Sa.
śodhanādigaṇasaṅgrahādhyāyādanantaraṃ snehādhyāyārambhaḥ| yataḥ śodhanaṃ
snehasvedāvantareṇa na sambhavati| vakṣyati hi (hṛ. sū. a. 18|59) -
"snehasvedāvanabhyasya ityādi| 0
tasmātsnehasvedādhyāyayorārambho yukta ityāha - - - - athātaḥ
snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
gadyasūtre||2||
Sa. snehasya-sarpirādervidhiḥ
snehavidhiḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavadyojyam|
Ā. rā. snehavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīteatheti| yataḥ pūrve'dhyāye bheṣajānyuktāni| teṣāṃ prayogo
vaktavyaḥ| sa ca
snehanasvedanaśodhanāsthāpananāvanadhūmagaṇḍūṣāścotanatarpaṇādibhedādanekadhā|
cikitsākalikāyāṃ tu (ślo. 69-70) -"prāk pācanaṃ snehavidhistataśca svedastatḥ
syādvamanaṃ virekaḥ| nirūhaṇānvāsanabastikarma nasyaṃ kramaśceti
bhiṣagvarāṇām|| rāsnāpaṭolapicumandapayoVbhirādau
śuṇṭhyāṭarūṣakaphalatrayavāribhirvā| pakvāmadoṣavapuṣastadanantaraṃ hisneho
hitaḥ surabhivāsakakaṭphalādiḥ||" iti| rāsnākvāthāditrayaṃ
śuṇṭhīkvāthāditrayaṃ vā vātāditraye kramāt pācanam| tatra
snehanamasminnadhyāye| ata evāyaṃ snehavidhiḥ|
guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamṛdudravam| auṣadhaṃ snehanaṃ prāyo, viparītaṃ
virūkṣaṇam||1||
Sa. gurvādiguṇayuktaṃ yaddravyaṃ tat
snehanaṃ bhavati| viparītamato
yallaghūṣṇasthirarūkṣatīkṣṇasthūlakaṭhinasāndraguṇopetaṃ tadvirūkṣaṇam|
prāyograhaṇaṃ virūkṣaṇe snehane ca yojyam| tathā ca,- laghhvapi sārṣapaṃ
tailaṃ chāgaṃ ca dugdhaṃ tathā viṣkirapratudamṛgākhyaṃ vargatrayaṃ snehanaṃ
bhavati| tathā, uṣṇamapi matsyamahiṣamāṃsaṃ snehanaṃ bhavati| evaṃ rūkṣaṇe'pi
vedyam| tathā ca,- yavo guruśītasarādiguṇayukto'pi virūkṣaṇaḥ, tathā
rājamāṣo'pi| snehane prakṛte'pi virūkṣaṇopanyāso'nvayavyatirekeṇa sutarāṃ
snehasya samyakpratipādanārthaḥ|
Ā. rā. tatra snehanaṃ
dravyamāha-guruśīteti| rūkṣaṇamāha-viparītamiti| tasya snehanapūrvāṅgatvāt
viparītaṃ-laghhvādiguṇam|
sarpirmajjā vasā tailaṃ sneheṣu pravaraṃ matam| tatrāpi cottamaṃ sarpiḥ
saṃskārasyānuvartanāt||2||
mādhuryādavidāhittvājjanmādyeva ca śīlanāt|
-----------------------------------------------|3|
Sa. sneheṣu-kṣīrānūpāmiṣādiṣu madhye,
sarpirādayaścatvāraḥ snehāḥ prakarṣeṇa varāḥ| tatrāpi ca-teṣvapi caturṣu
madhye, sarpiruttamam, saṃskārasyānuvartanāt| nanu, yadi saṃskāramanuvartate
sarpistadānīṃ maricacitrakādidravyābhisaṃskṛtasya ghṛtasya
śaityādiguṇaviparyāsaḥ prāptaḥ| na cedaṃ dṛṣṭam| yadasya śaityādayo guṇā
vinaśyantyauṣṇyādayaścotpadyante iti| atrocyate| anuśabdo'tra sahārthe,
anekārthatvānnipātānām| tenāyamarthaḥ,-sarpiṣo guṇāḥ saṃskāraguṇaiḥ saha
vartante, na tu tailādīnām| tailavasāmajjāno hi saṃskāravaśāt
svaguṇāṃstyajanti| atra codāharaṇaṃ yathā,-candanādyaṃ tailamiti| ato
dravyaguṇāntarairanabhibhūtaguṇatvātsarpiṣa itareṣāṃ ca tailādīnāṃ
dravyairabhibhūtaguṇatvāduttamatvam| ata eva ca vātapittajvarādiṣu vikāreṣu
ghṛtasādhyeṣu bheṣajaṃ tailaṃ neṣṭam, aniṣṭasampādanāt| tailasādhyeṣu tu
vikāreṣu tadupaśāntyartha tathāvidhadravyasaṃskṛtaṃ ghṛtamapīṣṭam| taddhi na
tathā'niṣṭahetuḥ| tasmāt sarvasnehebhyaḥ sarpirevottamam,
saṃskārasyānuvartanāditi nyāyāt nyāyyameva| mādhuryādihetośca|
Ā. rā. snehanavaramāha-sarpiriti|
snehanottamamāha-tatrāpīti| saṃskārasyānuvartanāt-yathā śītaiḥ saṃskṛtaṃ
śītatām, uṣṇaiḥ saṃskṛtamuṣṇatāṃ bhajate ityādi| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -
"mādhuryādavidāhitvājjanmādyeva ca śīlanāt|" iti|
-----------------------------------------------| pittaghnāste
yathāpūrvamitaraghnā yathottaram||3||
Sa. yo yaḥ pūrvo-yathāpūrvam, yo ya
uttaro-yathottaram| "yathāsādṛśye" ityavyayībhāvaḥ| uttaramapekṣya pūrvaḥ
pūrvaṃ cāpekṣyottaraḥ| tena caturṇāṃ snehānāṃ yathānirdiṣṭānāṃ sarpirādīnāṃ
traya eva snehā vasāmajjasarpiḥsaṃjñakā yathāpūrvatvena sambadhyante, na tu
tailākhyaḥ snehaḥ, tasya pūrvatvābhāvāt| na hyanyo'smāt kaściduttaro'sti,
yadapekṣyaiṣaḥ pūrvatvamātmana āsādayet| tasmānnāsti
pūrvatvasambandhastailasya| [tathā, caturṇāṃ snehānāṃ traya eva snehā
majjavasātailākhyā yathottaratvenābhisambadhyante, na sarpiḥsaṃjñakaḥ snehaḥ,
uttaratvābhāvāt| na hyanyaḥ kaścidasya pūrvo vidyate,
yadapekṣayaivottaratvamātmana āsādayatītyuktam| ] tadevaṃ yathāpūrvaṃ
pittaghnatvaṃ vasāmajjasarpiṣāṃ sāmānyenoktam| viśeṣeṇa ca-, vasā pittaghnī,
majjā pittaghnataraḥ, sarpiḥ pittaghnatamamityarthaḥ| itaraghnā ityādi|
itarau-vātakaphau pittāpekṣayā, tau ghhnanti-parākurvantītītaraghhnāḥ|
yathottaraṃ trayaḥ snehā majjavasātailākhyā vātaśleṣmaghnāḥ| tena majjā
vātaśleṣmaghno vasā vātaśleṣmaghnatarā tailaṃ
vātaśleṣmaghnatamamityavagantavyam| anye tvevaṃ vyācakṣate-śleṣmaṇi
snehaniṣedhāditaraghnā iti sāmānyoktāvapi vātaghnā iti gamyate| athavā
dravyāntarasaṃskṛtasarpirādyapekṣayā kaphasyāpītaraśabdena grahaṇamiti|
Ā. rā. sarpirādīnāṃ snehaprayoge
doṣaviśeṣeṇa tāratamyamāha-pittaghhnā iti| tailādvasā, tato majjā, tataḥ
sarpiḥ pittaghnam| sarpiṣo majjā, tato vasā, tatastailaṃ vātaghnaṃ kaphaghnaṃ
ca| snehanasādhye pittaroge'pi tailasyābhyanujñārthaṃ pittaghnatvamuktam|
evamanyatra|
ghṛtāttailaṃ guru vasā tailānmajjā tato'pi ca|
-----------------------------------------------|4|
Sa. ghṛtādguruṇaḥ sakāśāttailaṃ
guru-gurutaramityarthaḥ| vasā tu tailādgurutamā| tato'pyatiśayena majjā
gurutamaḥ|
Ā. rā. sarpirādīnāṃ guruttve
tāratamyamāha- ghṛtāditi|
idānīṃ yamakaḥ snehastrivṛtaḥ sneho mahāsneha iti ca tatra tatrocyante, na ca
te jñāyanta ityāha - - - - -----------------------------------------------|
dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān||4||
Sa. dvābhyāṃ snehābhyāṃ-sarpirvasābhyāṃ
sarpistailābhyāṃ sarpirmajjabhyāmityādi, dvābhyāṃ dvābhyāṃ yamako nāmnā
snehaḥ| evaṃ tribhiḥ snehaistrivṛtaḥ, caturbhirmahāsnehaḥ, 'ucyate' iti śeṣaḥ|
Ā. rā.
