Sa.
ūrdhvāṅgacikitsāprasaṅgāddhūmapānavidhiṃ jigadiṣurāha-
athāto dhūmapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| jatrūrdhvakaphavātotthavikārāṇāmajanmane| ucchedāya
ca jātānāṃ pibeddhūmaṃ sadā''tmavān||1||
Sa. ātmavān-sumatirhitāhāravihāro,
jatruṇa ūrdhvaṃ śleṣmavātodbhavānāṃ vikārāṇaṃ-rogāṇāṃ, ajanmane-anutpattyai,
tathotpannānāmucchedāya-vināśāya, sadā dhūmaṃ pibet|
Ā. rā. dhūmapānavidhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte| atheti|
snigdho madhyaḥ sa tīkṣṇaśca, vāte vātakaphe kaphe|
yojyaḥ---------------------------------------------|2|
Sa. sa ca dhūmaḥ
snigdhamadhyatīkṣṇabhedena tridhā| yathākramaṃ vāte snigdho, vātakaphe
madhyaḥ, kaphe tīkṣṇo, yojyaḥ|
Ā. rā. dhūmabhedānāha-snigdha iti|
saṅgrahe tu (sū. a. 30)-"tatra śamanaḥ prāyogiko madhyama iti paryāyāḥ,
bṛṃhaṇaḥ snehano mṛduriti, śodhano virecanastīkṣṇa iti ca|" iti| "tathā
kāsaghno vāmano vraṇadhūpanaścha|" inyanyadbhedatrayam|
snigdhādīnāṃ viṣayamāha-vāta iti| krameṇeti śeṣaḥ|
--------------------------------------------------------------|
-------------------na raktapittārtiviriktodaramehiṣu||2||
timirordhvānilādhmānarohiṇīdattabastiṣu|
matsyamadyadadhikṣīrakṣaudrasnehaviṣāśiṣu||3||
śirasyabhihate pāṇḍuroge jāgarite niśi|
----------------------------------------------------------|4|
Sa. raktapittārtyādiṣu dhūmo
nāvachāraṇīyaḥ| nanu, vāte vātakaphe kaphe ca dhūmasyānujñātatvāt pittārtau
prāptireva nāsti| tatkiṃ pratiṣedhena? brūmaḥ| vātaprakṛtervātapittārtau
satyāṃ kaścidbhiṣakpāśo bhrāntyā prakṛtyanurūpopakramacikīrṣayā dhūmaṃ
yojayet, tanniṣedhārthamidamuktam| athavā vātaśleṣmaprakṛteḥ pittārtau
pittaprakṛtervā vātaśleṣmārtau dhūmo na yojya iti pratipādanaarthamidaṃ
gaditam| aśiśabdo matsyādiṣu viṣānteṣu pratyekaṃ yojyaḥ| atra ca
yathāsambhavaṃ pānaṃ madyādeḥ, bhojanaṃ cha matsyādeḥ aśanaśabdenocyate|
caturvidhe'pyāhāre aśanaśabdenāstyeva vyavahāraḥ| yathā (hṛ.sū.a.
