Sa. pañhcakarmoktiprastāve
vamanavirekānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - 00000
pañhcakarmoktiprastāve vamanavirekānvāsananirūhānuktvā nasyavidhimāha - - - -
athāto nasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ūrdhvajatruvikāreṣu viśeṣānnasyamiṣyate| nāsā hi śiraso dvāraṃ
tena tadvyāpya hanti tān||1||
Sa. jatru-vakṣoṃsayoḥ sandhiḥ| jatruṇa
ūrdhvamūrdhvajatru| mayūravyaṃsakāditvāt samāsaḥ| tatra vikārā
ūrdhvajatruvikārāḥ, teṣūrdhvajatruvikāreṣu-śirorogādiṣu viṣaye,
vamanaśirāvyadhādayo'pīṣyanta eva| viśeṣaṇa tu nasyamiṣyate| nāsāyāṃ kriyat
iti nasyam| nāsikāyāḥ "paddanna" iti nasādeśaḥ| nanu, kimiti nasyameteṣu
rogeṣu viśeṣeṇeṣṭam ? ityāha-nāsā hītyādi| yasmāt ghrāṇaṃ śirodvāram| tena
dvāreṇa śrotraśṛṅgāṭakaprāptamūrdhvaṃ netrakaṇṭhādiśirāmukhānupraveśena,
tat-śiro, vyāpya tām-vikārān hanti|
Ā. rā. nasyavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte atheti| tatra nasyaviṣayamāha-ūrdhvajatruvikāreṣviti|
viśeṣāditivacanāditareṣvapi| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"nāsayā
praṇīyamānamauṣadhaṃ nasyaṃ nāvanaṃ nastaḥkarmeti ca saṃjñāṃ labhate| nāsā hi
śiraso dvāram| tatra niṣecitamauṣadhaṃsrotaḥśṛṅgāṭakaṃ prāpya, vyāpya ca
mūrddhānaṃ netraśrotrakaṇṭhādiśirāmukhāni ca,
muñjādiṣīkāmivāsaktāmūrddhvajatraugatāṃ vaikārikīmaśeṣāmāśu
doṣasaṃhatimuttamāṅgādapakarṣati|" iti|
virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ ca śamanaṃ ca tridhā'pi tat|
-----------------------------------------------------|2|
Sa. tat-nasyaṃ,
virecanabṛṃhaṇaśamanākhyabhedena tridhā syāt|
Ā. rā. [nasyabhedānāha-virecanamiti|]
virecanaṃ bṛṃhaṇaṃ śamanaṃ ceti trividhaṃ nasyam|
tatra pūrvaṃ virecanākhyasyopayogamāha - - - -
-----------------------------------------------------| virecanaṃ
śiraḥśūlajāḍyasyandagalāmaye||2||
śophagaṇḍakṛmigranthikuṣṭhāpasmārapīnase|
-----------------------------------------------------|3|
Sa. śiraḥśūlādiṣu virecanaṃ
nasyamiṣyate| apasmāro yadyapyūrdhvajatrusthito na bhavati, tathā'pi
virecananasyena śāmyatīti tadupādānam| upalakṣaṇaṃ cedam| kaphajeṣu
prasekāsyavairasyagandhājñānādiṣvapi virecanameva hitam|
Ā. rā. tatra virecanasya
viṣayamāha-virecanamiti| jāḍyaṃ-śirasaḥ| syando-netrakopaḥ| saṅgrahe tu (sū.
a. 29)
-"upadehakaṇḍūstambhasrāvaprasekavairasyārocakasvarabhedagandhājñānārbudadadrukoṭhādiṣu
śleṣmajeṣu" iti|
-----------------------------------------------------| bṛṃhaṇaṃ vātaje śūle
sūryāvarte svarakṣaye||3|| nāsāsyaśoṣe
vāksaṅge kṛcchrabodhe'vabāhuke|
-----------------------------------------------------|4|
Sa. vātodbhavaśūlādiṣu bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ
hitam| sūryāvartaḥ-śirorogaviśeṣaḥ| kṛcchrabodhaḥ-kṛcchronmīlanam|
avabāhuko-vātavyādhiviśeṣaḥ|
Ā. rā. bṛṃhaṇanasyasya
viṣayamāha-bṛṃhaṇamiti| saṅgrahe tu (sū. a. 29)|
"ardhāvabhedakakṛmiśirorogākṣisaṅkocaspandanatimiradantakarṇaśūlanādamanyārogāpatānakanidrānāśādiṣbanilottheśu"
iti|
-----------------------------------------------------| śamanaṃ
nīlikāvyaṅgakeśadoṣākṣirājiṣu||4||
Sa. nīlikādiṣu śamanaṃ nasyaṃ hitam|
nīlikāvyaṅgau-kṣudrarogeṣu (hṛ. u. a. 31|28) vakṣyamāṇau| keśadoṣaḥ-keśaśātaḥ|
Ā. rā. śamananasyasya
viṣayamāha-śamanamiti| akṣirājayaḥ-cakṣuṣi rekhākārāḥ śirāḥ| saṅgrahe tu (sū.
a. 29) - "akālavalīpalitakhalatidāruṇakaraktapittādiṣu" iti|
yathāsvaṃ yaugikaiḥ snehairyathāsvaṃ ca prasādhitaiḥ| kalkakvāthādibhiścādyaṃ
madhupaṭvāsavairapi||5||
Sa. ye ye snehā yathāsvaṃ taiḥ|
kimbhūtaiḥ ? yogikaiḥ,-yogārhaiḥ sarṣapatailādibhiḥ, na tu ghṛtādibhiḥ| tathā,
yathāsvaṃ-marīcaśuṇṭhyādibhiḥ, prasādhitaiḥ-saṃskṛtaiḥ| tathā,
kalkakvāthasvarasādibhiśca yathāsvaṃ kaphaghnairgirikarṇikādijaiḥ sādhitaṃ,
ādyaṃ-virecanākhyaṃ nasyaṃ, bhavati| na kevalametairyāvanmākṣikādibhiśca|
āsavo-madyaviśeṣaḥ|
Ā. rā. virecananasyasya
dravyāṇyāha-yathāsvamiti| yathāsvaṃ-yo yasyocitaḥ snehaḥ, tena|
yathāsvaṃ-yadyasyocitamauṣadhaṃ, tena| sādhitaiḥ snehaiḥ kalkaiḥ
kvāthaiśchūrṇādibhiścha| ādyaṃ-virecanam| paṭu-saindhavam| saṅgrahe tu (sū. a.
