Sa. "śuddhibhirnirhriyante" ityuktam|
kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṃ vamanavirecanādhikāraḥ - - - - 00000
"śuddhibhirnirhriyante" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṃ
vamanavirecanādhikāraḥ - - - - athāto vamanavirecanavidhimadhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
Sa. athāta ityādi| vamanaṃ ca virecanaṃ
ca, tayorvidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam| tatra yathoddeśatayā nirdeśa iti
pūrvaṃ vamanavidhimācaṣṭe| athavā virekātpūrvaṃ vamanasyopanyāso yuktaḥ,
hṛtakaphasya hi samyagvirekā bhavanti| tathā coktam (carake si. a. 1|8) -
"viricyate mandakaphastu samyak" iti|
Ā. rā. kramaprāptaṃ
vamanavirecanavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
vamanavirecanayorlakṣaṇamuktaṃ saṅgrahe (sū. a. 27) -"doṣaharaṇamurdhvabhāgaṃ
vamanākhyam, adhobhāgaṃ virecanākhyam, ubhayaṃ vā
malavirecanādvirecanamityucyate| tatroṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāśīnyauṣadhāni
svavīryeṇa hṛdayamupetya saukṣmyāvdyavāyitvācca dhamanīranusṛtya snehena
mṛdūkṛte'ntaḥśarīre svedoṣmaṇā''rdradāruvadviṣyandite sthūlāṇusrotobhyaḥ
sakalamapi doṣasaṅghātamauṣṇyāt punarviṣyandayanti| taikṣṇyādvikāśitvācca
vicchindayanti| sa viṣyannavicchinno doṣasaṅghātaḥ pariplavan
snehāktabhājanastha
ivodakāñjalirasajjannanupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyodānapraṇunno'gnivāyvātmakatvādurdhvabhāgaprabhāvāccauṣadhasyordhvaṃ
pravartate| salilapṛthivyātmakatvādadhobhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ|
ubhayataścobhayaguṇatvādubhayabhāgaprabhāvācca|" iti|
ato vamanavidhimāha - - - - kaphe vidadhyādvamanaṃ saṃyoge vā kapholbaṇe|
tadvadvirecanaṃ pitte---------------------|1|
Sa. śleṣmaṇi vamanaṃ kuryāt, saṃyoge ca
kaphādhike| tatra ca pittakaphavān vamanaṃ kuryāt| yathā,-kaphe kaphādhike
saṃyoge vamanaṃ kuryāt tathaiva pitte pittādhike vā saṃyoge virecanaṃ
kuryāditi tadvacchabdasyārthaḥ|
Ā. rā. vamanavirecanayoḥ sāmānyato
viṣayamāha kaphe vidadhyāditi| tadvat-pittolbaṇe vā saṃyoge|
-------------------------------------------------|
--------------------viśeṣeṇa tu vāmayet||1||
navajvarātisārādhaḥpittāsṛgrājayakṣmiṇaḥ|
kuṣṭhamehāpacīgranthiślīpadonmādakāsinaḥ||2||
śvāsahṛllāsavīsarpastanyadoṣordhvarogiṇaḥ|3|
Sa. viśeṣeṇa punarnavajvarātisārādīn
ūrdhvarogaparyantān vāmayet| [ navajvarādīnāṃ yakṣmāntānāṃ dvandva iniḥ| evaṃ
ca kuṣṭhādīnāṃ kāsāntānāṃ śvāsādīnāmūrdhvarogāntānāṃ ca dvandve inī kāryau|
Ā. rā. vamanasya viśeṣato
viṣayamāha-viśeṣeṇeti, navajvareti, kuṣṭhameheti, śvāseti|
ūrdhvarogāḥ-jatrūrdhvarogāḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -
"viṣapītadaṣṭadigdhaviddhaviruddhājīrṇānnaviṣūcikālasakāvipākārocakārbudamedogadāpasmārapāṇḍurogā
doṣabhedīyoktāśca śleṣmavyādhayaḥ|" ityadhikāḥ| yuktiśca, (saṃ. sū. a. 27)
-"ete hi paraṃ vamanena nāśamupayānti, salilāpagamādaniṣpannaśālyādivat|" iti|
-------------------------------------------------| avāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ
kṣudhito nityaduḥkhitaḥ||3||
bālavṛddhakṛśasthūlahṛdrogikṣatadurbalāḥ|
prasaktavamathuplīhatimirakrimikoṣṭhinaḥ||4||
ūrdhvapravṛttavāyvasradattabastihatasvarāḥ| mūtrāghātyudarī gulmī
durvamo'tyagnirarśasaḥ||5||
udāvartabhramāṣṭhīlāpārśvarugvātarogiṇaḥ| ṛte
viṣagarājīrṇaviruddhābhyavahārataḥ||6||
Sa. garbhiṇyādayo vātarogāntā avāmyāḥ|
arśāṃsi vidyante yasya so'rśasaḥ| "arśaādibhyaśca" ityac| tatra garbhiṇyā
vamanādgarbhavyāpadgarbhabhraṃśaśca (śācca) dāruṇarogasya
raktapittāderidbhūtiḥ| rūkṣasya vāyuḥ vāgghanuhastādīnāṃ vyāpārāyatīrhatvā
hanvādīnāṃ grahaṃ kuryāt| kṣudhitasya nityaduḥkhitasya ca vāyunā
kṣapitaśarīratvādbalakṣayaḥ syāt| bālādīnāmauṣadhabalākṣamatvāt baloparodhaḥ
syāt| hṛdrogādīnāṃ hṛdayoparodhaḥ| prasaktacchardīnāmudāno vāyurutkṣipya
prāṇānapi hiṃsyāt| evamanyatrāpi rogodgamaścintyaḥ| [ kiṃ sarvadaiva
garbhiṇyādayo'vāmyāḥ ? uta kasyāñcidavasthāyāṃ vāmyāḥ, ityāha- ] ṛta ityādi|
viṣādyabhyavahāramantareṇa| viṣādyabhyavahāre tu vāmyā evaite|
Ā. rā. avāmyānāha-avāmyā iti, bāleti,
prasakteti, ūrdhveti, mūtrāghātīti, udāvarteti, ṛta iti|
prasaktavamathuḥ-chardyanurodhanāt| kṛmikoṣṭhī_kṛmibahulakoṣṭhaḥ| ūrdhvaṃ
pravṛtto vāyurasraṃ ca yasya| hatasvarādayaḥ udāvartādayaśca| viṣādibhya ṛte|
viṣapānādau tu garbhiṇyādayo'pi vāmyāḥ| viruddhābhyavahāraḥ-"ānūpamāmiṣaṃ
māṣa" (hṛ. sū. a. 7|30) ityādyuktaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "tatra
garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṃśācca dāruṇarogaprāptiḥ syāt| sukumārasya
hṛdayavikarṣaṇādūrdhvamadho vā rudhirapravṛttiḥ| anyakāryavyagrasyauṣadhaṃ na
pravartate, kṛcchreṇa vā pravartamānamayogadoṣān kuryāt| rūkṣasya
vāyuraṅgagrahaṇam| rūkṣāśanaprāyasya vāyunā kṣapitadoṣatvādbalakṣayaḥ syāt|
tathā'tidīptāgneragnibalena| bhārādhvakarmanityayānaklāntānāṃ prayāsena|
kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravṛttiḥ|
kṣīṇādīnāmauṣadhabalākṣamatvāddehabaloparodho'ntaḥkṣatabhayaṃ ca|
prasaktacchardyūrdhvaraktapittayorudānamutkṣipya prāṇān haret,
raktavā'tipravartayet| ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmurdhvavātādipravṛttiḥ|
saṃvṛtakoṣṭhasya duścchardasya cātimātrapravāhaṇādantaḥkoṣṭhe
samutkliṣṭairdoṣairvisarpastambhajāḍyavaicityāni maraṇaṃ vā| hṛdrogiṇo
hṛdayoparodhaḥ| udāvartādibhirartānāmarditādibhiścha
yathāyathamāmayavṛddhirmaraṇaṃ vā| kṛmikoṣṭhasyāsthāpanenādhaḥ