8|1)-"mātrāśī sarvakālaṃ syāt" iti kecicca yavāgūpāyinyapi dhūmapānaṃ
necchanti|
Ā. rā. pittārtādīnāṃ dhūmaṃ
niṣedhati-na pittaraktārteti|
----------------------------------------------------------|
raktapittāndhyabādhiryatṛṇmūrcchāmadamohakṛt||4||
dhūmo'kāle'tipīto vā------------------------------|
----------------------------------------------------------|5|
Sa. mūrcchā-saṃjñānāśaḥ|
mohāḥ-cittanāśaḥ,'muhū vaicitye' iti pāṭhāt|
āndhyabādhiryagrahaṇamuttamāṅgarogopalakṣṇārtham| tena saṅgrahoktamarditamapi
gṛhyate| dhūmo'kāle-pūrvokte raktapittārtyādau, pīto raktapittādīn kuryāt|
apratiṣiddhe'pi kāle- kṣutādau, atiśayena pīto vā raktādikṛt|
Ā. rā. dhūmasyākālapāne'tipāne ca
doṣamāha-raktapittāndhyeti|
------------------------------------tatra śīto vidhirhitaḥ| ---------------|5|
Sa. tatra-raktapittādyārtau,
vidhiḥ-upakramo yathāsvaṃ sarpiḥ pānanasyālepapariṣekādiḥ, śīto hitaḥ|
Ā. rā. uktadoṣasya pratīkāramāha-tatra
śīta iti| saṅgrahe tu (sū.a. 30)-"eṣāṃ hi
bhramajvaraśirobhitāpendriyopaghātatāluśoṣapākadhūmāyanacchardimurcchāraktapittārditāni
mṛtyuṃ vā dhūmo janayet, atimātraścānyeṣāmapi| tatra vātakaphānyatarasaṃsṛṣṭaṃ
pittamupalakṣya yathāsvaṃ sarpiṣkaṣāyapānanasyāsyalepāñjanapariṣekān
snigdharūkṣaśītān prayuñjīta| etena sarvadhūmopaghātapratīkārā vyākhyātāḥ|
viśeṣastu sarvasrotobhigate dhūme tīvratarā vedanā
bhavantyūṣādhmānanetrarogaśvāsakāsapīnasāṅgasvarasādāmlakāḥ| tatra
ghṛtakṣīrekṣurasadrākṣāśarkaropayogastadvidhaireva vamanam| kaṭutiktairapi ca
nasyagaṇḍūṣāḥ|" iti|
idānīṃ trayāṇāṃ dhūmānāṃ kālaṃ pṛthak darśayannāha ----
--------------------------------------------------|
kṣutajṛmbhitaviṇmūtrastrīsevāśastrakarmaṇām||5||
hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmamante pibenmṛdum| kāleṣveṣu niśāhāranāvanānte ca
madhyamam||6||
nidrānasyāñjanasnānaccharditānte virecanam|
--------------------------------------------------|7|
Sa. kṣutādīnāmaṣṭānāmante
mṛduṃ-snehanākhyaṃ, dhūmaṃ pibet| eṣu-kṣutādiṣu kāleṣu, niśāhāranāvanānteṣu ca
madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| madhya eva madhyamaḥ, "madhyānmaḥ" iti mapratyayaḥ|
virechanākhyaṃ dhūmaṃ nidrādīnāmante pibet|
nāvananasyaśabdayorekārthayorihopādānānnasyakrameṇa dhūmaṃ pibediti
granthakṛtā pratipāditam| tena snigdhanasyānte snigdhaṃ-mṛdvaparaparyāyaṃ,
dhūmaṃ pibet| ācāryopadeśācca kṣutādyanteṣu ca snigdhaṃ dhūmaṃ pibet|
madhyanasyānte madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| kāleṣviti vacanācca kṣutāntādiṣu ca
madhyamaṃ dhūmaṃ pibet| evaṃ tīkṣṇanasyānte virecanaṃ dhūmaṃ pibet| iti triṣu
sambandhaḥ| tīkṣṇaśabdo'tra virecanaparyāyaḥ|
Ā. rā. snigdhadhūmasyāṣṭau
kālānāha-kṣutajṛmbhiteti| madhyadhūmasyaikādaśa kālānāha-kāleṣviti|
tīkṣṇadhūmasya pañca kālānāha-nidreti|
sāmpratamatra netrasvarūpamaaha----
--------------------------------------------------| bastinetrasamadravyaṃ
trikośaṃ kārayedṛju||7||
mūlāgre'ṅguṣṭhakolāsthipraveśaṃ dhūmanetrakam|
--------------------------------------------------|8|
Sa. bastau netraṃ bastinetram,
bastinetreṇa samaṃ-tulyaṃ, dravyaṃ-dhātudārvasthiveṇujaṃ, yasya-dhūmanetrasya,
tadbastinetrasamadravyaṃ dhūmanetraṃ śilpinā kārayedbhiṣak| kimbhūtaṃ netram ?