yamakādisaṃjñātrayamāha-dvābhyāmiti| taiḥ-gurutvoktakramaiḥ| tena
ghṛtatailābhyāṃ yamakaḥ, ghṛtatailavasābhistrivṛtaḥ, sarvairmahān| saṅgrahe tu
(sū. a. 25) -"snehāśayā dadhi kṣīraṃ māṃsāsthiphaladāru ca|" iti|
samprati snehyānnirūpayati - - - -
svedasaṃśodhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ| vṛddhabālābalakṛśā rūkṣāḥ
kṣīṇāsraretasaḥ||5||
vātārtasyandatimiradāruṇapratibodhinaḥ|
snehyāḥ-------------------------------------|6|
Sa. svedyādayaḥ snehyāḥ-snehārhāḥ| na
hyasnehitaḥ svedya ityarthaḥ| evaṃ yo'pi śodhyaḥ so'pi pūrvaṃ snehyaḥ|
svedyāḥ-svedārhāḥ| arhārthe kṛtyapratyayo'tra ṇyaḥ| evaṃ
saṃśodhyāḥ-śodhanārhāḥ, madyāsaktāḥ stryāsaktā vyāyāmasaktāśca, tathā
cintakāḥ, tathā vṛddhā bālā abalāḥ-alpabalāḥ kṛśā rūkṣāḥ kṣīṇarudhirāḥ
kṣīṇaśukrāśca, vātārtāḥ-vātapīḍitāḥ, syandādiṣu pratyekasmin yojyaḥ,
syandinaḥ-akṣirogayuktāḥ, timiriṇaśca, dāruṇapratibodhinaḥ-kṛcchronmīlinaḥ,
ete snehārhāḥ|
Ā. rā. snehanīyānāha-svedyetyādi|
svedyaḥ-kartavyasvedaḥ| saṃśodhyaḥ-kartavyaśodhanaḥ| madyādiṣu triṣvāsaktaḥ|
cintakaḥ-cintāparaḥ| syando-netrakopaḥ| dāruṇapratibodhaḥ-kṛcchronmīlanaḥ|
-----------------------------------------------| --------na
tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ||6||
ūrustambhātisārā''magalarogagarodaraiḥ|
mūrcchācchardyaruciśleṣmatṛṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ||7||
apaprasūtā yukte ca nasye bastau virecane|
-----------------------------------------------|8|
Sa. atimandāgnyādayo na snehyāḥ|
atiśabdo yāvaddurbaleṣu pratyekaṃ yojyaḥ| tenātidurbalā na snehyā ityarthaḥ|
ata evālpabalāḥ snehyāḥ, na tvatidurbalāḥ, iti na pūrvāparavirodhaḥ|
atitīkṣṇāgneḥ snehanādatyagnivṛddhiḥ| atisthūlasya cāgnimedasorvṛddhiḥ|
atidurbalasya ca jaraṇāśakteḥ snehasya vyāpat| ūrustambhādibhiryāvanmadyaiśca
pīḍitā na snehyāḥ| apaprasūtā-srutagarbhā, na snehyeti liṅgavacanavipariṇāmaḥ|
prayukte ca nasyādikarmaṇi sarva eva na snehyāḥ|
Ā. rā. asnehanīyānāha-na
tvatimandāgnītyādi| abalasya snehyatvamatidurbalasyāsnehyatvamityavirodhaḥ|
apaprasūtā-ayathāvatprasūtā|
sāmprataṃ caturṇāṃ snehānāṃ madhye yo yebhyo hitaḥ, taṃ darśayannāha - - - -
-----------------------------------------------| tatra
dhīsmṛtimedhādikāṅkṣiṇāṃ śasyate ghṛtam||8||
Sa. tatra-teṣu sneheṣu madhye,
dhīsmṛtyādyabhilāṣiṇāṃ ghṛtaṃ śasyate, yāvadagnikāṅkṣiṇām| anye tu
"medhādikāṅkṣiṇāṃ" iti paṭhanti| ādiśabdena svarāyurvarṇādiparigrahaḥ|
Ā. rā. ghṛtasya viṣayamāha-tatreti|
ādiśabdāt ghṛtaguṇoktā (hṛ. sū. a. 5/37) agnyādayaḥ|
granthināḍīkṛmiśleṣmamedomārutarogiṣu| tailaṃ lāghavadārḍhyārthikrūrakoṣṭheṣu
dehiṣu||9||
Sa. tailaṃ granthyādirogiṣu śasyate|
lāghavadārḍhyārthiṣu krūrakoṣṭheṣu prāṇiṣu ca śasyate|
Ā. rā. tailasya
viṣayamāha-granthītyādi|
vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu| rūkṣakleśakṣamātyagnivātāvṛtapatheṣu
ca||10||
śeṣau--------------------------------------------|
-----------------------------------------------|11|
Sa. vātādīnāṃ kṣīṇadhātunā pratyekaṃ
sambandhaḥ| vātakṣīṇadhātuṣu evamātapakṣīṇadhātuṣvityādi,
śeṣau-ghṛtatailābhyāmuktābhyāmanyau vasāmajjānau, śasyete| tathā rūkṣādiṣvapi,
evaṃ kleśasaheṣu| atyagniṣu-mahāgniṣu balavadagniṣviti draṣṭavyam,
anyathā'tyagniṣu snehaniṣedhāt pūrvāparavirodhaḥ syāt| athavā, atyagniṣvapi
vasāmajjānāvanujajñe, apavādavākyatvādasyeti vyākhyeyam| vātenāvṛtāḥ
panthānaḥ-chidrākhyāḥ, yeṣāṃ teṣu ca śasyete śeṣau|
Ā. rā.