pūrvamanirhṛtaiḥ kṛmibhiratibahutvādaśeṣāniḥsaraṇena
hṛdayamatikarṣadbhiścchardiṣo'tipravṛttiḥ syāt|" iti|
prasaktavamathoḥ pūrve prāyeṇāmajvaro'pi ca| dhūmāntaiḥ karmabhirvarjyāḥ,
sarvaireva tvajīrṇinaḥ||7||
Sa. prasaktavamathoḥ pūrve-pūrvasthitā
durbalāntā ekādaśāturāḥ, tathā''majvaraśca| te sarve dhūmāntaiḥ karmabhiḥ
prāyeṇa varjyāḥ, na kevalaṃ vamanenaiva| dhūmagrahaṇaṃ gaṇḍūṣādikarmaṇaḥ
parihārārtham| prāyograhaṇamaṣṭamāsāyā garbhiṇyā nirūhā na varjyā iti
sūcanārtham| tathā, sadyobhuktasya jvaritasya sato vamanānujñānārtham|
tu-punaḥ, ajīrṇinaḥ puruṣāḥ sarvaireva-vamanādibhirgaṇḍūṣādibhiśca varjyāḥ|
āmadoṣabhayāttairvamanādayo na sevyā ityarthaḥ| atrāpi
prāyograhaṇamanuvartate| sadyo'jīrṇināṃ hi vamanamanujñātameva|
Ā. rā. prasaṅgādgarbhiṇyādiṣvekādaśasu
navajvare ca virecanabastinasyadhūmānniṣedhati-prasaktavamathoriti| ajīrṇināṃ
sarvāṇi karmāṇi niṣedhati-sarvaireveti| sarvaiḥ-virecanādyairgaṇḍūṣāntaiśca|
vamanaṃ tu viśeṣato vidhānāt kartavyam| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"ajīrṇī tu
sarvaireva vamanavarjyairāmadoṣabhayāt, navajvaraśca doṣastambhabhayāditi|"
iti|
virekasādhyā gulmārśovisphoṭavyaṅgakāmalāḥ|
jīrṇajvarodaragaracchardiplīhahalīmakāḥ||8||
vidradhistimiraṃ kācaḥ syandaḥ pakvāśayavyathā| yoniśukrāśrayā rogāḥ koṣṭhagāḥ
kṛmayo vraṇāḥ||9|| vātāsramūrdhvagaṃ raktaṃ
mūtrāghātaḥ śakṛdgrahaḥ| vāmyāśca kuṣṭhamehādyāḥ-----------------------|10|
Sa. virekeṇa sādhyāḥ-upakramyāḥ,
gulmādayaḥ śakṛdgrahaparyantāḥ| pakvāśaye vyathā pakvāśayavyathā| vāmyāśceti
caḥ samuccaye| ye ca kuṣṭhādyā ūrdhvarogaparyantā vamanārhā uktāste ca
virecyāḥ|
Ā. rā. virecanasya viśeṣato
viṣayamāha-virekasādhyā iti, jīrṇajvareti, vidradhiriti, yonīti, vātāsramiti,
vāmyāśceti| saṅgrahe tu (sū. a. 27)
-"bhagandarākṣipākakṣārāgnidagdhaśiraḥśūlodāvartā doṣabhedīyoktāśca
pittavyādhayaḥ|" ityadhikam| yuktiśca, (saṃ. sū. a. 27) -"ete hi paraṃ
virecanena nāśamupayāntyagnyapanayanenāgnigṛhatāpavat|" iti|
-------------------------------------------------| ------------------------na
tu recyā navajvarī||10||
alpāgryadhogapittāsrakṣatapāyvatisāriṇaḥ|
saśalyāsthāpitakrūrakoṣṭhātisnigdhaśoṣiṇaḥ||11||
Sa. turavadhāraṇe| navajvaro naiva
recyaḥ| tasya hi virecanamapakvān doṣānanirharan vātakopāyaiva syāt|
yakṣmādīnāṃ tvavasthāvaśānmṛduvirecyatvamanujñātameva| yathā ca paṭhiṣyati
(hṛ. ci. a. 5|1)- "balino bahudoṣasya snigdhasvinnasya śodhanam| ūrdhvādho
yakṣmiṇaḥ kuryātsasnehaṃ yanna karśanam||" iti [ yakṣmaṇaḥ ]| tathā (hṛ. ci.
a. 9|4) - "api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi| prāṇadā prāṇadā doṣe
vibaddhe sampravartinī||" ityādinā'tīsārasyāpi mṛduvirecanamanujñātam| naivaṃ
navajvarasya svalpavirecyatvaṃ kadā'pi| alpāgnyādayaḥ śoṣyantā na virecyāḥ|
tatrālpāgnirabalatvādbheṣajavegaṃ na sahate|
adhogaraktapittātisāriṇoratipravṛttyā hanyāt| kṣatapāyoḥ prāṇoparodhakarīṃ
rujāṃ janayet| saśalyasya kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt| āsthāpitasya
bheṣajavegāsahanādbaloparodhaḥ syāt| krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā
hyapravartamānā hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān
hanyuḥ| atisnigdhasyātiyogāya syāt| śoṣiṇaḥ kṣīṇadhātutayā malabalatvam,
tadabhāvāddehavināśaḥ syāditi|
Ā. rā. avirecyānāha-na tu recyā iti|
kṣatapāyuḥ-kṣatagudaḥ| saśalyaḥ-anuddṛtaśalyaḥ| āsthāpitaḥ-kṛtanirūhaḥ|
śoṣī-rājayakṣmī| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"tatra navajvarasyāvipakvān doṣān na
nirharet, vātameva ca kopayet| atisāryadhogaraktapittayoratipravṛttyā hanyāt|
kṣatagudasya gude prāṇoparodhakarīṃ rujāṃ janayet| laṅghitādayo bheṣajavegaṃ
na saheran| rājayakṣmārtasya kṣīṇadhātutayā malabalatvam, tadabhāvāddehanāśaḥ
syāt| madātyayārtasya madyakṣīṇe dehe vāyuḥ prāṇoparodhāya| ādhmātasya
purīṣāśaye nicito vāyurvisarpan sahasā tīvrataramādhmānaṃ maraṇaṃ vā janayet|
saśalyābhihatayoḥ kṣate vāyurāśrito jīvitaṃ hiṃsyāt| atisnigdhasyātiyogo
bhavet| krūrakoṣṭhasyauṣadhoddhatā doṣā hyapravartamānā
hṛdayaśūlaparvabhedānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ|
garbhiṇyādīnāṃ pūrvokto doṣaḥ syāt|" iti| pūrvokto-vamanoktaḥ|
atha sādhāraṇe kāle snigdhasvinnaṃ yathāvidhi| śvovamyamutkliṣṭakaphaṃ
matsyamāṣatilādibhiḥ||12|| niśāṃ suptaṃ
sujīrṇānnaṃ pūrvāhṇe kṛtamaṅgalam| nirannamīṣatsnigdhaṃ vā peyayā
pītasarpiṣam||13|| vṛddhabālābalaklībabhīrūn
rogānurodhataḥ| ākaṇṭhaṃ pāyitānmadyaṃ kṣīramikṣurasaṃ rasam||14||
yathāvikāravihitāṃ madhusaindhavasaṃyutām| koṣṭhaṃ vibhajya bhaiṣajyamātrāṃ
mantrābhimantritām||15||
"brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ| ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā
bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ||16||
rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmṛtam| sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu
te||17|| aum namo bhagavate bhaiṣajyagurave
vaiḍūryaprabharājāya| tathāgatāyārhate samyaksambuddhāya| tadyathā| aum
bhaiṣajye bhaiṣajye mahābhaiṣajye samudrate svāhā| " prāṅmukhaṃ
pāyayet-------------------------------|
-------------------------------------------------|18|
Sa. etat pūrvoktaṃ
recyārecyatvamavagamyānantaraṃ sādhāraṇe-śrāvaṇādau kāle,
yathāvidhi-snehasvedādhyāyoditena krameṇa, snigdhasvinnaṃ puruṣaṃ
bhaiṣajyamātrāṃ prāṅmukhaṃ pāyayediti vakṣyamāṇena sambandhaḥ| kīdṛśam ?
