Sa. śodhanaprasaṅgena snehopayogaḥ|
snigdhe ca dehe doṣāṇāṃ mārdavīkaraṇāya svedasya prasaṅgaḥ| 00000
atastatparijñānārtho'yamadhyāya ārabhyate - - - - athātaḥ svedavidhimadhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre||2||
Sa. athāta iti| svedanaṃ-svedaḥ, tasya
vidhiḥ-vidhānaṃ, yatra taṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. kramaprāptaṃ svedavidhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
svedasya cāturvidhyamāha - - - - svedastāpopanāhoṣmadravabhedāccaturvidhaḥ|
----------------------------------------------|1|
Sa. svedaścaturvidhaḥ,- tāpādibhedāt|
Ā. rā. svedabhedānāha-sveda iti|
tatra tāpādīneva lakṣayitumācaṣṭe - - - -
----------------------------------------------|
tāpo'gnitaptavasanaphālahastatalādibhiḥ||1||
Sa. tāpaḥ-tāpasvedaḥ, agnitaptena
vasanena, tathā phālena-ayomayenāgnitaptena, tathā [ agnitaptena ]
hastatalenāpi| ādigrahaṇāddāruvālukāghaṭikākāṃsyabhājanādayo gṛhyante|
Ā. rā. tāpasya lakṣaṇamāha-tāpa iti|
agnitaptairvastrādibhiḥ kriyate yaḥ svedaḥ sa tāpaḥ|
ādiśabdātkāṃsyavālukāghaṭikāsākṣādagnayaḥ|
upanāho vacākiṇvaśatāhvādevadārubhiḥ| dhānyaiḥ samastairgandhaiśca
rāsnairaṇḍajaṭāmiṣaiḥ||2|| udriktalavaṇaiḥ
snehacukratakrapayaḥplutaiḥ| kevale pavane, śleṣmasaṃsṛṣṭe surasādibhiḥ||3||
pittena padmakādyaistu sālvaṇākhyaiḥ punaḥpunaḥ|
----------------------------------------------|4|
Sa. upanāho-bandhanam|
kiṇvaṃ-surāprakṛtiḥ| śatāhvā-śatapuṣpā| dhānyairiti sāmānyoktāvapi
tilātasīmāṣādīniyogyatvādyānyuṣṇavīryāṇi snigdhāni vā tāni prāyeṇa
prayojyānīti| samastagrahaṇaṃ gandhaireva yujyate| ata eva saṅgrahe'vadat (sū.
a. 26) - "sarvagandha" iti| gandhaiḥ-gandhadravyaiḥ
kuṣṭhāgurutagarasurasādibhiḥ| tathā, rāsnādibhiḥ| kimbhūtaiḥ pūrvoktaiḥ ?
udriktalavaṇaiḥ-lavaṇāḍhyaiḥ| tathā, snehaśca cukraṃ ca takraṃ ca payaśca,
taiḥ plutaiḥ-āloḍitaiḥ| cukraṃ-amlam| takrasya cukratvādeva grahaṇe siddhe
takragrahaṇamatiśayārtham, atiśayena sālvaṇākhye svede takraṃ prayojyamiti|
kevale pavane vacādibhirupānāhasvedaḥ kāryaḥ| śleṣmasaṃsṛṣṭe pavane
surasādibhiḥ-surasayugādinā gaṇena (hṛ. sū. a. 15|30)| pittena saṃsṛṣṭe pavane
padmakādyaiḥ-"padmakapuṇḍrau" (hṛ. sū. a. 15|12) ityādibhiḥ| pittena saṃsṛṣṭe
pavana ityatra kiñcideva pittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādibhirupanāhaḥ kārya
ityavabodhyam, nādhikena pittena yukte pavane, nāpi tulyena pittena yukte
pavana iti| evaṃ hyuktam (hṛ. sū. a. 13|14)- "graiṣmaḥ prāyo marutpitte"
vidhiḥ kāryaḥ| graiṣmaśca vidhiḥ prāyeṇa sarvaḥ śītaḥ| tatra svedo dūrotsārita
eva| tasmāt kiñcitpittena saṃsṛṣṭe pavane padmakādyairupanāhaḥ kārya iti
vedyam| ete ca traya upanāhāḥ kevale vāyau tathā kaphayukte pittayukte ca
krameṇa yojyāḥ| ete ca sālvaṇābhidhānāḥ svedā ityāha-sālvaṇākhyairiti|
punaḥpunariti asakṛttaiḥ svedayojanā kāryetyarthaḥ| nirapāyo hi yathā'yaṃ
sālvaṇāparasaṃjña upanāhākhyaḥ svedo na tathā'pare svedā iti|
upanahyate-badhyate carmapaṭādinā, ityanvarthaṃ nāmāsyopanāha iti| sālvaṇa