29)- "tatra bhīrustrīkṛśasukumāreṣu snehaḥ|
galarogasannipātajvarātinidrāmanovikārakṛmiśirorogākṣispandanatimirakṛcchraviṣābhipannābhiṣyannasarpadaṣṭavisaṃjñeṣu
śeṣāḥ| teṣveva ca bhūyasi doṣe śīghrakāriṇī ca cūrṇaḥ| sa hi
nāsāyāmāvegakarataro bhavati|" iti|
bṛṃhaṇaṃ dhanvamāṃsottharasāsṛk''kapurairapi| śamanaṃ yojayetpūrvaiḥ kṣīreṇa
salilena vā||6||
Sa. bṛṃhaṇaṃ nasyaṃ
dhanvotthamāṃsodbhavarasaiḥ syāt| tathā, asṛjā-raktena, dhanvotthenaiva|
tathā, khapuraiḥ-niryāsaviśeṣaiḥ| apiśabdādanyairapi pūrvoktaiḥ
snehairatīkṣṇairbṛṃhaṇaṃ bhavati| śamanaṃ nasyaṃ pūrvoktairatīkṣṇaiḥ
snehairghṛtādibhistathā māṃsarasādibhiryojayet| tathā, kṣīreṇa jalena ceti|
suśrutastu spaṣṭataramuvāca (ci. a. 40|22)- "tattu nasyaṃ deyaṃ vātābhibhūte
śirasi
dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghātanāsāroga
mukhaśoṣeṣvakālajavalīpalitaprādurbhāve dāruṇaprabodhe vātapaittikeṣu cānyeṣu
mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti| śirovirecanaṃ
śleṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāṃ nidrābhibhūtānāṃ
śirogauravaśūlapīnasārddhāvabhedakakṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣvanyeṣu
cordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu śirovirecanadravyaistatsiddhena vā
sneheneti|" tathā-"samyagviśuddhe śirasi sarpirnasto niṣecayet| avapīḍastu
śirovirecanavadabhiṣyandasarpadaṣṭavisaṃjñebhyo dadyāt,
śirovirecanadravyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya ca|
cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet|
śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānāmanyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca
vidadhyāt| kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām| śṛutāḥ snehāḥ
śiraḥśuddhyai kalkastebhyo yathā hitaḥ||" iti|
Ā. rā. bṛṃhaṇamiti| asṛk-rudhiram|
khapuro-niryāso mocarasādiḥ| apiśabdāt bṛṃhaṇadravyasādhitasnehādibhiścha|
śamananasyasya dravyāṇyāha-śamanamiti| pūrvaiḥ-dhanvamāṃsarasādibhiḥ
śamanauṣadhasādhitasnehādibhiścha|
adhunā'nyānapi nasyaviśeṣānāha - - - - marśaśca pratimarśaśca dvidhā sneho'tra
mātrayā| kalkādyairavapīḍastu sa tīkṣṇairmūrddharecanaḥ||7||
dhmānaṃ virecanaścūrṇo-----------------------------|
-----------------------------------------------------|8|
Sa. atra-eṣu nasyabhedeṣu madhye,
marśākhyaḥ pratimarśākhyaśceti sneho dvidhā-bhedadvayena bhavati| katham ?
mātrayā,-mātrābhedena, na tu vastubhedena| kalkādyairityādi| turavadhāraṇe
bhinnakramaḥ| kalkādyairevāvapīḍaḥ, na snehenāpi| sa cāvapīḍaḥ,
tīkṣṇaiḥ-śuṇṭhyādibhiḥ kalkakvātharasādyaiḥ, na mṛdubhiḥ|
mūrddharecanaḥ-śirovirecanākhyaṃ nāmāntaramasya| atīkṣṇaistu
śamanasaṃjñametadvirecanaṃ nasyam| punaḥ prakārāntaramāha-dhmānamityādi|
cūrṇo-marīcādibhiḥ kṛto, nāsayā praṇīyamāno virecano-bahirdoṣanirasano,
dhmānaṃ-pradhmānākhyaṃ nasyaṃ syāt|
Ā. rā. marśādīn pañca
nasyabhedānāha-marśaścheti| marśapratimarśau-snehasya vahutvālpatvakṛtau
bhedau| avapīḍaśirovirecanau-kalkādinasyasya mṛdutvatīkṣṇatvakṛtau bhedau|
virecanacūrṇakṛtaṃ nasyaṃ dhmānam-pradhamanākhyam| iti pañca|
kathaṃ punarasau nāsāyāṃ dhmāpayitavyaḥ ? ityāha - - - -
-----------------------yuñjyāttaṃ mukhavāyunā| ṣaḍaṅguladvimukhayā nāḍyā
bheṣajagarbhayā||8|| sa hi bhūritaraṃ doṣaṃ
cūrṇatvādapakarṣati| ------------------------------------------------|9|
Sa. taṃ-cūrṇaṃ,
mukhavāyunā-phūtkārākhyena, yuñjyāt-praveśayet| katham ? nāḍyā, kāraṇabhūtayā|
kimbhūtayā ? ṣaḍaṅguladvimukhayā,-ṣaḍaṅgulāni yasyāḥ sā ṣaḍaṅgulā, dve mukhe
yasyāḥ sā dvimukhā, ṣaḍaṅgulā cāsau dvimukhā ca ṣaḍaṅguladvimukhā, tayā|
tathāvidhayā, tathā bheṣajagarbhayā-trikaṭukādicūrṇabharitayā| sa hi-cūrṇo,
bhūritaraṃ-bahutaraṃ, doṣaṃ cūrṇatvādapakarṣati, na tathā kalkakvāthādayaḥ|
tasmādvirecanākhyo'yamityarthaḥ|
Ā. rā. pradhamanasya
vidhimāha-yuñjyāditi| pradhamanasya bahudoṣaharatve yuktimāha-sa hīti| cūrṇaṃ
hi bahudravagrāhitvāt bahudoṣāpakarṣaṇam|
adhunā marśasnehasya parimāṇamadhikṛtyāha - - - -