śvovamyaṃ-prātarvamanārham| vamyamiti "arhekṛtyatṛcaśca" ityarhārthe
poradupadhāditi yat| utkliṣṭaḥ-sthānāccalitaḥ, kapho yasya tamutkliṣṭakapham|
kaiḥ? matsyādibhiḥ| antarbhāvitaṇyartho'tra| utkleśitakaphamityarthaḥ| tathā,
niśāṃ suptam| "kālādhvanoḥ" iti dvitīyā| ata eva yathocitaḥ
sakalaniśāsvāpo'tropalakṣyate| tathā, suṣṭhu jīrṇamannaṃ-āhāro yasya tam| kadā
pāyayet ? pūrvāhṇe-prātaḥkāle| kimbhūtam ? kṛtaṃ maṅgalaṃ-svastyayanādi, yasya
tam| maṅgalamityupalakṣaṇārtham,- kṛtadevadvijāgniguruvṛddhārcanamapīti
draṣṭavyam| tathā, nirannaṃ-akṛtāhāram| āturavaśādvā kiñcitsnigdham| katham ?
ityāha-peyayā pītasarpiṣam| vṛddhetyādi| tathā, asau vāmyo vṛddho vā bālo vā
durbalo vā klībaḥ-khedāsahiṣṇurvā bhavati, bhīrurvā-kātaro bhavati| tadā
rogānurodhādākaṇṭhaṃ-atimātraṃ madyakṣīrādikaṃ pāyayet| tadanantaraṃ
bhaiṣajyamātrāṃ pāyayet| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 27) -
"bhīrukṛśabālavṛddhasukumārānvā doṣānurodhenākaṇṭhaṃ
pītayūṣekṣurasakṣīratakramāṃsarasamadyatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamam" iti|
kimbhūtāṃ mātrām ? yathāvikāravihitāṃ,- rogānusāreṇa sādhitām| tathā,
madhusaindhavābhyāṃ yutām| kiṃ kṛtvā ? koṣṭhaṃ-mṛdumadhyakrūralakṣaṇaṃ,
vibhajya-vicārya| śleṣmādhikyena mṛdutvaṃ, śleṣmamadhyatvena madhyatvaṃ,
śleṣmahīnatvena krūratvaṃ vamane koṣṭhasya bodhyam| tathā coktam carake (si.
a. 1|8) - "śleṣmottaraścchardayate hyaduḥkham" iti| kimbhūtāṃ bhaiṣajyamātrām
? mantrābhimantritām| tāneva mantrānāha-brahmetyādigranthena|
Ā. rā. vamanavidhimāha-atheti|
kṛtasnehanādikamāturaṃ prāṅmukhaṃ bhaiṣajyamātrāṃ pāyayedityanvayaḥ|
śvovamyamiti vamanadinātpūrvadine, utkliṣṭakapham| samyaksnigdhaṃ cennirannam|
īṣatsnigdhaṃ cet peyayā pītasarpiṣam| vṛddhādiṣvanyatamaśce(maṃ ce)
drogānusāreṇa madyādiṣvanyatamamākaṇṭhaṃ pāyitam| brahmetyādisvāhāntena
mantreṇābhimintritām| ayaṃ cauṣadhapānavidhirviśeṣaparihāreṇa sarveṣvauṣadheśu
jñeyaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"snātānuliptaṃ sragviṇamahatavāsasaṃ
devatāgnidvijaguruvṛddhavaidyānarcitavantaṃ
kṛtahomabalimaṅgalaprāyaścittasvastivācanaṃ
jānusamasaṃstṛtasopadhānopāśrayāsanopaviṣṭaṃ
pītatakrayūṣatuṣodakayavāgūmaṇḍānyatamaṃ nakṣatratithikaraṇamuhūrttodaye
praśaste|" iti (ityadhikam)|
---------------------------pīto muhūrtamanupālayet|
tanmanāḥ---------------------------------------------|18|
Sa. bhaiṣajyamātrāṃ pītaḥ sannāturaḥ
muhūrtaṃ tanmanāḥ-vamigatacittaḥ, anupālayet-pratīkṣeta|
Ā. rā. pānānantaraṃ vidhimāha-pīte
muhūrtamiti| tanmanāḥ-vamanaikacittaḥ|
-------------------------------------------------|
---------------jātahṛllāsaprasekaścchardayettataḥ||18||
aṅgulibhyāmanāyasto nālena mṛdunā'thavā| galatālvarujan vegānapravṛttān
pravartayan||19|| pravartayan pravṛttāṃśca
jānutulyāsane sthitaḥ| ubhe pārśve lalāṭaṃ ca vamataścāsya dhārayet||20||
prapīḍayettathā nābhiṃ pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ|
-------------------------------------------------|21|
Sa. tataḥ-anantaraṃ,
sañjātahṛllāsaprasekaḥ san chardayet| hṛllāso-hṛduparodhaḥ|
praseko-niṣṭhīvanam| kathaṃ vamet ? aṅgulibhyāṃ dvābhyām| yadvā, komalena
suvarcalairaṇḍādijena-nālena mṛdunā vamet| kīdṛśaḥ ? anāyastaḥ,-
anāyāsenetyarthaḥ| aparaṃ galatālvapīḍayan| tathā, apravṛttān vegān
pravartayan pravṛttāśca pravartayan| jānupramāṇe pīṭhe sthitaḥ| ca-aparaṃ,
asya-narasya, vamanaṃ kurvato dve pārśve lalāṭaṃ ca dhārayet| paricāraka iti
śeṣaḥ| nābhiṃ ca pīḍayet| pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ-asanmārgeṇa pīḍayet|
Ā. rā. pravṛttavamanasya
kṛtyamāha-jātahṛllāsetyādi| aṅgulībhyāṃ saṃhatābhyāṃ, mṛdunā nālena, pravṛttān
savibandhān pravartayan, na tvapravṛttān pravartayan, chardayedityanvayaḥ|
anāyastaḥ-āyāsarahitaḥ| pṛṣṭhaṃ ca pratilomataḥ-trikādārabhyordhvaṃ
prapīḍayet| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"sa yadā jānīyāt svedaprādurbhāvena doṣaṃ
pravilayamāpadyamānaṃ, romaharṣeṇa ca sthānebhyo vicalitaṃ, kukṣyādhmānena ca
kukṣimanusṛtaṃ, kramāt
hṛdayopamardahṛllāsāsyasaṃsravaṇaiścordhvamabhimukhībhutam| atha
samupasthāpitānekapratigrāho vivṛtoauṣṭhatālukaṇṭho nātimahatā vyāyāmena
vegānudīrayan vamet| nātyunnato nātyavanato na pārśvavṛtto vā|
tatrātyunnatasya pṛṣṭhahṛdayapīḍā bhavati| atyavanatasya śiraḥkoṣṭhapīḍā|
pārśvāvṛttasya pārśvakoṣṭhahṛdayordhvajatrupīḍeti|" iti|
-------------------------------------------------| kaphe tīkṣṇoṣṇakaṭukaiḥ
pitte svāduhimairiti||21|| vamet
snigdhāmlalavaṇaiḥ saṃsṛṣṭe marutā kaphe|
-------------------------------------------------|22|
Sa. kaphe
tīkṣṇoṣṇakaṭukairdravyairvamet| pitte svāduśītairdravyairvamet|
snigdhāmlalavaṇairvāyunā yukte kaphe vamet|
Ā. rā. doṣabhedena
vamanadravyabhedamāha-kapha ityādi| iti-uktena prakāreṇa|
kiyantaṃ kālaṃ vamet ? ityāha - - - -
-------------------------------------------------| pittasya darśanaṃ
yāvacchedo vā śleṣmaṇo bhavet||22||
Sa. yāvat pittasya darśanaṃ syāt,
kaphasya vā chedaḥ-antaḥ syāt, tāvadvamet|
Ā. rā. vamanāvadhimāha-pittasya
darśanamiti|
hīnavegaḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakaiḥ|
vametpunaḥpunaḥ------------------------------|23|
Sa. hīnavego naraḥ
kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇodakairasakṛdvamet|
Ā. rā. hīnavegasyauṣadhamāha-hīnavega
iti| pippalyādimiśramudakaṃ punaḥpunaḥ pītvā vamet| saṅgrahe tu (sū. a. 7) -
"prabhūtavamanāsahiṣṇurvdyahaṃ tryahaṃ vā viśramya,
asātmyabībhatsadurdaśadurgandhāni vamanāni vidadhyāt| viparītāni virecanāni|"
iti|
-------------------------------------------------|
-----------------------tatra vegānāmapravartanam||23||
pravṛttiḥ savibandhā vā kevalasyauṣadhasya vā| ayogastena
niṣṭhīvakaṇḍūkoṭhajvarādayaḥ||24||
Sa. tatra-teṣu samyagyogātiyogāyogeṣu
madhyāt, vegānāmapravartanamasāvayogaḥ| savibandhā ca yā pravṛttiḥ
so'pyayogaḥ| kevalasya-doṣādirahitasyauṣadhasya yā pravṛttiḥ so'pyayogaḥ|
tena-ayogena, niṣṭhīvādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. hīnayogalakṣaṇamāha-tatreti|
hīnayogajān rogānāha - teneti|
ādiśabdādarocakagauravādhmānasphoṭālasya-śūlapratiśyāyaromaharṣaśophādayaḥ|
nirvibandhaṃ pravartante kaphapittānilāḥ kramāt| (manaḥprasādaḥ svāsthyaṃ
cāvasthānaṃ ca svayaṃ bhavet| vaiparītyamayogānāṃ na cātimahati vyathā||1||
) samyagyoge-------------------------------------|25|
Sa. samyagyoge kaphapittānilāḥ krameṇa
nirvibandhaṃ-niḥsaṅgaṃ pravartante|
Ā. rā.