ityasya tantrāntaraprasiddhaṃ nāma| tathā ca dhanvantariḥ (su. ci. a. 4|14) -
"kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ| sānūpaudakamāṃsastu
sarvasnehasamanvitaḥ|| sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ|" iti|
'udriktalavaṇaiḥ snehacukratakrapayaḥplutaiḥ|' iti triṣvapi svedeṣu yojyam|
Ā. rā. upanāhasya lakṣaṇamāha-upanāha
ityādi| vacādibhiryaḥ svedaḥ kriyate sa upanāhaḥ|
kiṇvaṃ-surākāñjikādyadhaḥsthitadravyam| gandhaiḥ-kuṣṭhādigandhadravyaiḥ|
eraṇḍajaṭā-eraṇḍamūlam| āmiṣaṃ-māṃsam| udriktalavaṇaiḥ-saindhavādyutkaṭaiḥ|
snehādibhiḥ plutaiḥ-āloḍitaiḥ| cukraṃ-suktam| payaḥ-kṣīram| eṣaḥ svedaḥ kevale
pavane| eṣa eva śleṣmasaṃsṛṣṭapavane surasādivargeṇa saha kāryaḥ| pittena
saṃsṛṣṭe pavane padmakādivargeṇa saha kāryaḥ| sālvaṇākhyaiḥ-sālvaṇa ityākhyā
upanāhasya yebhyaḥ padmakādibhyastaiḥ| padmakādibhiryukta
upanāhaḥ-sālvaṇākhyaḥ| uktaṃ ca suśrutena (ci.a. 4/14)-"kākolyādiḥ savātaghnaḥ
sarvāmladravyasaṃyutaḥ| sānūpamāṃsaḥ susvinnaḥ sarvasnehasamanvitaḥ||
sukhoṣṇaḥ spṛṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikirtitaḥ| tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā
vātarogiṇām||" iti| tavdyākhyānaṃ ca,- "kākolyādirgaṇo grāhyo
nāṣṭavargakasaṃjñitaḥ| vātaghno bhadradārvādivargo'mlo dāḍimādikaḥ||
sarvasnehaścatuḥsneho lavaṇaṃ saindhavādikam| amlādibhiśca saṃskāryaḥ
kākolyāditrayaṃ tribhiḥ||" iti| padmakādireva tanmate kākolyādiḥ| sa copanāhaḥ
punaḥ punaḥ kāryaḥ| upanāho-bandhanam|
bandhātmakaścāyaṃ sveda iti bandhātmakasvedopāyabhūtān carmapaṭṭādīnāha - - -
- ------------------------------------------------|
snigdhoṣṇavīryairmṛdubhiścarmapaṭṭairapūtibhiḥ||4||
alābhe vātajitpatrakauśeyāvikaśāṭakaiḥ| baddhaṃ rātrau divā muñcenmuñcedrātrau
divākṛtam||5||
Sa.
carmapaṭṭairbaddhaṃ-upanaddhamaṅgaṃ, rātrau divā muñcet| kimbhūtaiḥ ?
snigdhoṣṇavīryaiḥ, tathā'pūtibhiḥ-adurgandhaiḥ suparikarmitatvāt|
alābhe-carmapaṭṭānāmabhāve, vātajitpatraiḥ-eraṇḍajādibhiḥ, tathā
kauśeyādibhiḥ| kauśeyaṃ-rāṅkavādivastraviśeṣam| āvikaṃ-kambalam| [
śāṭakaṃ-vastrakhaṇḍam| ] tairbaddhaṃ rātrau divā muñcet| divā tu baddhaṃ
rātrau moktavyam|
Ā. rā.
bandhanavidhimāha-snigdhoṣṇaviryairiti| alābhe-carmālābhe|
vātajitpatrāṇi-eraṇḍādipatrāṇi|
ūṣmā tūtkārikāloṣṭakapālopalapāṃsubhiḥ| patrabhaṅgena dhānyena
karīṣasikatātuṣaiḥ||6|| anekopāyasantaptaiḥ
prayojyo deśakālataḥ| ----------------------------------------------|7|
Sa. ūṣmā-bāṣpaḥ, tadākhyaḥ sveda
utkārikādibhiḥ prayojyaḥ| tatra yavamāṣairaṇḍabījātasīkusumbhabījādibhiḥ
piṣṭasvinnairlapyasikākṛtiryaḥ svedanopāyaḥ sā utkārikā| loṣṭaṃ-mṛtpiṇḍaḥ|
kapālaṃ-karparam| upalaḥ-pāṣāṇaḥ| pāṃsuḥ-dhūliḥ| tathā,
patrabhaṅgena-chadasamūhena| tathā, dhānyena| karīṣo-gavādiśakṛccūrṇaḥ|
sikatā-vālukā| tuṣo-dhānyatvak| etairutkārikādibhistuṣāntaiḥ svedo
vidhātavyaḥ| kimbhūtaiḥ ? anekopāyasantaptaiḥ,-aneke ca ta upāyāśca, taiḥ
santaptāḥ-uṣṇīkṛtā ya utkārikādayaḥ, taiḥ| kathaṃ prayojyaḥ ?