vasāmajjorviṣayamāha-vātātapetyādi| vātādibhiḥ ṣaḍbhiḥ kṣīṇadhātuṣu|
vātāvṛtapatho-mārutāvaruddhasrotāḥ| śeṣau-vasāmajjānau|
vasāyāstvanyadapi viśeṣāntaramāha - - - - -----------vasā tu
sandhyasthimarmakoṣṭharujāsu ca| tathā dagdhāhatabhraṣṭayonikarṇaśiroruji||11||
Sa. turviśeṣe| caḥ samuccaye|
rujāśabdaḥ pratyekaṃ sambadhyate| sandhirujāsvasthirujāsvityādi| tathā
dagdharujyāhataruji ca, tathā bhraṣṭayonirujītyevaṃ sambandhaḥ kāryaḥ|
Ā. rā. vasāyā viṣayāntaramāha-vasā
tvityādi| dagdhaḥ-agninā| āhato-daṇḍādinā| bhraṣṭayoniḥ-sthānacyutayoniḥ|
| idānīṃ kasminkāle kasya snehasyopayogaḥ śasta iti darśayannāha - ] - - - -
tailaṃ prāvṛṣi, varṣānte sarpiranyau tu mādhave| nanu, varṣāsu tailaṃ varṣānte
sarpirvasāmajjānau mādhava iti yo'yaṃ niyamaḥ, sa kiñcidapekṣya vartate
āhosvidanapekṣya ? ityasmin paryanuyoga idamāha - - - - ṛtau sādhāraṇe snehaḥ
śasto'hni vimale ravau||12|| tailaṃ tvarāyāṃ
śīte'pi------------------------|
-----------------------------------------------|13|
Sa. tailaṃ prāvṛṣi śasyata iti
sambandhaḥ| evamuttaratrāpi yojanīyam| svasthasya snehanārthaṃ sarvasyaiva
snehasya prasaṅge niyamo'yaṃ kriyate-, tailaṃ prāvṛṣyeva, varṣānte eva sarpiḥ,
anyau vasāmajjānau, mādhava eveti| sādhāraṇe ṛtau-śrāvaṇādau, saṃśodhanāt
pūrvaṃ snehanārthaṃ snehaḥ-sarpirādiścatuṣprakāro'pi śastaḥ| tathā,
ahni-vāsare, na niśi| tathā, vimale ravau-jaladanīhārādinā'nācchādite
kharāṃśau| sneha iti sāmānyaśabdaprayogāt sarvaḥ snehaḥ sarpirādiścatuṣprakāro
gṛhyate| tvarāyāṃ satyāṃ-vyādhikriyāṃ prati prāpte kāle snehayogyatāyāṃ
satyām, śīte-hemantaśiśirākhye kāle, tailaṃ saṃśodhanātpūrvaṃ snehanārthaṃ
śastam, nānyaḥ snehaḥ| apiśabdānna kevalaṃ varṣāsu, avarṣāsu ca
śastamityarthaḥ|
Ā. rā. snehānāṃ
kālavibhāgamāha-tailamityādi| prāvṛṣitailam| varṣānte-śaradi, sarpiḥ|
mādhave-vasante, śeṣau| yo yasminnṛtāvuktaḥ, sa tasmin sādhāraṇabhāge
vimale-ravau-nirabhre divase, śastaḥ| sādhāraṇe-śrāvaṇacaitra-kārttikeṣu|
vyādhivaśādakāle'pi snehanaṃ kāryamityāha-tailamiti| tvarāyāṃ-ātyayike kārye,
śīte'pi snehanaṃ kāryam| tacca tailena|
sarvasya snehasyānhyupayogādrātrāvaprayogaḥ prāpta ityāha - - - -
------------------gharme'pi ca ghṛtaṃ niśi|
-----------------------------------------------|13|
Sa. na kevalaṃ śaradi ghṛtaṃ prayuñjīta
yāvadgharme'pi ghṛtaṃ niśyupayuñjīta|
Ā. rā. grīṣme'pi ghṛtena| tacca niśi|
-----------------------------------------------| niśyeva pitte pavane saṃsarge
pittavatyapi||13||
Sa. na ca gharma eva niśyupayuñjīta,
yāvatpitte kupite tajje vā vikāre, tathā pavane kupite tajje vā vikāre
snehasādhye, gharme ghṛtaṃ niśyupayuñjīta, na divā na ca tailaṃ vasāmajjānau
vā| tathā, pittavati-pittādhike saṃsarge vātapittākhye śleṣmapittākhye kupite
tajje vā vikāre snehasādhye, gharme ghṛtameva niśyupayuñjīta| pitte pavana
ityetat doṣavikārobhayopalakṣaṇārthaṃ vedyam| pittavatīti bhūmni matup|
Ā. rā. pittādiṣu
divāsnehanasyāpavādamāha-niśyeveti|
niśyanyathā vātakaphādrogāḥ syuḥ pittato divā|
-----------------------------------------------|14|
Sa. anyathā-uktaprakārādapareṇa
prakāreṇa| yathā,- śītakāle niśi ghṛtopayogāt vātakaphāddheto rogā bhaveyuḥ|
tathā, divā gharme kāle tailopayogāt pittataḥ-pittāt, rogāḥ syuḥ|
vasāmajjostvaniścitasvarupatvāt na tūṣṇakāle nāpi śītakāle tvarāyāṃ
satyāmupayogastantrakāreṇa darśitaḥ| tathā coktam-"yathāsatvaṃ tu śaityoṣṇe
vasāmajjñostu nirdiśet|" iti|
Ā. rā. divārātriniyamasya tyāge
doṣamāha-niśyanyatheti| yeṣāṃ divā snehanamuktaṃ, teṣāṃ niśi karaṇe
vātakaphajā rogāḥ syuḥ| yeṣāṃ niśi snehanamuktaṃ, teṣāṃ divā karaṇe pittarogāḥ
syuḥ|
kathaṃ sneha upayojya ityāha - - - -
-----------------------------------------------| yuktyā'vacārayetsnehaṃ
bhakṣyādyannena bastibhiḥ||14||
nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrddhakarṇākṣitarpaṇaiḥ|
-----------------------------------------------|15|
Sa. yuktiḥ-yoga upāyalakṣaṇaḥ|
yuktyā-mātrākālakriyābhūmidehadoṣasvabhāvayā, snehaṃ-sarpirādikam,
avacārayet-upayuñjīta| kena saha ? ityāha-bhakṣyādyannena| ādiśabdena
bhojyalehyapeyasya trividhasyāpyannasya grahaṇam| tathā,
bastibhirnasyenābhyañjanena gaṇḍūṣeṇa ca snehamavacārayet| mūrddhādīnāṃ
tarpaṇaśabdena pratyekaṃ sambandhaḥ| tena, mūrddhatarpaṇena-śirobastyākhyena|
tathā, karṇatarpaṇena-karṇapūraṇākhyena| tathā,
akṣitarpaṇena-tarpaṇapuṭapākavidhyuktena| bhakṣyaṃ-śaśāṅkakiraṇādi, tena
bhakṣyeṇa saha| ādigrahaṇādodanādayo munyuktā gṛhyante| tathā ca muniḥ (ca.
sū. a. 13|23) - "odanaśca vilepī ca raso māṃsaṃ payo dadhi| yavāgūḥ sūpaśāke
ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khalaḥ|| saktavastilapiṣṭaṃ ca madyaṃ lehāstathaiva ca|
bhakṣyamabhyañjanaṃ bastistathaivottarabastayaḥ||" iti| bastibhiriti
bahuvacananirdeśo bastitrayagrahaṇārthaḥ| tena nirūho'nvāsanaṃ bastiruttara
iti|
Ā. rā.
snehadānaprakāramāha-yuktyetyādi| avacārayet-dadyāt| bhakṣyādibhirannaiḥ
saṃyojya bastyādiprayogeṇa ca|
-----------------------------------------------| rasabhedaikakatvābhyāṃ
catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ||15||
snehasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmṛtāḥ|
-----------------------------------------------|16|
Sa. rasabhedaścaikakatvaṃ ca, tābhyāṃ
rasabhedaikakatvābhyāṃ snehasyāvacāryamāṇasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇā bhavanti|
rasabhedena-"ṣaṭ pañcakāḥ ṣaṭ ca pṛthak" (hṛ. sū. a. 10|43)
ityādigranthanirdiṣṭena triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnena sahopayuktasya snehasya,
tathaikakatvena-asahāyena kevalena snehena satā'sya snehasya
catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ-snehaprayogakalpanāḥ| yā etā bhakṣyādyannena, tathā
rasabhedena mūrdhakaraṇākṣitarpaṇena ca| yā etāḥ kramāt-yathākramaṃ nirdiṣṭāḥ,
tāḥ kalpanāḥ snehasyānyābhibhūtatvāt anyena bhakṣyādinā bahunā, tathā
rasabhedena sahopayuktasyābhibhūtatvāt, tathā'lpatvāt-alpopayogitvāt,
mūrddhākṣitarpaṇādau hi pāna iva prabhūtasyāvacārayitumaśakyatvācca vicāraṇāḥ
smṛtāḥ| āyurvedakartṛbhiriti śeṣaḥ|
Ā. rā. uktānāṃ prakārāṇāṃ
saṃjñāmāha-rasabhedaikakatvābhyāmiti| uktaprakāraḥ sneho vicāraṇāsaṃjñaḥ| sa
ca catuḥṣaṣṭidhā| tatra bhakṣyādyannena yukto'nnasya
madhurādirasabhedaistriṣaṣṭibhedatvātriṣaṣṭidhā| sa cānyaiḥ
saṃyogadravyairabhibhūtatvādalpavīryaḥ| bastyādiprayuktastu kevalatvādekadhā|
sa cālpamātratvādalpavīryaḥ| alpavīryatvādvividho'pi vicāraṇāsaṃjñaḥ
tacchaktervicāraṇāviṣayatvāt|
-----------------------------------------------| yathoktahetvabhāvācca
nācchapeyo vicāraṇā||16||
Sa. snehasyācchasya vicāraṇāsaṃjñātve
na yathānirdiṣṭo hetuḥ| tasya yathoktasya hetorabhāvāt-avidyamānatvāt,
yo'cchapeyasnehaḥ-kevala eva, na saṃyuktaḥ, nāsau vicāraṇā,
kevalopayogitvādbahūpayogitvāccetyarthaḥ| nanu, iha kevalaḥ sneho na
vicāraṇetyucyate| prākkevalasyaiva snehasya bastyādyupayoge
vicāraṇetyabhyadhāyi| tadetatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahe| naitadasti|
acchapeya ityasya hyayamarthaḥ,-acchaḥ kevalo yaḥ snehaḥ pīyate sā vicāraṇā na
bhavati| mūrddhāditarpaṇādinā tu kevalasya snehasya ya upayogaḥ sā vicāraṇeti|
Ā. rā. acchapeyamāha-yathokteti| yastu
kevalaḥ piyate sa udbhūtaśaktitvānna vicāraṇāsaṃjñaḥ| acchaḥ-kevalaḥ|
snehasya kalpaḥ sa śreṣṭhaḥ snehakarmāśusādhanāt|
-----------------------------------------------|17|
Sa. saḥ-acchapeyākhyaḥ,
kalpaḥ-prayogaḥ, snehasya śreṣṭhaḥ-praśasyatamaḥ| kutaḥ ?