samyagyogalakṣaṇamāha-nirvibandhamiti| sa ṅgrahe tu (sū. a. 27) -"nātimahatī
vyathā svayaṃ cāvasthānam| tataśca svasthatā manaḥprasādaḥ
svaraviśuddhirarocakādivaiparītyaṃ ca|" iti|
-------------------------------------------------| ---------------atiyoge tu
phenacandrakaraktavat||25|| vamitaṃ kṣāmatā
dāhaḥ kaṇṭhaśoṣastamo bhramaḥ| ghorā vāyvāmayā mṛtyurjīvaśoṇitanirgamāt||26||
Sa. atiyoge punaḥ
phenacandrakaraktavadvamitaṃ-vamanaṃ bhavati| phenaśca candrakaśca raktaṃ ca,
tāni vidyante yasya vamitasya tadevam| tathā, kṣāmatādayo bhavanti|
tamaḥ-timiradarśanaṃ, dāruṇāśca vātarogāḥ| tathā mṛtyurbhavati, jīvākhyasya
śoṇitasya nirgamāt-niṣkāsāt|
Ā. rā. atiyogalakṣaṇamāha-atiyoge
tvityādi| phenādiyuktaṃ vamitam| candrakāḥ-mayūrapiccheṣviva| tamaḥ-ajñānam|
bhramaḥ-cakrādhirūḍhasyeva| jīvaśoṇitaṃ-ojaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -
"svarakṣayamohonmādamūrcchāśiraḥśūnyatāhṛdayadhūmāyanagātraśūlasuptitṛṣṇordhvānilaprakopakarṇaśūlārditavāksaṅgahanusaṃhananajihvāpraveśanirgamākṣivyāvṛttivisaṃjñātā-
nidrābalāgnihānayo bhavanti|" iti|
samyagyogena vamitaṃ kṣaṇamāśvāsya pāyayet| dhūmatrayasyānyatamaṃ
snehācāramathādiśet||27||
Sa. samyagyogena vamite sati
muhūrtamāśvāsya-śītavātādinā, dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇākhyasya,
anyatamaṃ-ekaṃ, pāyayedvaidyaḥ| atha-anantaraṃ, snehācāraṃ-"uṣṇodakopacārī
syāt" ityādikaṃ, ādiśet|
Ā. rā.
samyagvāntasyopacāramāha-samyagyogeneti|
dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇabhedāt| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -
"suviśodhitapāṇipādamukhaṃ dhūmaṃ pāyayitvā punarupaspṛṣṭodakaṃ
sammānitasurabhitāmbūlaṃ nirvātāgāraśayyāsthitam|" iti|
tataḥ sāyaṃ prabhāte vā kṣudvān snātaḥ sukhāmbunā| bhuñjāno raktaśālyannaṃ
bhajetpeyādikaṃ kramam||28||
Sa. tataḥ-ūrdhvaṃ, sāyaṃ-aparāhṇe,
prabhāte-pūrvāhṇe vā, babhukṣita uṣṇodakena snāto raktaśālyannaṃ bhuñjānaḥ
peyādikaṃ kramaṃ bhajet|
Ā. rā. samyagvāntaḥ peyādikrameṇa
bhuñjītetyāha-tataḥ sāyamiti| dīptāgniścetsāyaṃ, mandāgniścetparadine prātaḥ,
peyādikaṃ kramaṃ bhajet,- peyādikrameṇa raktaśālyannaṃ bhuñjīta|
tameva peyādikaṃ kramamāha - - - - peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ
trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān
pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||29||
Sa. pradhānā ca madhyā cāvarā ca
pradhānamadhyāvarāḥ| pradhānamadhyāvarāśca tāḥ śuddhayaśca, tābhiḥ śuddho
naraḥ krameṇa-yathāsaṅkhyaṃ, peyāṃ trīnannakālān dvāvannakālāvekannakālaṃ
bhajediti| vilepyādiṣvapyevaṃ yojyam| etadeva spaṣṭīkṛtyocyate|
yathā,-pradhānaśuddhyā śuddho naro dvāvannakālāvekasmin dine peyāṃ bhajet|
dvitīye'hanyekamannakālaṃ peyāṃ dvitīyamannakālaṃ vilepīm| tṛtīye vāsare
dvāvannakālau vilepīmeva| caturthe divase akṛtaṃ-śuṇṭhīlavaṇādyasaṃskṛtaṃ
yūṣaṃ, kṛtaṃ-śuṇṭhīlavaṇādisaṃskṛtaṃ yūṣaṃ ca dvāvannakālau bhajet,
pañcame'hni prathame'nnakāle ca| caḥ samuccaye| triṣvapi kāleṣvakṛtaṃ kṛtaṃ ca
yūṣaṃ bhajet, vibhajya tāvadgamyate| evaṃ kālatrayaṃ kṛtākṛtaṃ rasaṃ vibhajya
bhojayet| saptarātreṇa (saptāhāt) prakṛtibhojanaṃ krameṇa seveta| evaṃ
yathāsvaṃ madhyaśuddhiśuddhasyāvaraśuddhiśuddhasya ca yojanā kāryā| munistvāha
(ca. sū. a. 15|17) - "athainaṃ sāyāhne pare vā'hni sukhodakapariṣiktaṃ
purāṇānāṃ lohitaśālitaṇḍulānāṃ svavaklinnāṃ maṇḍapūrvāṃ sukhoṣṇāṃ yavāgūṃ
pāyayedagnibalamabhisamīkṣya| evaṃ dvitīye tṛtīye cānnakāle| caturthe
tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ susvinnāṃ
vilepīmuṣṇodakadvitīyāmasnehalavaṇāmalpasnehalavaṇāṃ vā bhojayet| evaṃ pañcame
ṣaṣṭhe cānnakāle| saptame tvannakāle tathāvidhānāmeva śālīnāṃ dviprasṛtaṃ
susvinnamodanamuṣṇodakānupānaṃ tanunā tanusnehalavaṇopapannena mṛdgayūṣeṇa
bhojayet| evamaṣṭame navame cānnakāle| daśame tvannakāle
lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṃsasya rasenaudakalāvaṇikena nātisāravatā
bhojayeduṣṇodakānupānam| evamekādaśe dvādaśe cānnakāle| ata ūrdhvamannaguṇān
krameṇopayuñjānaḥ saptāhāt prakṛtibhojanamāgacchet|" iti| trīniti
"kālādhvanoratyantasaṃyoge" iti dvitīyā|
Ā. rā. peyādikramamāha-peyāmiti|
uttamaśuddhyā śuddhaḥ peyādika trīṃstrīn annakālān bhuñjīta| madhyāśuddhyā
śuddhau dvau dvau| avaraśuddhyā śuddha ekaikam| akṛtaḥ-snehādibhirasaṃskṛto,
yūṣaḥ| kṛtaḥ-saṃskṛtaḥ|
adhunā peyādikramasya phalaṃ vakti - - - - yathā'ṇuragnistṛṇagomayādyaiḥ