trayaḥ kośāḥ parvāṇi, yasya tat trikośam| tathā, ṛju-avakam| tathā, mūlaṃ
cāgraṃ ca tasmin yathāsaṅkhyamaṅguṣṭhabadarāsthipraveśam|
mūle'ṅguṣṭhapraveśamagre kolāsthipraveśamityarthaḥ| aṅguṣṭhaśca kolāsthi ceti
samāhāradvandvaḥ| tatpraviśatyasminniti "padarujaviśanti" iti ghañ|
Ā. rā. dhūmanetramāha-bastinetreti|
bastinetrasamadravyaṃ-hemādighaṭitam| trikośaṃ-yathāpūrvyā'nupravibhajya
trikāṇḍam|
idānīṃ tīkṣṇādikasya trividhasya dhūmasya dairghyeṇa netra pramāṇamāha----
--------------------------------------------------| tīkṣṇasnehanamadhyeṣu
trīṇi catvāti pañca ca||8|| aṅgulānāṃ
kramātpātuḥ pramāṇenāṣṭakāni tat|
--------------------------------------------------|9|
Sa. yathāsaṅkhyaṃ dairghyeṇa tīkṣṇasya
trīṇyaṣṭakāni-caturviṃśatiraṅgulāni, syuḥ| snehane ca dhūme
catvāryaṣṭakāni-dvātriṃśadaṅgulāni, syuḥ| madhyame ca dhūme
pañcāṣṭakāni-catvāriṃśadaṅgulāni, syuḥ| parvānekatvaṃ sūkṣmatvaṃ dairghyaṃ ca
netrasyeha kṛtam| evaṃ hi nayanakarṇādīnāṃ na bādhako dhūmaḥ syāditi| tathā ca
muniḥ (ca.sū.a.5|48)-"dūrādvinirgataḥ parvacchinno nāḍītanūkṛtaḥ| nendriyaṃ
bādhate dhūmaḥ" iti|
Ā. rā. tīkṣṇādibhedena dhūmanetrasya
pramāṇamāha-tīkṣṇasnehanamadhyeṣviti| dhūmapāṅgulāni
caturviṃśatistīkṣṇanetram, dvātriṃśatsnigdhanetram, catvāriṃśanmadhyanetram|
saṅgrahe tu (sū.a. 30)-"evaṃ hi dhūmo dūrātpravṛtto netrasya
parvacchedādūrdhvaṃ tanutayā ca śanaiḥ śliṣyannabādhako bhavati|" iti| tathā
(saṃ. sū. a. 30)-"kāsaghne vāmane ca daśāṅgulam| vraṇadhūpanārthamaṣṭāṅgulam|
kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti| kāsaghnādiṣu tu netrābhāve
nalavaṃśairaṇḍādīnāmanyatamāṃ nāḍīṃ yojayet|" iti|
kīdṛśaḥ san dhūmaṃ pīvet? ityāha ----
--------------------------------------------------| ṛjūpaviṣṭastaccetā
vivṛtāsyastriparyayam||9|| pidhāya
cchidramekaikaṃ dhūmaṃ nāsikayā pibet|
--------------------------------------------------|10|
Sa. ṛju-spaṣṭaṃ, upaviṣṭaḥ-āsīnaḥ|
tathā, taccetāḥ-dhūmapānagatacittaḥ| tathā, prasāritamukhaḥ| tathā,
netragatadṛṣṭirityapi draṣṭavyam| kathaṃ pibet ? triparyayam|
ākṣepavisargā-āpānaḥ, tribhirāpānaiḥ-paryayaḥ| tathā, chidramekaikaṃ pidhāya,
prakṛtatvānnāsikāyā eva| tadevaṃvidhaḥ san nāsikayā pibet| ekaikamiti "ekaṃ
bahuvrīhivat" iti dvitvasublopau| tenāyamarthaḥ,- ekaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāyāpareṇa
nāsāpuṭenākṛṣya dhūmaṃ pibet| aparaṃ nāsāpuṭaṃ pidhāya tadapareṇākṛṣya
tathaiva pibedityarthaḥ|
Ā. rā. dhūmapānavidhimāha-ṛjūpaviṣṭa
iti| triparyaṃ-triparivartam| vāmaṃ pidhāya dakṣiṇena pibet dakṣiṇaṃ pidhāya
