Sa. malaharaṇārthaṃ pūrvādhyāya uktaḥ|
bastinā'pi malo nirhriyata iti vamanavirecanavidheranantaraṃ
bastividherupadeśo yukta ityāha- 000000
malaharaṇārthaṃ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malo nirhriyata iti
vamanavirecanavidheranantaraṃ bastividherupadeśo yukta ityāha - - - - athāto
bastividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2|
Sa. bastinā dīyata it bastiḥ, tasya
vidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavadvyākhyeyam|
Ā. rā. kramaprātpaṃ bastividhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
vātolbaṇeṣu doṣeṣu vāte vā bastiriṣyate| upakramāṇāṃ sarveṣāṃ
so'graṇīstrividhastu saḥ||1||
nirūho'nvāsanaṃ bastiruttaraḥ-----------------|
--------------------------------------------------|2|
Sa. vāta ulbaṇaḥ-adhiko, yeṣāṃ doṣāṇāṃ
teṣu bastiriṣyate| ācāryairiti śeṣaḥ| tatra vātapitte vātaśleṣmaṇyathavā
kevale vāyau bastiriṣyate| upakramāṇāṃ-cikitsitānāṃ, sarveṣāṃ saḥ-bastiḥ,
agraṇīḥ-pradhānatamaḥ| sa ca triprakāraḥ| tadeva
traividhyamāha-nirūho'nvāsanaṃ bastiruttara iti| gudāduttareṇa mārgeṇa
meḍhrādinā dīyata ityuttarabastiḥ|
Ā. rā. basterviṣayamāha-vātolbaṇeṣviti|
"bastinā dīyate bastiṃ vā pūrvamanvetyato bastiḥ|" ityuktaṃ saṅgrahe (sū. a.
28)| baste sarvopakramaśreṣṭhatvāmāha-uapakramāṇāmiti| saṅgrahe tu (sū. a. 28)
- "śīghrasukhabṛṃhaṇādikāritvādvikṛtāniloccheditvācca| sukhatvādeva ca
bastirbālavṛddhakṛśasthūlakṣīṇadhātvindriyeṣu ca strīṣu cānilopasargādaprajāsu
kṛcchraprajāsu copadiśyate| tathā'gnibalavarṇamedhāsvarāyuḥ sukhaprado
vayaḥsthā panaḥ
paṅgurugṇabhagnastabdhasaṅkucitānilādhmānaśūlārocakodāvartaparikartikādiṣu
hita iti|" iti| bastibhedānāha-trividhāstvati| saṅgrahe tu (sū. a. 28) -
"tatrāsthāpanaṃ doṣadūṣyādyanusāreṇa nānādravyasaṃyogādinirvṛttam| tasya
bhedāḥ,-utkleśanaṃ śodhanaṃ śamanaṃ lekhanaṃ bṛhaṇaṃ vājīkaraṇaṃ
picchābastirmādhutailikamityādayaḥ| mādhutailikasya paryāyāḥ,-yāpano
yuktaratho doṣaharaḥ siddhabastiriti| teṣāṃ nāmabhireva ca svarūpamākhyātam|
tadvayaḥsthā panāddoṣasthāpanādvā āsthāpanamityucyate|
śarīrarohaṇāddoṣanirharaṇādacintyaprabhāvatayā vā'sminnūhāsambhavānnirūhaiti|
anuvāsanaṃ yathārhouṣadhasiddhaḥ snehanārthe snehaḥ| snehavidhou sa
caturddhā'bhihitaḥ| tasya bhedo mātrābastiḥ| sa peyasnehahrasvamātrātulyaḥ,
sevyaḥ sadā'tra mādhutailikavat|
bālavṛddhādhvabhārayānavyāmacintāstrīnityastrīnṛpeśvarasukumāradurbalānilabhagnālpāgnibhirniṣparihāratayā
sukho balyo varṇyaḥsṛṣṭamalo doṣandhaśca| tathā'pi tou nājīrṇe yojyou| na ca
divāsvanpastayoḥ sevyaḥ| yataścāsou anuvasannapi na duṣyati, anuvāsanamapi vā
dīyate, ityanuvāsanam| vāsanaṃ-bhojanam| uttarabastirapi
sneho'nuvāsanavacchodhano nirūhavadapi ca kecidāhuḥ| sa nirūhāduttaramuttareṇa
vā mārgeṇa dīyata ityutarabastiḥ|" iti|
---------------------------------tena sādhayet|
gulmānāhakhuḍaplīhaśuddhātīsāraśūlinaḥ||2||
jīrṇajvarapratiśyāyaśukrānilamalagrahān| vardhmāśmarīrajonāśān
dāruṇāṃścānilāmayān||3||
Sa. tenetyanena nirūhaḥ parāmṛśyate|
kathamiti cet ? brūmaḥ| "anāsthāpyāstu" ityadhīte| tatra ke nirūhyā
ityādhigate sati, anirūhyāḥ punarime iti vaktuṃ yujyate| api ca, "āsthāpyā eva
cānvāsyāḥ" iti paṭhati| ke āsthāpyā iti nādhigamyeta yadīha nirūho na
parāmṛśyeta| tasmāttenetyanena nirūhasya grahaṇaṃ nyāyyam| tena-nirūheṇa,
gulmādīṃstathā jīrṇajvarādīn kṛcchrān vātarogāścaṃ sādhayet-upakramet|
gulmādīnāṃ śūlāntānāṃ dvandvenī kāryau| śukrādīnāṃ graheṇa sambandhaḥ|
śukragraho-retovibandhaḥ| anilagraho-vāyorasañcāraḥ|
malagraho-mūtraviśorvibandhaḥ| rajonāśaḥ-striyāḥ puṣpavināśaḥ|
Ā. rā. nirūhasya viśeṣato
viṣayamāha-tena sādhayediti| teneti nirūhādiṣu triṣvapi prakṛteṣu
pradhānatvānnirūhasya parāmarśaḥ,"āsthāpyā eva ca" ityanuvādācca|
khuḍaṃvātaraktam| śuddhātīsāro-nirāmātīsāraḥ| rajonāśaḥ-strīṇāṃ piṣpanaśaḥ|
saṅgrahe tu (sū. a. 28) -
"hṛtyakukṣipārśvagrahaparvābhitāpapārśvayoniśūlāṅgasutpiśoṣakampāgouravātilādhavāntrakūjanaśarkarāśukrārtavastanyanāśarajaḥ
kṣayonmādare todoṣakṛmilakoṣṭhaviṣamāgnisaśabdānalpogragandhotyānādayaḥ|" iti
(ityādhikam)|
anāsthāpyāstvatisnigdhaḥ kṣatorasko bhṛśaṃ kṛśaḥ| āmātisārī vamimān saṃśuddho
dattanāvanaḥ||4||
śvāsakāsaprasekārśohidhmādhmānālpavahnayaḥ| śūnapāyuḥ kṛtahāro
baddhacchidrodakodarī||5|| kuṣṭhī ca
madhumehī ca māsān sapta ca garbhiṇī|
-----------------------------------------------|6|
Sa. atisnigdhādayaḥ
saptamamāsagarbhiṇyantā anāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ| vamimān-prasaktacchardiḥ|
baddhādīnāmudareṇa sambandhaḥ| tata inirmatvarthīyaḥ| śuddhātisāriṇa āsthāpyā
ityanenaivāmātisāriṇo'nāsthāpyatve labdhe punarvacanaṃ niyamārtham,
tenāmātisāriṇo na kathañcidāsthāpyā iti| tatrātisnigdhasya doṣānutkleśya
nirūhaḥ śvayathumudaraṃ ca janayet| kṣatoraskakṛśayoḥ kṣobhavyāpannaṃ
śarīramāśu pīḍayet| āmātisāriṇo doṣasya samyaganirharaṇāddehasya
kṣobhādatipīḍāṃ kuryāt| prasaktacchardiṣo doṣotkleśo nirūhamūrdhvaṃ nayet|
kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ kṣāra iva dahet| kṛtanasyasya
vivṛtordhvasrotastayā vibhraṃśaṃ kuryāt| śvāsādīnāmutkliṣṭadoṣatvānnirūha
ūrdhvaṃ vrajet| arśaḥprabhṛtīnāṃ bhṛśataramādhmānaṃ mṛtyurtvā syāt|
alpāgnyādīnāṃ stambhajāḍyādīnāvahet| garbhiṇyāḥ pūrvoktā eva doṣāḥ|
Ā. rā. nirūhaṃ
niṣedhati-anāsthāpyāstviti| baddhodarādayaḥ-udaraviśeṣāḥ| saṅgrahe tu (sū. a.
28) - "tatrātisnigdhotkliśṭadoṣayordoṣānutkleśyodaraṃ mūrcchāṃ śvayathu
vānirūho janayet| kṣatoraskasyātikRśasya ca kṣobhavya śarīramāśu pīḍayet|
anirannasya vakṣyate| kṛtavamanavirekayostu riktaṃ dehaṃ kṣataṃ iva dahet|
snehabastistu sadyo'gnimavasādya śleṣmāmayāya syāt| kṛtanasyasyāsyavibhraśaṃ
bṛśavivṛtordhvastrotastayā kuryāt| anuvāsanaṃ tu doṣotkleśanam|
prasaktacchādaniṣṭhīvikāsaśvāsadidhmārtānāṃ vāyurniruhimūdhvaṃ nayet|
arśasasyāvṛtamārgatvādanāgacchan bastiḥprāṇān hiṃsyāt| snehaḥ
punararśāsyabhiśyabdyādhnābāya svāt| badvodarādyādhmātānāṃ
bhṛśataramādhmānānmṛtyuḥ| alasakaviṣṛcikāmātīsārārtānāṃ cāmadoṣāt|
arocakālpāgnigudaśīpatkuṣṭhamadhumehārtānāṃ yathāsvamāmayavṛddhiḥ| garbhiṇyāḥ
pūrvokto doṣaḥ|" iti| pūrvokto-vamanoktaḥ|
----------------------------------------------------| āsthāpyā eva cānvāsyā
viśeṣādativahnayaḥ||6|| rūkṣāḥ
kevalavātārtāḥ---------------------------|
---------------------------------------------------|7|
Sa. ya evāsthāpyāsta evānuvāsyāḥ|
āṅpūrvāttiṣṭhaterṇijantādanupūrvācca vasaterarhārthe ṇyat|
viśeṣeṇātivahnyādayo'nuvāsyāḥ|
Ā. rā. anuvāsanasya viśeṣato
viṣayamāha-āsthāpyā iti| āsthāpyāḥ-gulmādayaḥ| ativahnyādiṣu triṣu
nirūhādanuvāsanasya prādhānyamāhaviśeṣāditi|
-------------------------nānuvāsyāsta eva ca| ye'nāsthāpyāstathā
pāṇḍukāmalāmehapīnasāḥ||7||
nirannaplīhaviḍbhedigurukoṣṭhakaphodarāḥ|
abhiṣyandibhṛśasthūlakṛmikoṣṭhāḍhyamārutāḥ||8||
pīte viṣe gare'pacyāṃ ślīpadī galagaṇḍavān|
------------------------------------------------|9|
Sa. ta eva ceti
ye'nāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ, te cāpi nānuvāsyāḥ| tathā, pāṇḍvādayo nānuvāsanārhāḥ|
eteṣāṃ hi doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayet| nirannasyānuvāsanāt
snehavipattiḥ| tathā coktaṃ kharanādena-"abhuktadattasya tathā
snehabastirvipadyate|" iti| plīhādīnāṃ stambhajāḍyādīnāvahet|
kṛmikoṣṭhasyānuvāsanādayaḥ pūrvamanirhṛtaiḥ
kṛmibhirathavā'tibahutvāddoṣāpaniḥsaraṇena hṛdayamatikarṣadbhiścchardiṃ
kuryuḥ| āḍhyamārutasya samyagdoṣānirharaṇādāmayavṛddhiḥ| pīte viṣe gare ca
nānuvāsyā iti yojyam| apacī-uttare (a. 29|25) vakṣyamāṇā| ślīpadītīniḥ,
galagaṇḍavāniti matup| apacyādayo nānuvāsyā iti| saṅgrahe coktam (sū. a. 28) -
"abhukte riktakoṣṭhasya prayuktamanuvāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ
kṣipramūrdhvaṃ prapadyate|| tena vāyorjayo na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā|
kāyāgnerāśu nāśaśca viśeṣādanirvartinā|| snehaḥ sadyo'śitāhāraruddhe
tvāmāśaye'nilam| pakvasthaṃ hanti pakvasthaścyavate cānnapākataḥ|| nirūhaśca
samīraśca tīkṣṇavegāvubhāvapi| tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadho'nnana sahāgatau||
ūrdhvaṃ vā śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitau koṣṭha eva vā| samalāhāraviṣṭabdhau
haretāmāśu jīvitam|| bhuktavānanuvāsyo'smānna nirūhyo'tra bhuktavān|" iti|
Ā. rā. anāsthāpyādīnāṃ pāṇḍvādīnāṃ
cānuvāsanaṃ niṣedhati- nānuvāsyā iti| anāsthāpyāḥ-atisnigdhādayaḥ|
nirannaḥ-akṛtāhāraḥ| viḍbhedī-śithilamalaḥ| durukoṣṭhaḥ-āhāraṃ
vinā'pyāhārapūrṇa iva koṣṭho yasya| abhiṣyanī-nerakopī| saṅgrahe tu (sū. a.