sandhukṣyamāṇo bhavati krameṇa| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya
peyādibhirantarāgniḥ||30||
Sa. yathā bāhyo'gniraṇuḥ-atyalpaḥ,
tṛṇagomayakāṣṭhadalādibhiḥ sandhukṣyamāṇaḥ-uddīpyamāno, mahān
sthiraḥ-cirakālasthāyī, sarvapacaḥ-sthūlasūkṣmagurulaghupācakaḥ, krameṇa
bhavati| tathaiva-tenaiva prakāreṇa, śuddhasya narasya
peyādibhirantarāgniḥ-audaryo'gniḥ, mahān sthiraḥ sarvapacaśca bhavati|
sarvapaca iti pacerajantasya sarvaśabdena saha ṣaṣṭhīsamāsaḥ|
kharanāde'pyuktam-"vireke vamane śreṣṭhe peyādīnāṃ kriyākramaḥ| triśo, dviśo
madhyame syādekaśastu kanīyasi||" iti|
Ā. rā. peyādikramasya
phalamāha-yathā'ṇuriti|
jaghanyamadhyapravare tu vegā- ścatvāra iṣṭā vamane ṣaḍaṣṭau| daśaiva te
dvitriguṇā vireke prasthastathā syāddvicaturguṇaśca||31||
Sa. jaghanyaṃ ca madhyaṃ ca pravaraṃ ca
tasmin vamane krameṇa vegāścatvāraḥ ṣaḍaṣṭeṣṭāḥ| tantrakṛtāmiti śeṣaḥ| te vegā
daśaiva dvitriguṇā jaghanyamadhyapravare vireke krameṇa bhavanti| tatheti
samuccaye| na kevalaṃ vegā mānam, prasthaśca dvicaturguṇo mānaṃ syāditi
tathāśabdasyārthaḥ| trīṇyetānyupajātivṛttāni|
Ā. rā. trividhasya vamanasya
vegamānamāha-jaghanyeti| trividhasya virekasya vegamānamāha-daśaiveti|
dviguṇāḥ-viṃśatiḥ| triguṇāḥ-triṃśat| trividhasya virekasya
tulāmānamāha-prastha iti| prastho'tra na dvātriṃśatpalaḥ| "vamane ca vireke ca
tathā śoṇitamokṣaṇe| sārddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti
vacanāt| ekaḥ prastho, dvau prasthau, catvāraḥ prasthāḥ, iti trīṇi mānāni|
pittāvasānaṃ vamanaṃ virekādarddhaṃ, kaphāntaṃ ca virekamāhuḥ|
----------------------------- - ----------------------------------------|32|
Sa. pittāntaṃ vamanaṃ vadanti|
virekādarddhaṃ vamanaṃ kathayanti| virecanaṃ kaphāntamāhuḥ|
Ā. rā. trividhasyāpi vamanasya
pittāvasānatvameva samyaktvamityāha-pittāvasānamiti| trividhasya vamanasya
tulāmānamāha-virekādardhamiti| arddhaṃ-ardhaprasthaḥ prasthaḥ prasthadvayaṃ
ceti| trividhasyāpi virekasya kaphāvasānatvameva samyaktvamāha - kaphāntaṃ
ceti|
-----------------------------------------------------------| dvitrān
saviṭkānapanīya vegān meyaṃ vireke, vamane tu pītam||32||
Sa. dvau vā trayo vā dvitrāḥ|
"saṅkhyayā'vyayā" iti bahuvrīhiḥ| "bahuvrīhau saṅkhyeye ḍac" iti ḍac vā
samāsāntaḥ| saha viśā-purīṣeṇa vartanta iti saviṭkāḥ| dvitrān vegān
saviṭkānapanīya-gaṇanāyāmanupāruhya, vireke meyaṃ-mātavyam| vamane punaḥ pītaṃ
yadauṣadhaṃ tadapanīya meyam| indravajrāvṛttam|
Ā. rā. vegamāne tulāmāne
cāpohyamānamāha-dvitrāniti| vamane tu vamanārthaṃ yatpītaṃ tadapanīya meyam|
athainaṃ vāmitaṃ bhūyaḥ snehasvedopapāditam| śleṣmakāle gate jñātvā koṣṭhaṃ
samyagvirecayet||33||
Sa. enaṃ-naraṃ vāmitaṃ,
bhūyaḥ-punarapi, snehasvedābhyāmupapāditamanantaraṃ samyagvirecayet| kadā ?
śleṣmaṇaḥ kālaḥ-satribhāgaḥ praharaḥ, tasmin gate sati| kiṃ kṛtvā ?
koṣṭhaṃ-mṛdumadhyakrūralakṣaṇaṃ, jñātvā-avagamya|
Ā. rā. virecanavidhimāha-athainamiti|
snehasvedābhyāṃ punarapyupapāditaṃ-śodhanayogyatāṃ nītaṃ,
virecayet-virecanauṣadhaṃ dadyāt| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "na
tvakṛtavamanamanyatrātikrūrakoṣṭhāt| akṛtavamanasya hi
śleṣmaṇopahatamauṣadhamūrdhvaṃ pravartate| urasi vā ruddhamavatiṣṭhate| tato
nālaṃ virecanāya| samyagviriktasyāpi cādhaḥsrarataḥ śleṣmā grahaṇīṃ chādayitvā
gaurvavamāpādayati pravāhikāṃ vā| na tveṣa doṣo'tikrūrakoṣṭhasya
vāyvātmakatvāt| śleṣmakāle'pyakṛtavamanokto doṣaḥ| śūlādhmānagauravāṇi vā
kṛtvā kṣīṇe śleṣmaṇyaparāhṇe rātrau vā virecayet| tenānnāvṛtamapi tulyam|
chardiṃ ca punastajjanayati| aviriktasya tu śleṣmakāle ca vamana yojyam,
tathordhvaṃ sukhena nirharaṇāt|" iti|
bahupitto mṛduḥ koṣṭhaḥ kṣīreṇāpi viricyate|
------------------------------------------------|34|
Sa. yo bahupittaḥ koṣṭhaḥ sa
mṛdurbhavati| sa ca kṣīreṇa viricyate| apiśabdādāragvadhādibhirapi|
Ā. rā. mṛdukoṣṭhasya
lakṣaṇamāha-bahupitta iti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -
"ikṣurasāmlatakramastuguḍakṛśarā-sarpirnavamadyoṣṇodakapīludrākṣāpūgaphalādibhiḥ|"
iti|
---------------------------------------------------| prabhūtamārutaḥ krūraḥ
kṛcchrācchyāmādikairapi||34||
Sa. prabhūtamārutaḥ krūraḥ koṣṭho
bhavati| sa ca kṛcchreṇa-kathañcidapi, śyāmādikairviricyate| ādiśabdena
kaṅkuṣṭhasudhādīnāṃ grahaṇam| apiśabdādāragvadhādibhirna viricyate| ā
raṃ-krūrakoṣṭhasya lakṣaṇamāha-prabhūtamāruta iti|