------------------------------------------------|
pradeśinyaṅgulīparvadvayānmagnasamuddhṛtāt||9||
yāvatpatyasau bindurdaśāṣṭau ṣaṭ krameṇa te| marśasyotkṛṣṭamadhyonā mātrāstā
eva ca kramāt||10|| bindudvayonāḥ
kalkādeḥ-------------------------|
------------------------------------------------|11|
Sa. pradeśinī-aṅguṣṭhasamīpajā'ṅgulī,
tasyāḥ parvadvayaṃ, tasmāt| kimbhūtāt ? pūrvaṃ bhagnaṃ paścātsamuddhṛtaṃ,
tasmāt magnasamuddhṛtāt tarjanīparvadvayāt yāvatparimāṇaṃ patati, asau binduḥ,
'ucyate' iti śeṣaḥ| te-bindavo, yathāsaṅkhyaṃ marśasya daśotkṛṣṭā mātrā, aṣṭau
madhyamā mātrā, ṣaṭ kaniṣṭhā mātrā| tā eva kramānmātrā bindudvayenonāḥ
kalkasvarasādeḥ| tenāṣṭau bindava uttamā mātrā, ṣaṇmadhyamā, catvāraḥ
kaniṣṭhā, ityavatiṣṭhate| yāvaditi yatparimāṇamasyeti| yattadetebhyaḥ parimāṇe
vatup, ā sarvanāmna ityākārādeśaḥ|
Ā. rā. marśādimānajñānārthaṃ
bindumānamāha-pradeśinīti| yāvatpatati tāvān binduḥ, na prathamapatita eva|
marśasya mātrātrayamāha-daśāṣṭāviti| te-bindavaḥ|
avapīḍaśirovirecanayormātrātrayamāha-tā eveti|
bindudvayonāḥ-aṣṭaṣaṭcaturbindukāḥ|
adhunā yeṣāṃ nasyamayuktaṃ tānāha - - - - --------------------------yojayenna
tu nāvanam| toyamadyagarasnehapītānāṃ pātumicchatām||11||
bhuktabhaktaśiraḥsnātasnātukāmasrutāsṛjām|
navapīnasavegārtasūtikāśvāsakāsinām||12||
śuddhānāṃ dattabastīnāṃ tathā'nārtavadurdine|
anyatrātyayikādvyādheḥ-------------------|13|
Sa. toyādi pītaṃ yaisteṣām| atra
"āhitāgnyāditvāt" paranipātaḥ| tathā pātumicchatāṃ nāvanaṃ-nasyaṃ, naiva
yojayet| toyādipītānāṃ pātumicchatāṃ ca yojitaṃ nasyaṃ
nāsāsyasyandopadehatimiraśirorogān kuryāt| bhuktabhaktasya ca doṣā
ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayeyuḥ| śirobhyaktasya ca
śirokṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān|
śiraḥsnātasya snātukāmasya ca mūrdhni stimito doṣo jāḍyārucipīnasān|
srutaraktasya ca kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca| navapratiśyāyasya srotorodhāt
dṛṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikārogān| mūtritoccāritādivegārtānāṃ
bhṛśataraṃ vegavidhāraṇajān vikārān| sūtikāyāḥ srutaraktadoṣān|
śvāsakāsinorvyādhivivṛddhim| śuddhānāṃ kṛtavamanavirecanādīnāṃ
śvāsakāsasvarendriyahāniśirogauravakaṇḍūkṛmidoṣān| dattabastīnāṃ
vivṛtasrotastayā'tivyāptyā śvāsakāsādīneva| tathā, anārtavadurdine sahasaiva
śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharoga
pratiśyāyārūṃṣikāḥ| eṣu ca nasyadoṣeṣu jāteṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ
cāpekṣya snehasvedaśirovirekavakkralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādīni
yathāsvaṃ kuryāt| saṅgrahe viśeṣaḥ (sū. a. 29)- "garbhiṇyāśca
bhaktadveṣajvaramūrcchārddhāvabhedakāḥ syuḥ| apatyaṃ ca vyaṅgaṃ
vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā syāt| viśeṣeṇa tu garbhiṇī rūkṣe
nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchūbhiḥ śṛtaṃ payaḥ pibet|
balāvidāryaṃśumatīmedābhirvā| ebhireva ca śṛutaṃ haviḥ| vātaharasiddhaśca
snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca yojyaḥ| sarvaṃ ca bṛṃhaṇamannapānam|" iti|
toyapītādiṣu sadaiva kiṃ nasyaṃ na yojyam ? ityāha-anyatretyādi| ātyayike
vyādhau nasyaṃ yojyameva|
Ā. rā. pītatoyādīnāṃ nasyaṃ
niṣedhati-yojayediti| pātumicchatāṃ-toyādīnyeva| bhuktabhakto-bhuktavān|
navapīnasaḥ-apakvapīnasaḥ| vegārtaḥ-utpannaviṇmūtrādivegaḥ|
anārtavadurdine-avārṣikābhre| ātyayikāvdyādheranyatra niṣedhaḥ| saṅgrahe tu
(sū. a. 29) -"tatra bhuktabhaktasya nasyenerito doṣa ūrdhvasrotāṃsyāvṛtya
chardiśvāsakāsapratiśyāyān janayet|
snehāipītapātukāmānāmakṣināsāsyasyandopadehatimiraśirorogān| śiraḥsnātasya
śirokṣikarṇaśūlakaṇṭharogapīnasahanumanyāstambhārditaśiraḥkampān| srātukāmasya
mūrddhastaimityajāḍyārucipīnasān| srutaraktasya kṣāmatāmarucimagnisādaṃ ca|
mūtritoccāritādivegārtānāṃ bhṛśataraṃ vegavidhāraṇajān vikārāṇ| abhihatasya
tīvratarāṃ rujam| kṛtavamanādīnāṃ
śvāsakāsasvarendriyahāniśirorogagauravakaṇḍūkṛmidoṣān| [ dattabastīnāṃ