ityāha-deśakālataḥ| lyablope pañcamī ceyam| tena deśakālāvapekṣya| upalakṣaṇaṃ
cedam| tena doṣadūṣyādīnapyapekṣya svedo'yaṃ prayojyaḥ|
loṣṭakapālapāṣāṇānagnitaptān sandaṃśena gṛhītvā
svedyadoṣādyapekṣayā'mbhasyamle dhānyāmle śuktādau vā nimajjayet|
tadudbhūtabāṣpaiḥ svedaḥ śayanasthasya kāryaḥ| athavā gavādiśakṛtā''rdreṇa
piṇḍīkṛtenoṣṇena svedaḥ sa ca piṇḍasvedasaṃjñaḥ| sa eva saṅkarasveda ucyate|
athavairaṇḍādidravyayuktāni yavādīni dhānyāni sāmlakādīni gṛhītvā
pihitamukhāyāmukhāyāṃ samyagupasvedya nivāte gṛhe śayanasthe kiliñje
prastīryāvikakauśeyavātaharapatrānyatamottarapracchade
rauravājinaprāvārādisvavacchannaṃ svedayet| athavā pūrvavatsvedyadravyāṇi
kumbhyāmutkvāthya tannikaṭopaviṣṭo ghanavastraprāvṛta ūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt| eṣa
saṃstarasvedaḥ| evamanekopāyasantaptatvaṃ doṣadūṣyādyapekṣayā nirūpya svedo
yojyaḥ|
Ā. rā. ūṣmasvedasya lakṣaṇamāha-ūṣmeti|
utkārikādibhiḥ soṣmābhiḥ kambalādiveṣṭitairyaḥ svedaḥ kriyate, sa ūṣmasvedaḥ|
utkārikā-roṭikā| patrabhaṅgena-khaṇḍaśaḥ kṛtaiḥ patraiḥ| dhānyena-godhūmādinā|
saṅgrahe tu (sū. a. 26) -"ūṣmasvedaḥ punaraṣṭadhā bhidyate,- piṇḍaḥ saṃstaro
nāḍī ghanāśmā kumbhī kūpaḥ kuṭī jentākaśceti| tatra
kapālapāṣāṇaloṣṭhalohipiṇḍānagnivarṇān sandaṃśena gṛhītvā'mbhasyamle vā
nimajjayet| tairārdrāvikavastreṇa veṣṭitaiḥ śleṣmamedobhūyiṣṭha sarujamaṅgaṃ
granthimadvā svedayet|
pāṃśusikatāgavādikarīṣatuṣadhānyabusapulākapalalairvā'mlotkvathitaiḥ
pūrvavadveṣṭitairgavādiśakṛtā''rdreṇa
piṇḍīkṛtenopanāhadravyotkārikākṛśarāpayasapiṇḍāirvā vātarogiṣviti piṇḍasvedaḥ|
sa eva ca saṅkarākhyaḥ| yathārhasvedadravyāṇi pihitamukhāyāmukhāyāṃ
samyagupasvedya nivātaśaraṇaśayanasthe kiliñje
prastāryāvikakauśeyavātaharapatrānyatamottarapracchade
rauravājinaprāvārādibhiḥ svavacchannaṃ svedayediti saṃstarasvedaḥ|
pūrvavadevopasvedyokhāmukhe'nyāmukhāṃ
nāḍīmūlacchidrapramāṇapārśvacchidrāmabhisandhāyopalipya ca pārśvacchidrasthayā
nāḍya śareṣikāvaṃśadalakiliñjakarañjapatrānyatamakṛtayā
gajāgrahastasaṃsthānayā vyāmadīrghayā'dhyarddhavyāmadīrghayā vā
svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgapariṇāhamūlāgrasrotasā sarvato
vātaharapatrasaṃvṛtacchidrayā dvistrirvā vinamitayā sukhopaviṣṭasya
svabhyaktaprāvṛte'ṅge bāṣpamupaharet| bāṣpo hyanṛjugāmī
vihatcaṇḍavegastvacamavidahan sukhaṃ svedayatīti nāḍīsvedaḥ|
puruṣāyāmamātramadhikaṃ vā ghanaṃ samaṃ sukhaṃ ca śilātalaṃ bhūpradeśaṃ vā
vātaharadārudīptenāgninā sarvatastāpayitvā'gnimapohyoṣṇodakāmlādibhirabhyukṣya