ādiśabdāntriphalātilvakanīlinīphalādayaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -"bahuśleṣmā
samadoṣaścha madhyaḥ, sa sādhāraṇaḥ| ye ca snihyantyacchapānena
prāyaśastrisaptapañcarātrairiti|" iti|
kaṣāyamadhuraiḥ pitte virekaḥ, kaṭukaiḥ kaphe|
snigdhoṣṇalavaṇairvāyau----------------------|35|
Sa. kaṣāyamadhuraiḥ-āragvadhādibhiḥ,
pitte virekaḥ| kaṭukaiḥ kaphe virekaḥ|
snigdhoṣṇalavaṇaiḥ-eraṇḍatailādibhirvāyau virekaḥ kāryaḥ|
Ā. rā. doṣabhedena
virecanabhedamāha-kaṣāyamadhurairiti| saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "pītamātra eva
cauṣadhe chardivighātāya śītāmbunā mukhamasya sahasā siñcet| tataścoṣṇodakena
so'ntarmukhaṃ viśodhya, ārdrasurabhimṛnmātuluṅgajambīrasumanaḥsaugandhikādīni
hyadyagandhānyupajighret|
nivātasukhaśayyāsthitaścāvibandhārthamalpālpamuṣṇodakamanukaṇṭhayaṃstanmanā
vegānna dhārayan īrayamāṇaśca svayaṃ śayyāsane(nne)ṣu
pratigrāheṣvaśītaspṛgviricyate| yathā ca vamane
svedaprasekauṣadhakaphapittānilāḥ krameṇa pravartante| tathā virecane
vātamūtrapurīṣapittakaphāḥ| punaścānte vāyuḥ| doṣāṇāṃ hi dehe tathā
sanniveśānmārgavaiparītyācca śodhanayoriti|" iti|
---------------------------------------------------|
--------------------------apravṛttau tu pāyayet||35||
uṣṇāmbu, svedayedasya pāṇitāpena codaram|
---------------------------------------------------||36||
Sa. apravṛttiḥ-mandā pravṛttiḥ| nañ
īṣadarthe| virekāpravṛttāvuṣṇāmbu pāyayedvaidyaḥ| asya cāturasya pāṇitāpena
jaṭharaṃ svedayet|
Ā. rā. virecanāpravṛttau
pravartanopāyamāha-apravṛttāviti|
---------------------------------------------------| utthāne'lpe dine
tasminbhuktvā'nyedyuḥ punaḥ pibet| adṛḍhasnehakoṣṭhastu pibedūrdhvaṃ
daśāhataḥ| bhūyo'pyupaskṛtatanuḥ snehasvedairvirecanam||37||
yaugikaṃ samyagālocya smaranpūrvamatikramam|
---------------------------------------------------|38|
Sa. tasmin-virekasya dine, alpa
utthāne-stokāyāṃ pravṛttau satyāṃ, bhuktvā'nnamanyedyuḥ-anyasmin dine
punarvirecanauṣadhaṃ pibedāturaḥ| snehanaṃ-snehaḥ| dṛḍhaḥ snehakoṣṭho yasya sa
dṛḍhasnehakoṣṭhaḥ| na dṛḍhasnehakoṣṭho'dṛḍhasnehakoṣṭhaḥ| sa bhūyo'pi
snehasvedaiḥ saṃskṛtaśarīro daśāhādūrdhvaṃ yaugikaṃ virecanaṃ pibet| [
samyagālocya- ] yathāvannirūpya, pūrvamanukramaṃ-"bhaiṣajyamātrāṃ
mantrābhimantritām" ityādikaṃ, tathā "apravṛttau tu pāyayet| uṣṇāmbu
svedayedasya pāṇitāpena codaram|" ityādikaṃ ca, smaran pibediti|
Ā. rā. upāyenāpyapravrutttau kiṃ
kṛtyam? ityata āha-utthāna iti| utthāne-pravartane alpe sati tasmin dine
bhuktvā dvitīyadine punarvirecanaṃ pibet| yastu nivṛttasnehavānna viricyate sa
punaḥ snigdhasvinno daśāhādūrdhvaṃ virecanaṃ pibet|
pūrvamatikramaṃ-prathamavirecane sāmagrīvaikalyaṃ, smaran samyagālocya
yadyogyaṃ syāttatpunardeyam, na prathamameva| saṅgrahe tu (sū. a. 27) -
"hrībhayalobhaiśca vegāghātaśīlā prāyaśastriyo rājasamīpasthā vaṇijaśca
bhavanti| tasmādete vegadhāraṇāt pravṛddhavātatvāt sadā''turā durvirecyāśca|
tān susnigdhān śodhayet, anyānapi cākālanirhāravihārāhārān| ataścaiṣāṃ
sadāturatvādalpo'pyāmayo duḥsādhyo bhavati|" iti|
-------------------------------------------------|
hṛtkukṣyaśuddhirarucirutkleśaḥ śleṣmapittayoḥ||38||
kaṇḍūvidāhaḥ piṭikāḥ pīnaso vātaviṅgrahaḥ|
ayogalakṣaṇam----------------------------------|39|
Sa. ayogalakṣaṇaṃ
hṛtkukṣyaśuddhirityādikam|
Ā. rā. virecane
hīnayogalakṣaṇamāha-hṛtykukṣyaśuddhiriti| saṅgrahe tu (sū. a. 27)
"ādhmānaprasekacchardibhramagauravāgnisādatandrāstaimityamūtrasaṅgāḥ|" iti
(ityadhikam)|
-------------------------------------------------|
-------------------------yogo vaiparītye yathoditāt||39||
Sa.
yathoktādvaiparītye-hṛtkukṣiśuddhirityādiko(ke), yogo-yogalakṣaṇam|
Ā. rā. samyagyogalakṣaṇamāha-yoga iti|
vaiparītyehṛtkukṣiśuddhirucyādau|
viṭpittakaphavāteṣu niḥsṛteṣu kramātsravet| niḥśleṣmapittamudakaṃ śvetaṃ
kṛṣṇaṃ salohitam||40|| māṃsadhāvanatulyaṃ vā
medaḥkhaṇḍābhameva vā| gudaniḥsaraṇaṃ tṛṣṇā bhramo netrapraveśanam||41||
bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ|
--------------------------------------------------|42|
Sa. ativiriktasya viṭpittakaphavāteṣu
kramānniḥsṛteṣu jalaṃ sravet| kimbhūtam ? niḥśleṣmapittaṃ, tathā śvetaṃ
kiñcitkṛṣṇaṃ salohitaṃ-īṣadraktaṃ, athavā māṃsaprakṣālanasadṛśamathavā
medaḥśakalābhaṃ sravet| tathā gudaniḥsaraṇādayo'tivamanāmayāśca-kṣāmatādayo
bhavanti|
Ā. rā.