vāmena pibedityekaḥ parivartaḥ| saṅgrahe tu (sū.a.30)-"prākṛtocchvāsaniḥśvāso
netrāgraniviṣṭadṛṣṭiḥ|" iti|
---------------------------------------------------| prāk pibennāsayotkliṣṭe
doṣe ghrāṇaśirogate||10|| utkleśanārthaṃ
vaktreṇa, viparītaṃ tu kaṇṭhage|
---------------------------------------------------|11|
Sa. nāsāgate śirogate vā doṣa
utkliṣṭe-svasthānāccālite sati, prāk-pūrvaṃ, nāsikayā pibet| anutkliṣṭe doṣa
utkleśanārthaṃ vaktreṇa prāk pibet, paścānnasikayā| kaṇṭhage tu doṣa
utkleśanārthaṃ prāṅnāsikayā pibet paścādvaktreṇeti viparītatvam|
Ā. rā. doṣasthānāvasthābhedena
dhūmapāne viśeṣamāha-prāk pibediti| ghrāṇaśirogate doṣe svayamutkliṣṭe
śodhanārthaṃ yo dhūmastaṃ pūrvaṃ nāsikayā pibet, paścādvakreṇa|
tasminnevānutkliṣṭe utkleṣanārthaṃ yo dhūmastaṃ pūrvaṃ vaktreṇa pibet,
paścānnāsikayā| anutkliṣṭe prāṅnāsikayā, paścādvakreṇa|
-------------------------------------------------|
mukhenaivodvameddhūmaṃ--------------------------|11|
Sa. nāsayā''syena vā pītaṃ dhūmaṃ
vaktreṇaivotsṛjet|
Ā. rā. dhūmodvamane
niyamamāha-mukhenaiveti|
nanu ghrāṇenaiva kasmānna mucyate? ityāha ----
-------------------------------------------------|
---------------------------nāsayā dṛgvighātakṛt||11||
Sa. ghrāṇenotsṛjyamāno dhūmo
dṛṣṭivighātaṃ timirādinā karoti| tasmānmukhenaivotsṛjet|
Ā. rā. nāsodvamane doṣamāha-nāsayeti|
ākṣepamokṣaiḥ pātavyo dhūmastu tristribhistribhiḥ|
-------------------------------------------------|12|
Sa. ākṣepamokṣaiḥ-ādānavisargaiḥ,
tribhistribhistrīn vārān dhūmaḥ pātavyaḥ| tririti "dvitricaturbhyaḥ suc" iti
suc| ā raṃ-dhūmapānāvadhimāha-okṣepamokṣairiti| tribhistribhiriti triṣu pāneṣu
pratyekaṃ traya ākṣepamokṣāḥ|
-------------------------------------------------| ahnaḥ pibetsakṛt snigdhaṃ,
dvirmadhyaṃ, śodhanaṃ param||12||
triścaturvā---------------------------------------------|
-------------------------------------------------|13|
Sa. ahnaḥ sakṛt-ekavāraṃ, snigdhaṃ
dhūmaṃ pibet| madhyamaṃ dhūmaṃ dvau vārau pibet| ahna ityatrāpyanuvartate|
tīkṣṇaṃ dhūmaṃ trīn vārāṃścaturo vā divasasya pibet| ahna iti
"kṛtvo'rthaprayoge kāle'dhikaraṇe" iti ṣaṣṭhī|
Ā. rā. snigdhādibhedenāvṛttimāha-ahna
iti| ahnaḥ sakṛt-ahorātramadhye ekavāraṃ, snigdhaṃ pibet| dvivāraṃ madhyam|
trivāraṃ caturvāraṃ vā tīkṣṇam|
---------------mṛdau tatra dravyāṇyaguruguggulu|
mustasthauṇeyaśaileyanaladośīravālakam||13||
varāṅgakauntīmadhukabilvamajjailavālukam| śrīveṣṭakaṃ sarjaraso dhyāmakaṃ
madanaṃ plavam||14|| śallakī kuṅkumaṃ māṣā
yavāḥ kundurukastilāḥ| snehaḥ phalānāṃ sārāṇāṃ medo majjā vasā ghṛtam||15||