vivṛtasrotastayā'tivyāsyā śvāsa kāsādīneva| ] garbhiṇyā
bhaktadveṣajvaramūrcchārdhāvabhedakāḥ syuḥ, apatyaṃ ca vyaṅgaṃ
vikalendriyamunmādāpasmārayuktaṃ vā| sūtiyāyāḥ srutaraktoktāṇ doṣān|
navapratiśyāyasya srotorodhāt duṣṭapratiśyāyakeśaśātakṛmikaṇḍūvicarcikāḥ|
śvāsakāsinorvātavyādhivṛddhiḥ| akāladurdine sahasaiva
śaityācchirorugvepathustaimityatālunetrakaṇḍūpākamanyāstambhakaṇṭharogapratiśyāyārūṃṣikāḥ|
teṣu yathāsvamāyatanaṃ doṣodrekaṃ cāpekṣya
snehasvedaśirovaktralepasekatīkṣṇāvapīḍadhūmagaṇḍūṣādlīnācaret| viśeṣeṇa tu
garbhiṇī rūkṣe nasyakarmaṇi varṣābhūkākolīkapikacchūbhiḥ śṛtaṃ payaḥ pibet|
balādidāryaṃśamatīmedābhirvā| ābhireva ca śṛtaṃ haviḥ| vātaharasiddhaścha
snehaḥ śirobastau karṇapūraṇe ca yojyaḥ| sarvaṃ ca bṛṃhaṇamannapānam|
bhuktabhaktādiṣvapi cātyayikavyādhyāturamapekṣeta|" iti|
sāmprataṃ yatra kāle yatra ca doṣe nasyaṃ prayojyaṃ taddarśanārthamāha - - - -
------------------------------------------------|
-------------------------atha nasyaṃ prayojayet||13||
prātaḥ śleṣmaṇi, madhyāhne pitte, sāyaṃniśoścale| svasthavṛtte tu pūrvāhṇe
śaratkālavasantayoḥ||14|| śīte madhyaṃdine,
grīṣme sāyaṃ varṣāsu sātape| vātābhibhūte śirasi hidhmāyāmapatānake||15||
manyāstambhe svarabhraṃśe sāyaṃprātardinedine|
ekāhāntaramanyatra----------------------------|16|
Sa. kāraṇe kāryopacārātkapharogaḥ
śleṣmaśabdenoktaḥ| [ evaṃ pittādāvapi| ] śleṣmarogeṣu prātarnasyaṃ prayojayet|
pittarogeṣu madhyāhne| vātarogeṣvaparāhṇe rātrau ca| saṅgrahe viśeṣaḥ (sū. a.
29) -
"lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśirorogaśvāsakāsonnidreṣu
rātrau" iti| svasthetyādi| turavadhāraṇe| svasthavṛtte śaradi vasante ca
pūrvāhṇe evaṃ nasyaṃ yojyam| śīte-hemantaśiśiralakṣaṇe, madhyāhne| grīṣme
sāyaṃ-aparāhṇe| varṣāsu sātape-dṛśyamānaravau vāsare prayojayet| adhunā
doṣāpekṣayā nasyakālaniyamamāha-vātetyādi| vātābhibhūtamūrddhādiṣu
svarabhraṃśānteṣu sāyaṃprātaḥ-pūrvāhṇāparāhṇayoḥ, [ dinedine- ] pratidinaṃ ca,
naikāhāntaritam| anyatra-vātābhibhūtamūrddhādibhyo'nyasmin roge, ekāhāntaram|
Ā. rā. nasyakālamāha-atheti|
cale-vāyau| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -
"lālāsrāvasuptapralāpadantakaṭakaṭāyanakrathanakṛcchronmīlanapūtimukhakarṇanādatṛṣṇārditaśiroro-gaśvāsakāsonnidreṣu
rātrau|" iti| svasthavṛtte ṛtubhedena pūrvāhṇādiṣu| sātape-varṣāsu
yadaivātapastadaiva| saṅgrahe tu (sū. a. 29) - "pañcakarmāṇyācarato
bastikarmottarakālameva|" iti| vātābhibhūtaśiraskādiṣu pañcasu pratyahaṃ
prātaḥ sāyaṃ ca| anyeṣu tu rogeṣvekāhāntaraṃ sve sve doṣakāle|
------------------------------------------------|
----------------------saptāhaṃ ca tadācaret||16||
Sa. saptāhaṃ ca nasyamācaret,-
saptāhādūrdhvaṃ nasyaṃ na vidadhyāt|
Ā. rā.
nasyāvṛtteravadhimāha-saptāhamiti| tat-nasyam| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"anena
vidhinā pañca spata nava vā dināni dadyādāsamyagyogāt|" iti|
idānīṃ yādṛśasya puruṣasya yathāsthitasya nasyaṃ deyaṃ tathā''ha - - - -
snigdhasvinnottamāṅgasya prākkṛtāvaśyakasya ca| nivātaśayanasthasya
jatrūrdhvaṃ svedayet punaḥ||17||
athottānurjudehasya pāṇipāde prasārite| kiñcidunnatapādasya kiñcinmūrddhani
nāmite||18|| nāsāpuṭaṃ pidhāyaikaṃ paryāyeṇa
niṣecayet| uṣṇāmbutaptaṃ bhaiṣjyaṃ praṇāḍyā picunā'thavā||19||
datte pādatalaskandhahastakarṇādi mardayet| śanairucchidya
niṣṭhīvetpārśvayorubhayostataḥ||20||
ābheṣajakṣayādevaṃ dvistrirvā nasyamācaret|
------------------------------------------------|21|
Sa. pūrvaṃ snigdhaṃ paścāt
svinnamuttamāṅgaṃ-śiro, yasya tasya| tathā, prāk-pūrvaṃ,
kṛtamāvaśyakaṃ-avaśyakaraṇīyamuccāramūtrotsargadantadhāvanādikaṃ, yena sa
prākkṛtāvaśyakaḥ, tasya| tathā, nivātasthāne śayanaṃ yattatra sthitasya sataḥ,
bhūyo jatrūrdhvaṃ svedayet| athetyādi| atha-anantaram,
uttānaspaṣṭasthitaśarīrasya sato hastacaraṇe prasārite, tathā
kiñcidunnatacaraṇasya kiñcicchirasi nāmite sati, nāsāpuṭamekaṃ
pidhāya-sthagayitvā, paryāyeṇa-na tu yugapat, bhaiṣajyaṃ niṣecayet| kīdṛśam ?