ityāha-snehakarmāśusādhanāt,-snehakarmaṇāṃ-tarpaṇamārdavādīnāṃ śīghraṃ
sampādanāt|
Ā. rā. acchapeyasya
śreṣṭhatvamāha-snehasyeti| kalpaḥ-prayogaḥ| saḥ-acchapeyaḥ|
adhunā snehasya trividhamātrālakṣaṇamadhikṛtyāha - - - -
-----------------------------------------------| dvābhyāṃ
caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt||17||
hrasvamadhyottamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm| kalpayedvīkṣya doṣādīn
prāgeva tu hrasīyasīm||18||
Sa. dvābhyāṃ yāmābhyāṃ-prahārābhyāṃ, yā
snehasya mātrā prayuktā jāṭharānalavaśājjarāṃ yāti sā tasya hrasvā mātrā,
caturbhiryāmairyā jīryati sā tasya madhyamā mātrā, aṣṭābhiryāmairyā jīryati
sottamā mātrā, kramāt-yathākramaṃ, tā hrasvamadhyamottamā mātrāḥ|
tābhyaśca-tisṛbhyo mātrābhyo, hrasīyasīṃ-atiśayena hrasvāṃ mātrāṃ kalpayet|
vaidya iti śeṣaḥ| hrasvamadhyottamā iti nirdeśe "ṅyāpoḥ" ityādinā hrasvaḥ|
hrasvā mātrā yāmadvayajaraṇalakṣaṇā uktā, tato'pyarvākkālena yā jarāṃ yāti sā
hrasīyasīti| doṣādīn-doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrāhārasattvasātmyaprakṛtīḥ
vīkṣya-ākalayya, prāk-pūrvameva, ajñātakoṣṭhe puruṣa uttamamātrāviṣaye pūrvaṃ
hrasīyasīṃ kalpayet| tato hrasvāṃ tato madhyamāṃ tata uttamāṃ ca prakalapyet|
evaṃ madhyamamātrāviṣaye hrasīyasīṃ, hrasvamātrāviṣaye'pi hrasīyasīṃ
prākkalpayet| anyathā pratyavāyabhayaṃ syāt| evakāro'vadhāraṇe| tuśabdo
yathottaramiti kramanirdeśārthaḥ| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 25) - "ajñātakoṣṭhe
hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam|" iti| iyaṃ hrasvā iyaṃ hrasvā
iyamanayoratiśayena hrasvā iti hrasīyasīṃ| hrasīyasītyatra īyasuni
"sthūladūra" ityādinā valopaḥ| anyaistu
paladvayapalacatuṣṭayapalaṣaṭkasaṅkhyāvacchinnā mātrā uktāḥ| na caitadyujyate|
yato jaṭharānalaśaktimanapekṣya snehamātrāḥ prayujyamānā anarthāyaiva|
ato'smābhiḥ paladvayādisaṅkhyāvacchinnā noktāḥ| munerapi naitanmatam|
tadgrantho hi (ca. sū. a. 13|29) - "ahorātramahaḥ kṛtsnamardhāhaṃ ca
pratīkṣate| pradhānā madhyamā hrasvā snehamātrā jarāṃ prati||" iti|
Ā. rā. acchapeyasya
mātrātrayamāha-dvābhyāmityādi| acchapeyasya caturthī mātrāmāha-tābhya iti|
doṣādīn vīkṣya tābhyo'pi hasīyasīṃ-yāmapariṇāminīṃ mātrāṃ, parikalpayet|
hasīyasīmeva prathamaṃ yojayedityāha-prāgeva tu hasīyasīmiti| tatra heturuktaḥ
saṅgrahe (sū. a. 25) -"ajñātakoṣṭhe hi bahuḥ kuryājjīvitasaṃśayam|" iti|
mātrāṇāṃ viṣayaścoktastatraiva (saṃ.sū.a. 25)-"tatra
durbalamandāgnibālavṛddhasukhātmakaiḥ| apathyariktakoṣṭhaiśca
jvarātīsārakāsibhiḥ|| hṛsvā peyā sukhā sā hi parihāre'nuvartate| ciraṃ ca
balyā na ruje vyāpannā'pi prakalpate|| mehāruḥpiṭikākuṣṭhavātaśoṇitapīḍitaiḥ|
madhyamā mṛdukoṣṭhaiśca snehanī syātsukhena sā| na balakṣapaṇī mandavibhraṃśā
śuddhaye'pyalam| mahādehānalabalakṣuttṛṭkleśasahiṣṇubhiḥ|| gulmodāvartavī
sarpasarpadaṃśābhipīḍitaiḥ| unmattaiḥ kṛcchramūtraiśca mahatī śīghrameva sā||
sarvamārgānusāreṇa jayedvyādhīn suyojitā|" iti|
adhunā śodhanaśamanabṛṃhaṇabhedāttrividhasya snehasya
kālamātrālakṣaṇamadhikṛtyāha - - - - hyastane jīrṇa evānne sneho'cchaḥ
śuddhaye bahuḥ| -----------------------------------------------|19|
Sa. hyastane'nne-āhāre, jīrṇa
eva-jīrṇamātra eva na tvannābhilāṣe sati, śuddhaye-śodhanārthaṃ,
bahuḥ-uttamayā mātrayā, sneho'cchaḥ-kevalaḥ, peyatvena śasyate|
sañjātabubhukṣeṇa tu pīto jāṭharānalasya
dīptatvācchodhanakāryamakurvāṇastadyogyatāṃ cānutpādayannāśveva jarāmupaiti|
vamanamapi bubhukṣitasya na sampadyate, kaphāpaciteḥ pūrvoktācca hetoḥ|
tasmādyuktamuktaṃ 'hyastane jīrṇa evānne' iti|
Ā. rā. śodhanasyācchapeyasya kālaṃ
mātrāṃ cāha-hyastana iti| jīrṇa evānne-jaraṇasamanantarameva, kṣudhitatvasya
śamalakālatvāt| śuddhaye-śuddhyartham| śuddhyarthatvaṃ ca snehanadvāreṇa, na
sākṣāt| ata evātra tādarthye caturthī| śamanabṛṃhaṇau tu svayaṃ
sādhanatvācchamanabṛṃhaṇaśabdābhyāmuktau| svayaṃ śodhanasya tu snehasya
virecanoktaiva mātrā| bahuḥ-uttamamātraḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"vāte
salavaṇaṃ sarpiḥ pitte kevalamiṣyate| vaidyo dadyādbahukaphe
kṣāratrikaṭukānvitam||" iti|
-----------------------------------------------| śamanaḥ kṣudvato'nanno
madhyamātraśca śasyate||19||
Sa. śamano-yo rogasya śamanāyopayujyate
snehaḥ, sa kṣudvato-jātabubhukṣasya śasyate, jātāyāṃ bubhukṣāyāṃ na jīrṇamātra
evānne śodhana iva| śamano hi sneho yatratatrasthaṃ doṣaṃ kupitaṃ
sarvaśarīravyāpitvācchamanarūpatvāt [ ca ] śamayati| yadi punarjīrṇamātra
evānne sneho'yamabubhukṣitasyaivopayujyate, tadānīṃ srotasāṃ
kaphādyupalepānivartanāt tatsampṛktaḥ sa sneho na sarvaśarīraṃ vyāpnute,
avyāpnuvaṃśca doṣaṃ na śamayet| tasmāt kṣudvata evāyaṃ śasyate| sa ca
madhyamamātrayā, anannaḥ-kevala eva bhakṣyādinā''hāreṇa rahitaḥ, accha eva
peya ityarthaḥ| atra cottamayā mātrayā snehapānadinānantaraṃ pathyaṃ kāryam|
punaḥ snehaprayogaḥ| punaranyasminnahani pathyaṃ kāryam| madhyamamātrayā
snehapāne tu laghubhojino yāmamātre'nnākāṅkṣā bhavati| tadā ca snehopayoge
rātryārambhe rātriyāmārddhe gate vā rasakaudanaprāyaṃ bhojanaṃ bhojyaṃ
mātrayaiva| granthakāro hi śamane svalpabhojanamevānujajñe| vakṣyati hi (ślo.
