṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām| 50| pṛsniparṇī
raktasaṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyavātaharavṛṣyāṇām| 51| śāliparṇī
vṛṣyasarvadoṣaharāṇām| 52| balā saṅgrahaṇīyabalyavātaharāṇām| 53| pippalīmūlaṃ
dīpanīyānāhaharāṇām| 54| vitrakamūlaṃ dīpanīyagudaśophaśūlaharāṇām|| 55||
yokṣurako mūtrakṛcchrānilaharāṇām|56| haridrā pramehaharāṇām| 57| raktāvaseko
vidradhivīsarpapiṭikāgaṇḍamālāmayaharāṇām| 58| eraṇḍatailāmyāso
vardhmagulmaśūlaharāṇām| 59| laśuno gulmānilaharāṇām| 60|
hiṅguniryāsaścachedanīyadīpanīyānulomikavarakaphapraśamanīyānām| 61|
amlavetaso bhedanīyadīpanīyānulomikavātaśleṣmahaṇām| 62|
udrīkṣīramudaraśvayathundhānām| 63| ayorajaḥ pāṇḍurogandhānām| 64| khadiraḥ
kuṣṭhandhānām| 65| viḍaṅga kṛminvānām| 66| rasnā vātaharāṇām| 67| eraṇḍamūlaṃ
vṛṣyavātaharāṇām| 68| guggulirmedonilaharāṇām| 69| amṛtā
saṅgrahaṇīyadīpanīyavātaśleṣmaśoṇitavibandhapraśamanānām| 70| madanaphalaṃ
vamanāsthāpanānuvāsanipayoginām| 71| trivṛtsukhavirecanānām| 72 caturaṅgulo
mṛduvirecanānām| 73| snukpayastīkṣṇavirecanānām| 74| pratyakpuṣpī
śirovirecanānām| 75| triphalā timirandhānām| 76| triphalāmiggulurvraṇyānām|
77| śirīṣo viṣandhānām| 78| āmalakaṃ vayaḥ sthāpanānām| 79| harītakī
paththānām| 80| ñīravūtāmyāso rasāyanānām| 81| samadhṛtasaktuprāśāmyāso
vṛṣyodāvartaharāṇām| 82| saṅkalpo nakraretaśca vṛṣyāṇām| 83|
daurmanasyamavṛṣyāṇām| 84 tailagaṇḍūṣāmyāso dantabalarucikarāṇām| 85|
candanodumbaraṃ dāhanirvāpaṇālepanānām| 86| rāsnāduruṇī
śītāpanayanapralepanānām| 87| lāmajjakośīre
dāhatvagdoṣasvaṃdāpanayanapralepanānām| 88| kuṣṭhaṃ
vāraharāmyaṅgopanāhopayoginām| 89| madhukaṃ
cakṣuṣyavṛṣyakeśgakaṇṭhyavarṇyadyanyavirañjanīyaropaṇīyānām| 90| ajīrṇāśanaṃ
grahaṇīdūṣaṇānām| 91| viruddhavīryāśanaṃ ninditavyādhikarāṇām| 92|
gurubhojanaṃ durvipākānām| 93| atimātrāśanamābhadoṣaherūnām| 94|
yathāgnyabhyavahāro'gnisandhukṣaṇānām| 95| yathāsātmyamāhāravihārau sevyānām|
96| ekāsanaśayanamojanaṃ sukhapariṇāmakarāṇām| 97|
viṣamāśanamagnicaiṣamyakarāṇām| 98| kāle bhojanamārogyakarārm| 99|
vagodīraṇadhāraṇamanārogyakarāṇām| 100| tṛtpirahāraguṇānām| 101| anaśanamāyuṣo
hvāsakarāṇām| 102| pramitāśanaṃ gavedhukānnaṃ ca karṣaṇiyānām| 103|
uddālakānnaṃ rūkṣaṇīyānām| 104| madyaṃ saumanasyajananānām| 105| madyākṣepo
dhīdhṛtismṛtiharāṇām| 106 snīṣvatiprasaṅgaḥ śoṣakarāṇām| 107
śukraveganigragagh ṣāṇḍhyakarāṇām| 108| pādāmyāmudvartanamannaśraddhājanānām|
109| sūnādarśanamannāaddhājananānām| 110| midhyāygo vyādhimukhānām| 111|
rajasvalārāganamalaśmīsukhānām| 112| brahyacaryamāyuṣyāṇām| 113
paradāragamanamanāyuṣyāṇām| 114| ayathāprākamārambhaḥ prāṇoparodhinām| 114|
viṣādo rogāvarddhanānām| 116| śikaḥ śoṣaṇānām| 117| nirvṛtiḥ piṣṭikarāṇām|
118| svapnastandrākarāṇam| 119| sarvarasābhyāso balakarāṇām| 120|
ekarasābhyāso daurbalyārocakanyatamadṣaprakopakarāṇām| 121|
garbhaśalyamahāryāṇām| 122| ajīrṇamuddhāryāṇām| 123| bālo mṛdubheṣajāhāryāṇām|
124| vṛddho yāpyānām| 125| garbhiṇī rīkṣṇauṣadhavyāyāmavarjanīyānām| 126|
saumanasyaṃ garbhadhāraṇānām| 127| sannipāto duścikitsyānām| 128|
āmaviṣamacikitsyānām| 129| jvaro rogāṇām| 130| kuṣṭhaṃ dīrgharogāṇām| 131|
rājayakṣmā rogasamūhānām| 132| prameho'nuṣaṅgiṇām| 133| jalaukaso'nuśastrāṇām|
134| bastiryantraṇām| himavānauṣadhabhūmīnām| 136| soma oṣadhīnām| 137|
marubhūmirārigyadeśānām| 138| ānūpabhūmirahitadeśānām| 139|
nideśakāritvamāturaguṇanām| 140| anirdeśakāritvaṃ riṣṭānām| 141| bhiṣak
cikitsāṅgānām| 142| siddhirvaidyaguṇānām| 143| nāstiko varjyānām| 144 laulyaṃ
kleśakarāṇām| 145| ātmavattopakāriṇām| 146| śāstrasahitastarkaḥ sādhakānām|
147| ddaṣṭakarmatā niḥsaṃśayakarāṇām| 148| asamarthatā bhayakarāṇām| 149|
tavidyasambhāṣā buddhibarddhanānām| 150| ācāryaḥ śāstrādhigamahetūnām| 151|
āyurvedo'mṛtānām| 152| sadvaidyadveṣaḥ prāṇatyāgahetūnām| 153|
sadvacanamanuṣṭheyānām| 154| sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti| 155|
tatrodakagnimṛdbhṛṣṭaloṣṭhaprasādatakrābhyāsaraktāvasekairaṇḍatailābhyāsoṣṭrīkṣīramadanaphalamadyākṣepaikarasābhyāsagarbhiṇīnāmekaikasmāt
samudāyacca nirdhāraṇam| puṣkaramūlādīnāṃ tu samudāyādeveti| bhavati cātra|
agryāṇāṃ śatamuddiṣṭaṃ pañcapañcāśaduttaram|
alametadvijānīyāddhitāhitaviniścaye||" iti| iti
hemādriṭīkāyamāyurvedarasāyane| śudhyādigaṇasaṅgrahaḥ sāmastyena nirūpitaḥ||
15||