Sa. idānīṃ dhūmapānādanantaraṃ
gaṇḍūṣavidhireva yuktaḥ| tadarthamāha ----
athāto gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. gaṇḍūṣādayo vidhīyante'sminniti
gaṇḍūṣādividhiḥ| ādiśabdena kavalādiparigrahaḥ|
Ā. rā. gaṇḍūṣādividhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
gaṇḍūṣādīni-gaṇḍūṣakavalapratisāraṇamukhālepamūrddhatailakarṇapūraṇāni|
catuṣprakaro gaṇḍūṣaḥ snigdhaḥ śamanaśodhanau|
ropaṇaśca----------------------------------------|1|
Sa. snigdhādibhedena catvāraḥ
prakārāḥ-bhedāḥ, yasya sa catuṣprakāro gaṇḍūṣo bhavati|
Ā. rā. gaṇḍūṣabhedānāha-catuṣprakāra
iti|
-----------------------------------------------------|
---------------------------trayastatra triṣu yojyāścalādiṣu||1||
antyo vraṇaghnaḥ-----------------------------------------|
-----------------------------------------------------|2|
Sa. tatra-teṣu gaṇḍūṣeṣu madhye,
yathāsaṅkhyaṃ pavanapittaśleṣmasu trayaḥ snigdhādayo gaṇḍūṣā yojyāḥ| tatra
vāte snigdho gaṇḍūṣaḥ, pitte śamanaḥ, kaphe śodhana ityarthaḥ|
antyo-ropaṇākhyo vraṇaghno-vraṇasādhana upayujyate|
Ā. rā. gaṇḍūṣāṇāṃ bhedena
viṣayamāha-trayastatreti| antyo-ropaṇaḥ| vraṇaghno-mukharogaghnaḥ|
idānīmeṣāṃ lakṣaṇāni vaktumāha ---- ------------------------snigdho'tra
svādvamlapaṭusādhitaiḥ|
snehaiḥ-----------------------------------------------------|2|
Sa. atra-eṣu gaṇḍūṣeṣu madhye, snigdho
madhurādisādhitaiḥ snehairbhavati|
Ā. rā. snigdhasya
dravyāṇyāha-snigdho'treti|
-----------------------------------------------------|
-------------------saṃśamanastiktakaṣāyamadhurauṣadhaiḥ||2||
Sa.
śamanastiktādibhirauṣadhaiḥ-paṭolāriṣṭajambvāmrāmadhukakvāthaśarkarodakakṣaudrādibhiḥ
syāt|
Ā. rā. śamanasya dravyāṇyāha-saṃśamana
iti|
śodhanastiktakaṭvamlapaṭūṣṇaiḥ-----------------------|
-----------------------------------------------------|3|
Sa. śodhano
gaṇḍūṣastiktakaṭvamlādibhirauṣadhairbhavati|
Ā. rā. śodhanasya dravyāṇyāha-śodhana
iti|
-----------------------------------------ropaṇaḥ punaḥ|
kaṣāyatiktakaiḥ---------------------------------------|3|
Sa. ropaṇastu gaṇḍūṣaḥ kaṣāyatiktakaiḥ
syāt|
Ā. rā. ropaṇasya dravyāṇyāha-ropaṇaḥ
punariti|
nanu, dravyāṇāṃ śuṣkatvādgaṇḍūṣānupapattiriti cettatrāha ----
-----------------------------------------------------|
-------------------------tatra snehaḥ kṣīraṃ madhūdakam||3||
śuktaṃ madhyaṃ raso mūtraṃ dhānyāmlaṃ ca yathāyatham| kalkairyuktaṃ vipakvaṃ
vā yathāsparśaṃ prayojayet||4||
Sa. tatra-teṣu pūrvokteṣu gaṇḍūṣeṣu
madhye, snehādikaṃ kalkairyathāsvaṃ yuktaṃ vipakvaṃ vā,
yathāsparśaṃ-śītamuṣṇaṃ vā, prayojayet|
Ā. rā. gaṇḍūṣārthaṃ
dravyāṇyāha-tatreti| snehādīni nava yogyatānusāreṇa yathāsvaṃ kalkaiḥ saṃyojya
vipācya vā śītānyuṣṇāni vā prayojayet| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 31)-"tatra
svādvamlalavaṇoṣṇairauṣadhaiḥ siddho yukto vā nātyuṣṇaḥ sneho