uṣṇāmbutaptaṃ,- uṣṇodakoṣṇīkṛtam| kena pariṣecayet ? praṇāḍyā, athavā
picunā-kārpāsādimayena| datte nasye sati pādatalaskandhahastakarṇādi mardayet|
ādiśabdena grīvālalāṭādiparigrahaḥ| suśrute cābhyadhāyi (ci. a. 40|25)-
"vastrāvacchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsikāgrāya
viśuddhasrotasi dakṣiṇahastena snehamuṣṇāmbuprataptaṃ
rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnāmanyatamasthamanavacchinnadhāramāsiñcet|"
iti| śanairityādi| tato-mardanānantaraṃ, śanairucchidya
pārśvayorubhayorniṣṭhīvet| (saṅgrahe tu sū. a. 29)- "anabhyavaharan|
kaphasahitamabhyavahṛtamagnimavāsādayeddoṣaṃ ca saṃvarddhayet|
ekapārśvaniṣṭhīvane na sarvāḥ śirā bheṣajena samyagvyāpyante| punaḥpunaścainaṃ
svedayet|" evaṃ-anena krameṇa, ābheṣajakṣayāt kuryāt| (prāyaḥ
saṅgrahokto'yamagrimo granthaḥ-) na tu nasyamātrā sakṛdeva prakṣeptavyā|
hīnamātraṃ cauṣadhaṃ na deyam| taddhi doṣānutkleśyānirharan
gauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān kuryāt| adhikamatiyogadoṣān
kuryāt| sakṛdeva sarvaṃ dattamucchindyamānaṃ
śirorogepratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ ca kuryāt| atyuṣṇaṃ
dāhapākajvararatāgama [ śirorugdṛṣṭidaurbalya ] mūrchābhramān| atiśītaṃ
hīnadoṣān| atyunnataśirasaḥ samyagapratipadyamānaṃ tāneva hīnadoṣān|
atyavanataśiraso dūragamanānmūrcchājāḍya [ kaṇḍūdāha ] jvarān|
saṅkucitagātrasya samyagdhamanīraprāpnuvaddoṣotkleśaṃ [ vedanāṃ stambhaṃ vā ]
kuryāt|
Ā. rā. nasyavidhimāha-snigdhasvinneti|
āvaśyakaṃ-dantadhāvanādi| paryāyeṇa-na yugapannāsāpuṭadvaye|
praṇāḍyā-praṇālikayā| ucchidya-nāsayā śvāsamūrdhvaṃ nītvā, ubhayoḥ
pārśvayorniṣṭhīvat yāvadbheṣajakṣayaḥ| nasye puṭasaṅkhyāmāha-evamiti|
yadi ca nasye dīyamāne bheṣajavegādasātmyena vā mūrcchā syāt tadā kiṃ kāryam ?
ityāha - - - - ---------------------------------------------------| mūrcchāyāṃ
śītatoyena siñcetpariharan śiraḥ||21||
Sa. mūrcchāyāṃ satyāṃ śītajalena
mūrddhavarjaṃ siñcet| saṅgrahe'pyuktam (sū. a. 29) - "na ca nasye niṣicyamāne
kopahāsavyāhāraspandanocchindanānyācaret| tathā hi
śiroruk''pratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ
sambhavaḥ|" iti|
Ā. rā. nasyamūrcchāyaṃ
pratīkāramāha-mūrcchāyāmiti|
snehaṃ virecanasyānte dadyāddoṣādyapekṣayā|
-------------------------------------------------|22|
Sa. virecanasyāvasāne
deśadoṣasātmyādyapekṣayā snehamanuṣecayet| tantrāntare (saṅgrahe) coktam| (sū.
a. 29) - "atha nasyārhaṃ naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ
svavasthitaśirasaṃ prāyogikadhūmapānaviśuddhasrotasaṃ
svāstīrṇanivātaśayanasthamuttānaśīrṣamīṣadunnatapādaṃ prasāritacaraṇaṃ ca
jatrūrdhvaṃ pāṇitāpena punaḥ punaḥ svedayet|" iti|
Ā. rā. virecananasyānantaraṃ
tīkṣṇatvadoṣaparihārārthaṃ snehanaṃ nasyamaṅgatvenāha-snehamiti|
-------------------------------------------------------| nasyānte vākśataṃ
tiṣṭheduttānaḥ-----------------|22|
Sa. nasyāvasāne
vāk''śataṃ-mātrāśatamuttāno nidrāmasevamānastiṣṭhet|
Ā. rā.
nivṛttanasyasyottānaśayanamāha-nasyānta iti|
vākśataṃ-śatagurvakṣaroccāraṇaparyāptaṃ kālam|
--------------------------------------------------|
------------------------------------dhārayettataḥ||22||
dhūmaṃ pītvā kavoṣṇāmbukavalān kaṇṭhaśuddhaye|
--------------------------------------------------|23|
Sa. tato-vākśatāvasthānādanantaram,
īṣaduṣṇajalakavalān dhārayet| kimartham ? kaṇṭhaśuddhaye utkliṣṭadoṣaśāntaye
ca| kiṃ kṛtvā ? dhūmaṃ-virecanādyanyatamaṃ, yathāyogaṃ pītvā, tato'sya
snehoktamācāramādiśet|
Ā. rā. uttānaśayanānantaraṃ