29) - "upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat|" iti| suśrute coktam (ci. a.
31|34) - "pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnehaṃ tato naram| yavāgūṃ pāyayeduṣṇāṃ
suklinnāmalpataṇḍulām|| peyo yūṣo raso vā syādakṛtaḥ saurabhāyutaḥ| kṛtau
vā'lpālpasarpiṣkau vilepī vā vidhīyate||" iti|
Ā. rā. śamanasyācchapeyasya kālaṃ
mātrāṃ cāha-śamana iti| anannaḥ-annasambandharahitaḥ, yāvadeṣa[na]jīryati
tāvanna bhoktavyamityarthaḥ|
bṛṃhaṇo rasamadyādyaiḥ sabhakto'lpaḥ---------------|
-----------------------------------------------|20|
Sa. bṛṃhaṇaḥ sneho rasamadyādyaiḥ saha
śasyate| " rasa ityaviśeṣoktau jñeyo māṃsabhavo rasaḥ|" iti tantrāntaroktyā
rasaśabdena māṃsaraso'tra boddhavyaḥ| ādyaśabdena kṣīrakhaṇḍāderdravarūpasya
grahaṇam| tathā, saha bhaktena-odanādinā vartate iti sabhaktaśca śasyate| eṣa
ca sneho'lpo-hrasīyasīto'pi mātrāto'lpaḥ|
Ā. rā. bṛṃhaṇasya kālaṃ mātrāṃ
cāha-bṛṃhaṇa iti| rasamadyādyairyathāruci yathāsātmyaṃ miśritaḥ eṣa
vicāraṇākhyaḥ| sabhakto-bhojanasyādau madhye'nte vā pītaḥ| alpaḥ-alpamātraḥ|
-----------------------------------hitaḥ sa ca|
bālavṛddhapipāsārtasnehadviṇmadyaśīliṣu||20||
strīsnehanityamandāgnisukhitakleśabhīruṣu| mṛdukoṣṭhālpadoṣeṣu kāle coṣṇe
kṛśeṣu ca||21||
Sa. sa ca-sneho, bālādiṣu hitaḥ|
bālādīnāmitaretaradvandvaḥ| pipāsārtāḥ-tṛṭpīḍitāḥ| snehādviṣo-ye svabhāvenaiva
snehaṃ dviṣanti| strīsnehayornityaśabdena sambandhaḥ, strīnityeṣu snehanityeṣu
cetyarthaḥ| kāle coṣṇe-grīṣmādau, kṛśeṣu ca nareṣu hitaḥ|
Ā. rā. bṛṃhaṇasya viṣayamāha-hitaḥ sa
ceti| snehadviṭ-snehārocakī| madyaśīlī-madyanityaḥ| snehanityaḥ-snehaśīlī|
sukhitaḥ-sukhī|
sa copayuktaḥ kiṃ karoti ? ityāha - - - -
prāṅmadhyottarabhakto'sāvadhomadhyordhva-dehajān| vyādhīñjayedbalaṃ
kuryādaṅgānāṃ ca yathākramam||22||
Sa. prāk ca madhyaṃ cottaraṃ ca
prāṅmadhyottaram| prāṅmadhyottaraṃ bhaktaṃ yasminsnehe sa evam|
tenāyamarthaḥ,-bhaktasyādāvupayukto'sau sneho'dhodehajān vyādhīn jayet, madhya
upayukto madhyadehajān, bhaktasyoparyupayukta ūrdhvadehajāniti yathākramam|
tathā, aṅgānāṃ-śarīrāvayavānāmadhomadhyordhvasaṃjñakānāṃ, balaṃ kuryāt| idaṃ
coktam-"mārute'bhyadhike sarpiḥ sadā salavaṇaṃ hitam| kevalaṃ tvadhike pitte,
kaphe satryūṣaṇaṃ tathā||" iti|
Ā. rā. bṛṃhaṇasyaiva
prāgbhaktādibhedena viṣayamāha prāṅmadhyeti|
vāryuṣṇamacche'nu pibet snehe tatsukhapaktaye| āsyopalepaśuddhyai ca,
tauvarāruṣkare na tu||23||
jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ punaruṣṇodakaṃ pibet| tenodgāraviśuddhiḥ syāttataśca
laghutā ruciḥ||24||
Sa. acche-acchapeye,
snehe-uttamamadhyamahrasvamātropayojite, anu-paścāt, uṣṇaṃ vāri pibet|
kimartham ? tatsukhapaktaye-tasya-snehasya, sukhapaktiḥ-sukhena pākaḥ,
tadartham| tathā, āsyopalepaśuddhyai ca snehaliptasya mukhasya śuddhinimittaṃ
ca| tauvarāruṣkare na tu-tuvarataile bhallātakataile cācchapeye'pyuṣṇodakaṃ na
pibet, tayoratyuṣṇavīryatvāditi bhāvaḥ| tuvarasyāyaṃ vikāraḥ snehastauvaraḥ|
tasya vikāra ityaṇ| evamāruṣkare ca| cirapīte ca snehe jīrṇājīrṇaṃ prati
saṃśaye sati bhūyo'pyuṣṇaṃ jalaṃ pibet| anupānāpekṣaṃ punargrahaṇam, na
vīpsārtham| tena-uṣṇodakapānena, udgārasya viśuddhirbhavet|
tataśca-jīrṇājīrṇaviśaṅkātaḥ, adhikamaṅgalāghavaṃ ruciśca snehapāyinaḥ syāt|
saṅgrahe'nyadapyuktam (sū. a. 25)| yathā-"tato guruprāvaraṇo nivāte śayane
sthitaḥ| jaraṇāntaṃ pratīkṣeta tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ||
śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ| jānīyādbheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ
tacchāntilāghavāt|| anulomānilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ|" iti|
Ā. rā.
acchapeyasyānupānamāha-vāryuṣṇamiti| tuvarabhallātakasnehayoruṣṇodakaṃ
niṣedhati-tauvarāruṣkare natviti| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 25)
-"tauvarāruṣkare na tu| uṣṇopacāraḥ snehe syāduṣṇo hyuṣṇarvirudhyate||" iti|
yathākālamajīryati snehe punaruṣṇodakapānamāha-jīrṇājīrṇeti| tasya
phalamāha-tenodgāraviśuddhiriti| jīrṇājīrṇalakṣaṇamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 25)
- "tato guruprāvaraṇo nivāte śayane sthitaḥ| jaraṇāntaṃ pratīkṣeta
tṛṣyannuṣṇālpavāripaḥ|| śirorugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ|
jānīyādbheṣajaṃ jīryajjīrṇaṃ tacchāntilāghavāt||
anulomanilasvāsthyakṣuttṛṣṇodgāraśuddhibhiḥ|" iti|
mātrāmāha - - - - bhojyo'nnaṃ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi|
dravoṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram||25||
Sa. bhojyo-bhojayitavyo naraḥ| kiṃ tat
? annam| kimbhūtam ? dravoṣṇam| atra cobhayathā samāsaḥ,-draveṇamudgayūṣādinā
sahoṣṇamannaṃ dravoṣṇam, tathā kevalaṃ dravaṃ ca taduṣṇaṃ ca dravoṣṇaṃ
vilepyādikaṃ kevalameva, iti| tathā, anabhiṣyandi-na kaphakṛt| tathā,
nātisnigdhaṃ-īṣatsnigdhamityarthaḥ| tathā, asaṅkaraṃ-asaṅkīrṇam,
apathyenāmiśritamityarthaḥ| kaḥ puruṣaḥ kiṃ kurvannīdṛśamannaṃ mātrayā bhojyaḥ
? ityāha-śvaḥ snehaṃ pāsyan-pātumicchan| tathā, tasminneva dine snehaṃ piban|
tathā, pītavānapi yaḥ sneham| apiḥ samuccaye| nanu, "mātrāśī sarvakālaṃ syāt"
(hṛ. sū. a. 8|1) iti prāguktameva| tatkimiha punarmātrāgrahaṇena ? brūmaḥ|
mātrāśabdastatra pramāṇārthaḥ, iha tvalpārthaḥ| tenāyamarthaḥ,-yāvadannamasya
samyagyathākālaṃ pariṇamati tāvato'pyannādanena svalpaṃ bhojyamiti|
Ā. rā. snehanaprayoge
bhojananiyamamāha-bhojyo'nnamiti| bhojyo-bhojayitavyaḥ| mātrayā-alpamānena|
śvaḥpāsyan-snehapānātpūrvadine| piban-yāvanti dināni snehaṃ pibati tāvanti|
pītavān-samāpte snehapāne tāvantyeva dināni|
asaṅkaraṃ-nānājātīyabhakṣyādisaṅkararahitam|
uṣṇodakopacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ| na vegarodhī
vyāyāmakrodhaśokahimātapān||26||
pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsana saṃsthitīḥ| nīcātyuccopadhānāhaḥ
svapnadhūmarajāṃsi ca||27|| yānyahāni
pibettāni tāvantyanyānyapi tyajet| sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca
kramaḥ||28||
Sa. tathā, asau snehasya pātā
uṣṇodakopacāryādiguṇayuktaḥ syāt| uṣṇodakamupacarituṃ sevituṃ-śīlamasya sa
evam| tathā, brahmacārī-lalanāsaṅgarahitaḥ| kṣapāśaya iti "adhikaraṇe śeteḥ"
ityac| kṣapāśaya ityanena divāsvapnasya rātrijāgaraṇasya ca niṣedhaḥ| snehaṃ
pibati yāvantyahāni, tānyaparaṃ tāvatsaṅkhyāni snehapānarahitānyapyahāni yāvat
vyāyāmādīṃstyajet| sarvakarmasu-vamanavirecanādiṣu, ayaṃ-"uṣṇodakopacārī syāt"
ityādikaḥ, kramo-vidhirityarthaḥ| yāpanādiṣvahaḥsvapnājīrṇavarjyo nāyaṃ
vidhiriti pradarśanārthaṃ prāyograhaṇam| vyādhikṣīṇeṣu ca prāyo'yameva vidhiḥ|
atrapyatīsārādiṣvahaḥsvapnādīnāmanujñānāt prāyograhaṇam|
Ā. rā. snehanaprayoge
vihāraniyamamāha-uṣṇodakopacārī syāditi| upacāraḥ-snānapānādiḥ|
vyāyāmādīṃstyajet| yānayānaṃ-aśvādinā gamanam|
saṃsthitiḥ-ūrdhvatayā'vasthānam| nīcamutyuccaṃ vā upadhānaṃ-ucchīrṣakam|
snehanoktamuṣṇodakopacārādiniyamaṃ svedanādiṣu vyādhikṣīṇeṣu
cātidiśati-sarvakarmasviti|
upacārastu śamane kāryaḥ snehe viriktavat|
-----------------------------------------------|29|
Sa. turvyatireke| śamane snehe
tūpayukte upacāro'bhojanādividhiḥ, viriktavat kāryaḥ,-yathā viriktasya
peyādikaḥ kramastathā tasyāpītyarthaḥ|
Ā. rā. śamanasnehe
viriktopacāramatidiśati-upacārastvati| viriktavat-peyādikrameṇa|
upacāro-bhojanādividhiḥ| saṅgrahe tu snehapānasya pūrvāṅgamuktam| (sū. a. 25)
-"snehasya pānātpūrvaṃ ca dātavyaṃ mṛdu bheṣajam| uttejanaṃ hutāśasya
koṣṭhalāghavakāri ca||" iti|
-----------------------------------------------| tryahamacchaṃ mṛdau koṣṭhe
krūre saptadinaṃ pibet||29||
samyaksnigdho'thavā yāvadataḥ sātmyī bhavetparam|
-----------------------------------------------|30|
Sa. mṛdau koṣṭhe sati
puruṣastridinamacchaṃ snehaṃ pibet| krūrakoṣṭhe saptāhaṃ pibet|
madhyakoṣṭhastvata eva lakṣaṇādadhigamyate| yathā,-catvāryahāni pañca vā
snehaṃ pibediti| yadi ca [ mṛdukoṣṭhe ] trayeṇa samyaksnigdhalakṣaṇaṃ na syāt
tadā catuṣpañcarātramapi snehaṃ pibet| madhyakoṣṭhastu ṣaḍrātramapi
pibedityāha-samyaksnigdho'thavā yāvadityādi| athavā naiṣa niyamaḥ,
samyaksnigdhalakṣaṇotpattireva niyamaḥ| ataḥ saptāhādapyūrdhvamacchaḥ snehaḥ
peyo yāvatsnigdhalakṣaṇaṃ syāt| ataḥparaṃ snehaḥ sātmyī bhavet| sātmyībhūte ca
snehe yo doṣaḥ sa saṅgrahe kathitaḥ| yathā (sū. a. 25) - "sātmyībhūto hi
kurute na malānāmudīraṇam| atiyogena vā vyādhīn yathā'mbvogho'tiyojanāt||"
iti| yadi tu saptāhenāpi snigdhalakṣaṇaṃ notpadyate tadā dinamekaṃ viśramya
punaḥ sneho yojya iti sadvaidyāḥ|
Ā. rā. acchapeyasya
pānāvadhimāha-tryahamityādi| mṛdau koṣṭhe tridinam, krūre saptadinam, yāvadvā
snigdhalakṣaṇotpattirmṛdau krūre ca| avadhyatikrame doṣamāha-ata iti|
sātmyībhūtasya doṣatvamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 25) -"sātmyībhūto hi kurute na
malānāmudīraṇam| atiyogena vā vyādhīn yathā'mbvogho'tiyojanāt|| nihatya setuṃ
mṛtkoṣṭhāt sravati kṣapayanmṛdam| sneho'pyagniṃ tathā hatvā sravati
kṣapayaṃstanum||" iti|
-----------------------------------------------| vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ
snigdhamasaṃhatam||30|| snehodvegaḥ klamaḥ
samyaksnigdhe, rūkṣe viparyayaḥ| atisnigdhe tu pāṇḍutvaṃ
ghrāṇavaktragudasravāḥ||31||
Sa. samyaksnigdhe puruṣe vātānulomyādi
klamāntaṃ lakṣaṇaṃ bhavati| varcaḥ-śakṛt, snigdhaṃ tathā'saṃhataṃ-śithilam|
rūkṣe-asnigdhe, viparyayo-vaiparītyam| atisnigdhe tu-snehasyātiyojanāt,
pāṇḍutvādayo bhavanti| sravaśabdasya ghrāṇādibhiḥ pratyekaṃ sambandhaḥ|
Ā. rā.
samyaksnigdhalakṣaṇamāha-vātānulomyamiti| "mṛdusnigdhāṅgatāṃ lāghavaṃ
vimalendriyatā ca" ityadhikaṃ saṅgrahe (sū. a. 25)| asnigdhalakṣaṇamāha-rūkṣa
iti| viparyayo-vātaprātilomyādiḥ| atisnigdhalakṣaṇamāha-atisnigdha iti|
pāṇḍutvaṃ-pāṇḍurogaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25)
-"gudadāhārucicchardimūrcchātṛṣṇāpravāhikāḥ| śuktodgārabhramaśvāsakāsāḥ
snehātisevanāt||" iti|
amātrayā'hito kāle mithyāhāravihārataḥ| snehaḥ karoti
śophārśastandrāstambhavisaṃjñatāḥ||32||
kaṇḍūkuṣṭhajvarotkleśaśūlānāhabhramādikān|
-----------------------------------------------|33|
Sa. amātraḥ pītaḥ snehaḥ-sarpirādiḥ,
śophādīn karoti| ādiśabdena balakṣayajāḍyavāggrahādayaḥ saṅgrahoktā gṛhyante|
ahito-yo yasya pratiṣiddhaḥ snehaḥ| tathā, akāle-grīṣmādau pūrvaṃ pratiṣiddhe|
tathā, mithyāhārato-"dravoṣṇaṃ " ityādiviparyayeṇa| tathā,
mithyāvihārataḥ-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādiviparyayeṇa|
Ā. rā.
mithyāsnigdhalakṣaṇamāha-amātrayeti| ahitaḥ-anucitaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25)
-"jaṭharendriyadaurbalyajāḍyāmastambhavāggrahān| tāṃstān svadoṣahetūtthān
pāṇḍvādīṃścātiyogajān||" iti|
-----------------------------------------------|
kṣuttṛṣṇollekhanasvedarūkṣapānānnabheṣajam||33||
takrāriṣṭakhaloddālayavaśyāmākakodravam|
pippalītriphalākṣaudrapathyāgomūtraguggulu||34||
yathāsvaṃ pratirogaṃ ca snehavyāpadi sādhanam|
-----------------------------------------------|35|
Sa. snehavyāpadi-snehavidhivibhraṃśe
sati, kṣuttṛṣṇādi sādhanaṃ-cikitsā| kṣuttṛṣṇānigrahau kṣuttṛṣṇāśabdenātroktau|
ullekhanaṃ-vamanam| rūkṣaśabdasya pānādibhistribhiryogaḥ| takrāṇi
cāriṣṭāścetyevaṃ samāsaḥ| khalo-vyañjanaviśeṣaḥ prāguktaḥ|
uddālaḥ-śāliviśeṣaḥ| yathāsvaṃ-doṣānuguṇyena, pratirogaṃ-yadyasmin roge sve
sve'dhyāya uktaṃ tat, tadapi sādhanam|
Ā. rā.