māṃsarasastilakalkodakaṃ kṣīraṃ vā snehikaḥ| tiktakaṣāyamadhuraśītaiḥ
paṭolāriṣṭajambvāmramālatīpallavotpalamadhukakvāthasitodaka
kṣaudrakṣīrekṣurasaghṛtādibhiḥ śamanaḥ| kaṭhvamlalavaṇoṣṇaiḥ
śirovirecanādidravyaiḥ śuktamadyadhānyāmlamūtrānyatamakalkitāloḍitaiḥ
śodhanaḥ|" iti|
dantaharṣe dantacāle mukharoge ca vātike| sukhoṣṇamathavā śītaṃ tilakalkodakaṃ
hitam||5||
gaṇḍūṣadhāraṇe---------------------------------|
-------------------------------------------------|6|
Sa. dantaharṣādau kavoṣṇamathavā śītaṃ
doṣavaśāt tilakalkodakaṃ hitam|
Ā. rā. dantaharṣādau
gaṇḍūṣamāha-dantaharṣa iti|
----------------------nityaṃ tailaṃ māṃsaraso'thavā|
-----------------------------------------------------|6|
Sa. gaṇḍūṣadhāraṇe nityaṃ tailaṃ
māṃsaraso vā hitaḥ|
Ā. rā. svasthe gaṇḍūṣamāha-nityamiti|
-----------------------------------------------------| ūṣādāhānvite pāke kṣate
cāgantusambhave||6|| viṣe kṣārāgnidagdhe ca
sarpirdhāryaṃ payo'thavā|
-----------------------------------------------------|7|
Sa. ūṣādiyukte pāke kṣate cāgantuje,
tathā viṣe kṣārāgnibhyāṃ dagdhe ca, sarpirgaṇḍūṣe hitaṃ kṣīraṃ vā|
Ā. rā. ūṣādāhamukhapākādau
gaṇḍūṣamāha-ūṣādāhānvita iti| ūṣā-kṣāreṇeva| dāhaḥ-agnineva| pākādayo mukha
eva|
-----------------------------------------------------| vaiśadyaṃ janayatyāśu
sandadhāti mukhe vraṇān||7||
dāhatṛṣṇāpraśamanaṃ madhugaṇḍūṣadhāraṇam|
-----------------------------------------------------|8|
Sa. mākṣikagaṇḍūṣadhāraṇaṃ mukhe
vaiśadyaṃ-apaicchhityaṃ, janayati, mukhavraṇāṃśca sandadhāti| tathā, dāhaṃ
tṛṣṇāṃ ca praśamayati|
Ā. rā. mukhapaicchityādau
gaṇḍūṣamāha-vaiśadyamiti|
-----------------------------------------------------|
dhānyāmlamāsyavairasyamaladaurgandhyanāśanam||8||
Sa. dhānyāmlaṃ gaṇḍūṣa upayuktaṃ
vadanavairasyaṃ tathā malaṃ daurgandhyaṃ cāpanayati|
Ā. rā. mukhavairasyādau
gaṇḍūṣamāha-dhānyāmlamiti|
tadevālavaṇaṃ śītaṃ mukhaśoṣaharaṃ param|
-----------------------------------------------------|9|
Sa. tadeva-kāñjikaṃ, alavaṇaṃ śītaṃ
paraṃ-atiśayena, āsyaśoṣaharam|
Ā. rā. mukhaśoṣe gaṇḍūṣamāha-tadeveti|
tat-dhānyāmlam| arthāt pūrvaṃ ca lavaṇoṣṇam|
-----------------------------------------------------| āśu kṣārāmbugaṇḍūṣo
bhinatti śleṣmaṇaścayam||9||
Sa. kṣāreṇa-svarjikādinā, yuktaṃ jalaṃ
kaphasya cayamāśu bhinatti|
Ā. rā. śleṣmasañcaye
gaṇḍūṣamāha-āśviti| kṣārāmbu-kṣāragālanodakam|
sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairjāyate vaktralāghavam|
-----------------------------------------------------|10|
Sa. koṣṇapānīyagaṇḍūṣairvadanalāghavaṃ
sampadyate|
Ā. rā. mukhagaurave
gaṇḍūṣamāha-sukhoṣṇodakagaṇḍūṣairiti|
---------------------------------------------------| nivāte sātape
swinnamṛditaskandhakandharaḥ||10||
gaṇḍūṣamapiban kiñcidunnatāsyo vidhārayet|
---------------------------------------------------|11|