28) - tatrātisnigdhādīnāṃ yathāsvamuktāḥ pṛthagdoṣāḥ| api ca| abhukte
riktakoṣṭhasya prayuktamanubāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ| kṣipramūrdhva
prapadyate|| tena vāyotjayo na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā| kayāgnerāśu nāśastu
viśeṣādativartinā|| snehaḥ sadyo'sitāhāraruddhe tvāmāśaye'nilam| pavkasthaṃ
hanti pavkasthścayavate cānnapākataḥ|| nirūhaśca samīraśca
tīkṣṇavegāvubhāvapi| tāvannamūrcchitou īkṣṇāvadho'nnenasahāgatou|| ūrdhvaṃ vā
śakṛtā sārddhaṃ saṃsthitou koṣṭha eva vā| samalāhāraviṣṭabdhou haretāmāśu
jīvitam|| bhuktavānanuvāsyo'smānna nirūhyo'tra bhuktavān| pāṇḍurogārtādīnāṃ
doṣānutkleśya snehabastirudaraṃ janayer| pratiśyādimatāṃ bhūya eva deṣaṃ
vivardhayet|" iti|
| nirūhānvāsanayoryantrasya lakṣaṇamāha - ] - - -
------------------------------------------------| tayostu netraṃ
hemādidhātudārvasthiveṇujam||9||
gopucchākāramacchidraṃ ślakṣṇarju gulikāmukham|
------------------------------------------------|10|
Sa. tayoḥ-nirūhānvāsanayornetraṃ
bhavati| nīyate-prāpyate snehakalkādyapānamiti netram| netreti "dāmnīśasa" iti
ṇeḥ ṣṭran''pratyayaḥ| kimbhūtaṃ netram ? hemādīti| ādiśabdaḥ prakāre| tena
rūpyarītikāyaḥkāṃsyatrapusīsādayo gṛhyante| hemādayaśca te dhātavaśceti
karmadhārayaḥ| dāru-śiṃśipādikāṣṭham, asthi-gajādeḥ, veṇuḥ-vaṃśaḥ, eteṣāṃ
dvandvaḥ| ebhyo jātaṃ tayoḥ-nirūhānvāsanayoḥ, netraṃ bhavati| kimbhūtam ?
gopucchākāram, gopuccha ivākāro yasya tat| tathā, acchidraṃ-nirvivaram| tathā,
ślakṣṇaṃ-komalam| tathā, ṛju-avakram| gulikāsadṛśamatīkṣṇāgraṃ mukhaṃ yasya
tadevam|
Ā. rā. nirūhānvāsanayantrasya
lakṣaṇamāha-tayostviti| gopucchākāraṃ-gopucchavat kramakṛśaṃ vRttaṃ ca|
gulikāmukhaṃ-gulikāvadastrirahitaṃ mukhaṃ yaya| saṅgrahe tu (sū. a. 28)
maṇiśaṅkhaśṛṅgadantanalakhadirakadaraatiniśatindukādidārusāramayamṛjvakarkaśam|
" iti (ityadhikam)|
athāsya pramāṇamāha - - - - ------------------------------------------------|
ūne'bde pañca, pūrṇe'sminnāsaptabhyo'ṅgulāni ṣaṭ||10||
saptame sapta, tānyaṣṭau dvādaśe, ṣoḍaśe nava| dvādaśaiva paraṃ viṃśādvīkṣya
varṣāntareṣu ca||11|| vayobalaśarīrāṇi
pramāṇamabhivarddhayet| ------------------------------------------------|12|
Sa. ṣaṇmāse bāle'dhike vā apūrṇavarṣe
netrasya pañcāṅgulāni| āturāṅgulapramāṇamiti gamyate| dairghyeṇa
cetyetadapyanuktaṃ gamyate| vakṣyati hi (ślo. 12) - "svāṅguṣṭhena samaṃ mūle
sthaulyena" iti| āsaptabhyaḥ-saptavarṣāṇi maryādīkṛtya, ṣaḍaṅgulāni pramāṇam|
āṅatra maryādāyām, nābhividhau| tena ṣaḍvarṣe bāle ṣaḍaṅgulāni netram| anyathā
saptavarṣasyāpi ṣaḍeveti prāpnoti| vakṣyati tu-"saptame sapta" iti| evaṃ ca
pūrvāparaṃ vyāhataṃ syāt| tasmānmaryādāyāmāṅityevehi| saptame varṣe
saptāṅgulāni| dvādaśe vatsare tāni-aṅgulānyaṣṭau netram| dvādaśānāṃ pūraṇa iti
" tasya pūraṇe ḍaṭ" iti ḍaṭ| evaṃ ṣoḍaśa ityatra| ṣoḍaśe saṃvatsare
navāṅgulāni netram| viṃśādvatsarādūrdhvamekaviṃśaprabhṛtivarṣeṣu
dvādaśāṅgulāni netram| nāto'pyadhikānītyevaśabdārthaḥ| viṃśatiśabdāt pūraṇe
ḍaṭi tiviṃśatorḍitīti tilopādviṃśaśabdaḥ| varṣāntareṣu-antarālasthiteṣu
varṣeṣu navamadaśamādiṣu, vīkṣya-paryālocya, netrasya pramāṇamabhivarddhayet|
caśabdo bhinnakramaḥ| na kevalaṃ varṣāntareṣu pramāṇamabhivarddhayet|
yāvadvayobalādīni ca nirūpya pramāṇaṃ vṛddhiṃ nayet|
Ā. rā. yantrapramāṇamāha-ūne'bda iti|
prathame varṣe pañcāṅgulaṃ yantram| dvitīyādiśu pañcasu ṣaḍaṅgulam| satpme
satpāṅgulam|dvādaśe'ṣṭāṅgulam| ṣoḍaśe navāṅgulam| viṣadiṣu dvādaśāṅulam|
varṣāntareṣu vayaḥ prabhṛtīn vīkśya yuktyā pramāṇaṃ varddhayet| aṣṭame
sapādasatpāṅgulaṃ, navame sārddhasatpāṅgulamityādi|
------------------------------------------------------| svāṅguṣṭhena samaṃ
mūle sthaulyenāgre kaniṣṭhayā||12||
Sa. sthaulyena-pariṇāhena, svāṅguṣṭhena
tulyaṃ mūle netram| tathā, agraṃ-prāntaḥ, tasmin kaniṣṭhayā'ṅgulyā samaṃ
netraṃ syāt| kharanāde'pyuktam-"bastinetramṛju ślakṣṇaṃ suvṛttaṃ gulikāmukham|
bhavedgopucchasaṃsthānaṃ supravāhaṃ trikarṇikam|| yā tribhāgapraṇayane maryādā
karṇikā bhavet| dve karṇike copariṣṭādbastyādhāre yathāntare||
svāṅguṣṭhakaparīṇāhaṃ mūlaṃ netrasya śasyate| madhyaṃ tvanāmikātulyamagnaṃ
tulyakaniṣṭhikam|| svenāṅgulipramāṇena dairghyaṃ syāddvādaśāṅgulam|
karkandhupraṃvahaṃ chidraṃ śreṣṭhamanyadyathāvayaḥ|| viṃśadvādaśaṣaḍvarṣe
dvādaśāṣṭaṣaḍaṅgulam| karkandhukasatīnāgramudgachidravahaṃ smṛtam||" ityādi|
munirapyavocat (ca. si. a. 3|6) - "ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni
ṣaḍviṃśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā
pihitāni caiva|| yathāvayo'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṃ mūlāgrayoḥ syuḥ
pariṇāhavanti|" iti|
Ā. rā.
yantrasthoulyamāha-svāṅguṣṭheneti| svāṅguṣṭhena-yamuddiṣya yantrapramāṇaṃ
tasyāṅguṣṭhena, tasyaiva kaniṣṭhayā, mūle'greityubhayatra yojyam|
aṅguṣhamūlavadyantramūlaṃ kaniṣṭhāgradyanrāgraṃsthūlamityarthaḥ| madhyaṃ
tvānupūrvyā sthūlam|
adhunā chidradvāreṇa netrasthaulyapramāṇamadhikamapi darśayannāha - - - -
pūrṇe'bde'ṅgulamādāya tadarddhārddhapravarddhitam| tryaṅgulaṃ paramaṃ chidraṃ
mūle'gre vahate tu yat||13|| mudgaṃ māṣaṃ
kalāyaṃ ca klinnaṃ karkandhukaṃ kramāt|
------------------------------------------------|14|
Sa. varṣe pūrṇe satyaṅgulamādāya
svāṅgulātprabhṛti krameṇa tryaṅgulaṃ chidraṃ mūle netrasya bhavati| kimbhūtaṃ
chidram ? arddhasyārddhamarddhārddham| tasya-aṅgulasyārddhārddhaṃ
tadarddhārddham, tena pravarddhitam| tatra prathame varṣe'ṅgulamātraṃ chidram,
yāvadvarṣāṇi ṣaṭ| saptame varṣe sapādamaṅgulam, yāvadekādaśa varṣāṇi| dvādaśe
varṣe sārddhamaṅgulam, yāvatṣoḍaśa varṣāṇi| ṣoḍaśavarṣasya tu
pādonamaṅguladvayam| saptadaśe varṣe'ṅguladvayam| aṣṭādaśe varṣe
sapādamaṅguladvayam| ekonaviṃśativarṣasya sārddhamaṅguladvayam|
viṃśativarṣasya pādonamaṅgulatrayam| ekaviṃśativarṣasya tryaṅgulaṃ chidramiti
kramo vedyaḥ| paramamityanenaitadgamayati,-paramaṃ-utkarṣamāśrityedaṃ
mūlacchidram| madhyamaṃ tu mūlacchidraṃ "svāṅguṣṭhena" ityanenoktam|
ūnavarṣasya tvarddhāṅgulaṃ chidrametadapekṣayā kalpyam| agre tu chidraṃ
tadbhavati yanmudgādi vahati| tatra vārṣikasya mudgavāhi, yāvatṣaḍvarṣam|
saptavarṣasya māṣavāhi, yāvadekādaśo'bdaḥ| dvādaśavarṣasya kalāyavāhi,
ṣoḍaśavarṣasya klinnakalāyavāhi, ekaviṃśativarṣasya karkandhuvāhi, iti
kramādvayaḥpramāṇam| ūnavarṣasya ca na mudgavāhi kalpyam| agracchidrapramāṇaṃ
caitat "agre kaniṣṭhayā" ityatrāpi saṅgacchata eva| dairghyapramāṇaṃ cātra
pakṣe pūrvameva yojyam| "svāṅguṣṭhena samaṃ mūle sthaulyena" ityanena
(ityatra) chidrapramāṇaṃ svamatyā bhiṣajā prakalpyam| tathā, "tryaṅgulaṃ
paramaṃ chidraṃ" ityatra ca sthaulyapramāṇaṃ svadhiyaiva nirūpyam| tantrakṛtā
tu granthagauravabhayāduktaprāyatvācceha noktam|
Ā. rā.