atisnigdhamithyāsnigdhayościkitsitamāha-kṣuttṛṣṇollekhanetyādi|
ullekhanaṃ-vamanam| rūkṣaṃ pānāditrayam| uddālo-vanakodravaḥ| pratirogaṃ
yathāsvaṃ ca-yasmin roge yaduktaṃ tadapi,kuryāt|
snehavyāpatsādhanasya virūkṣaṇasvabhāvatvāt prasaṅgena virūkṣaṇasya
samyakkṛtātikṛtalakṣaṇamāha - - - -
-----------------------------------------------| virūkṣaṇe
laṅghanavatkṛtātikṛtalakṣaṇam||35||
Sa. virūkṣaṇe samyagutpanne
tathā'tyarthotpanne ca laṅghanavat kṛtātikṛtalakṣaṇaṃ jñeyam| kṛtaṃ cātikṛtaṃ
ca kṛtātikṛte, tayorlakṣaṇaṃ kṛtātikṛtalakṣaṇam| kṛtaśabdena
samyakkṛtamucyate| virūkṣaṇāyogalakṣaṇaṃ tu snehātiyogalakṣaṇenaivoktam| tatra
samyakkṛtasya laṅghanasya yallakṣaṇaṃ vimalendriyatādi tadeva samyagvirūkṣaṇe
kṛte lakṣaṇaṃ bodhyam| tathā, atikṛte virūkṣaṇe'tilaṅghitasya lakṣaṇaṃ
kārśyādikaṃ vedyam|
Ā. rā. snehavyāpadyuktavirūkṣaṇasya
samyagyogātiyogalakṣaṇamāha-virūkṣaṇa iti| laṅghanavat-laṅghanasya samyagyoge
"vimalendriyatā" ityādi, atiyoge "atikārśyaṃ" ityādi| kṛtaṃ-samyagyogaḥ|
atikṛtaṃ-atiyogaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"snehena paittikasyāgniryadā
tīkṣṇatarī kṛtaḥ| snehamāśu jarāṃ nītvā punarojo'bhitaścaran||
udīrayetsopasargāṃ pipāsāmasya cādhikām| so'sūṃstyajedyadyudakaṃ na pibedāśu
śītalam|| śītasekāvagāhāṃśca tattṛṣṇāpīḍito bhajet| snehāgninā dahyamānaḥ
svaviṣeṇeva pannagaḥ| ajīrṇe balavatyāṃ tu śītairdihyācchiromukham|
chardayettadaśāntau ca pītvā śītodakaṃ punaḥ|| rūkṣānnamullikhedbhuktvā
tādṛśyāṃ tu kaphānile| samadoṣaśca niḥśeṣaṃ snehamuṣṇāmbunodbharet|| tato
doṣādibalataḥ pūrvoktaṃ ca vidhiṃ śrayet| na sarpiḥ kevalaṃ pitte deyaṃ sāme
viśeṣataḥ|| sarvaṃ hyanurujeddehaṃ hatva saṃjñāṃ ca mārayet|" iti|
snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaret| snigdhastryahaṃ sthitaḥ
kuryādvirekaṃ, vamanaṃ punaḥ||36|| ekāhaṃ
dinamanyacca kaphamutkleśya tatkaraiḥ|
-----------------------------------------------|37|
Sa. snigdhaścāsau
dravoṣṇadhanvottharasaśca, taṃ bhuṅkte yaḥ sa
snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk| dhanvottharaso-jāṅgaladeśamāṃsasamudbhūto
rasaḥ, taṃ bhuñjānaḥ svedamācaret| māṃsarasasya svabhāvata eva
snigdhadravatvāt snigdhadravagrahaṇamadhikayogāyeti vedyam| uṣṇaṃ-ubhayathā
vīryato'gnisaṃyogācca| evambhūtaḥ puruṣaḥ pūrvaṃ snigdho'nantaraṃ
snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaran dinatrayaṃ sthitaḥ san virekaṃ
kuryāt| vamanaṃ punariti| yadā tu snehādanantaraṃ vamanamevopayuṅkte
tadaikāhamanenaiva prakāreṇa snigdhadravoṣṇadhanvottharasabhuk svedamācaran
sthito'nyacca dinaṃ-dvitīyamahaḥ, kaphamutkleśya-sthānāt pracyāvya, sthito
vamanaṃ kuryāt| kairutkleśya ?
tatkaraiḥ,-kaphakaraṇahetubhirmāṣakṣīramatsyaguḍādibhiḥ| tatkarairiti kṛño
hetvādinā hetau ṭaḥ|
Ā. rā. snigdhasya samanantarameva
svedaḥ kārya ityāha-snigdhadravoṣṇeti| snigdhaḥ puruṣo'nantarameva
svedamācaret| svede ca kriyamāṇe snigdhadravoṣṇamannaṃ jāṅgalamāṃsarasaṃ ca
bhuñjīta| snigdhasya tridinaṃ viśrāntasya virecanaṃ kāryamityāha-tryahamiti|
snigdhasya dvyahaṃ viśrāntasya vamanaṃ kāryamityāha-vamanamiti| snigdha ekāhaṃ
viśrānto dvitīye dine kaphakaraiḥ kaphamutkleśya tṛtīye vamanaṃ kuryāt|
-----------------------------------------------| māṃsalā medurā bhūriśleṣmāṇo
viṣamāgnayaḥ||37|| snehocitāśca ye
snehyāstān pūrvaṃ rūkṣayettataḥ| saṃsnehya śodhayedevaṃ snehavyāpanna
jāyate||38||
Sa. māṃsalatvādiyuktāḥ puruṣā ye
śodhyatvena snehayitumabhīṣṭāḥ, tān pūrvaṃ-prathamaṃ, rūkṣayet|
tato-rūkṣayitvā'nantaraṃ, saṃsnehya śodhayet| kimevaṃ syāt ? ityāha-evaṃ
snehavyāpanna jāyate| māṃsalāḥ-upacitamāṃsāḥ| medurāḥ-medasvinaḥ|
Ā. rā. māṃsalādīnāṃ virūkṣaṇapūrvakaṃ
snehanaṃ kāryamityāha-māṃsalā iti| snehocitāḥ-snehasātmyāḥ|
alaṃ malānīrayituṃ snehaścāsātmyatāṃ gataḥ|
-----------------------------------------------|39|
Sa. na kevalaṃ snehavyāpadevaṃ na syāt|
yāvat sneho'sātmyatāṃ gataḥ san malān-vātādīn purīṣādīṃśca,
īrayituṃ-prerayituṃ, alaṃ-paryāptaḥ|
Ā. rā. pūrvasnehāpanayane
yuktimāha-alamityādi| snehocitasya snehasātmyatvādanutkleśanamityarthaḥ| ata
evānyatra snehanasya pācanapūrvakatvamuktam| pācanaṃ hi rūkṣaṇameva|
-----------------------------------------------| bālavṛddhādiṣu
snehaparihārāsahiṣṇuṣu||39||
yogānimānanudvegān sadyaḥsnehān prayojayet|
-----------------------------------------------|40|
Ā. rā. sa-bālādiṣu tathā yaḥ
snehaviṣaye parihāraḥ-śītodakādiḥ, tamasahiṣṇuṣu-akṣameṣu,
sadyaḥsnehākhyānanudvegān-anudvejakān, etā(imā) n-vakṣyamāṇān, yogān
prayojayet| bālādiṣu sadyaḥsnehanaṃ kāryamityāha-bāleyādi| imān-vakṣyamāṇān|
anudvegān-sukhasevyān|
kāṃstān ? ityāha - - - - -----------------------------------------------|
prājyamāṃsarasāsteṣu, peyā vā snehabharjitā||40||
tilacūrṇaśca sasnehaphāṇitaḥ, kṛśarā tathā| kṣīrapeyā ghṛtāḍhyoṣṇā, dadhno vā
saguḍaḥ saraḥ||41|| peyā ca pañcaprasṛtā
snehaistaṇḍulapañcamaiḥ| saptaite snehanāḥ sadyaḥ, snehāśca lavaṇolbaṇāḥ||42||
Sa. teṣu-bālādiṣu,
prājyamāṃsarasāḥ-prabhūtamāṃsāni niṣkvāthya tadrasāḥ| tathā, snehabharjitā
peyā| tathā, tilacūrṇaḥ-palalākhyaḥ, sasnehaphāṇitaḥ-[ snehena- ] sarpirādinā
yuktaḥ, phāṇitena-kṣaudraguḍavikāraviśeṣeṇa ca yuktaḥ| tathā, kṛśarā tatheti
snehaphāṇitayuktetyarthaḥ| tathā, kṣīrapeyā-kṣaireyī sarpiṣmatyuṣṇā ca| [
tathā, ] dadhisaro vā saguḍaḥ| [ tathā, ] peyā ca pañcaprasṛtā, 'dve
pale-prasṛtaṃ viduḥ' pañca prasṛtāni yasyāṃ sā pañcaprasṛtā| keṣāṃ punastāni
pañca prasṛtāni ? iti vyācaṣṭe-snehaistaṇḍulapañcamairiti| sarpistailaṃ vasā
majjeti caturṇāṃ snehānāṃ catvāri prasṛtāni taṇḍulāśca prasṛtamekamityarthaḥ|
ete sapta pūrvoktāḥ sadyaḥ-śīghraṃ snehanāḥ,- tricaturairahobhirvinā'pi
snehanāḥ, niṣparihārāśca| na kevalameta eva sadyaḥsnehanā ityāha-snehāśca
lavaṇolbaṇā iti| snehāḥ-sarpirādayo'pakvā eva| kiṃ viśiṣṭāḥ ?