Sa. tatra-teṣu triṣu dhūmeṣu madhyāt,
mṛdau-prāyogikākhye dhūme, dravyāṇyaguruprabhṛtīni| plavo-gopālamadanakaḥ|
sneha iti| phalānāṃ-ākṣoḍanārikelādīnāṃ snehaḥ, tathā sārāṇāṃ-khadirāsanādīnāṃ
ca snehaḥ| madhumadanayorekayonitvāduktasyopayogo madanasyātra viruddha iti
kecit| taccāyuktam| dravyāntaratvānmadanasya| piṇyākadivattilādeḥ| ghṛtaṃ
cātra gavyameva grāhyam, mukhyatvāt| uktaṃ hi (hṛ.sū.a.5|42)-"gavye kṣīraghṛte
śreṣṭhe" iti|
Ā. rā. snigdhadhūmasya
dravyāṇyāha-mṛdāviti| naladaṃmāṃsī| varāṅgaṃ-tvacam| dhyāmakaṃ-kaṭtṛṇam|
madanaṃ-madhūcchiṣṭam| kundurukaḥ-śallakīniryāsaḥ| phalānāṃ
snehaḥ-eraṇḍatailādiḥ| sārāṇāṃ snehaḥ-devadārutailādiḥ|
śamane śallakī lākṣā pṛthvīkā kamalotpalam|
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣarodhratvacaḥ sitā||16||
yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṃ raktayaṣṭikā|
gandhāścākuṣṭhatagarāḥ------------------------|17|
Sa. śamane dhūme śallakyādīni
gandhadravyāṇi kuṣṭhatagaravarjyāni|
Ā. rā. madhyamadhūmasya
dravyāṇyāha-śamana iti| sitā-śarkarā| suvarṇatvak-āragvadhaḥ|
raktayaṣṭikā-mañjiṣṭhā|
-------------------------------------------------|
--------------------------tīkṣṇe jyotiṣmatī niśā||17||
daśamūlamanohvālaṃ lākṣā śvetā phalatrayam| gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇo
mūrddhavirecanaḥ||18||
Sa. tīkṣṇe-virecanākhye dhūme,
jyotiṣmatyādīni, gandhadravyāṇi, tīkṣṇāni-kuṣṭhatagarādīni,
gaṇaśca-śodhanādigaṇasaṅgrahokto "vellāpāmārga" (hṛ.sū.a.15|4) ityādiko,
mūrdhavirecanaḥ|
Ā. rā. tīkṣṇadhūmasya
dravyāṇyāha-tīkṣṇa iti| alaṃ harītālam| śvetā-kiṇihī| tīkṣṇāni
gandhadravyāṇī-kaṅkolādīni| mūrddhavirecano gaṇaḥ-"vellāpāmārga" ityādiḥ|
samprati dhūmavartividhānamāha---- jale sthitāmahorātramiṣīkāṃ dvādaśāṅgulām|
piṣṭairdhūmauṣadhairevaṃ pañcakṛtvaḥ pralepayet||19||
vartiraṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā yathā bhavet| chhāyāśuṣkāṃ vigarbhāṃ tāṃ
snehābhyaktāṃ yathāyatham||20||
dhūmanetrārpitāṃ pātumagnipluṣṭāṃ prayojayet|
-------------------------------------------------|21|
Sa. rātriṃdivaṃ salile uṣitāṃ
dairghyeṇa dvādaśāṅgulāmiṣīkāṃ-darbhatūlīṃ, pañcakṛtvaḥ-paścavārān,
dhūmoktairauṣadhaiḥ piṣṭaiḥ prakarṣeṇa lepayet| yathā'ṅguṣṭhakasthūlā
yavamadhyā vartiḥ syāt| etadākṛtividhānaṃ ca trividhe'pi netrake varteḥ
sukhapraveśārtham| tāmiṣīkāṃ (tāṃ varti) chāyāyāṃ viśuṣkāṃ vigatagarbhāṃ
(vigarbhāṃ)-apanīteṣīkāṃ, tathā snehena-ghṛtādinā yathāsvamabhyaktāṃ, tathā,
dhūmanetrasya yadaṅguṣṭhapramāṇaṃ chidraṃ tatrārpitāṃ, tathā'gnipluṣṭāṃ