dhūmagaṇḍūṣāvāha-dhārayediti| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"atha nasyārhaṃ
naramavyāhatavegaṃ dhautāntarbahirmukhaṃ nātikṣudhitaṃ
prāyogikadhūmaṣānaviśuddhasrotasam| tataḥ
kanakarajatatāmrādyanyatamaśuktisthitaṃ pradeyauṣadhatribhāgaṃ
vāmahastāṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāmākramya nayanapracchādaṇam caturguṇaṃ vāso
madhyamayā nāsāgramunnamayya pradeśinyanāmikābhyāṃ caikaikaṃ nāsāpuṭaṃ
paryāyeṇa pidhāyetarasmin nāsāsrotasi dakṣiṇahastena praṇāḍyā picunā
vā'navacchinnadhāramāsiñcet| na ca hīnādhikaṃ sakṛdeva
sarvamatyuṣṇaśītamatyunnatāvanatiśirase saṅkucitagātrāvayavāya deyam| tatra
hīnaṃ doṣamutkleśyānirharadgauravārucikāsaprasekapīnasacchardikaṇṭharogān
kuryāt| adhikamatiyogadoṣān| sakṛdeva sarvaṃ
dattamutsnehanaśirorogapratiśyāyaghrāṇakledānucchvāsoparodhaṃ ca| atyuṣṇaṃ
dāhapākajvararaktāgamaśirorugddaṣṭidaurbalyamūrcchābhramān| atiśītaṃ
hīnadoṣān| atyunnataśiraso'pi samyakśiro'pratipadyamānaṃ tāneva|
atyavanataśiraso'tidūragamanāt mūrcchājāḍyakaṇḍūdāhajvarān| saṅkucitagātrasya
samyakdhamanīravyāpnuvaddoṣotkleśaṃ vedanāṃ stambhaṃ vā| na ca nasye
niṣicyamāne kopahāsyavyāhāraspandanocchindyanānyācaret| tathā hi
śirorukpratiśyāyakāsatimirakhalatipalitavyaṅgatilakālakamukhadūṣikāṇāṃ
sambhavaḥ| anabhyavaharaṃścha vāmadakṣiṇapārśvayorauṣadhaṃ niṣṭhīvet| sakaphaṃ
hi tadabhyavahṛtamagnimavasādayeddoṣaṃ ca saṃvarddhayet| ekapārśvaniṣṭhīvane
na sarvāḥ śirā bheṣajena samyagvyāpyante| punaḥpunaśchainaṃ svedayet| athāsya
snehoktamācāramādiśedatidravapānaṃ ca varjayet|" iti|
--------------------------------------------------| samyaksnigdhe
sukhocchvāsasvapnabodhākṣapāṭavam||23||
rūkṣe'kṣistabdhatā śoṣo nāsāsye mūrddhaśūnyatā| snigdhe'ti
kaṇḍūgurutāprasekārucipīnasāḥ||24||
Sa. samyak''snigdhe śirasi
sukhocchvāsādayaḥ syuḥ| saṅgrahe coktam (sū. a. 29) - "samyak''snigdhe mūrdhni
virikte vā
sukhocchvāsaniḥśvāsakṣavathusvapnaprabodhaśirovadanendriyaviśuddhayo bhavanti,
yathoktavyādhyupaśamaśca|" iti| rūkṣe tu śirasyakṣistabdhatā syāt| tathā,
nāsāyāmāsye ca śoṣo mūrddhaśūnyatā ca syāt| atisnigdhe kaṇḍvādayaḥ syuḥ|
Ā. rā. snehananasyasya
samyagyogamāha-samyaksnigdha iti| svapnabodhau sukhena| snehananasyasya
hīnayogamāha-rūkṣa iti| snehananasyātiyogamāha-snigdha iti|
suvirikte'kṣilaghutāvakkrasvaraviśuddhayaḥ| durvirikte gadodrekaḥ,
kṣāmatā'tivirecite||25||
Sa. suvirikte-samyagvirikte,
akṣilaghutādayaḥ syuḥ| durvirikte gadodreko-rogasyādhikyam| ativirecite
kṣāmatā-kṛśatā syāt|
Ā. rā. virecananastasya
samyagyogamāha-suvirikta iti| virecananasyasya hīnayogamāha-durvirikta iti|
virecananasyasyātiyogamāha-kṣāmateti|
adhunā pratimarśasya viṣayaṃ sūcayitumāha - - - - pratimarśaḥ
kṣatakṣāmabālavṛddhasukhātmasu|
prayojyo'kālavarṣe'pi-----------------------|26|
Sa. pratimarśaḥ kṣatakṣāmādiṣu
prayojyaḥ| akālavarṣaṇe'pi kāryaḥ|
Ā. rā. pratimarśasya
viṣayamāha-pratimarśa iti| akālavarṣe'pi-anārtavadurdine'pi| saṅgrahe tu (sū.
a. 29) -"tṛṣṇāmukhaśoṣabhīruṣu" ityadhikam|
--------------------------------------------------|
---------------------------na tviṣṭo duṣṭapīnase||26||
madyapīte'balaśrotre kṛmidūṣitamūrddhani| utkṛṣṭotkliṣṭadoṣe ca, hīnamātratayā
hi saḥ||27||
Sa. dṛṣṭapīnase tu na prayojyaḥ|
duṣṭapīnaso-nāsārogeṣu (hṛ. u. a. 19|9) vakṣyamāṇaḥ| tathā madyapīte,
tathā'balaśrote-ruddhaśravaṇamārge, tathā kṛmibhirdūṣito mūrddhā yasya tasmin
kṛmipīḍitaśirasi, tathotkṛṣṭo-vṛddhiṃ gataḥ, tathotkliṣṭaḥ-pracalo, doṣo yasya
tasmiṃśca, pratimarśo na yojyaḥ| kena prakāreṇa (kāraṇena) na yojyaḥ ?