yathoktapracchade saṃstaravatsvedayediti ghanāśmasvedaḥ| pūrvavatsvedadravyāṇi
kumbhyāṃ samutkvāthyāśliṣyopaviṣṭastadūṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt| bhūmau vā tāṃ nikhāya
tadūrdhvamāsanaṃ śayanaṃ vā nātighanapracchadaṃ
paritaḥpralambamānakuthākambalagoṇikaṃ nidhāya tatrasthasyoṣmāṇaṃ gṛhṇataḥ
kumbhyāmagnivarṇānayoguḍānupalāṃśca śanairnimajjayediti kumbhīsvedaḥ|
śayanasyādho vistāradviguṇakhāte kūpe vātaharadārukarīṣānyatarapūrṇadagdhe
vigatadhūme svāstīrṇaśayanasthaṃ svedayediti kūpasvedaḥ| kuṭīṃ
nātyuccavistārāṃ vṛttāmacchidrāmupanāhadravyakalkaghanapradigdhakuḍyāṃ sarvato
vidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasantikāsamūhaparivṛtāṃ vidhāya tanmadhye ca
śayyāṃ tatrasthaṃ svedayediti kuṭīsvedaḥ|" iti| jentākasvedastvaśakyatvānna
likhyate|
atha dravasvedamāha - - - -
--------------------------------------------------------|
śigruvāraṇakairaṇḍakarañjasurasārjakāt||7||
śirīṣavāsāvaṃśārkamālatīdīrghavṛntataḥ| patrabhaṅgairvacādyaiśca
māṃsaiścānūpavārijaiḥ||8|| daśamūlena ca
pṛthak sahitairvā yathāmalam| snehavadbhiḥ surāśuktāvārikṣīrādisādhitaiḥ||9||
kumbhīrgalantīrnāḍīrvā pūrayitvā rujārditam| vāsasā''cchāditaṃ gātraṃ snigdhaṃ
siñcedyathāsukham||10||
Sa. śigrvādijaiḥ patrasamūhaiḥ, tathā
vacādyaiḥ-vacādigaṇoktaiḥ, tathā māṃsairānūpajairjalajaiśca, daśamūlena ca
pṛthak-vyastairdvitrādibhiḥ, sahitairvā-samastairvā, yathāmalaṃ
snehavadbhiḥ-doṣaharaghṛtādyanyatamasnehayuktairyathādoṣaṃ
surāśuktavārikṣīrādisādhitaiḥ, kumbhīḥ-sthālīḥ, pūrayitvā, athavā
galantīrnāḍīrvā-anavarataṃ dhārayā jalādisravantīrvāridhānikāsaṃjñāḥ
vaṃśādimayīḥ pūrayitvā, rujārditaṃ-pīḍārtaṃ, gātraṃ-aṅgaṃ, vāsasā''cchāditaṃ
tathā snigdhaṃ sat yathāsukhaṃ-sukhasparśaṃ kadācidatyuṣṇaṃ kadācidīṣaduṣṇaṃ
siñcet|
Ā. rā.
dravasvedamāha-śigruvāraṇaketyādi| vāraṇakaḥ-kaṇṭakikarañjaḥ|
dīrghavṛntaḥ-ṭiṇṭukaḥ| śigrvādīnāṃ patrabhaṅgaiḥ, vacādyaiḥ-upanāhoktaiḥ,
ānūpavārijaimāṃseḥ, daśamūlena ca, iti caturbhirvargaiḥ pṛthak sahitairvā
doṣānusāreṇa ghṛtādiyuktaiḥ surādisādhitaiḥ, galantīḥ kumbhīḥ-sacchidrā
ghaṭikāḥ, nāḍīḥ-vaṃśādinalikāḥ, pūrayitvā rujāditaṃ gātraṃ snigdhaṃ
vastrācchāditaṃ ca kṛtvā tābhiḥ siñcet| eṣaḥ pariṣekākhyo dravasvedaḥ|
iti doṣapīḍāvaśāt pariṣekasvedamākhyāyāvagāhasvedaṃ dravabhedamāha - - - -
taireva vā dravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ sarvāṅgage'nile|
avagāhyāturastiṣṭhedarśaḥkṛcchrādirukṣu ca||11||
Sa. taireva-pūrvoktaiḥ, svedadravaiḥ
pūrṇaṃ kuṇḍaṃ bhṛśamavagāhya-praviśya, āturo-rogī tiṣṭhet| kīdṛśe doṣe ?