yantrācchidrapramāṇamāha-pūrṇe'bde iti| ṣadaṅgulasya yantrasya
mūlacchidramaṅgulapramāṇam| saptāṅgulasya sārddhāṅgulam| aṣṭāṅgulasya
dvyaṅgulam| navāṅgulasya sārddhadvyaṅgulam| dvādaśāṅgulasya tryaṅgulam|
ṣaḍaṅgulasyādracchidraṃ mudgavāhi| saptāṅgulasya māṣavāhi | aṣāṭṅgulasya
kalāyavāhi| navāṅgulasya klinnakalāyavāhi | dvādaśāṅgulasya hrasvabadaravāhi |
aṅgulamānaṃ tu chidrasva vṛttaparidhau jñeyam| " pañjcāṅgulasya
mūle'rddhāṅgulam, agre vanamudgavāhi|" iti saṅgrahoktaṃ (sū. a. 28) jñeyam|
------------------------------------------------| mūlācchidrapramāṇena prānte
ghaṭitakarṇikam||14|| vartyā'gre pihitaṃ,
mūle yathāsvaṃ hyaṅgulāntaram| karṇikādvitayaṃ netre
kuryāt--------------------|15|
Sa. mūle yacchidramuktaṃ tatpramāṇena
prānte ghaṭitā-sampāditā, karṇikā-chatrākārā gudādhikāntaḥpraveśarodhinī,
yasmiṃstadevam| tathā, vartyā-daśādikṛtayā, prānte (agre) pihitaṃ-sthagitam|
yathāsvaṃ-ūnavarṣādikasya tadaṅgulapramāṇena, dvyaṅgulāntaraṃ karṇikāyugalaṃ
mūlapradeśe netre vidadhīta bastipuṭayojanārtham|
Ā. rā. yantrasya prānte
karṇikāsthāpanamāha-mūlacchipramāṇeneti| mūlacchidrapramāṇena prānte
parikalpya tatsīmarūṇaṃ karṇikāṃ ghaṭayet| yantrāgracchidraṃ vartyā
pidheyamityāha-vartyeti| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "
karṇikāntaḥpratibaddhasūtrāntargṛhītāgrapidhāna-ghacailavarti|" ityuktam|
yantramūlasthakarṇikādvayamadhye dvyaṅgulamantaraṃ kāryamityāha - mūle
yathāsvamiti| yathāsvaṃ-yamuddiśya yantraṃ tadaṅgulaiḥ|
ata evāha - - - - ------------------------------------------------|
----------------------------tatra ca yojayet||15||
ajāvimahiṣādīnāṃ bastiṃ sumṛditaṃ dṛḍham| kaṣāyaraktaṃ
niśchidragranthigandhaśiraṃ tanum||16||
grathitaṃ sādhu sūtreṇa sukhasaṃsthāpyabheṣajam|
------------------------------------------------|17|
Sa. tasmiṃśca karṇikādvitaye'jādīnāṃ
bastiṃ yojayet| ādiśabdena gohariṇavarāhāṇāṃ grahaṇam| ajādīnāmityevaṃ
nirdeśe'pyavimahiṣagrahaṇe labdhe sākṣādetayorgrahaṇamanyajebhyo bastibhya
etadbasteryogyataratvapratipādanārtham| kimbhūtaṃ bastim ? sumṛditaṃ,-sasnehaṃ
muhuḥ suṣṭhu marditam| tathā, dṛḍham| tathā kaṣāyeṇa-harītakyādinā, raktam|
tathā, chidraṃ ca granthiśca gandhaśca śiraśca, tāḥ nirgatāḥ-na santi, yasya
tanniśchidragranthigandhaśiram| tathā, tanuṃ-na sthūlam| tathā, sādhu-samyak,
sūtreṇa grathitaṃ-baddham| tathā, sukhena-akṛcchreṇa, saṃsthāpanīyamauṣadhaṃ
yatra tadevam|
Ā. rā. karṇikādvaye
bastibandhanamāha-tatreti| ādiśabdena gohariṇavarāhādayaḥ|
bastiṃ-mūtrādhāracarmapeśīm| sumṛditaṃ-snehamudgābhyām|
kaṣāyaraktaṃ-kaṣāyarasairdravyairdattarāgam|
nischidragranthigandhaśiraṃ-chidrādicatuṣṭayarahitam| tanuṃ-sūkṣmam| sūtreṇa
sādhu grathitaṃ-baddhvā parivartya punarbaddham|
sukhasaṃsthāpyabheṣajaṃ-yathoktapramāṇamauṣadhamasaṅkocena yathā māti
tathāpramāṇam |
----------------------------------------------------------|
bastyabhāve'ṅkapādaṃ vānyasedvāso'thavā ghanam||17||
Sa. basterabhāve sati, aṅkapādaṃ
vā-caraṇādyavayavaviśeṣaṃ vā, nyaset-netre yojayet| athavā, vastraṃ ghanaṃ
nyaset|
Ā. rā. [tadalābe
caritārthatāmāha-bastyabhāva iti|] aṅkapādaṃ-ūrucarma pādacarma vā| saṅgrahe
tu (sū. a. 28) - "nyubjaṃ vivṛtānanaṃ vinivartya
punaścānyadvastimukhabandhanārthaṃ sūtramupanidhāyānuguptaṃ nidhāpayet|" iti|
nirūhamātrā prathame prakuñco vatsare param| prakuñcavṛddhiḥ pratyabdaṃ
yāvatṣaṭprasṛtāstataḥ||18|| prasṛtaṃ
varddhayedūrdhvaṃ dvādaśāṣṭādaśasya tu| āsaptateridaṃ mānaṃ, daśaiva prasṛtāḥ
param||19||
Sa. nirūhasya mātrā prathame varṣe
kaṣāyasnehasahitasya prakuñcaḥ-palapramāṇam| ṣaṇmāsādau
tvetadanusāreṇārdhapalādi kalpyam| varṣātparaṃ prakuñhcena vṛddhiḥ
pratisaṃvatsaraṃ kāryā, yāvat ṣaṭprasṛtāḥ-dvādaśa palāni| tata ūrdhvaṃ
prasṛtaṃ varddhayet| pratyabdamityanuvartate| tato dvādaśavarṣasyaivaṃ dvādaśa
palāni| anantaraṃ trayodaśavarṣādiṣu prativarṣaṃ paladvayaṃ nirūhamātrāyā
varddhayitavyaṃ krameṇaiva yāvatsaptadaśavarṣāṇi| aṣṭādaśavarṣasya tu dvādaśa
prasṛtāḥ-caturviṃśatipalāni| idaṃ-etat, mānaṃ-pramāṇaṃ, saptativarṣāṇi yāvat|
paraṃ-saptaterūrdhvaṃ, daśaiva prasṛtā mānam, nādhikam|
Ā. rā.
nirūhouṣadhamātrāmāha-nirūhamātreti| prathame varśe palam| tata ādvādaśāt
palavṛddhiḥ| tata ā'ṣṭādaśāt dvipalavṛddhiḥ| evamaṣṭādaśe varśe
caturviṃśatipalāni syuḥ| tānyevāsatpatitamāt| tato viṃśatipalāni| saṅgrahe tu
(sū. a. 28) "anye punardvādaśaprasṛtasyāpyaṣṭāvicchanti|" iti|
evaṃ sāṃvatsarīkādārabhya yāvadvarṣaśatikastāvannirūhamātrāmabhidhāya,
anuvāsanamātrāmadhikṛtyāha - - - - yathāyathaṃ nirūhasya pādo mātrā'nuvāsane|
-----------------------------------------------|20|
Sa. yathāyathaṃ-yathāsvaṃ
vārṣikasyaikaviṃśativatsarādervā, nirūhasya pādaḥ-caturbhāgamātraḥ,
anuvāsane-anuvāsanaviṣaye, mātrā| yasya palaṃ nirūhastasya
karṣapramāṇamanuvāsanamityarthaḥ| evaṃ sarvatra kalpyam|
Ā. rā.
anuvāsanouṣadhamātrāmāha-yathāyathamiti| yathāyathaṃ-pale karṣaḥ, paladvaye
karṣadvayamityādi| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - " yathāsvamāsthāpanamātrā
pādahīnā mādhutailike prayojyā|" iti|
-----------------------------------------------| āsthāpyaṃ snehitaṃ svinnaṃ
śuddhaṃ labdhabalaṃ punaḥ||20|| anvāsanārhaṃ
vijñāya pūrvamevānuvāsayet| śīte vasante ca divā rātrau kecittato'nyadā||21||
abhyaktasnātamucitātpādahīnaṃ hitaṃ laghu| asnigdharūkṣamaśitaṃ sānupānaṃ
dravādi ca||22|| kṛtacaṅkramaṇaṃ
muktaviṇmūtraṃ śayane sukhe| nātyucchrite na cocchīrṣe saṃviṣṭaṃ
vāmapārśvataḥ||23|| saṅkocya dakṣiṇaṃ sakthi
prasārya ca tato'param| -----------------------------------------------|24|
Sa. āsthāpyaṃ-nirūhaṇārhaṃ, snigdhaṃ,
tathā svinnaṃ, tathā śuddhaṃ-ūrdhvādhaḥ, tathā bhūyo'pi labdhabalaṃ,
tathā'nuvāsanayogyaṃ, viditvā pūrvameva nirūhādanuvāsayet|
śīte-hemantaśiśirayoḥ ṛtvoḥ, tathā vasante, divā'nuvāsayet|
anyadā-śītādvasantāccānyasmin grīṣmaprāvṛṭśaradākhye ṛtau, rātrāvanuvāsayet|
keciditi bhinnakramaḥ, tato'nyadetyato'nantaraṃ draṣṭavyam| iti kecit "āhuḥ"
iti vākyaśeṣaḥ| dhānvantarāstu sarvathaiva rātrāvanuvāsanaṃ necchanti|
dhanvantarimatamevorarīkṛtya saṅgrahe'dhijage (sū. a. 28)- "na rātrau
praṇayedbastiṃ doṣotkleśo hi rātrijaḥ| snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ
jvaram||" iti| tadetaddeśāntarādivaśāt pramāṇayitavyam| kimbhūtaṃ naram ?
abhyaktasnātaṃ,-pūrvamabhyaktaḥ paścātsnātaḥ, tam| pūrvakāleti samāsaḥ|
ucitātpādahīnaṃ-yena yadbhojanamabhyastaṃ tasmāccaturthabhāgahīnamaśitam|
tathā, hitaṃ-laghuguṇayuktam| tathā, kiñcit snigdharūkṣam| tathā, sānupānaṃ
dravādi ca| ādiśabdena dravoṣṇamanabhiṣyandītyādiviśiṣṭaṃ bhuktavantamiti
gamayati| uktaṃ ca saṅgrahe (sū. a. 28)- "atisnigdhāśino
hyubhayamārgasaṃsargāt sneho madamūrcchāgnisādahṛllāsādīn janayati| rūkṣāśino
viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ ca| alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛto
na tadāvaraṇādvyāpadam|" iti| kimbhūtam ? kṛtacaṅkramaṇaṃ-vihitagamanamātram|
tathā, vyaktamūtrapurīṣam| tathā, śayane-śayanīye, sukhāvahe
saṃviṣṭaṃ-sthitam| kimbhūte ? nātyucchrite,-nātyunnate, na cocchīrṣe-na
connataśirodhare| kathaṃ saṃviṣṭam ? vāmapārśvataḥ,-vāmapārśvena| saṅkocya
dakṣiṇaṃ sakthi vāmasakthna uparīti vṛddhavaidyāḥ| tato-dakṣiṇasakthnaḥ,
aparaṃ-vāmaṃ sakthi, prasārya| saṅgrahe coktam (sū. a. 28) - "śayane
nātyucchrite svāstṛta īṣadunnatapādadeśe vāmapārśvena prāk''śirasaṃ
saṃveśayet|" iti|
Ā. rā.
nirūhyasyānuvāsanamāha-āsthāpyamidi| kṛtā
snehanādikamāsthapyamanuvāsanayogyatve sati pūrvamanudhāsavedā|
anuvāsanakālamāha-śīte vasante ceti| śīte vasante tato'nyadā ca
divā'nuvāsayet| kecit tato'nyadārātrā iti vadanti| saggrahe tu (sū. a. 28) - "
avekṣya vā doṣādīn| anyathā hi snehoktāmayaprādurbhāvaḥ| dhanvantarīyāḥ punaḥ
prāhuḥ| na rātrau praṇayedvastiṃ doṣotkleṣo hi rātrijaḥ| snehavīryayutaḥ
kuryādādhmānaṃ gouravaṃ jvaram|| ahvisthānāsthite doṣe vahnau cānnarasānvite|
sphuṭastrotomusvaṃ dehaṃ sneho yatparisarpati|| alpapittakafaṃ rūkṣaṃ bhṛkṣaṃ
vātarujārditam| bhuktaṃ jīrṇāśanaṃ kāmaṃ rātrāvapyanuvāsayet||
kevalānilātipīḍitaṃ taśuddhamapyanirūpitavelamapyanuvāsayedātyayikatvāt||" iti
| anuvāsanīyasya pūrvaṃkatavyamāha-abhyaktasnātamiti| uktacitāt-nityabhojanāt,
pādahīnam| aśitaṃ-bhuktavantam| dravādi-dravapūrvam| na cocchīrṣe-ucchīrṣakaṃ
vinā|
-----------------------------------------------| athāsya netraṃ
praṇayetsnigdhe snigdhamukhaṃ gude||24||
ucchvāsya bastervadane baddhe hastamakampayan| pṛṣṭhavaṃśaṃ prati tato
nātidrutavilambitam||25|| nātivegaṃ na vā
mandaṃ sakṛdeva prapīḍayet| sāvaśeṣaṃ ca kurvīta vāyuḥ śeṣe hi tiṣṭhati||26||
Sa. asya-evaṃbhūtāvasthasyāturasya,
gude snigdhe ghṛtena kṛte netraṃ [ snigdhaprāntaṃ praṇayet| ] bastervadana
ucchvāsya-vātaṃ niḥsārya, baddhe sati, nātiśīghraṃ, nātivilambitaṃ,
nātivegena, na ca mandaṃ kṛtvā, tathā pṛṣṭhavaṃśābhimukhamekavārameva netraṃ
prapīḍayet| kathaṃ prapīḍayet ? hastamakampayan| atidrutādipīḍanadoṣā
bastivyāpatsiddhau (hṛ. ka. a. 5) vakṣyamāṇāḥ| sāvaśeṣaṃ ca snehaṃ kurvīta|
kuto hetoḥ ? ityāha-yasmāt śeṣe snehe vāyustiṣṭhati|
Ā. rā. anuvāsane
vaidyakṛtyamāha-athāsyeti| asyatnāturasya, hude
bastimucchvāsya-mṛdukarasparśena vigatamārutaṃ kṛtvā, pṛṣṭhavaṃśaṃ
prai-pṛṣṭhavaṃśāśrayeṇa, praṇayet| tataḥ-anantaram, auṣadhaṃ praṇayet|
nātidrutavilambitamiti pīṭunārambhaviṣayam| nātivegaṃ na vā mandamiti
pīḍanaviṣavam| śeṣe-auṣadhaśeṣe|
datte tūttānadehasya pāṇinā tāḍayetsphijau| tatpārṣṇibhyāṃ tathā śayyāṃ
pādataśca trirutkṣipet||27|| tataḥ
prasāritāṅhgasya sopadhānasya pārṣṇike| āhanyānmuṣṭinā'ṅhgaṃ ca snehenābhyajya
mardayet||28|| vedanārtamiti sneho na hi
śīghraṃ nivartate| yojyaḥ śīghraṃ nivṛtte'nyaḥ sneho'tiṣṭhannakāryakṛt||29||
Sa. datte ca bastisnehe sati,
uttānagātrasya tu tasya sphijau hastenāhanyāt| tathā-tenaiva prakāreṇa,
tatpārṣṇibhyāṃ sphijau tāḍayet| śayyāṃ-khaṭvāṃ ca, pādataḥ-caraṇadeśāt, trīn
vārānutkṣipet, na tu mūrdhataḥ| tataḥ-śayyotkṣepādanantaraṃ,
prasāritaśarīrasya dattagaṇḍukasya pārṣṇike-pārṣṇī, mṛṣṭyā''hanyāt|
aṅgaṃ-śarīraṃ ca, snehena-tailādinā, abhyajya mardayet| kimevaṃ kriyate ?