ityāha-hīnetyādi| hi-yasmāt, eṣāṃ saḥ-pratimarśaḥ, hīnamātratayā,-hīnā mātrā
yasya sa hīnamātraḥ, tasya bhāvo hīnamātratā, tayā| ya (a) smādasau na
yujyate| eṣāṃ hyudīrṇadoṣatvāt tāvatā doṣotkleśa eva bhavati na śamaḥ|
Ā. rā. duṣṭapīnasādau pratimarśaṃ
niṣedhati-na tviṣṭa iti| abalaśrotre-śabdaśravaṇāsamarthe| utkṛṣṭadoṣe
utkliṣṭadoṣe ca , hi-yasmāt, hīnamānatayā yuktaḥ sa doṣanirharaṇā
samarthatvādeteṣu na yojya ityarthaḥ|
niśāharbhuktavāntāhaḥ svapnādhvaśramaretasām|
śirobhyañjanagaṇḍūṣaprasrāvāñjanavarcasām||28||
dantakāṣṭhasya hāsasya yojyo'nte'sau dvibindukaḥ|
--------------------------------------------------|29|
Sa. asau-pratimarśau, dvibinduko
niśādīnāṃ pañcadaśānāṃ kālānāmante prayojyaḥ|
Ā. rā. pratimarśasya pañcadaśa
kālānāha-niśāhariti| ahaḥsvapno-divāsvapnaḥ| śramo-vyāyāmaḥ| prasrāvo-mūtram|
dvibinduko-bindudvayamātraḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"bindurvā yena cotkleśo
nānutkliṣṭasya jāyate| niṣṭhyate yatra vā sneho na sākṣādupalakṣyate||" iti|
--------------------------------------------------| pañcasu srotasāṃ śuddhiḥ,
klamanāśastriṣu kramāt||29|| dṛgbalaṃ
pañcasu, tato dantadārḍhyaṃ marucchamaḥ|
--------------------------------------------------|30|
Sa. tatra
niśāharbhuktavāntāhaḥsvapnākhyeṣu pañcasu kāleṣu pratimarśe prayukte srotasāṃ
śuddhirbhavati| kramāt-krameṇaiva paṭhiteṣu| adhvaśramamaithunānāṃ
trayāṇāmante pratimarśe datte sati klamasya nāśaḥ syāt| upalakṣaṇaṃ cedam|
manaḥprasādaśirolāghave'pi bhavataḥ| evaṃ śirobhyañjanādiṣu pañcasvante
pratimarśe yojite sati dṛṣṭerbalaṃ syāt| tataḥ-anantaraṃ,
dantakāṣṭhahāsayorante yathāsaṅkhyena dvijadṛḍhatvaṃ pavanaśamaśca syāt|
Ā. rā. uktakālānāṃ
phalamāha-pañcasviti| pañcasuniśāntādiṣu, srotaḥśuddhiḥ|
triṣu-adhvaśramarotonteṣu, klamanāśaḥ| pañcasu-śirobhyañjanādiṣu, dṛgbalam|
dantadhāvanānte dantadārḍhyam| hāsyānte vātopaśamaḥ|
adhunā nasyasya dhūmādīnāṃ ca puruṣaviśeṣe niyamaṃ kurvannāha - - - -
--------------------------------------------------| na nasyamūnasaptābde
nātītāśītivatsare||30|| na conāṣṭādaśe
dhūmaḥ, kavalo nonapañcame| na śuddhirūnadaśame na cātikrāntasaptatau||31||
Sa. ūnasaptavarṣe nasyaṃ na yojyam|
tathā, atikrāntāśītivarṣe ca nasyaṃ prayojanam| apūrṇāṣṭādaśavarśe dhūmo na
prayojyaḥ| kavalo'pūrṇapañcavatsare na prayojyaḥ| ūnadaśamavarṣe
śuddhiḥ-vamanavirekādikā, na prayojyā| tathā, atītasaptativarṣe ca śuddhirna
yojyā|
Ā. rā. vayoviśeṣeṇa
nasyadhūmakavalaśodhanāni niṣedhati-na nasyamiti|
ājanmamaraṇaṃ śastaḥ pratimarśastu bastivat| marśavacca guṇān kuryātsa hi
nityopasevanāt||32|| na cātra yantraṇā nāpi
vyāpadbhyo marśavadbhayam|
--------------------------------------------------|33|
Sa. pratimarśaḥ punarbastiriva
śasto-hitaḥ| katham ? ājanmamaraṇaṃ,-janmamaraṇe avadhiṃ kṛtvā, pratimarśo
hita ityarthaḥ| sa ca-pratimarśo, nityopasevanāt-santatamabhyasyamāno, marśa
iva guṇān-sukhocchvāsādīn kuryāt| atra ca-pratimarśe, yantraṇā-"uṣṇodakopacārī
syāt" ityādikā, nāsti| na ca vyāpabhdyaḥ-"akṣistabdhatā śoṣaḥ" ityādibhyo,
bhayaṃ marśa iva-marśavat nāstīti| marśa iva marśavat, saptamyantādvatiḥ|
Ā. rā. pratimarśasya
sukhasevyatvamāha-ājanmeti|
--------------------------------------------------| tailameva ca nasyārthe
nityābhyāsena śasyate||33|| śirasaḥ
śleṣmadhāmatvātsnehāḥ svasthasya netare|
--------------------------------------------------|34|
Sa. tailameva nityābhyāsena
pratimarśanyāyena nasyārthe śreṣṭhaṃ bhavati| kuto hetoḥ ? mūrdhnaḥ
kaphasthānatvāt| na tvapare snehāḥ| teṣāṃ śleṣmalatvāditi bhāvaḥ|
Ā. rā. nityanasye
tailamevocitamityāha-tailameveti| saṅgrahe tu (sū. a. 29) -"āśukṛccirakāritvaṃ
guṇotkarṣāpakṛṣṭatā| marśe ca pratimarśe ca viśeṣo na bhavedyadi|| komarśaṃ
saparīhāraṃ sāpadaṃ ca bhajettataḥ| acchapānavicārākhyaukuṭīvātātapasthitī||
anvāsamātrābastī ca tadvadeva vinirdiśet|" iti|
--------------------------------------------------| āśukṛccirakāritvaṃ
guṇotkarṣāpakṛṣṭatā||34|| marśe ca
pratimarśe ca viśeṣo na bhavedyadi| ko marśaṃ saparīhāraṃ sāpadaṃ ca
bhajettataḥ||35|| acchapānavicārākhyau
kuṭīvātātapasthitī| anvāsamātrābastī ca tadvadeva vinirdiśet||36||
Sa. āśukāriguṇayukto marśaḥ, cirakārī
tu pratimarśaḥ| guṇotkarṣatvayukto marśo guṇāpakṛṣṭatānvitastu pratimarśa
ityanayorbhedaḥ| yadi ca marśe pratimarśe ca viśeṣaguṇo na syāt, tato marśaṃ
saparihāraṃ savyāpadaṃ ca ko bhajet ? na kaścidbhajedityarthaḥ|