lavaṇolbaṇāḥ-lavaṇāḍhyāḥ, sadyaḥsnehanā ityarthaḥ|
Ā. rā. sadyaḥsnehanān sapta
yogānāha-prājyamāṃsarasā iti| prājyamāṃsāḥ-prabhūtamāṃsā, alpodakasiddhā rasā
ityekaḥ| teṣu-māṃsaraseṣu, siddhā snehabhṛṣṭā peyeti dvitīyaḥ|
snehaphāṇitābhyāṃ yuktastilacūrṇa iti tṛtīyaḥ| tābhyāmeva yuktā kṛśareti
caturthaḥ| uṣṇā ghṛtāḍhyā kṣīrasiddhā peyeti pañcamaḥ| guḍasahito dadhisara
iti ṣaṣṭhaḥ| ghṛtatailavasāmajjataṇḍulaiḥ pratyekaṃ prasṛtapramāṇaiḥ kṛtā
peyeti saptamaḥ| aṣṭamaṃ sadyaḥsnehanamāha-snehāśceti|
kasmāllavaṇasaṃyogāt snehā apakvā api sadyaḥsnehanāḥ ? ityāha - - - -
taddhyabhiṣyandyarūkṣaṃ ca sūkṣmamuṣṇaṃ vyavāyi ca|
---------------------------------------------------|43|
Sa. yasmāllavaṇamabhiṣyandi-srotasāṃ
srāvakaṃ, arūkṣatvādiguṇayuktaṃ ca| sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotogāmi|
'vyavāyi-dehamakhilaṃ vyāpya pākāya kalpate'|
Ā. rā. lavaṇasaṃyogāt kathaṃ
sadyaḥsnehanatvam? ityata āha-taddhīti| tat-lavaṇam| hi-yasmāt|
viṣyandi-srotolīnamalotkleśanam| arūkṣaṃ-snehāviparītam|
sūkṣmaṃ-sūkṣmasrotaḥsañcāri| uṣṇaṃ-snehavilāyanam| vyavāyi-vicaraṇaśīlam|
saṅgrahe tu (sū. a. 25) -"prabhūtamāṃsaniṣkvāthān jāṅgalānūpajān rasān|
snehabhṛṣṭeṣu vā teṣu yavāgūṃ nātisaṃhatām|| tilakāmbalikaṃ bhūrisnehaṃ
sarpiṣmatīmapi| peyāṃ sukhoṣṇāṃ kṣaireyīṃ pātre va sasitāghṛte||
sarpilavaṇayuktaṃ vā sadyodugdhaṃ tathā payaḥ| pāyasaṃ māṣamiśraṃ ca
bahusnehasamāyutam|| tailaśuṇṭhīguḍasurāṃ jīrṇe māṃsarasāśinaḥ| snehaṃ caikaṃ
surācchena dadhno vā saguḍaṃ saram|| vasāṃ varāhajāṃ sarpiḥ pippalīṃ lavaṇaṃ
tilān| pippalīṃ lavaṇaṃ snehāṃścaturo dadhimastukam|| dadhnā siddhaṃ
vyoṣagarbhaṃ dhātrīdrākṣārase ghṛtam| yavakolakulatthāmbukṣārakṣīrasurādadhi||
ghṛtaṃ ca siddhaṃ tulyāṃśaṃ sadyaḥsnehanamuttamam| siddhāṃśca caturaḥ snehān
badaratriphalārasaiḥ|| yoniśukrāmayaharān sadyaḥsnehān prayojayet|" iti|
-----------------------------------------------|
guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi||43||
kuṣṭhaśophaprameheṣu snehārthaṃ na prakalpayet|
-----------------------------------------------|44|
Sa. kuṣṭhādiṣu snehayogyatve sati
guḍādi snehanārthaṃ na prakalpayet-na yojayet|
Ā. rā. kuṣṭhādiṣu guḍādīni snehanāni
niṣedhati-guḍānūpeti|
tarhi te kathaṃ snehyāḥ ? ityāha - - - -
-----------------------------------------------|
triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān||44||
snehān yathāsvameteṣāṃ yojayedavikāriṇaḥ|
-----------------------------------------------|45|
Sa. eteṣāṃ-kuṣṭhādīnām,
triphalādibhirvipācitān-sādhitān, avikāriṇaḥ-avikārakān, snehān yojayet|
yathāsvaṃ-yathāyogyam| kuṣṭhādīnāṃ sambandhī yo vikārastadvatām, tena
kuṣṭhināṃ śophināṃ mehināmityartho'vatiṣṭhate|
Ā. rā. kuṣṭhādiṣūcitāni
snehanānyāha-triphaletyādi| eteṣāṃ-kuṣṭhaśophapramehāṇām| avikāriṇa iti
hetugarbhaṃ viśeṣaṇam|
-----------------------------------------------| kṣīṇānāṃ
tvāmayairagnidehasandhukṣaṇakṣamān||45||
Sa. āmayaiḥ-vyādhibhiḥ, kṣīṇānāṃ punaḥ
puṃsāmagnidehasandhukṣaṇakṣamān snehān yojayet| agniśca dehaścāgnidehau,
sandhukṣaṇāśca kṣamāśca sandhukṣaṇakṣamāḥ, tān| yathāsaṅkhyenātra sambandhaḥ|
agneḥ sandhukṣaṇāḥ-uddīpakāḥ, dehasya kṣamāḥ-puṣṭyāvahāḥ| atra cāyaṃ
bhāvaḥ,-kila vyādhibhiḥ kṣīṇānāṃ vahnirapi kṣīṇo bhavati| atasteṣāṃ na kevalaṃ
ye puṣṭyāvahāḥ [ te upayojyāḥ| kutaḥ ? te ] vahnimāndyamāvahanti| athavā
vahnisandhukṣaṇā na puṣṭyāvahāḥ| na te snehā upayoktuṃ yuktāḥ| kiṃ tarhi ?
ubhayakāriṇa eva yoktuṃ yuktā iti|
Ā. rā. vyādhikṣīṇānāmucitāni
snehanānyāha-kṣīṇānāmiti| agnidehayoḥ sandhukṣaṇe-saṃvarddhane kṣamān,
dīpanabṝṃhaṇatvāt|
dīptāntarāgniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ| dṛḍhendriyo
mandajaraḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ|46| iti śrī
vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne snehavidhirnāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|
Sa. yaḥ pumānābhīkṣṇyena
snehamupasevate, sa dīptāntarāgnitvādiguṇayukto bhavatīti pradiṣṭaḥ|
sadvaidyairiti śeṣaḥ| upajātirvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne snehavidhyadhyāyaḥ ṣoḍaśaḥ samāptaḥ|| 16||
ā raṃ-snehaśīlanasya phalamāha-dīptāntarāgniriti|
pratyagradhātuḥ-nūtanadhātuḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| snehanasya
prakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 16||