ityāha-aṅgaṃ vedanārtaṃ-pīḍāturaṃ, iti-hetoryasmādāśu sneho na nivartate|
śīghramapayāte ca snehe satyaparaḥ sneho deyaḥ| kasmādevaṃ vidhīyate ?
ityāha-snehaḥ śarīrābhyantare'tiṣṭhan naiva kāryakṛt-na snehane samartha
ityarthaḥ| ā raṃ- datte tvauṣadhe vaidyaḥ svapāṇinā sphijau tāḍayet, tata
āturapārṣṇibhyām| tataḥ pādataḥ śyyāmutkṣipet| tataḥ pārṣṇī ca
muṣṭinā''hanyāt| tririti pāṇitāḍanādiṣu caturṣcapi yojyam| tato
vedanārtamaṅgaṃ mardayet| saṅgrahe tu ( sū. a. 18) - "vamanādadhikataraṃ
kRtamaṅgalamaśanārdrahastamaśaṅkanīyaparivāraṃ nivāte veśmani pratate śayane
svāstṛte īṣadunnatapādadeśe prākśirasaṃ saṃveśayet| atisnigdhāśino
hyubhayamārgasaṃsargātsneho madamūrcchāgnisādahṛllāsān janayati| rūkṣāśino
viṣṭambhaṃ balavarṇahāniṃ ca| alpamātradravāśino visṛṣṭaviṇmūtrasya cānāvṛto
na tadāvaraṇavdyāpadam| ciramaśitavato vidāhābhimukhabhaktasya jvaraṃkuryāt|
yataśca vāmapārśvāyāṇi vahnigrahaṇīgudavalīmukhāni| tāni tatpārśvaśāyino
nimrāni bhavanti| atastadouṣadhamaskalitaṃ prānpoti praveśanirgamāviti|
saṃviṣṭaṃ cainamṛjusthitadehaṃ svabāhūpadhānaṃ
prasāritavāmasaktimākuñcitetaraṃ tasyopari prasāritadakṣiṇabāhuṃ kārayet|
pūrvameva tu vaidyo vartyā supihitāgracchidraṃ netraṃ bhājanasyopari kṛtvā
dakṣiṇapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāyāmupariṣṭānniṣpīḍyāvibandhāya
śatāhvāsaindhavacūrṇāvacūrṇitaṃ prāgeva netrasparśāt pūrvavadabhimantritaṃ
yathārhaṃ yathārhouṣadhavipavkaṃ sukhoṣṇaṃ bastou snehamāsicyāvalīkocchvāsaṃ
niḥsāritavātabudbudamouṣadhānte sūtreṇadvistrirvā bastimukhamāveṣṭya
dakṣīṇapāṇou netramupadhāya tiṣṭhet| tato
vāmahastapradeśinyā'bhyaktapraveśapradeśamapanītavartuttānavāmahastāṅguṣṭodarapihitāgraṃ
madhyamāpradeśinyupagṛhītatakarṇikamṛjvanusukhamekamanā lāghavena
netramākārṇikaṃ praveśayet| āturo'pi tadanulomamavalambeta| tataśca vaaidyo
bastimukhaṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhapradeśinībhyāmamuñcannetramacālayan
hastadvayenottānenaikagrahaṇenaiva prapīḍayet| anyathā hi vyāpado bhavanti|
anye tu triṃśanmātrāḥ pīḍanakālamāhuḥ| na ca bastou dīyamāne
kṣavakāsahāsajṛmbhāspandanānyācaret| viṇmūtrānilavege tu netramākṛṣya vegānte
śeṣaṃ praṇayet| tathā pārṣṇyaṅgulipādatalapiṇḍikāḥ sarujaṃ cāṅgaṃ snehena
pratilomaṃ vākśatamātraṃ śanairmṛdgīyāt|" iti| vaidyakṛtyasya falamāha-iti
sneha iti| " samanugacchati ca samantātsirāḥ|" ityadhikaṃ saṅgrahe (sū. a.
28)| pramādācchighranivṛttou punastadevānuvāsanaṃ kāryamityāhayojya iti|
śīghranivṛttiḥ-vinā malena cet|
dīptāgniṃ tvāgatasnehaṃ sāyāsne bhojayellaghu|
-----------------------------------------------|30|
Sa. dīptāgniṃ tu puruṣaṃ nivṛttasnehaṃ
santaṃ [ sāyāhne ] laghu-mātrayā svabhāvataśca, āśayet|
Ā. rā. mandāgnimanāgatasnehaṃ ca sāyaṃ
na bhojayeditītaraniyamenāha-dītpāgnimiti| saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "naiva
cānāgatasnehamapi dvitīye'hani na ca tamanuvāsayet|" iti|
-----------------------------------------------| nivṛttikālaḥ paramastrayo
yāmāstataḥ param||30|| ahorātramupekṣeta,
parataḥ phalavartibhiḥ| tīkṣṇairvā bastibhiḥ kuryādyatnaṃ snehanivṛttaye||31||
Sa. snehasya trayaḥ praharāḥ paro
nivṛttikālaḥ| tataḥ-praharatrayāt parato, rātriṃdivamupekṣeta-na tadākṛṣṭau
yatnaṃ kuryāt| parataḥ-ahorātrāt, phalavartibhiḥ-arśaścikitsitoktābhiḥ, athavā
tīkṣṇairbastikalpoktairbastibhiḥ snehāgamanārthaṃ yateta|
Ā. rā. anuvāsanasya
nivṛttikālamāha-nivṛttikāla iti| nivṛttikāle'pyanivṛttau
kiñcitkālamupekṣāmāha-tata iti| upekṣākāle'pyanivṛttau pratīkāramāha-parata
iti tīkṣṇaiḥ-lavaṇāranālaprāyaiḥ|
atiraukṣyādanāgacchanna cejjāḍyādidoṣakṛt| upekṣetaiva hi tato'dhyuṣitaśca
niśāṃ pibet||32|| prātarnāgaradhānyāmbhaḥ
koṣṇaṃ, kevalameva vā| -----------------------------------------------|33|
Sa. atiraukṣyādanāgacchan sneho yadi
jāḍyāgnisādādidoṣānna vidhatte, tata upekṣetaiva-na tanniṣkāsane
yatetetyarthaḥ| adhyuṣito rātriṃ yadi snehastataḥ pariṇatatvāt
rasādidhātusamatāṃ gataḥ prātaḥ-prabhāte, śuṇṭhīdhānyakāmbu kaduṣṇaṃ pibet|
kevalameva vā-nagaradhānyakarahitaṃ, koṣṇaṃ jalaṃ pibet| ā raṃ-
pratīkārasyāpavādamāha-atiraukṣyāditi| nivṛttasnehasyānivṛttasnehasya ca
snehaśeṣapākārthamauṣadhamāhaadhyuṣita iti| kevalameva vā-koṣṇamambhaḥ|
saṅgrahe tu (sū. a. 28) - "sukhośitaṃ cainaṃ tathā
kṛtavamanavirecanāsthāpanānyatamaṃ prātaḥ
śuṇṭhīdhānyakvāthamitaradvoṣṇamudakaṃ snehaśeṣajaraṇāya vātakaphopaśāntaye ca
pāyayet| tato'nnakāle yathoktamannamaśrnīyāt| na cānuvāsitaṃ peyāṃ pāyayet| sā
hi sasnehakoṣṭhamenamabhiṣyandayati|" iti|
-----------------------------------------------| anvāsayettṛtīye'hni pañcame
vā punaśca tam||33|| yathā vā snehapaktiḥ
syādato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṃśca prativāsaram||34||
Sa. tamāturaṃ bhūyastṛtīye divase
pañcame vā'nuvāsayet| athavā yathā snehapāko bhavedityagnyapekṣayā
saptarātre'dhike nyūne vā trirātre vā yathāyogamanuvāsayet| ataḥ-asmādeva
hetoḥ, adhikapavanān vyāyāmaśīlān paṭutaradahanān rūkṣāṃśca puruṣān
pratyahamanuvāsayet|
Ā. rā. punaranuvāsanasya
kālamāha-anvāsayediti snehapākānusāreṇa satpamādidineṣu vā| ulbaṇavātādīn
pratidinamanuvāsayedityāha-ata iti| ataḥ-snehapākaprādhānyāt|
iti snehaistricaturaiḥ snigdhe srotoviśuddhaye| nirūhaṃ śodhanaṃ
yuñjyādasnigdhe snehanaṃ tanoḥ||35||
Sa. iti-pūrvoktena prakāreṇa,
snehaistribhiścaturbhirvā snigdhe sati srotoviśodhanārthaṃ nirūhaṃ śodhanaṃ
prayojayet| asnigdhe sati tanoḥ-śarīrasya, snehanaṃ prayojayet| trayo vā
catvāro vā tricaturāḥ| saṅkhyayāvyayeti samāsaḥ| caturo'cprakaraṇe
tryupābhyāmupasaṅkhyānamityac samāsāntaḥ|
Ā. rā. anuvāsanānantaraṃ nirūhamāha-iti
snehairiti| snehaiḥ-anuvāsanaiḥ| niṣiddhānuvāsanasyānuvāsanaṃ vinaiva
nirūhanāha-amrigdha iti| snehanaḥ san yaḥ śodhano nirūhastaṃ yuñjyāt|
pañcame'tha tṛtīye vā divase sādhake śubhe| madhyāhne kiñcidāvṛtte prayukte
balimaṅgale||36|| abhyaktasveditotsṛṣṭamalaṃ
nātibubhukṣitam| avekṣya puruṣaṃ doṣabheṣajādīni cādarāt||37||
bastiṃ prakalpayedvaidyastadvidyairbahubhiḥ saha|
-----------------------------------------------|38|
Sa. atha-anuvāsanādanantaraṃ, pañcame
tṛtīye vā vāsare madhyāhne kiñcit-manāk, āvṛtte-atikrānte, tathā balimaṅgale
vihite sati, puruṣaṃ kṛtābhyaktasveditaṃ tyaktamalaṃ kiñcidbubhukṣitaṃ tathā
prakṛtyādibhirjñātvā doṣādīni viditvā| ādiśabdena sātmyabalādiparigrahaḥ|
ityevaṃ sarvamavagamya vaidyo bastiṃ prakalpayet| nanu, "dūṣyaṃ deśaṃ" (hṛ.
sū. a. 12|67) ityādinā sarvamuktamevaitat| tatkimanena ? iti| brūmaḥ|
nirūhamapi sāpāyaṃ paśyatetadācāryeṇa punaruktam| dūṣyadeśādimahatā
yatnenālocanīyamiti pratipādanārtham| "nirūhamātrā prathame" ityādi ca
sarvamatrālocyam| kathaṃ prakalpayet ?
ityāha-tadvidyaiḥ-vaidyakaśāśtrajñairbahubhiḥ saha-sārddham|
Ā. rā. nirūhavidhimāha-pañcama iti|
antyānubhasanadināt tṛtīye pañcame vā| sadhake-jyotiḥśāstrokte|
śubhe-aśaucādirahite| avetya-jñātvā| tadvidaiḥ-bastikuśalaiḥ| saṅgrhe tu (sū.