ityāha-sarvāṅgage'nile,-sarvaśarīravyāpini vāyau| tathā,
arśaḥprabhṛtirogakaṣṭapīḍāsu| ādigrahaṇena hastapādapīḍāsu ca|
kuṇḍagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena kūpakuṭīsvedau ca vedyau| saṅgrahe coktam
(sū. a. 26)- "śayanasyādhovistāradviguṇakhāte kūpe
vātaharadārukarīṣānyatarapūrṇadagdhe vigatadhūme svāstīrṇaśayanasthaṃ
svedayediti kūpasvedaḥ| kuṭīṃ nātyuccavistārāṃ
vṛttāmacchidrāmupanāhadravyakalkaghanapradigdhakuḍyāṃ sarvato
vidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasantikāsamūhaparivṛtāṃ vidhāya
tanmadhyasthitaśayyāsthaṃ svedayediti kuṭīsvedaḥ| padmotpalādibhiḥ saktupiṇḍyā
vā''cchādya cakṣuṣī| śītairmuktāvalīpadmamukulotpalabhājanaiḥ|| muhuḥ karaiśca
sajalaiḥ svidyato hṛdayaṃ spṛśet|" iti|
Ā. rā. dravasvedo
dvividhaḥ,-pariṣeko'vagāhaśca| tatra pariṣekamuktvā'vagāhamāha-taireveti|
[taireva-pūrvoktaiḥ svedadravaiḥ pūrṇaṃ kuṇḍaṃ bhṛśamavagāhya-praviśya, rogī
tiṣṭhet| kadetyāha-sarvaśarīravyāpini vāyau, tathā'rśaḥprabhṛtirogapīḍāsu|]
kṛcchraṃ-mūtrakṛcchram| ādiśabdādaśmaryānāhahastapādapīḍāsu ca|
kuṇḍagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena kūpakuṭīsvedau ca vedyau|
nivāte'ntarbahiḥsnigdho jīrṇānnaḥ svedamācaret|
--------------------------------------------------------|12|
Sa. apagatavāte deśe svedamācaret|
kimbhūtaḥ ? antaḥ snehapānena bahiścābhyaṅgādinā snigdhaḥ| tathā,
jīrṇānnaśca,-yena (yasya) hyastanamannaṃ jīrṇam, āmajīrṇādyākrāntaṃ naraṃ
varjayitvā tena svedārheṇa nareṇa sveda ācaraṇīyaḥ|
Ā. rā. svedavidhimāha-nivāte iti|
kīdṛśaṃ svedamācaret ? ityāha - - - -
--------------------------------------------------------|
vyādhivyādhitadeśartuvaśānmadhyavarāvaram||12||
Sa. vyādhyapekṣayā vyādhitāpekṣayā
deśāpekṣayā ṛtvapekṣayā ca yathāvidhameva madhyamamutkṛṣṭaṃ hīnaṃ vā
svedamācaret|
Ā. rā. vyādhyādivaśāt
madhyamamātramuttamamātramadhamamātram|
kaphārto rūkṣaṇaṃ rūkṣo, rūkṣaḥ snigdhaṃ kaphānile|
--------------------------------------------------------|13|
Sa. kaphārtaḥ-kaphagrasto, rūkṣaḥ
san-antarbahirasnigdho, rūkṣaṇaṃ-na ca snigdhaṃ, svedamācaret| aparaṃ
śleṣmavāte rūkṣasnigdhaṃ-kenacidaṃśena rūkṣaṃ kenacidaṃśena snigdhaṃ,
paryāyeṇa vā rūkṣasnigdhaṃ, evaṃvidhaṃ svedamācaret|
Ā. rā. kaphe svedaviśeṣamāha-kaphe
tamiti| rūkṣaṇaiḥ-rūkṣadravyaiḥ, sneharahitaiḥ| taṃ-svedam| rūkṣaḥ-puruṣo
nāntarbahiḥsnigdhaḥ| kaphānile viśeṣamāha-rūkṣaḥ snigdhamiti| rūkṣaḥ-puruṣaḥ|
snigdhaṃ-svedam|
--------------------------------------------------------| āmāśayagate vāyau
kaphe pakvāśayāśrite||13|| rūkṣapūrvaṃ tathā
snehapūrvaṃ sthānānurodhataḥ|
--------------------------------------------------------|14|
Sa. āmāśayaṃ gataḥ-āmāśayagataḥ,
pakvāśayamāśritaḥ-pakvāśayāśritaḥ, dvitīyā śriteti samāsaḥ| vāyāvāmāśayagate
kaphe ca pakvāśayāśrite yathāsaṅkhyena rūkṣapūrvaṃ snehapūrvaṃ ca
svedamācaret| āmāśayagate vāta ādau rūkṣaḥ svedaḥ kāryaḥ paścātsnigdhaḥ|
tathā, pakvāśayagate kapha ādau snigdhaḥ svedaḥ, paścādrūkṣa ityarthaḥ| kuta
evaṃ niyamaḥ ? ityāha-sthānānurodhataḥ,-sthānavaśāt| vāyuryataḥ āmāśaya
āgantuḥ, sthānaṃ ca tat śleṣmaṇaḥ, tadvaśāttatrādau rūkṣa eva svedo yojyaḥ,
paścāt snigdha iti| kaphaśca pakvāśaya āgantuḥ, sthānaṃ ca tadvāyoḥ, ataḥ
pūrvaṃ snigdhaḥ svedo yojyaḥ, paścādrūkṣa iti pūrvokta eva nyāyo yojyaḥ| tathā
coktam (hṛ. sū. a. 13|20) - "tatrānyasthānasaṃstheṣu tadīyām" iti| tathā (hṛ.
sū. a. 13|29) - "āgantuṃ śamayeddoṣaṃ sthāninaṃ pratikṛtya vā|" iti|
tasmātpūrvaṃ rūkṣeṇa sthāninaṃ kaphaṃ pratikṛtya paścādāgantukasya vāyoḥ
śamanaṃ snigdhasvedākhyaṃ prayojyamiti| nanu, vāyorāmāśaye kopo'nupapannaḥ|
yato marut laghvādiguṇayuktaḥ| āmāśayastu gurumṛdupicchilādiyuktaḥ| ataḥ śama
evopapanna iti kecit| etaccāyuktam| balino hyanyāśrayasthasyāpi kopo yuktaḥ|
mārgarodhācca vāyorāmāśaye'pi prakopasambhava iti| tathā ca vakṣyati (hṛ. ci.