marśapratimarśaviśeṣavadacchapānavicārākhyau snehau śīghrakāritvādinā viśeṣeṇa
nirdiśet| tathā, kuṭīpraveśasthityā yadrarasāyanamupayujyate, yacca
vātātapādyaparihārasthityā rasāyanaṃ kriyate, te ca dve api tathaiva saviśeṣe
nirdiśet| tathā, anvāsaḥ-anuvāsanaṃ, tathā mātrābastiśca, tāvapyevaṃ
śīghrakāricirakāritvādiguṇairvinirdiśet| 00000
idānīṃ nasyamaṇutailaṃ nirdidikṣurāha - - - -
jīvantījaladevadārujaladatvak''sevyagopīhimaṃ
dārvītvaṅmadhukaplavāguruvarīpuṇḍrāhvibilvotpalam| dhāvanyau surabhiṃ sthire
kṛmiharaṃ patraṃ truṭiṃ reṇukāṃ kiñjalkaṃ kamalādbalāṃ śataguṇe
divye'mbhasikvāthayet||37|| tailādrasaṃ
daśaguṇaṃ pariśeṣya tena tailaṃ paceta salilena daśaiva vārān| pāke kṣipecca
daśame samamājadugdhaṃ nasyaṃ mahāguṇamuśantyaṇutailametat||38||
Sa. jīvantyādīni dravyāṇi divye jale
kvāthayet| gopī-sārivā| plavaṃ-gopāladamanākhyam| puṇḍrāhvaṃ-prapauṇḍarīkam|
dhāvanyau-kaṇṭakārikāmahoṭikākhye| surabhiḥ-sallakī|
sthire-śālīparṇīpṛśniparṇyau| kṛmiharaṃ-viḍaṅgam| atra tailasamāni dravyāṇi
grāhyāṇīti vṛddhavaidyavyavahāraḥ| ākāśādeva paṭādibhirgṛhītaṃ jalaṃ
divyamucyate| tacca tailācchataguṇaṃ gṛhītvā tāvatkvāthayet, yāvaddaśaguṇo
rasastailātsyāt| tena ca kvāthena tailaṃ daśaiva vārān pacet| daśame ca pāke
tailasamamajākṣīraṃ kṣipet| tataḥ punaḥ pacet| ityetattailaṃ
mahāguṇaṃ-sarvottamaguṇaṃ, aṇutailasaṃjñaṃ kathayanti| aṇuṣu tailamaṇutailam|
aṇūnīndriyasrotāṃsi praviśatītyarthaḥ|
Ā. rā. nasyataileṣu
śreṣṭhatvādaṇutailamāha-jīvantīti| jīvantyādīni śataguṇe jale niṣkāthya,
jīvantyādyapekṣayaiva daśaguṇaṃ rasaṃ pariśeṣya, tailāddaśaguṇena
salilena-kvāthena, daśavāraṃ tailaṃ pacet| arthātprativāraṃ tailasamaḥ
kvāthaḥ| daśame tu pāke tailasamamājadugdhaṃ kvāthaṃ cāvaśiṣṭaṃ kṣipet|
sevyaṃuśīram| plavaṃ-kṣudramustam| dhāvanyau-bṛhatīdvayam| surabhiṃrāsnām|
sthire-śāliparṇīpṛśniparṇyau| kamalātkiñjalkaṃpadmakesaram| atra
jīvantyādīnāmeva kalkaḥ, "yataḥ kvāthastataḥ kalkaḥ kevalakvāthabhāṣite|" iti
vacanāt| kalkaṃ binaiva pāka ityapare| saṅgrahe tu (sū.a.29)-"aṇutailavidhānaṃ
tu
mañjiṣṭāmadhukaprapauṇḍarīkajīvakarśabhakākolīdvayapayasyāsārivānantānīlotpalāñjanarāsnāviḍaṅgataṇḍulamadhuparṇīśrāvaṇīmedākākanāsāsaralasālabhadradārucandanaiḥ
supiṣṭairaṣṭaguṇaṃ paḍguṇena payasā tailaṃ vipacet| ghṛtaṃ vā pittolbaṇeṣu
doṣeṣu| athavā
candanāgurupatradārvlītvaṅmadhukabalailādvayapadmotpalapadmakeśarapauṇḍarīkaviḍaṅgośīrahnīberavanyatvaṅmustāsārivābṛhatīdvayāṃśumatīdvayajīvantīdevadārusurabhiśatāvarīḥ
śataguṇe divye'mbhasi daśabhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayet| tatastasya kvāthasya
daśamāṃśena samāṃśaṃ tailaṃ sādhayet| daśame cātra pāke tailatulyamājamapi
payo dadyāt| etadapyaṇutailaṃ pūrvasmādviśeṣeṇendriyadārḍhyakaraṃ keśyaṃ
balyaṃ kaṇṭhyaṃ prīṇanaṃ bṛṃhaṇaṃ dopatrayaghnaṃ ca|" iti|
tantrāntarāt-"nasyaṃ vidadhyādguḍanāgaraṃ vā sasaindhavāṃ māgadhikāmatho vā|
ghrāṇāsyamanyāhanubāhupṛṣṭaśirokṣikaṇṭhaśravaṇāmayeṣu||" iti|
ghanonnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| dṛḍhendriyāstapalitā
bhaveyurnasyaśīlinaḥ||39|| iti śrī
vaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne nasyavidhārnāma viṃśo'dhyāyaḥ||20||
Sa. nasyaśīlino
nibiḍoccatararamaṇīyatvagādayaḥ syuḥ| tvak ca skandhaśca grīvā cāsyaṃ ca
vakṣaśca eteṣāṃ samāhāraḥ tvak''skandhagrīvāsyavakṣaḥ| ghanonnataprasannaṃ
tvak''skandhagrīvāsyavakṣo yeṣāṃ te
ghanonnataprasannatvak''skandhagrīvāsyavakṣasaḥ| tathā, puṣṭendriyāḥ
palitavarjitāśca bhaveyuḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne nasyavidhirnāma viṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ||
20||
Ā. rā. nasyaśīlanasya
phalamāha-ghanonnateti| ghanatvacaḥ, unnataskandhagrīvāvakṣasaḥ, prasannāsyāḥ,
iti yathāyogaṃ sambandhaḥ| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
nasyakarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 20|| ā raṃ-dhūmapānavidhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte| atheti| tatra dhūmasya sāmānyato
viṣayamāha-jatrūrdhveti| ā raṃ-dhūmabhedānāha-snigdha iti| saṅgrahe tu (sū. a.
30)-"tatra śamanaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyāḥ, bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti,
śodhano virecanastīkṣṇa iti ca|" iti| "tathā kāsaghno vāmano
vraṇadhūpanaścha|" inyanyadbhedatrayam| snigdhādīnāṃ viṣayamāha-vāta iti|
krameṇeti śeṣaḥ| ā raṃ-pittārtādīnāṃ dhūmaṃ niṣedhati-na pittaraktārteti| ā
raṃ-dhūmasyākālapāne'tipāne ca doṣamāha-raktapittāndhyeti|