a. 28) - "āryāvalokitaṃ nāthamāyā tāgamātmabhuvaṃ dhātāramaśvināvindramātreyaṃ
satparṣīn kāśya videha patiprabhṛtīnagniveśādīṃśca tantrakārān
dīpagandhapuṣpafalabalidhūpairyajña iava prakalpitabhāgān kṛtvā,
oṣadhīrvṛdvarvedyānū hijātīṃśca saṃpūjya tadvidyasahito doṣauṣadhādibalena
yathāhamupakalpayedrastim| " iti|
atha nirūhakalpanāmāha - - - -
-----------------------------------------------| kvāthayedviṃśatipalaṃ
dravyasyāṣṭau phalāni ca||38|| tataḥ
kvāthāccaturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet| pitte svasthe ca
ṣaṣṭhāṃśamaṣṭamāṃśaṃ kaphe'dhike||39||
sarvatra cāṣṭamaṃ bhāgaṃ kalkādbhavati vā yathā| nāsyacchasāndratā basteḥ
palamātraṃ guḍasya ca||40||
madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā----------------------|
-----------------------------------------------|41|
Sa. dravyasya-bastikalpoktasya,
nirūhakalpanārthaṃ viṃśatipalāni, tathā'ṣṭau phalāni-madanaphalāni,
sāmānyaparibhāṣayā ṣoḍaśaguṇaṃ jalaṃ dattvā kvāthayet| caturbhāgāvaśeṣaśca
grāhyaḥ| tataḥ-tasmādevaṃkṛtāt, kvāthāccaturthāṃśaṃ snehaṃ vāte prakalpayet|
dvādaśaprasṛto hi nirūhaḥ| tatra snehaṃ ṣaṭpalikaṃ kalpayedityarthaḥ|
pitte'dhike svasthe ca puruṣe ṣaṣṭhāṃśaṃ snehaṃ-catuṣpalikaṃ, prakalpayediti
prakṛtam| kaphe'dhike aṣṭamāṃśaṃ snehaṃ-tripalikaṃ, prakalpayet| nanu,
svasthasya doṣacālanaṃ pratiṣiddhaṃ tantrāntarīyaiḥ| tadgrantho hi-"yo hi
sañcālayetsuptaṃ vane siṃhaṃ karādibhiḥ| sa doṣāṃścālayet svasthān
pracchardanavirecanaiḥ||" iti| tasmāt svasthavṛtte nirūhakalpanā na yukteti|
tadetadasat| yasmāt prāgabhihitam (hṛ. sū. a. 4|35)- "śītodbhavaṃ doṣacayaṃ
vasante viśodhayan grīṣmajamabhrakāle| ghanātyaye vārṣikamāśu samyak prāpnoti
rogānṛtujānna jātu||" iti| tasmādācāryavacanājjñāyate svasthavṛtte'pi
śuddhividhānaṃ sammatamiti tantrakṛtaḥ| tantrāntarīyaṃ mataṃ tvasadeva,
śiṣṭavyavahāraviruddhatvāt| sarvatra-vāte pitte kaphe svasthe ca,
kalkāt-peṣyadravyāt, aṣṭamaṃ bhāgaṃ-trīṇi palāni, kalpayet| bhavati vetyādi|
yathā vā bastiratyaccho'tisāndro-atighano [ vā ] na bhavati tathā kalkaḥ
kalpayitavyaḥ| palamātraṃ guḍasya ceti palānnādhikona iti jñāpanārthaṃ
mātragrahaṇam| madhupaṭvādiśeṣaṃ ca yuktyā prakalpayet| tatreyaṃ
yuktiḥ,-mākṣikasya palacatuṣṭayaṃ saindhavasya ca karṣaḥ, ādigrahaṇāt
kvacidyavakṣārasya karṣaḥ, tathā māṃsarasasurāsavasuktakṣīrakāñjikānāṃ
grahaṇam|
Ā. rā. nirūhadravyāṇāṃ
mātrāmāha-kvāthayediti| yatra kvāthyasya viṃśatipalāni tatrāṣṭau madanaphalāni
ityevaṃparametat, na vkāthamānaparam, prakuñcādinirūheṣvasambhavāt|
kvāhātmakānnirūhāt dvādaśaprasṛtāccaturthāṃśaṃ-prasṛtatrayasammitaṃ, snehaṃ
kalpayet| tataḥ kvāthāttāvantaṃ kvāthamapanīya, lyablope pañcamī| evaṃ
kalkādaṣṭamaṃ-sārdhaprasṛtam| guḍasya palamātram| yuktyā madhu
prasṛtadvayasammitam, paṭu-saindhavaṃ, akṣasammitam|
adiśabdānmāṃsarasakṣīragomūtrakāñjikamadanafalāni| uktaṃ hi suśrutena (ci. a.
38/30) - "kṣaudgaṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā| yuktyā
pradāpayeddhīmān nirūhe kalpanā tviyam||" iti| tatra caturṇāṃ dravāṇāṃ
prasṛtadvayam, madanaṃ tvekam, pāriśeṣyātkvāthasya prasṛracatuṣṭayam, evaṃ
dvādaśaprasṛtatvam| uktaṃ hi suśrutena (ci. a. 38/37)- " datvā''dau
saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam| vinirmathya tato dadyāt snehasya
prasṛtatrayam|| ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtaṃ kṣipet| sammūrcchite
kaṣāyaṃ tu catuṣprasṛtasammitam|| vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam|
evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet||" iti| yatvatra kalkasya
prasṛtamānaṃ tat 'bhavati vā yathā nātyacchasāndratā basteḥ' ityabhiprāyeṇa|
yaccācāpasya prasṛtadvayamānaṃ tadguḍalakalkatripalayogāt| iti vāte'dhike|
pitte tu snehanyūnatā madhudugdhābhyāṃ pūraṇīyā| kaphe tu madhunaiva| uktaṃ hi
vṛndena (a. 76/5)- " madhusnehanakalkākhyakaṣāyāvāpataḥ kramāt| trīṇi ṣaṭ dve
daśa trīṇi palānyanilarogiṇām|| pitte catvāri dve dvipañjca catuṣṭayam| ṣaṭ
trīṇi dve daśa trīṇi kaphe cāpi nirūhaṇam||" iti|
-----------------------------sarvaṃ tadekataḥ| uṣṇāmbukumbhībāṣpeṇa taptaṃ
khajasamāhatam||41|| prakṣipya bastau
praṇayetpāyau nātyuṣṇaśītalam| nātisnigdhaṃ na vā rūkṣaṃ nātitīkṣṇaṃ na vā
mṛdu||42|| nātyacchasāndraṃ nonātimātraṃ
nāpaṭu nāti ca| lavaṇaṃ tadvadamlaṃ ca----------------------------|43|
Sa. tat-etat,
sarvamauṣadhamekataḥ-ekasmin kṛtvā,
bheṣajapākātikrāntiparihārārthamuṣṇāmbukumbhīvāṣpeṇa taptaṃ,
khajena-dadhyāhananakāṣṭhena, samāhataṃ-āloḍitaṃ, tathā "brahmadakṣa" ityādinā
cābhimantritaṃ, bastau prakṣipya pāyau-gude, praṇayet| nātyuṣṇaṃ, nātiśītalaṃ,
nātisnigdhaṃ, na vā rūkṣaṃ, nātitīkṣṇaṃ, na vā mṛdu, nātyacchaṃ
nātisāndraṃ-nātighanaṃ, nonamātraṃ, na cātimātraṃ, nāpaṭu-nālavaṇaṃ,
nātilavaṇaṃ, tadvadamlaṃ ceti nānamlaṃ, nātyamlam| atiśabdaprayogādatra
madhyamāvasthānugamaḥ|
Ā. rā. militānāṃ nirūhadravyāṇāṃ
saṃskāramāhasarvamiti| khajo-manthanadaṇḍaḥ| tadvat-nānamlaṃ nātyāmlam|
saṅgrahe tu (sū. a. 28)- "tatra bāṣpamātranutāpādauṣadhasya vidāho na bhavati|
khajapramathanāt vkāthasnehādayaḥ samyaksaṃyuktāḥ samyageva yogamārabhante|
anyathā punaḥ vkāthādīnāmulbaṇo'nyatamo'nyatamaṃ yathāsva dṣamīraye|
atyuṣṇādīnāṃ tu pṛthagvyāpadaḥ sādhanāni siddhiṣūttarakālamupadekṣyante| api
ca| tiryaku praṇīte hinayāti dhārā gode vraṇaḥ syāccalite tu nede dattaḥ
śarnernāśayameti bastiḥ kaṇṭhaṃ pradhāvedatipīḍitastu||
stambhavidhate'timṛdurhimaśca tatpāmlatīkṣṇo bhramadāhamohān| snimyo'tijāḍyaṃ,
pavanaṃ tu rūkṣastanvalpamātrālavaṇasvayogām|| karoti mātrābhyadhiko'tiyogaṃ
kṣāmaṃ tu sāndraḥ sucireṇaceti| dāhātisārou labaṇo'ti kuryāttasmātsuyuktaṃ
samameda dadyāt||" iti|
sāmpratamanyamatamabhidhatte - - - - --------------------paṭhantyanye tu
tadvidaḥ||43|| mātrāṃ tripalikāṃ
kṛryātsnehamākṣikayoḥ pṛthak| karṣārddhaṃ māṇimanthasya svasthe
kalkapaladvayam||44|| sarvadravāṇāṃ śeṣāṇāṃ
palāni daśa kalpayet| -----------------------------------------------|45|
Sa. tadvido-bastividaḥ, evaṃ paṭhanti|
yathā,-"mātrāṃ tripalikāṃ kuryāt " ityādi|
Ā. rā. matāntareṇa svaśāviṣayṃ
mānamāha-vadanyanye titi| ayaṃ navaprasato nirūhaḥ|
samprati nirūhāvayavānāṃ mākṣikādīnāṃ saṃyojanavidhimāha - - - -
-----------------------------------------------------| mākṣikaṃ lavaṇaṃ snehaṃ
kalkaṃ kvāthamiti kramāt||45|| āvapeta
nirūhāṇāmeṣa saṃyojane vidhiḥ|
-----------------------------------------------------|46|
Sa. mākṣikādi kramāt āvapeta-mardayitvā
miśrayet| kuṇḍake mākṣikaṃ prathamaṃ prakṣipya mardayet| tatastatraiva lavaṇaṃ
kṣiptvā melayet| evaṃ snehaṃ, tato'nu kalkaṃ, tataḥ kvāthaṃ, iti-anena,
krameṇa miśrayedityarthaḥ| evaṃ yojitāni dravyāṇi samarasatāṃ yānti|
samarasabhāvena ca nirūhasya samyagyogo bhavati| nirūhāṇāṃ saṃyojane-miśraṇe,
eṣa vidhiḥ-etadvidhānam|
Ā. rā. nirūhadravyāṇāṃ
melanakramamāha-mākṣikamiti| arthāt kvāthanantaraṃ kṣīrādyāvāpāḥ|
-----------------------------------------------------| uttāno dattamātre tu
nirūhe tanmanā bhavet||46|| kṛtopadhānaḥ
sañjātavegaścotkaṭakaḥ sṛjet|
-----------------------------------------------------|47|
Sa. nirūhe dattamātre sati uttānaḥ san
tanmanāḥ-nirūhavege dattāvadhānaḥ, tathā kṛtopadhānaḥ san tiṣṭhet|
samudbhūtavegaścotkaṭakaḥ san tyajet 'vegaṃ' iti śeṣaḥ|
Ā. rā. datte nirūhe rogiṇaḥ
kṛtyamāha-uttāna iti| tānatvaṃ nirūhavīryeṇa dehavyāptaye|
-----------------------------------------------------| āgatau paramaḥ kālo
muhūrto mṛtyave param||47|| tatrānulomikaṃ
snehakṣāramūtrāmlakalpitam| tvaritaṃ snigdhatīkṣṇoṣṇaṃ bastimanyaṃ
prapīḍayet||48|| vidadyātphalavartiṃ vā
svedanotrāsanādi ca| -----------------------------------------------------|49|
Sa. āgatau-pratyāgamane, kālaḥ paramo
muhūrtaḥ| aparaḥ-tasmānmuhūrtādanyo, visrabdhāgamanakālo mṛtyave-maraṇāya|
tatra-tasmin muhūrtātparamanāgamane nirūhasya, tvaritamaparaṃ bastiṃ-nirūhaṃ,
prapīḍayediti sambandhaḥ| kimbhūtaṃ nirūham ? ānulomikaṃ-anulomakaram| snehaḥ,
tathā kṣāro-yavakṣārādiḥ, tathā mūtraṃ-gomūtraṃ, amlaṃ-kāñjikādi, taiḥ
kalpitaṃ-nirūpitam| tathā, snigdhaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca| snehayogādeva snigdhatve
siddhe snigdhagrahaṇaṃ nirūhasya snigdhetaratvapratipādanārtham| ānulomikamiti
"adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā phalavartiṃ vidadyāt| phalena-madanaphalena
yuktā vartiḥ| sā cārśaścikitsite (hṛ. ci. a. 8|137) vakṣyamāṇā|
svedanottrāsanādi ca| svedanaṃ-svedaḥ| uttrāsanaṃ-khaḍgahastayodhadarśanādinā
kupitanṛpacchadmakhaḍgavyagrāgrabāhudarśanākulakaraṇādi, kuryāt|
Ā. rā. nirūhanivṛttikālamāha-āgatāviti|
muhūrto ghaṭikādvayam | anivṛttau pratīkāramāha-tatrānulomikasneheti |
ānulomikasnehaḥ-eraṇḍatelādiḥ, śyāmādisiddho vā|
-----------------------------------------------------| svayameva nivṛtte tu
dvitīyo bastiriṣyate||49|| tṛtīyo'pi
caturtho'pi yāvadvā sunirūḍhatā|
-----------------------------------------------------|50|
Sa. svayameva-phalavartyādyāyāsaṃ
vinā'pi, nivṛtte nirūhe sati dvitīyo bastiḥ-nirūhaḥ, iṣyate| yatnaviśeṣeṇa tu
nirūhe nivṛtte sati nānyaṃ bastiṃ prapīḍayet, ityuktaṃ bhavati|
tṛtīyo'pītyapiḥ samuccaye| evaṃ caturtho'pīti| yāvadveti| pañcamādayo'pi
bastayo deyāḥ, yāvat samyaṅnirūḍhatvaṃ syāt|
Ā. rā. svayaṃ
nivṛttāvasamyagyogātpunaḥpunardānamāha-svayameveti|
kāni punaḥ samyaṅnirūḍhaliṅgāni ? ityāha - - - -
----------------------------------------------------| viriktavacca
yogādīnvidyāt--------------------------|50|
Sa. nirūhe virikta iva yogādīn vidyāt|
tatra coktam- (hṛ. sū. a. 18|38) - "hṛtkukṣyaśuddhiḥ" ityārabhya yāvat
"bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ|" iti|
Ā. rā.