atiyogalakṣaṇamāha-viṭpittakaphavāteṣviti| ativamanāmayāḥ-kṣāmatādayaḥ|
saṅgrahe tu (sū. a. 27) - "parikartikā hṛdayodveṣṭanaṃ pipīlikāsañcāra
ivāṅge|" iti (ityadhikam)|
--------------------------------------------------| samyagviriktamenaṃ ca
vamanoktena yojayet||42|| dhūmavarjyena
vidhinā--------------------------------|
--------------------------------------------------|43|
Sa. enaṃ ca-naraṃ samyagviriktaṃ,
vamanavihitena vidhinā vidhūmenopapādayet|
Ā. rā. samyagviriktasya
samyagvāntavidhimatidiśati-samyagviriktamiti|
--------------------------------tato vamitavāniva| krameṇānnāni bhuñjāno
bhajetprakṛtibhojanam||43||
Sa. tataḥ-anantaraṃ,
krameṇa-pūrvoktena, raktaśālyannasahitapeyodīnyannānyaśnan prakṛtibhojanaṃ
bhajet|
Ā. rā. peyādikramānantaraṃ
prakṛtibhojanamapi krameṇa kuryādityāha-tata iti| krameṇa-"pādenāpathyam"
ityādyuktena| vamitavāniveti dṛṣṭāntabalena vamite'pyayaṃ kramo jñeyaḥ|
mandavahnimasaṃśuddhamakṣāmaṃ doṣadurbalam| adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ ca
laṅghayetpītabheṣajam||44||
Sa. pītabheṣajān mandavahnyādīn pañca
laṅghayet| adṛṣṭaṃ jīrṇaliṅgaṃ pītabheṣajasya yasyeti yojyam|
Ā. rā. mandavahnyādibhiḥ śodhanadine
upavāsaḥ kārya ityāha-mandavahnimiti| asaṃśuddhaṃ-hīnayoginam|
akṣāmaṃ-śuddhikṛtakārśyarahitam| doṣadurbalaṃ-doṣavṛddhyā kṣīṇabalam|
adṛṣṭajīrṇaliṅgaṃ-jīrṇouṣadhalakṣaṇarahitam| tāni ca (ca. si. a. 6/22)
-"anulomo'nilaḥ svāsthyaṃ kṣuttṛṣṇā sumanaskatā|
laghutvamindriyodgāraśuddhirjīrṇauṣadhākṛtiḥ|| klamo dāho'ṅgasadanaṃ bhramo
mūrcchā śirorujā| aratirbalahāniśca sāvaśeṣauṣadhākṛtiḥ||" ityato jñeyāni|
evaṃ laṅghite yo guṇo bhavati, tamāha - - - - snehasvedauṣadhotkleśasaṅgairiti
na bādhyate| ----------------------------------------------------|45|
Sa. utkleśāśca saṅaāścotkleśasaṅgāḥ|
snehaśca svedaścauṣadhaṃ ca tāni, teṣāmutkleśasaṅgāḥ
snehasvedauṣadhotkleśasaṅgāḥ taiḥ| iti-evaṃ laṅghite sati, mandāgnyādirna
bādhyate-na pīḍyate|
Ā. rā. laṅghanasya
phalamāha-snehasvedeti| snehasvedaurṣadhairjātā ye doṣotkleśāsteṣāṃ
nirhṛtaśeṣāṇāṃ ye saṅgāḥ srotasāṃ syuḥ, taiḥ|
----------------------------------------------------------|
saṃśodhanāsravisrāvasnehayojanalaṅghanaiḥ||45||
yātyagnirmandatāṃ tasmāt kramaṃ peyādimācaret|
----------------------------------------------------------|46|
Sa. saṃśodhanādibhiryato'gnirmandatāṃ
yāti, ato hetoḥ peyādikramamācaret| saṃśodhanaṃ-samyakśuddhiḥ|
asravisrāvo-raktasrutiḥ| snehayojanaṃ- snehopayogaḥ| nanu,
śuddhyāgnimāndyamihocyate| vakṣyati ca (ślo. 60) - "buddhiprasādaṃ" ityādinā
"jvalanasya dīptiṃ saṃśodhanaṃ karoti" iti| tadime vacasi parasparaṃ
vyāghnāte| atrocyate| kālabhedādadoṣaḥ| saṃśodhane kriyamāṇe'gnimāndyaṃ
bhavati| kṛte ca saṃśodhane'tha peyādikramamāsevamānasyāgnidīptiriti na
kaścidatra vyāghātaḥ|
Ā. rā. peyādikrame
yuktimāha-saṃśodhaneti| snehayojanaṃ-śamanasnehaprayogaḥ| laṅghanaṃ-upavāsaḥ|
----------------------------------------------------------|
srutālpapittaśleṣmāṇaṃ madyapaṃ vātapaittikam||46||
peyāṃ na pāyayetteṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ|
----------------------------------------------------------|47|
Sa. srutau-patitau, alpau
pittaśleṣmāṇau yasya taṃ, tathā madyapo yo narastaṃ madyapaṃ. tathā
vātapaittikaṃ, etāṃstrīnapi peyāṃ na pāyayet| tarhyeṣāṃ kiṃ kāryam ?
ityāha-teṣāmityādi| prathame'nnakāle lājasaktavo dvitīye'nnakāle
māṃsarasaudana(?)mityeṣa tarpaṇādikramasteṣāṃ hitaḥ|
Ā. rā. srutālpapittādiṣu peyāṃ
niṣedhati-srutālpapitteti| niṣiddhapeyānāṃ peyāsthāne mantho yojya
ityāha-teṣāmiti|
nanu, virecanasyeva vamanasya kasmāt pāko na pratīkṣyate ? ityāha - - - -
----------------------------------------------------------| apakvaṃ vamanaṃ
doṣān pacyamānaṃ virecanam||47||
nirharedvamanasyātaḥ pākaṃ na pratipālayet|
----------------------------------------------------------|48|
Sa. vamanamapakvaṃ sat doṣānnirharet|
virecanaṃ tu pacyamānaṃ doṣānnirharet| ato vamanasya pāko na pratipālyate|
Ā. rā. vamanavirecanayoḥ
svakāryapratīkṣāvadhimāha-apakvamiti| arthāt virecanasya pākaṃ pratipālayet|
----------------------------------------------------------| durbalo
bahudoṣaśca doṣapākena yaḥ svayam||48||
viricyate bhedanīyairbhojyaistamupapādayet|
----------------------------------------------------------|49|
Sa. durbalo naro bahudoṣaśca doṣapākena
hetunā svayaṃ-auṣadhamantareṇa, yo viricyate-bhidyate, taṃ-naraṃ,
bhedanīyairbhojyaiḥ-bhakṣyairyojayet|
Ā. rā. durbalatvādiviśiṣṭastvāhāraireva
śodhya ityāha-durbala iti| bhedanīyaiḥ-yavakṣārādibhiḥ| saṅgrahe tu (sū. a.
27) -"ūrdhvādhorecanaṃ yuktaṃ vaiparītyena jāyate| yadā, tadā chardayataḥ
siñceduṣṇena vāriṇā|| pādau śītena cordhvāṅgaṃ viparītaṃ virecane
(viricyataḥ)| [pīte praskandite doṣānanirhṛtya jarāṃ gate|| vamite cauṣadhe
samyak pāyayeta na taṃ punaḥ| mandāgniṃ bahusdoṣaṃ tu dṛḍhasnehaguṇāśayam||
duḥśuddhaṃ tadaharbhuktaṃ śvo bhūyaḥ pāyayeta tam|]" iti|
----------------------------------------------------------| durbalaḥ śodhitaḥ
pūrvamalpadoṣaḥ kṛśo naraḥ||49||
aparijñātakoṣṭhaśca pibenmṛdvalpamauṣadham| varaṃ tadasakṛtpītamanyathā
saṃśayāvaham||50|| haredbahūṃścalān
doṣānalpānalpān punaḥpunaḥ| durbalasya mṛdudravyairalpān saṃśamayettu tān||51||
Sa. durbalādayaḥ pañca mṛdvalpaṃ
virecanauṣadhaṃ pibeyuḥ| kimityāha-yasmāt tat-virecanauṣadhaṃ,
asakṛt-punaḥpunaḥ, pītaṃ varam, na bahu| anyathā-bahu tīkṣṇaṃ cauṣadhaṃ pītaṃ,
saṃśayāvahaṃ-prāṇasandehakāri| tathā, punaḥpunaḥ prayuktamauṣadhaṃ calān bahūn
doṣānalpānalpān haret| evaṃ balahāniṃ vinā doṣanirhāraḥ kṛtaḥ syāt|
turavadhāraṇe| durbalasya narasya mṛdudravyairalpāneva tān doṣān samyak
śamayet|
Ā. rā. durbalādīnāṃ pañcānāṃ mṛdvalpaṃ
cauṣadhaṃ deyamityāha-durbala iti| yadyapi mṛdalpaṃ na śodhayet tathā'pi
tadevāsakṛtpeyam, na tu bahutīkṣṇam, jīvitasaṃśayāt| bahupracalitadoṣasyāpi