a. 6|57) - "prāyo'nilo ruddhagatiḥ kupyatyāmāśaye gataḥ|" iti| tathā coktam
(hṛ. sū. a. 13|19) - "te kālādibalaṃ labdhvā kupyantyanyāśrayeṣvapi|" iti|
Ā. rā. sthānabhedena
viśeṣamāha-āmetyādi, rūkṣapūrvamiti| rūkṣapūrvaṃ-prathamaṃ rūkṣaṃ tataḥ
snigdham| snehapūrvaṃ-prathamaṃ snigdhaṃ tato rūkṣam|
sthānānurodhataḥ-sthānipratīkārapūrvakamāgantupratīkārasyoktatvāt|
--------------------------------------------------------| alpaṃ vaṅkṣaṇayoḥ,
svalpaṃ dṛṅmuṣkahṛdaye na vā||14||
Sa. vaṅkṣṇayoralpameveti yojyam|
dṛśormuṣkayorhṛdi cātyalpameveti| athavā dṛgādiṣu svedaṃ nācaredeva|
Ā. rā. avayavabhedena
viśeṣamāha-alpamiti| vaṅkṣaṇayoralpaṃ svedamācaret| dṛgādiṣvatyalpameva, naiva
vā| saṅgrahe tu (sū. a. 26) -"padmotpalādibhiḥ saktupiṇḍyā vā''cchādya
cakṣuṣī| śītairmuktāvalīpadmakumudotpalabhājanaiḥ|| muhuḥ karaiśca sajalaiḥ
svidyato hṛdayaṃ spṛśet|" iti|
śītaśūlakṣaye svinno jāte'ṅgānāṃ ca mārdave| syācchanairmṛditaḥ snātastataḥ
snehavidhiṃ bhajet||15||
Sa. śītaśūlayoḥ kṣaye sañjāte sati,
aṅgānāṃ-pāṇipādādīnāṃ ca, mārdave-mṛdutve jāte sati, svinno naraḥ syāt| sa ca
svinnaḥ śanairmṛdito-mandaṃ marditāṅgaḥ, snātaḥ-uṣṇodakena, [ tataḥ- ]
anantaraṃ, snehokta (sneha) vidhiṃ-'uṣṇodakopacārī syāt' ityādikaṃ, bhajet| ā
raṃ-samyaksvinnalakṣaṇamāha-śītaśūlakṣaya iti| śītaśūlayornivṛttāvaṅgamārdave
ca svinnaḥ syāt| svinnasya kṛtyamāha-śanairiti| śanairmṛdito-yathāsukhaṃ
kṛtamardanaḥ| snehavidhiṃ-snehanoktāhāravihāraniyamam|
iti svedasya samyaglakṣaṇamuktvā'tiyogalakṣaṇamāha - - - -
pittāsrakopatṛṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ| sandhipīḍā jvaraḥ
śyāvaraktamaṇḍaladarśanam||16||
svedātiyogācchardiśca, tatra stambhanamauṣadham|
viṣakṣārāgnyatīsāracchardimohātureṣu ca||17||
Sa. svedasyātiyogāt raktapittakopādayo
bhavanti, chardiśca| mūrcchā-mohaḥ| svarāṅgayoḥ sadanena sambandhaḥ|
bhramaḥ-ajñānam| śyāvāni ca raktāni ca śyāvaraktāni, tānyevaṃbhūtāni yāni
maṇḍalāni teṣāṃ darśanaṃ-upalambhaḥ| tatra-svedātiyoge,
stambhanaṃ-vakṣyamāṇamauṣadhaṃ kāryam| tathā, viṣādyātureṣvapi
stambhanamevauṣadhaṃ kāryam| tathā, viṣādyātureṣvapi stambhanamevauṣadhaṃ
nyāyyamityarthaḥ|
Ā. rā.