samyagyogādilakṣaṇamāha-viriktavaditi|
--------------------------------------------| ----------------------------yoge
tu bhojayet||50|| koṣṇena vāriṇā snātaṃ
tanudhanvarasaudanam| --------------------------------------------|51|
Sa. yoge tu-nirūhasya samyagyoge sati,
sukhoṣṇajalasnātaṃ santaṃ bhojayet| kim ? dhanvarasaudanam,
dhanvaraso-jāṅgalarasaścaudanaṃ ca taddhanvarasaudanam| kimbhūtam ?
tanu-aghanam| nanu, "yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt" iti (ślo. 56) vakṣyati|
tatkathamihedamupapadyate ? brūmaḥ| vātavikāraśamanārtho hi nirūhaḥ
prāyeṇeṣyate| tasmiṃśca rasakaudanameva pathyaṃ śreyaḥ| agre ca doṣāpekṣayā
pathyaṃ viśeṣeṇopadekṣyate| ato nātra kiñcidanupapannam| nanu, doṣanirharaṇaṃ
vamanavirekābhyāmivānena kriyate| tatra ca yathā peyādikramo yuktaḥ, tathehāpi
yuktaḥ syāt| naivam| virekavamanābhyāṃ hi vahnisthānamācchādyate,
tenāgnimāndyaṃ bhavati| nirūhastu nābherurdhvamagacchanneva doṣanirharaṇaṃ
karoti, tena tatra nāgnimāndyāpattiḥ| tasmānnātra peyādikramaḥ| api ca,
vātavikāraviṣayatvāccātra rasaudanaprāyameva pathyaṃ yuktam|
Ā. rā. samyagyoge snānaṃ bhojanaṃ
cāha-yoge tviti| tanunā-acchena, dhanvarasena-jāṅgalarasena, miśramodanam|
--------------------------------------------| vikārā ye nirūḍhasya bhavanti
pracalairmalaiḥ||51|| te sukhoṣṇāmbusiktasya
yānti bhuktavataḥ śamam| --------------------------------------------|52|
Sa. prakarṣeṇa calairdoṣairye vikārā
bhavanti, te koṣṇasalilaiḥ snātasya kṛtabhojanasya sataḥ śamaṃ gacchanti| ata
eva tatkāryamiti bhāvaḥ|
Ā. rā. snānabhojanayoḥ phalamāha-vikārā
iti| pracalaiḥ-svasthānātpracyutaiḥ|
--------------------------------------------| atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya
evānuvāsayet||52||
Sa. atha-nirūhādanantaraṃ, vātapīḍitaṃ
puruṣaṃ sadya eva-tasminneva dine, anuvāsayet|
Ā. rā. vātārditasya nirūhadina
evānuāsanamāhaatheti| saṅgrehe tu (sū. a. 28) - "tataḥ punarvātārtamāturaṃ
bṛṃhaṇiyamanyaṃ vā tadvidhamaśitānantaraṃ sāyaṃ vā puna ralpaladhvaśitaṃ
yathāsvamanilādiṣu daśamūlādisādhitena tailenānuvāsayet|" iti|
samyagghīnātiyogāśca tasya syuḥ snehapītavat|
--------------------------------------------|53|
Sa. tasya-anuvāsanasya, snehapītasyeva
samyagyogādayaḥ syuḥ| snehapītasyeva snehapītavat, ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra
(hṛ. sū. a. 16|30)- "vātānulomyaṃ" ityādi "ghrāṇavaktragudasravāḥ" ityantaṃ
snehapānasya samyagyogātiyogalakṣaṇam|
Ā. rā. anuvāsanasya
samyagyogādilakṣaṇamāha-sanyāgiti|
anyadapyanuvāsanasya samyagyogalakṣaṇamāha - - - -
--------------------------------------------| kiñcitkālaṃ sthito yaśca
sapurīṣo nivartate||53|| sānulomānilaḥ
snehastatsiddhamanuvāsanam| --------------------------------------------|54|
Sa. caśabdaḥ pūrvoktaṃ
samyagyogalakṣaṇaṃ samuccinoti| kiñcit-alpamātraṃ, kālaṃ koṣṭhābhyantare
sthitaḥ san saviṭkaḥ sānuguṇapavano nivartate-niḥsarati, yaḥ sa evaṃbhūtaśca
snehaḥ, tatsiddhaṃ-abhimatakāri, anuvāsanam| uktaṃ vyastaṃ samastaṃ cedaṃ
siddhānuvāsanalakṣaṇam|
Ā. rā. prayogāvṛtti(snehātideśa) janyaṃ
samyagyogalakṣaṇamuktvā samprati [anuvāsite viśeṣaṃ samyak ] yoga [lakṣaṇa]
māha-kiñcitkālamiti|
--------------------------------------------| ekaṃ trīn vā balāse tu
snehabastīn prakalpayet||54|| pañca vā sapta
vā pitte, navaikādaśa vā'nile| punastato'pyayugmāṃstu punarāsthāpanaṃ
tataḥ||55||
Sa. snehabastīn-anuvāsanāni, ekaṃ trīn
vā śleṣmavikāre prakalpayet| kārye kāraṇopacārādevamuktam| evamagre'pi
cintyam| pitte pañca snehabastīnathavā sapta dadyāt| nava ekādaśa vā vāyau
dadyāt| tataḥ punarapyayugmān-viṣamāneva, snehabastīn dadyāt| tataḥ
punarapyāsthāpanaṃ dadyāt| ayugmavacanaṃ cedaṃ bāhulyenāyaṃ vyavahāro yukta
iti pratipādayitum| vātottarasya tu yugmā api deyā eva| tathā
cādhunaivābhyadhāyi (ślo. 34) - "ato'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn
rūkṣāṃśca prativāsaram||" iti|
Ā. rā. anuvāsanāvṛttau doṣabhedena
saṅkhayānuamamāha-ekaṃ trīniti| punaḥpunarāvṛttāvayameva saṅkhyāniyama
ityāha-punastata iti| ayugmān-viṣamasaṅkhayān| tattadāvṛttipūrtau madhye
madhye nirūhaḥ kārya ityāha-punarāsthāpanamiti|
kaphapittānileṣvannaṃ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt|
--------------------------------------------|56|
Sa. kṛtāsthāpanasya ca pathyaṃ
śleṣmapittapavaneṣu yathāsaṅkhyaṃ yūṣādibhiḥ sahānnamupayoktavyam|
Ā. rā. āvṛttau kriyamāṇāyāṃ doṣabhedena
pratyaṃha bhojanamāha-kaphapittānileṣviti|
--------------------------------------------|
vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivṛtāsaindhavairyutaḥ||56||
bastireko'nile snigdhaḥ svādvamloṣṇo rasānvitaḥ|
--------------------------------------------|57|
Sa. bastiḥ-nirūhaḥ, [anile-vātaviṣaye,
vātaghnauṣadhāni-daśamūlādīni, teṣāṃ niṣkvāthaḥ trivṛtāsaindhavairyutaḥ, tathā
] snigdho madhurāmloṣṇarasayuktaḥ pavane hitaḥ|
Ā. rā. vāte nirūhaṃ prati
viśeṣamāha-vātaghnauṣadheti| vātaghnauṣadhaṃ-bhadradārvādi| eka iti
puṭāpekṣayā na tu prayogāpekṣayā|
--------------------------------------------|
nyagrodhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau||57||
pitte svāduhimau sājyakṣīrekṣurasamākṣikau|
--------------------------------------------|58|
Sa. pitte madhuraśiśirau
saghṛtadugdhekṣurasamadhū dvau bastī hitau|
Ā. rā. pitte nirūhaṃ prati
viśeṣamāha-nyāgrodhādīti dvitvaṃ pūrvavat|
--------------------------------------------|
āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ||58||
rūkṣāḥ sakṣaudragomūtrāstīkṣṇoṣṇakaṭukāḥ kaphe|
--------------------------------------------|59|
Sa. tathā,
āragvadhendrayavetyādikaṣāyavatsaṃkamūrvetyādikaṣāyābhyāṃ (hṛ. sū. a. 15, ślo.
17 ślo. 33) yuktā rūkṣā mākṣikagomūtrābhyāṃ sahitāstīkṣṇādiguṇayuktāstrayo
bastayaḥ kaphe hitāḥ|
Ā. rā. kaphe nirūhaṃ prati
viśeṣamāha-āragvadhādīti| tritvaṃ pūrvavat|
--------------------------------------------| trayaste sannipāte'pi doṣān
ghnanti yataḥ kramāt||59||
Sa. sannipāte'pi traya eva bastayo
hitāḥ| yasmātte doṣān-trīn, krameṇa parākurvanti|
Ā. rā. sannipāte trīṇyeva puṭānītyata
āha-trayaśceti| vātapitte vātakaphe pittakaphe tūktanyāyādeva dvau|
tribhyaḥ paraṃ bastimato necchantyanye cikitsakāḥ| na hi doṣaścaturtho'sti
punardīyeta yaṃ prati||60||
Sa. ata eva hetostribhyo bastibhyaḥ
paramapare bhiṣajo nirūhaṃ necchanti| yatastrayo
doṣāstribhirbastibhirnivartitā iti| caturtho doṣo na vidyate, yaṃ lakṣīkṛtya
bhūyaścaturthaḥ puṭako dīyate|
Ā. rā. uktaniyamasya
matāntaratvamāha-tribhyaḥ paramiti| ataḥ-yataḥ kramāddoṣān ghnanti| nanu,
raktaṃ caturyo doṣo'stītyata āha-na hīti| raktasya dūṣyatvānna doṣatvam|
utkleśanaṃ śuddhikaraṃ doṣāṇāṃ śamanaṃ kramāt| tridhaiva
kalpayedvastimityanye'pi pracakṣate||61||
Sa. anye'pi vaidyāstridhaiva bastiṃ
kalpayediti jagaduḥ| ekaṃ basti doṣāṇāmutkleśanam, anyaṃ dvitīyaṃ basti
doṣāṇāṃ śuddhikaram, anyaṃ tṛtīyaṃ basti doṣāṇāṃ śamanam| kramāditi anayā
yuktyā trividho bastiriti manyante|
Ā. rā. tribhyo nyūnatā'pi na kāryeti
matāntaravāha-utkleśanamiti|
| tatra kiṃ kriyatām ? ityāha - - - -] doṣauṣadhādibalataḥ
sarvametatpramāṇayet| --------------------------------------------|62|
Sa. tadatra
doṣabheṣajadeśasātmyādivaśāt sarvamapyetat pramāṇīkāryam|
Ā. rā.
matayorviṣayavyavasthāmāha-doṣouṣadhādīti| doṣādhikye ouṣadhamṛdutve
balādhikye ca puṭādhikyam, vipaye nyūnatrapityarthaḥ|
atha sarvamatānugrāhi svamatamāha - - - -
--------------------------------------------| samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu
nāsambhāvya nivartayet||62||
Sa.
samyaṅnirūḍhalakṣaṇamasambhāvya-asampādya, na nivartayet,-bastidānaṃ
kārayedeva|
Ā. rā. svamatamāha-samyagiti| yāvadbhiḥ
samyavogastāvanti puṭāni kuryādityarthaḥ|
idānīṃ karmakālayogākhyān bastiviśeṣānāha - - - - prāksneha ekaḥ pañcānte
dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṃ bastayastriṃśadīritāḥ||63||
Sa. prāk-pūrvaṃ, ekaḥ snehabastiḥ|
ante-avasāne, pañca snehāḥ| tathā, nirūhā dvādaśa sahānuvāsanāḥ| ityevaṃ
triṃśadbastayaḥ "karma" iti gaditāḥ|
Ā. rā. karmabastyākhyaṃ
prayogamāha-prāksneha iti| snehaḥ-anuvāsanaḥ|
kālaḥ pañcadaśaiko'tra prāk sneho'nte trayastathā| ṣaṭ
pañcabastyantaritāḥ-------------------------|64|
Sa. pañcadaśa bastayaḥ "kālaḥ" ucyate|
katham ? ityāha-ekaḥ pūrvaṃ snehaḥ| tathā, ante trayaḥ snehāḥ| tathā, ṣaṭ
snehāḥ pañcabhirbastibhirantaritā iti|
Ā. rā. kālabastyākhyaṃ prayogamāha-kāla
iti| pañcabastyantaritāḥ ṣaṭ snehāḥ|
--------------------------------------------| ----------------------yogo'ṣṭau
bastayo'tra tu||64|| trayo nirūhāḥ snehāśca
snehāvādyantayorubhau| --------------------------------------------|65|
Sa. "yogaḥ" aṣṭau bastayaḥ| katham ?