durbalasyaśodhanaṃ mṛdvalpamevetyāha-harediti| alpapracalitadoṣasya durbalasya
śamanamevetyāha-alpān saṃśamayediti|
nanu, bahavo doṣāḥ kasmānna śāmyante ? ityāha - - - - kleśayanti ciraṃ te hi
hanyurvainamanirhṛtāḥ|
----------------------------------------------------------|52|
Sa. hi-yasmāt, te-bahavo doṣāḥ,
anirhṛtāściramenaṃ-āturaṃ, kleśayanti| hanyurvā-anirhṛtā mārayeyuḥ|
Ā. rā. bahupracalitadoṣasya śamane
bādhakamāha-kleśayantīti| saṅgrahe tu mṛdutīkṣṇayorlakṣaṇamuktam (sū. a. 27)
-"sukhaṃ kṣipraṃ mahāvegamasaktaṃ yatpravartate| nātiglānikaraṃ nāti hṛdi
pāyau ca rukkaram|| antarāśayagaṃ klinnaṃ kṛtsnaṃ doṣaṃ nirasyati| virecanaṃ
nirūho vā tattīkṣṇamiti nirdiśet|| jalāgnikīṭairaspṛṣṭaṃ deśakālaguṇānvitam|
navaṃ mātrādhikaṃ kiñcit tulyavīryaiḥ subhāvitam|| snehasvedopapannasya
tīkṣṇatvaṃ yāti bheṣajam| ato viparyaye mandaṃ mandatāṃ ca prapadyate|| tīkṣṇo
madhyo mṛdurvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| balāpekṣaṃ hitaṃ teṣu tīkṣṇaṃ
madhyaṃ mṛdu kramāt|| apravartya malān dravyaṃ satmyībhūtaṃ hi jīryati|
vamanaṃ vā vireko vā tasmātsātmyaṃ na yojayet|| vibhraṃśo viṣavatsamyagyogo
yasyāmṛtopamaḥ| kāle'vaśyaṃ prayojyaṃ ca tasmādyatnena tatpibet||" iti|
------------------------------------------------| mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca
sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ||52|| sandhukṣitāgniṃ
vijitakaphavātaṃ ca śodhayet|
------------------------------------------------|53|
Sa. mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca naraṃ
saha kṣāralavaṇābhyāṃ vartante yāni ghṛtāni tairyathāsaṅkhyamuddīpitānalaṃ
vijitakaphavātaṃ ca śodhayet|
Ā. rā. mandāgnikrūrakoṣṭhayoḥ śodhane
pūrvāṅgamāha-mandāgnimiti|
------------------------------------------------|
rūkṣavahvanilakrūrakoṣṭhavyāyāmaśīlinām||53||
dīptāgnīnāṃ ca bhaiṣajyamavirecyaiva jīryati| tebhyo bastiṃ purā dadyāttataḥ
snigdhaṃ virecanam||54|| śakṛnnirhṛtya vā
kiñcittīkṣṇābhiḥ phalavartibhiḥ| pravṛttaṃ hi malaṃ snigdho vireko
nirharetsukham||55||
Sa. rūkṣādīnāṃ
bhaiṣajyamavirecyaiva-virecanamakṛtvaiva, pariṇamati| tebhyo-rūkṣādibhyaḥ,
pūrvaṃ bastiṃ dadyāt| anantaraṃ snigdhaṃ-eraṇḍatailabindughṛtādikaṃ, virecanaṃ
yojayet| athavā phalavartibhistīkṣṇābhiḥ purīṣaṃ kiñcit-alpaṃ,
nirhṛtya-niḥsārya, snigdhaṃ virecanaṃ dadyāt| kimiti bastinā tīkṣṇābhiḥ
phalavartibhiśca kiñcicchakṛnnirhāraḥ kriyate ? ityāha-pravṛttaṃ hītyādi|
yasmānmalaṃ pravṛttaṃ santaṃ kiñcitpatitaṃ snigdho virekaḥ sukhaṃ-akṛcchreṇa
nirharet|
Ā. rā. rūkṣādīnām pañcānāṃ virecanamapi
na virecayatītyāha-rūkṣeti| te kathaṃ virecyā ityata āha-tebhya iti|
basti-nirūham|
viṣābhighātapiṭikākuṣṭhaśophavisarpiṇaḥ| kāmalāpāṇḍumehārtānnātisnigdhān
viśodhayet||56||
Sa. nātiśabdo'treṣadarthe|
"nātiśītagurusnigdhaṃ" (hṛ. sū. a. 6|63) ityatra yathā|
viṣādyārtānīṣatsnigdhān viśodhayet|
Ā. rā. viṣādiṣu navasu īṣatsnigdhasya
śodhanamityāha-viṣābhivāteti| abhighātaḥ-śastraghātādiḥ|
sarvān snehavirekaiśca, rūkṣaistu snehabhāvitān|
------------------------------------------------|57|
Sa. sarvān-īṣatsigdhān
viṣārtādīnīṣadrūkṣān vā, snehavirekaiḥ śodhayet| snehabhāvitāṃśca puruṣān
rūkṣairvirekaiḥ śodhayet|
Ā. rā. sarveṣāṃ virecyānāṃ
snehavirecanaṃ deyamityāha-sarvāniti| snehabhāvitānāṃ rūkṣaṃ
virecanamityāha-rūkṣaistviti|
------------------------------------------------| karmaṇāṃ vamanādīnāṃ
punarapyantare'ntare||57|| snehasvedau
prayuñjīta, snehamante balāya ca|
------------------------------------------------|58|
Sa. vamanādīnāṃ
karmaṇāmantare'ntare-madhye madhye, punarapi-bhūyaḥ, snehasvedau prayuñjīta|
ante ca karmaṇāṃ balāya-śarīrasya balādhānārthaṃ, snehaṃ prayuñjīta|
tadayamartho'tra bodhyaḥ,-ādau snehasvedau tato vamanaṃ, punaḥ snehasvedau
tato virecanaṃ, punaḥ snehasvedau tato'nuvāsanaṃ, punaḥ snehasvedau tato
nirūpaṇaṃ, punaḥ snehasvedau tato'nuvāsanamiti|
Ā. rā. pratikarma snehasvedau
kāryāvityāha-karmaṇāmiti| sarvakarmānte punaḥ snehanaṃ kāryamityāha-snehamanta
iti|
kimityevaṃ vidhīyate ? ityāha - - - -
---------------------------------------------------| malo hi dehādutkleśya
hriyate vāsaso yathā||58||
snehasvedaistathotkliṣṭaḥ śodhyate śodhanairmalaḥ|
------------------------------------------------|59|
Sa. yato dehādutkleśya-patanonmukhaṃ
kṛtvā malo virecanādibhirhriyate| kathamiva ? vāsaso-vastrādyathā,-
mardanikāyāṃ vastraṃ mardayitvā jalādinā malo nirhriyata iti|
Ā. rā. snehasvedanābhyāse
yuktimāha-mala iti| snigdhasvinnādvasstrādivotkliṣṭo malo hniyate|
nanu, snehasvedāvantareṇāpi kasmānmalaḥ śodhanairna śodhyate ? ityāha - - - -
---------------------------------------------------| snehasvedāvanabhyasya
kuryātsaṃśodhanaṃ tu yaḥ||59|| dāru
śuṣkamivānāme śarīraṃ tasya dīryate||59||
1/2||60||
Sa. yo naraḥ
snehasvedāvanabhyasya-aśīlayitvā, saṃśodhanaṃ kuryāt, tasya śarīraṃ dīryate|
kathamiva ? ānāme-ānamane, kāṣṭhaṃ śuṣkaṃ yathā dīryata iti|
Ā. rā. snehasvedānabhyāse
doṣamāha-snehasvedāviti|
sāmprataṃ saṃśuddheḥ phalamāha - - - - buddhiprasādaṃ balamindriyāṇāṃ
dhātusthiratvaṃ jvalanasya dīptim| cirācca pākaṃ vayasaḥ karoti saṃśodhanaṃ
samyagupāsyamānam| 60 1/2| iti śrī
vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne vamanavirecanavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ|18|
Sa. saṃśodhanaṃ samyak kriyamāṇaṃ
buddhiprasādādīn pañca karoti| buddhiprasādo-dhīpāṭavam| vayaso-yauvanādeḥ,
pākaḥ-pariṇāma iti| upajātirvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne vamanavirecanavidhirnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 17||
Ā. rā. samyak śodhanasya
phalamāha-buddhiprasādamiti| vayasaḥ pākaṃ-jarām| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| vāntirekaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||
18||