atisvinnalakṣaṇamāha-pittāsrakopeti| atisvinnasyauṣadhamāha-tatra
stambhanamiti| prasaṅgādviṣādiṣvapi stambhanamauṣadhamāha-viṣetyādi|
kṣārāgnyāturaḥ-kṣārāgnidagdhaḥ| mohāturo-mūrcchāvān|
svedanaṃ guru tīkṣṇoṣṇaṃ prāyaḥ, stambhanamanyathā|
dravasthirasarasnigdharūkṣasūkṣmaṃ ca bheṣajam||18||
svedanaṃ, stambhanaṃ ślakṣṇaṃ rūkṣasūkṣmasaradravam| prāyāstiktaṃ kaṣāyaṃ ca
madhuraṃ ca samāsataḥ||19||
Sa. guru yaddravyaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca,
tadbāhulyena svedanaṃ bhavati| prāyograhaṇāt bhayaśokādikamagurvapi gṛhyate|
anyathā-ato vaiparītyena, stambhanaṃ bhavati| dravādiguṇayuktaṃ yat tat
dravyaṃ svedanaṃ bhavati| tathā, ślakṣṇādiyuktaṃ tat samāsataḥ stambhanaṃ
bhavati| adhunā rasataḥ stambhanaṃ nirdiśannāha-prāya ityādi| prāyaḥ
saṅkṣepeṇa tiktaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ca stambhanaṃ bhavati|
Ā. rā. svedanadravyamāha-svedanamiti|
stambhanadravyamāha-stambhanamiti| anyathā-laghumandaśītam, tiktādirasaṃ ca|
stambhitasya lakṣaṇamāha - - - - stambhitaḥ syādbale labdhe
yathoktāmayasaṅkṣayāt|
--------------------------------------------------------|20|
Sa. bale labdhe-jāte sati, yathoktānāṃ
rogāṇāṃ ca saṅkṣayāt stambhito naraḥ syāt|
Ā. rā. stambhitalakṣaṇamāha-stambhita
iti| yathoktāḥ-pittāsrakopādayo viṣādayaśca|
atistambhitaṃ samprati lakṣayati - - - -
--------------------------------------------------------|
stambhatvaksnāyusaṅkocakampahṛdvāgdhanugrahaiḥ||20||
pādauṣṭhatvakkaraiḥ śyāvairatistambhitamādiśet|
--------------------------------------------------------|21|
Sa. tvak ca snāyuśca, tayoḥ saṅkocaḥ|
hṛdayādīnāṃ graheṇa sambandhaḥ| tataḥ stambhādīnāṃ dvandvaḥ|
stambhādibhistathā śyāvaiḥ pādādibhiratistambhitaṃ kathayet|
Ā. rā.
atistambhitalakṣaṇamāha-stambhatvagityādi| hṛdayavacohanūnāṃ grahaḥ|
--------------------------------------------------------| na
svedayedatisthūlarūkṣadurbalamūrcchitān||21||
stambhanīyakṣatakṣīṇakṣāmamadyavikāriṇaḥ|
timirodaravīsarpakuṣṭhaśoṣāḍhyarogiṇaḥ||22||
pītadugdhadadhisnehamadhūn kṛtavirecanān|
bhraṣṭadagdhagudaglānikrodhaśokabhayārditān||23||
kṣuttṛṣṇākāmalāpāṇḍumehinaḥ pittapīḍitān| garbhiṇīṃ puṣpitāṃ sūtāṃ, mṛdu
cātyayike gade||24||
Sa. atisthūladīnna svedayet|
atisthūlasya svedena medovilayanādatyantaṃ śarīrakṣobhaḥ syāt| rūkṣādīnāṃ
kārśyamatiśayena bhavet| 'madyavikāriṇaḥ' ityaviśeṣoktāvapi pittādyanyeṣāṃ
saṅgrahaḥ| pittamadyavikāriṇastu 'pittapīḍitān' ityanenaiva saṅgṛhītāḥ|
āḍhyaroge-vātaraktam| bhraṣṭadagdhagudāḥ-atīsārakṣārāgnyādibhiḥ|
glānyādīnāmarditena sambandhaḥ| kṣudhādīnāṃ mehāntānāṃ dvandvaḥ, tato
matvarthīya iniḥ| kṣudhvataḥ svedādatyantaṃ dehaglāniḥ| kāmalāpāṇḍumatoḥ
svedena pittavṛddhyā rogavṛddhiḥ| yasmādadhyeṣyate (hṛ. ni. a. 13|15) -
"pittapradhānāḥ kupitāḥ" ityādi| tathā, (hṛ. ni. a. 13|15) - "yaḥ pāṇḍurogī
seveta pittalaṃ tasya kāmalām|" ityādi| mehinastu svedavṛddhyā rogavṛddhiḥ|
garbhiṇyāḥ svedena garbhavyāpat| puṣpitāyā raktātipravṛttiḥ| sūtāyāḥ kārśyam|
mṛdu ceti| yadaiṣāmatisthūlādīnāmātyayiko vyādhiḥ-visūcikādiḥ syāt, tadaite
mṛdu svedayitavyā eva|
Ā. rā. sthūlādīnāṃ svedanaṃ
niṣedhati-na svedayediti| stambhanīyāḥ-viṣādayaḥ| kṣataḥ-uraḥkṣatī|
kṣīṇaḥ-kṣayarogī| kṣāmaḥ-kṛśaḥ| śoṣo-mukhaśoṣaḥ| āḍhyarogovātaraktam|
bhraṣṭagudo dagdhagudaśca| puṣpitā-ṛtumatī| ātyayike gade asvedyānapi mṛdu
svedayet, tathā'pyanupaśame tīvraṃ vā svedayedityāha-mṛdu ceti|
śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu|
svarabhedānilavyādhiśleṣmāmastambhagaurave||25||
aṅgamardakaṭīpārśvapṛṣṭhakukṣihanugrahe| mahatve muṣkayoḥ khalyāmāyāme
vātakaṇṭake||26||
mūtrakṛcchrārbudagranthiśukraghātāḍhyamārute| svedaṃ yathāyathaṃ
kuryāttadauṣadhavibhāgataḥ||27||
Sa. śvāsādīnāṃ vibandhāntānāṃ dvandvaḥ|
śvāsādimatsu yathāsvaṃ svedaṃ kuryāt,- kvacittāpaṃ kvacidupanāhaṃ
kvacidūṣmāṇaṃ kvaciddravamiti| katham ? teṣvauṣadhāni tadauṣadhāni, teṣāṃ
vibhāgo-yathāsvamupayogaḥ, tena,- tadauṣadhavibhāgena svedaṃ kuryāt| "khallī
tīvrarujānvitā|" iti (hṛ. ni. a. 15|55) vātavyādhau vakṣyate,
āyāmavātakaṇṭakau ca| āḍhyamārutaḥ-ūrustambhaḥ|
Ā. rā. svedasādhyān
rogānāha-śvāsakāsetyādi| muṣkayormahattve-vṛddhiroge|
khalyāṃ-hastapādāvamoṭane| āyāme-bāhyāyāmādau| saṅgrahe tu (sū. a. 26) -
"svarabhedānilavyādhipakṣāghātāpatānake|
vepathuśvayathusvāpastambhajṛmbhāmagaurave||
karṇamanyāśiraḥkoṣṭhajaṅghāpādorurukṣu ca|" iti| svinnasya kṛtyamuktaṃ
saṅgrahe (sū. a. 26) -"svinno'nnaṃ pathyamaśnīyāddoṣarogānurodhataḥ| tadahaḥ
svinnasarvāṅgo vyāyāmaṃ sutarāṃ tyajet||" iti|
svedo hitastvanāgneyo vāte medaḥkaphāvṛte|
--------------------------------------------------------|28|
Sa. medaḥkaphābhyāṃ pavana āvṛte
satyanāgneyaḥ svedo hitaḥ| amāgneya ityagnerḍhak, tato nañ''samāsaḥ|
Ā. rā. anāgneyasvedasya
viṣayamāha-sveda iti|
ko'sāvanāgneyaḥ ? ityāha - - - -
--------------------------------------------------------| nivātaṃ gṛhamāyāso
guruprāvaraṇaṃ bhayam||28||
upanāhāhavakrodhā bhūripānaṃ kṣudhā''tapaḥ| 28 1/2||30||
Sa. nivātagṛhādayo'nāgneyāḥ svedāḥ|
āyāso-vyāyāmaḥ| guruprāvaraṇaṃ-rallakādi|
bhayaṃ-khaḍgahastarājapuruṣadarśanādinā| upanāho'pyanāgneyaḥ svedaḥ,
upanāhasya dvaividhyāt| tatra "upanāho vacākiṇva" ityādirāgneyaḥ, tatra
"tāpo'gnitaptavasana" ityanuvṛtteḥ|
anāgneyastu-"snigdhoṣṇavīryairmṛdubhiścarmapaṭṭaiḥ" ityādikaḥ| āhavaḥ-samaraḥ|
bhūripānaṃ-bahumadyapānam|
Ā. rā. anāgneyasvedasya
bhedānāha-nivātamiti| nivātagṛhādayo daśa bhedāḥ|
upanāho-vacādibhiranagnitaptaiḥ kṛtaḥ| āhavo-yuddham|
bhūripānaṃ-bahumadyapānam| svedasya phalamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 26)
-"agnerdīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam|
kuryātsvedo jāḍyatandrāpahāraṃ stabdhān sandhīṃśreṣṭayatyāśu cāsya||" iti|
snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca śākhāsthisaṃsthāḥ| doṣāḥ
svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhriyante| 29 1/2| iti
śrī vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne svedavidhirnāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|
Sa. te doṣāḥ samyak-suṣṭhu,
śuddhibhiḥ-vamanavirecanalakṣaṇābhiḥ, nirhriyante-niṣkāsyante| ke doṣāḥ ?
ityāha-snehaklinnā ye, tathā koṣṭhagā dhātusthāśca, tathā srotolīnāḥ, tathā
śākhāsvasthiṣu ca sthitāḥ| kimbhūtāḥ ? svedairdravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ-udaraṃ
prāpitāḥ| śālinīvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne svedavidhyadhyāyaḥ saptadaśaḥ samāptaḥ||
17||
Ā. rā. svedanasya
śodhanāṅgatvamāha-snehaklinnā iti| asthiśabdena madhyamamārgo lakṣyate|
dhātugānāṃ srotolīnānāṃ [ca] punarupādānaṃ svedaikasādhyatvajñāpanārtham|
mārgatrayakathanena hi te'pyuktāḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
saṃsvedanaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 17||