ityāha-trayo nirūhāḥ, trīṇi cānuvāsanāni, tathā''dyantayordvau snehabastī,
iti|
Ā. rā. yogabastyākhyaṃ
prayogamāha-yogo'ṣṭāviti|
--------------------------------------------| snehabastiṃ nirūhaṃ vā
naikamevāti śīlayet||65|| utkleśāgnivadhau
snehānnirūhānmaruto bhayam| --------------------------------------------|66|
Sa. snehabastimathavā nirūhamekameva
kevalamatiśayena na śīlayet| yataḥ snehādatisevitāt utkleśāgnimāndye jāyete|
nirūhādatisevitāt pavanādbhayaṃ jāyate|
Ā. rā. prayoganiyame
yuktimāha-snehabastimiti| prayogātikrame doṣamāha-utkleśāgnivadhāviti|
--------------------------------------------| tasmānnirūḍhaḥ snehyaḥ
syānnirūhyaścānuvāsitaḥ||66||
Sa. tasmātkāraṇāt nirūḍho naraḥ
snehanārhaḥ syāt| anuvāsitaśca puruṣo nirūhaṇārho bhavet|
Ā. rā. prayogāntarakalpanārthaṃ
niyamatātparyamāha-tasmāditi|
snehaśodhanayuktyaivaṃ bastikarma tridoṣajit|
--------------------------------------------|67|
Sa. evaṃ-pūrvoktayā, snehaśodhanayuktyā
bastikarma sevitaṃ trīn doṣān jayati|
Ā. rā. prayogamasya
phalamāha-snehaśodhanayuktyeti| snigdhasya śodhanaṃ, śuddhasya snehanaṃ,
snigdhasya punaḥ śodhanāmityādi-yuktiḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28) -
"aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate| vidhinā nā yathoktena sa
bhavedajaro'rujaḥ| sahasrāyuḥ śrutadharo vītapāpmā'maraprabhaḥ| vājisyado
nāgabalaḥ sthirabuddhīndriyānalaḥ||" iti|
adhunā mātrābastiṃ lakṣayati - - - -
--------------------------------------------| hrasvayā snehapānasya mātrayā
yojitaḥ samaḥ||67|| mātrābastiḥ smṛtaḥ
snehaḥ-------------------| --------------------------------------------|68|
Sa. hrasvayā-yāmadvayajaraṇalakṣaṇayā,
snehapānamātrayā samaḥ-tulyo, yojitaḥ sneho mātrābastisaṃjñaḥ smṛtaḥ,
sadvaidyairiti śeṣaḥ| anyaistvanyathā snehamātroktā| yathā-"ṣaṭpalā tu
bhavejjyeṣṭhā, tripalā madhyamā bhavet| kanīyasyadhyarddhapalā
tridhāmātrā'nuvāsane||" iti|
Ā. rā.
mātrābastyākhyamanuvāsanamāha-hasvayeti| hasvayā-yāmadvayapariṇāminyā|
------------------------śīlanīyaḥ sadā ca saḥ|
bālavṛddhādhvabhārastrīvyāyāmāsaktacintakaiḥ||68||
vātabhagnābalālpāgninṛpeśvarasukhātmabhiḥ| doṣaghno niṣparīhāro balyaḥ
sṛṣṭamalaḥ sukhaḥ||69||
Sa. sa ca-mātrābastiḥ, bālādibhiḥ
satatameva śīlayitavyaḥ| sa ca śīlito doṣāpahaḥ, tathā
niṣparīhāraḥ-aniyantraṇo, balāya hito, nirgatapurīṣādikaḥ, sukhakārī ca|
Ā. rā. mātrābastorviṣayamāha-śīlanīya
iti| adhvādiṣvāsaktaḥ| cintakaḥ-cintāvān| mātrābasteḥ phalamāha-doṣaghna iti|
sukho-vyāpadrahitaḥ|
bastau rogeṣu nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca| dvitrāsthāpanaśuddhebhyo
vidadhyādbastimuttaram||70||
Sa. bastisthāne rogeṣu
narāṇāmityarthāllabhyate| "nārīṇāṃ yonigarbhāśayeṣu ca" ityukteḥ| dve vā trīṇi
vā dvitrāṇi, dvitrāṇi ca tānyāsthāpanāni ca dvitrāsthāpanāni, taiḥ śuddhā
dvitrāsthāpanaśuddhāḥ, tebhyo narebhyaḥ strībhyaścottarabastiṃ dadyāt|
pumānstriyetyekaśeṣaḥ| gudāduttareṇa mārgeṇa dīyata ityuttarabastiḥ|
Ā. rā. uttarabasterviṣato
viṣamāha-bastāviti| bastou-mūtrāśaye, narāṇām| nārīṇāṃ tu bastou yonou
garbhāśaye ca|
atha netrasya parimāṇamāha - - - - āturāṅgulamānena tannetraṃ dvādaśāṅgulam|
vṛttaṃ gopucchavanmūlamadhyayoḥ kṛtakarṇikam||71||
siddhārthakapraveśāgraṃ ślakṣṇaṃ hemādisambhavam|
kundāśvamārasumanaḥpuṣpavṛntopamaṃ dṛḍham||72||
Sa. tannetraṃ-uttarabastiyantrakaṃ,
āturāṅgulapramāṇena dvādaśāṅgulam, dairghyeṇetyarthādeva pratīyate|
puruṣāṇāmevaitaditi vedyam| strīṇāṃ hi vakṣyati (ślo. 79) - "netraṃ daśāṅgulaṃ
mudgapraveśaṃ" iti| tacca vṛttaṃ-vartulam| tathā, gopucchākṛti| tathā, mūle
madhye cotpāditakarṇikam| tathā, siddhārthakaḥ praviśatyasminniti
siddhārthakapraveśaṃ, tādṛśamagraṃ-prānto, yasya-netrasya, tat
siddhārthakapraveśāgram| tathā, ślakṣṇaṃ-atikomalam| tathā, hemādijam|
ādiśabdena dhātvādayaḥ prāguktā (ślo. 9 ṭī.) gṛhyante| tathā,
kundakaravīrajātīpuṣpavṛntasadṛśaṃ dṛḍhaṃ ca| aśvamāraḥ-karavīraḥ|
Ā. rā.
uttarabasternetramānamāha-āturāṅgulamāneneti|
tasya bastirmṛdulaghurmātrā śuktirvikalpya vā|
--------------------------------------------|73|
Sa. tathā, tasya-netrasya,
bastirmṛdulaghuḥ, 'yojyaḥ' iti śeṣaḥ| mātrā śuktiḥ-karṣadvayam, 'snehasya' iti
śeṣaḥ| vikalpya vā-vayobaladehasattvasātmyādivaśānnirūpya vā, mātrā
kāryetyarthaḥ|
Ā. rā. uttarabastou bastimāha-tasyeti|
uttarabastermātrāmāha-mātra śuktiriti| śuktiprayanta palam|
vikalpya-doṣādyapekṣayā nyūnamadhikaṃ vā|
--------------------------------------------| atha snātāśitasyāsya
snehabastividhānataḥ||73|| ṛjoḥ
sukhopaviṣṭasya pīṭhe jānusame mṛdau| hṛṣṭe meḍhre sthite carjau śanaiḥ
srotoviśuddhaye||74|| sūkṣmāṃ śalākāṃ
praṇayettayā śuddhe'nusevani| āmehanāntaṃ netraṃ ca niṣkampaṃ
gudavattataḥ||75|| pīḍite'ntargate snehe
snehabastikramo hitaḥ| --------------------------------------------|76|
Sa. atheti maṅgale| asya-rogiṇo
nirūhavatkṛtamaṅgalasya| tathā, pūrvaṃ snātaḥ paścādaśitaḥ, tasya|
kathamaśitasya ? snehabastividhānataḥ| tṛtīyārthe tasiḥ| snehabastau yādṛśa
āhāro vihitastena kṛtabhojanasyetyarthaḥ| tathā, ṛjoḥ-spaṣṭaṃ sthitasya|
tathā, sukhenāsīnasya| kva ? pīṭhe,-āsane| kimbhūte ? jānutulye| tathā,
mṛdau-akaṭhine ca| tathā, śiśne prahṛṣṭe-stabdhe, tathā ṛjau,-spaṣṭaṃ kṛtvā
sthite sati, śanaiḥ-na tvarayā, sūkṣmāṃ śalākāṃ praṇayet-praveśayet| sthūlāyāṃ
tatra kṣatakaraṇāt| praveśayogāt tayā-śalākayā, śuddhe meḍhre sati,
anusevani-sevanīmanulakṣīkṛtya, āmeḍhrāntaṃ netraṃ praṇayet| ṣaḍaṅgulaṃ
prāyeṇa praveśayedityarthaḥ| katham ? gudavanniṣkampam|
tato-niṣkampasthāpanādanantaraṃ, pīḍite puṭake, snehe cāntaḥpraviṣṭe sati,
anuvāsanakramo hitaḥ-pāṇinā tāḍayet sphijau| tatpārṣṇibhyāṃ" ityādikaḥ|
Ā. rā. uattarabasttervidhimāha-atheti|
tayā-śalākapā, śuddhastrotasi meḍhre sevanyanusāreṇa netraṃ praṇayet| tataḥ
snehaṃ phīḍite'nugate ca anuvāsanoktaḥ kramaḥ kāryaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28)
- " mālatīpuṣpavṛntāgrapariṇāhāṃ ghamāmṛjum|" ityadhikam|
------------------------------------------------------| bastīnanena vidhinā
dadyāttrīṃścaturo'pi vā||76||
anuvāsanavaccheṣaṃ sarvamevāsya cintayet|
------------------------------------------------------|77|
Sa. trīn caturo vā bastīnanena
vidhānena dadyāt| śeṣaṃ [ sarvameva ]-vidhiparihārādi samyagdattavyāpadādikaṃ,
asya-uttarabasteḥ, anuvāsanasyeva nirūpayet| yaduktaṃ kharanādena-"yathāśeṣaṃ
praveśyāntaḥ snehasyārddhapalaṃ nayet| pratyāgate dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā
pradāpayet|| sa cedanuvasettatra syātkriyeyaṃ viśeṣataḥ|
pippalyāragvadhāgāradhūmavatsakasaindhavaiḥ|| mūtrāmlapiṣṭairgulikāḥ
sarṣapāmāṣasannibhāḥ| chāyāsu śuṣkāstāḥ śiśne dadyātsarṣapasannibhāḥ|| pūrvaṃ,
māṣopamāḥ paścāttābhiḥ snehaṃ samānayet| snehe pratyāgate ca syādānuvāsaniko
vidhiḥ||" iti|
Ā. rā. uttarabastyāvṛttau
saṅkhyāmāha-bastīniti|
ajarabastāvanuktamouṣadhakalpanādikamanuvāsanavatkāryamityāha anuvāsanavaditi|
evam puruṣāṇāmuttarabastividhānamuktvā strīṇāṃ vakti - - - -
------------------------------------------------------| strīṇāmārtavakāle tu
yonirgṛhṇātyapāvṛteḥ||77|| vidadhīta tadā
tasmādanṛtāvapi cātyate| yonivibhraṃśaśūleṣu yonivyāpadyasṛgdare||78||
Sa. lalanānāmṛtukāla
evārtavakālaḥ-"ṛtustu dvādaśa niśāḥ" (hṛ. śā. a. 1|27) ityādinoktaḥ, tatra
ṛtau yoniḥ kartā uttarabastisvabhāvaṃ snehaṃ gṛhṇāti| kutaḥ ?
apāvṛteḥ,-apāvaraṇāt kāraṇāt| anyadā tu saṃvṛtatvāt na snehamādatte garbhavat|
tasmāddhetostadā-ṛtukāle vidadhīta, prakṛtatvāduttarabastim| atyante-ātyayike
vyādhau, anṛtāvapi vidadhīta| tamevātyayaṃ darśayati-yonītyādi|
yonivibhraṃśaḥ-uttare (a. 33|40) vakṣyamāṇaḥ, yoniśūlo-yonirujā, teṣu| tathā,
yonivyāpattau| tathā, asṛgdare,-raktapittaṃ yonimukhenāgacchat
strīṇāmasṛgdaramucyate| eteṣu rogeṣūttarabastimātyayikatvādanṛtāvapi dadyāt|
Ā. rā.
strīṇāmatturabastikālamāha-strīṇāmiti| gṛhṇātyauṣadhamiti śeṣaḥ|
apāvṛteḥ-vivṛtvān| ātyayike tu vydhāvanṛtāvapi vidadhīta|
athātra tu netrasya pramāṇamāha - - - - netraṃ daśāṅgulaṃ mudgapraveśaṃ
caturaṅulam| apatyamārge yojyaṃ syād hyaṅgulaṃ mūtravartmani||79||
mūtrakṛcchravikāreṣu, bālānāṃ tvekamaṅgulam|
------------------------------------------------------|80|
Sa. daśāṅgulapramāṇaṃ dairghyeṇa|
tathā, mudgaḥ praviśatyasminniti mudgapraveśaṃ tadivāgraṃ [ mudga ]
praveśāgramiti vedyam, antalopākhyayā tantrayuktyā| vṛttagopucchākārādi śeṣaṃ
pūrvoktamatra vedyam| puṣpavṛntopamatvaṃ tvatra na yujyate| yato mūtrasrotaḥ
pariṇāhametadvidhātavyam| puruṣe striyāṃ caivaprakāram| yaduktaṃ muninā (ca.