aṅgārapradīptāṃ, pātuṃ-pānārthaṃ, prayojayet|
Ā. rā. dhūmapānārthaṃ
dhūmavarttimāha-jale sthitāmiti| haṣīkāṃ-kāśaśalākām|
dhūmauṣadhaiḥ-yathoktairagurvādibhiḥ, pañcabhirlepairaṅguṣṭhasthūlā yavamadhyā
yathā bhavettathā viśoṣya viśoṣya pralepayet| dhūmavartyā
dhūmapānaprakāramāha-chāyāśuṣkāmiti| vigarbhāṃ-apanīteṣīkām|
yathāyathaṃ-mṛdumadhyatīkṣṇaiḥ snehairabhyaktām| saṅgrahe tu
(sū.a.30)-"iṣīkāmadhyaṃ navāṅgulaṃ lepayet| pratilepaṃ cākṣamātraṃ
lepadravyam|" ityuktam|
adhunā'paramapi dhūmaprakāramāha ---- śarāvasampuṭacchidre nāḍīṃ nyasya
daśāṅgulām|21| aṣṭāṅgulāṃ vā vaktreṇā kāsavān dhūmamāpibet| 21 1/2||23||
Sa. śarāvayoḥ sampuṭo-yugmaṃ, tasya
chidre nāḍīṃ daśāṅgulāmaṣṭāṅgulapramāṇāṃ vā nikṣipya kāsī dhūmamāpibet|
tadayamatrārthaḥ,-apagatadhūmakhadirabadarādidārusthirāṅgāraprakarapūrṇaśarāve
kāsaharacūrṇaṃ sasnehaṃ gulikāṃ vā nyasya madhyavṛttacchhidraśarāveṇa pidhāya
nāḍīmaṣṭāṅgulāṃ daśāṅgulāṃ va niveśya kāsavān-kāsī, vaktreṇa-mukhena, dhūmaṃ
saṃpibediti|
Ā. rā. kāsināṃ dhūmapāne
viśeṣamāha-śarāvasampuṭeti| śarāvasampuṭaḥ-saṅgrahoktaḥ (sū.a. 30)-"kāsaghnaṃ
tu cūrṇaṃ gulikāṃ vā nirdhūmadīptasthirāṅgārapūrṇe susaṃsthite śarāve
prakṣipyāntena budhnavṛttacchidreṇa śarāveṇa pidhāya" iti|
kāsaḥ śvāsaḥ pīnaso visvaratvaṃ pūtirgandhaḥ pāṇḍutā keśadoṣaḥ|
karṇāsyākṣistrāvakaṇḍvartijāḍyaṃ tandrā hidhmā dhūmapaṃ na spṛśanti| 22 1/2|
iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne dhūmapānavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|21|
Sa. kāsādayo dhūmapaṃ na spṛśanti|
dhūmapāturete na sambhavantīti bhāvaḥ| tatra pūtirgandhaḥ-āsyanāsayoḥ|
pāṇḍutāmukhasya| keśadoṣāḥ-sitapiñjaratvādayaḥ| karṇau cāsyaṃ cākṣiṇī ca
karṇāsyākṣi, srāvaśca kaṇḍūścārtiśca jāḍyaṃ ca srāvakaṇḍvartijāḍyam, karṇādiṣu
pratyekaṃ srāvādicatuṣṭayaṃ yojyamiti| śālinīvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne dhūmapānavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 21||
Ā. rā. dhūmaśīlanasya phalamāha-kāsa
iti| saṅgrahe tu (sū.a.- 30)-"dhūmo hi
śirokṣikarṇaśūlābhiṣyandagauravārddhāvabhedakapīnasakāsaśvāsāsyavairasya-
prasekavaisvaryapūtighrāṇamukhahidhmāgalarogadantaśūladaurbalyārucihanumanyāgraha-
kṛmipakṣavadhakṣavathunāśabāhulyātinidrākrathanādijatrūrdhvagatavātakapha-
vyādhiṣu praśamanāya prayujyate| tathā śiraḥkapālendriyamanobṛṃhaṇaprasādanāya
ca| śītadravyanirvṛtto'pi tvagnisaṃyogāduṣṇatayā pittaraktaviruddhaḥ|" iti|
iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dhūmapānaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||
21||