si. a. 9|54) - "[ puṣpanetraṃ ca haimaṃ syātsūkṣmamauttarabastikam|
jātīpuṣpasya vṛntena samaṃ gopucchasaṃsthitam|| raupyaṃ vā sarṣapacchidraṃ
dvikarṇaṃ dvādaśāṅgulam| ] puṣpanetrapramāṇaṃ tu pramadānāṃ daśāṅgulam||
mūtrasrotaḥpariṇāhaṃ" iti| taccaturaṅgulaṃ yāvat praveśyam|
caturaṅgulāccordhvaṃ karṇikā kāryā| adhikapraveśanivāraṇārtham, na tu
mehananetra iva madhyakarṇiketi| ayamartho'tra sākṣānnopātto gamyamānatvāt|
ata eva tatpraveśapramāṇamāha-caturaṅgulamapatyamārge yojyaṃ syāditi|
apatyamārga ityanena strī garbhagrahaṇaprasavādisamarthā sūcyate| evaṃvidhāyāḥ
striyaścaturaṅgulaṃ praveśayitavyamiti| mūtravartmani hyaṅgulaṃ yojyam| yā
strī suratavyavahāragarbhagrahaṇayogyā, athavā yā bālā-aprauḍhā, tasyā
yoniḥ-kevalaṃ mūtrasyeva mārgaḥ, tasyā netraṃ hyaṅgulaṃ praveśyam| ata ūrdhvaṃ
tu praveśāttāsāṃ māṃsakṣatiḥ syāt| keṣu rogeṣu ? mūtrakṛcchravikāreṣu| bālānāṃ
tu strīṇāmekamaṅulaṃ praveśyam|
Ā. rā. strīṇāṃ rogabhedena yantrabhedaṃ
mārgabhedaṃ cāha-yonivibhraṃśeti| yonivibhraṃśādiṣu daśāṅgulaṃ
mudgavāhicchidraṃ netraṃ kṛtvā, apatyāmārge caturaṅgulaṃ praveśayet|
mūtrakṛcchreṣu tu mūtramārge dvyaṅgulaṃ praveśayet| bālānāṃ tu
strīṇāmekāṅgulaṃ mūtramārge praveśayet| praveśāvadhau karṇikā
kāryetyarthasiddham|
------------------------------------------------------| prakuñco madhyamā
mātrā. bālānāṃ śuktireva tu||80||
Sa. strīṇāmuttarabastau snehasya
prakuñco madhyamā mātrā,-nottamā kaniṣṭhā vā| bālānāṃ tu śaktireva madhyamā
mātrā snehasya|
Ā. rā. strīṇāmuttarabastau
mātrāmāha-prakuñcā iti|
adhunottarabastyavasthānaṃ trividhāyā api striyā vadati - - - - uttānāyāḥ
śayānāyāḥ samyak saṅkocya sakthinī| ūrdhvajānvāstricaturānahorātreṇa
yojayet||81|| bastīṃstrirātramevaṃ ca
snehamātrāṃ vivarddhayan| tryahameva ca viśrabhya
praṇidadhyātpunastryaham||82||
Sa. uttānāyāḥ-na tvavāṅmukhyāḥ
pārśvasthitāyā vā, śayānāyāḥ-na tvāsīnāyāḥ, tathordhvajānvāḥ, bastīn
tricaturānahorātrāt yojayet| kiṃ kṛtvā ? sakthinī saṅkocya| anuvāsane tveka
eva bastirahorātreṇa yojya ityasya bhedaḥ| evaṃ tryahaṃ bastidānaṃ kāryam, na
tvatrānuvāsanavat tryahe pañcame vā'hanīti| kiṃ kurvan ? snehamātrāṃ
yathāsvamardhakarṣādikrameṇa varddhayan| tryahameva ca viśramya-trīṇi dināni
vilambya ca, punaḥ-pūrvoktenaiva prakāreṇa, [ tryahaṃ ] praṇidadhyāt-kuryāt|
eṣa eva ca nyāyo meḍhre'pi yojyaḥ, tajjātīyatvādasyārthasya| ata
evānte'yamupadiṣṭa ubhayasambandhārtham|
Ā. rā.
strīṇāmuttarabastividhimāha-uttānāyā iti|
strīṇāmuttarabastoāvāvṛttikramamāha-trirātramiti| evaṃ-prathamadinavat, bastīn
yojayet| snehamātrāṃ ca dine dine varddhayet| tatastridinaṃ viśramya
punastridinaṃ yojayet|
yuktyoktamevāmumarthaṃ saṅkṣepasaṅgrahārthaṃ punarāha - - - - pakṣādvireko
vamite tataḥ pakṣānnirūhaṇam| sadyo nirūḍhaścānvāsyaḥ
saptarātrādvirecitaḥ||83||
Sa. uttamaśuddhyā śuddhe vamite
pakṣādanantaraṃ virekaḥ kāryaḥ| yasmāt pravarayā śuddhyā śuddhe suvamite
peyādikrameṇa saptāhāt prakṛtibhojanāpattiḥ| tataḥ
saptāhenaikāntarānuvāsanadānena snigdhasya vireka iti pakṣeṇaiva yujyate|
tataḥ-anantaraṃ, pakṣātparato nirūhaḥ| yataḥ kṛtavirekasya saptāhāt
prakṛtibhojanāpattau snehanārthamanuvāsanenaikāntaritena snigdhasya nirūho
yujyata iti pakṣeṇaiva yuktaḥ| nirūḍhaśca sadya evānuvāsyaḥ| tathā ca
prāgabhyadhāyi (ślo. 52) - "atha vātārditaṃ bhūyaḥ sadya evānuvāsayet|" iti|
virecitaḥ saptarātrādūrdhvamanuvāsyaḥ| yataḥ saptāhena prakṛtibhojanāpattiḥ,
tataḥ snehanārthamanuvāsanaṃ yuktam|
Ā. rā. vamanādīnāmantaramāha-pakṣāditi|
nirūhānuvāsanayorbhojanamevāntaram| anuvāsananirūhayostu ñcame'tha tṛtīye vā
divase" iti (ślo. 36) prāgukam|
nanu, doṣāṇāṃ dhātūnāṃ ca snehasvedābhyāmekalolībhāvāt kathaṃ bastirdoṣāneva
nirharet na dhātūn ? ityetaccodyaṃ dṛṣṭāntadvāreṇa parijihīrṣuridamāha - - - -
yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ haretpaṭaḥ| tathā
dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān||84||
Sa. kusumbhakuṅkumādiyuktājjalādyathā
paṭo-vāso, rāgaṃ haret-gṛhṇīyāt, na kusumbhādikam| tathaiva dravīkṛtāt
kāyāddoṣadhātūnāmekalolībhāve'pi bastirdoṣānnirharate, na dhātūn|
Ā. rā.
śuddhāśuddhasamparke'pyaśuddhameva bastirtirharedityāha-yathā
kusumbhādiyutāditi| dravīkṛtāt-snehādi drāvitaadoṣadhātumalāt|
adhunā vāyoḥ svarūpaṃ prathayan bastiṃ ślāghayannāha - - - - śākhāgatāḥ
koṣṭhagatāśca rogā marmordhvasarvāvayavāṅgajāśca| ye santi teṣāṃ na tu
kaścidanyo vāyoḥ paraṃ janmani heturasti||85||
viṭśleṣmapittādimaloccayānāṃ vikṣepasaṃhārakaraḥ sa yasmāt| tasyātivṛddhaṃsya
śamāya nyāya- dbastervinā bheṣajamasti kiñcit||86||
tasmāccikitsārddha iti pradiṣṭaḥ kṛtsnā cikitsā'pi ca bastirekaiḥ|
-----------------------------------
---------------------------------------------|87|
Sa. sakthinī dve dvau bāhū iti śākhāḥ,
tāsu gatāḥ-tata utpannāḥ| evaṃ koṣṭho-mahāsrotaḥ, tatra gatāḥ-koṣṭhagatāḥ|
tathā, marmāṇi ca ūrdhvaṃ ca sarve cāvayavāśca marmordhvasarvāvayavāḥ,
teṣāmaṅgaṃ, tatra jātā marmordhvasarvāvayavāṅgajāḥ| tatra marmāṇi-marmavibhāge
(hṛ. śā. a. 4) vakṣyante| ūrdhvaśabdenordhvajatru gṛhyate, tatra jātā
ūrdhvāṅgajāḥ,-mukharogādayaḥ, sarvāṅgajāḥ-jvarādayaḥ,
avayavajāḥ-śvitrādayaśca, ye rogā vidyante teṣāṃ janmani-utpattau, vāyoraparaḥ
kaścidapi heturnāsti| katham ? paraṃ,-atiśayena| kiñcinmātreṇānubalabhāvena
pittaśleṣmāṇāvapi hetū bhavata eva| yathā,-pāmākaṇḍvādīnām|
avayavagrahaṇenaivordhvagrahaṇe labdha ūrdhvagrahaṇaṃ prādhānyakhyāpanārtham|
yathā,-brāhmaṇā āyātā vasiṣṭho'pyāyāta iti| etadevādhikṛtya vakṣyamāṇāḥ pañca
vidhayaḥ sakalamevottaraṃ ca tantraṃ pradhānam| tasmātpradhānā ūrdhvāṅgajāḥ|
nanu, kuto hetormaruta eteṣu kāraṇatvamityāha-viḍityādi| viṭ ca śleṣmā ca
pittaṃ ca viṭśleṣmapittāni, tānyādiryeṣām| ādiśabdena mūtrasvedādiparigrahaḥ|
ete'pi hi śarīramalinīkarānmalāḥ, teṣāmuccayāḥ-sañcayāḥ, teṣāṃ sa
vāyuryasmādvikṣepasaṃhārakaraḥ-vikṣepaśca saṃhāraśca vikṣepasaṃhārau, tau
karotīti| "kṛño hetutācchīlya" ityādinā hetau ṭaḥ|
vikṣepasaṃhārakaraṇaheturityarthaḥ| tasya kriyāvattvāt| vāyuśca śeṣadoṣābhyāṃ
na kadācidvikṣipyate saṃhriyate vā| tayorniṣkriyatvāt| tasya ca vāyoḥ
pravṛddhasya śamanārthaṃ bastimantareṇāparaṃ bheṣajaṃ nāsti| snehasvedādikaṃ
tu vidyamānamapi na tathā samartham, ityagaṇyatvāttadavidyamānamucyate|
tasmāt-doṣapradhānasya pavanasya śamanārthātkāraṇāt, bastiścititsārddha iti
kathitaḥ| ekaiścācāryairniravaśeṣā'pi cikitsā bastiḥ pradiṣṭaḥ| nanu, "
caturṇāṃ bhiṣajādīnāṃ" (ca. sū. a. 9|5) ityādilakṣaṇā cikitsā| tatkathaṃ tasyā
bhāgakalpanā kartuṃ yujyate ? na ca sarvā cikitsā bastiriti vaktuṃ śakyate,
śeṣacikitsāśāstravistarasthānarthakyaprasaṅgāt| tasmādetadayuktamivābhāti|
atrocyate| vāyuvikārā aśītiruktāḥ| pittaśleṣmavikārāśca ṣaṣṭiruktāḥ| tatra
vātavikārāṇāṃ pradhānopakramo bastiḥ, tasmāccikitsārdho bastiḥ
kāryadvāreṇoktaḥ| athavā mārutaṃ pittaśleṣmaviṭsahitaṃ bastiḥ
samūlamevāpakarṣatītyuktatvāt sarvaiva cikitsā kāryadvāreṇa
bastirekairupadiṣṭaḥ| anyatrāpi caivaṃprāyo nirdeśaḥ kṛta evācāryaiḥ| tathā ca
muniḥ (ca. ci. a. 29|140) - "yānīha karmāṇyuktāni visarpavinivṛttaye|
ekatastāni sarvāṇi raktamokṣaṇamekataḥ||" iti| 'cikitsārddhaṃ' ityayaḥ tu
pāṭho na yukta eva| arddhaśabdasya hi samapravibhāga eva napuṃsakatvam| na
cātra samapravibhāgo gamyate| tasmānnapuṃsakatvamatrānyāyyam|
Ā. rā. baste sarvottamatve
yuktimāha-śākhāgatā-śākhāgatā iti| sarveṣāṃ rogāṇāṃ vāyureva kāraṇam| yasmāt
pittaśleṣmaṇorapi itaramalavat sa eva kṣobhakaḥ| tasya cātivṛddhasya
bastirevouṣadham| tasmādasau cikitsārddhamuktaḥ, apradhānasyāpi pittādeḥ
pṛthak cikitsāṃ manvānaiḥ| eke tu tathā'manvānāḥ kṛtsnā'pi cikitsā
bastirityāhuḥ|
--------------------------------------- ---------------------------------|
tathā nijāgantuvikārakāri- raktauṣadhatvena śirāvyadho'pi|87| iti śrī
vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne bastividhirnāmaikonaviṃtitamo'dhyāyaḥ|19|
Sa. na kevalaṃ bastiḥ,
yāvacchirāvyadho'pi cikitsārddhaḥ sarvā vā cikitsetyupadiṣṭaḥ| kutaḥ ?
nijetyādinā| nijāḥ-vātādisamutthāḥ, āgantavo-viṣavahnyādisamutthāḥ,
nijāścāgantavaśca te ca te vikārāśca nijāgantuvikārāḥ, tānkartuṃ śīlaṃ yasya
tannijāgantuvikārakāri, tacca tadraktaṃ ca nijāgantuvikārakāriraktaṃ,
tasyauṣadhatvena| tatra
visarpavidradhiprabhṛtirogaviśeṣopaśamakaraṇāccikitsārddhaḥ śirāvyadha
upaviṣṭaḥ| tathā, apare'ti ye rogāḥ
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairapyupakramairanupaśāntāḥ, te'pi śirāvyadhasādhyāḥ| ata
eva sarvā'pi cikitsā śirāvyadha ukta iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne bastividhirnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 19||
Ā. rā. śirāvyadho'pi bastitulya
ityāha-tatheti| nijānāmāgantūnāṃ ca yatkāraṇaṃ raktaṃ tadouṣadhatvāt
śirāvyadho'pi bastivat| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
bastikarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||