Sa. vātarahite ravikarāloke sthāne|
skandhau ca kandharā ca skandhakandharam| pūrvaṃ khinnaṃ paścānmṛditaṃ
skandhakandharaṃ yasya sa evam| tathā gaṇḍūṣamapiban, tathā kiñcidunnataṃ
mukhaṃ yasya sa evaṃvidhaḥ san, gaṇḍūṣaṃ dhārayet|
Ā. rā. gaṇḍūṣavidhimāha-nivāta iti|
saṅgrahe tu (sū.a.31)-"sukhopaviṣṭastanmanāḥ svinnamṛditagalakapolalalāṭadeśo
varamadhyāvarāṃ kramādvaktrārdhabhāgatribhāgacaturbhāgapūraṇīṃ dravamātrāṃ
kalkaṃ vā kolapramāṇam| kavale tu paryāyeṇa kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcārayet|
ayameva kavalagaṇḍūṣayorviśeṣaḥ| punaścāsya svedamardanānyācaret|
evamutkliṣṭakapho vaktraṃ pratipadyate|" iti|
kiyantaṃ kālaṃ ? ityāha ----
---------------------------------------------------| kaphapūrṇāsyatā
yāvatsravadghrāṇākṣatā'thavā||11||
Sa. kaphena pūrṇaṃ kaphapūrṇamāsyaṃ
yasya sa kaphapūrṇāsyaḥ, tasya bhāvaḥ kaphapūrṇāsyatā,-kaphapūrṇamukhatā,
yāvadbhavet| athavā sravadghrāṇākṣi yasya sa sravadghrāṇākṣaḥ, "bahuvrīhau
sakthyakṣṇoḥ" iti ṣac| tasya bhāvaḥ sravadghrāṇākṣatā yāvatsyāt, tāvadgaṇḍūṣān
dhārayet| evaṃ gaṇḍūṣāḥ pañca sapta vā dhārayitavyāḥ, yāvatsvāsthyaṃ syāt|
Ā. rā.
gaṇḍūṣadhāraṇāvadhimāha-kaphapūrṇāsyateti| saṅgrahe tu (sū. a.
31)-"bheṣajasyānupahatiḥ kaphena| evaṃ trīn pañca sapta vā gaṇḍūṣān dhārayet|
yāvadvā samyagdhūmapītaliṅgotpattiḥ| tasya svāsthyena yogaṃ,
jāḍyarasājñānāruciprasekopalepairayogaṃ,
mukhaśoṣapākaklamārucihṛdayadravasvarasādakarṇanādairatiyogamupalakṣayet|
teṣāṃ yathāsvaṃ pratikurvīta|" iti|
asañcāryo mukhe pūrṇe gaṇḍūṣaḥ, kavalo'nyathā|
---------------------------------------------------|12|
Sa. mukhe pūrṇe sati yaḥ
sañcārayitumaśakyaḥ syāt sa gaṇḍūṣa ucyate| anyathā-mukhe'pūrṇe sati yaḥ
sañcārayituṃ śakyate, sa kavala ucyate|
Ā. rā.
gaṇḍūṣakavalayorbhedamāha-asañcārya iti| apūrṇe-kiñcidūne, saṅgrahe
tathaivoktatvāt| kavalo'nyathā-kapolau kaṇṭhaṃ ca sañcāryaḥ|
manyāśiraḥkarṇamukhākṣirogāḥ prasekakaṇṭhāmayavaktraśoṣāḥ|
hṛllāsatandrārucipīnasāśca sādhyā viśeṣātkavalagraheṇa||12||
Sa. manyādīnāṃ rogeṇa sambandhaḥ|
prasekādīnāṃ dvandvaḥ| āmayaśabdasya kaṇṭhena sambandho
vividhakaṇṭharogasūcanārthaḥ| manyārogādayo viśeṣeṇa kavaladhāraṇena
sādhyāḥ-cikitsyāḥ|
Ā. rā. kavalasya viṣayamāha-manyāśira
iti|
---------------------------------------------------| kalko rasakriyā
cūrṇastrividhaṃ pratisāraṇam||13||
Sa. kalkādibhedena pratisāraṇaṃ tridhā
syāt| kalko-jaladipiṣṭaḥ| mākṣikādinā yadravīkriyate dravyaṃ sā rasakriyā|
cūrṇaṃ tu-prathitameva|
Ā. rā. pratisāraṇamāha-kalka iti|
rasakriyāavalehaḥ|
yuñjyāttat kapharogeṣu gaṇḍūṣavihitauṣadhaiḥ|
---------------------------------------------------||1||
Sa. tat-pratisāraṇaṃ, śleṣmarogeṣu
gaṇḍūṣoktairauṣadhairyojyam| sāmānyoktāvapi kaphayogaviṣayatvāt
śodhanagaṇḍūṣoktairauṣadhairiti vedyam|
Ā. rā. pratisāraṇasya viṣayaṃ dravyāṇi
cāha-yuñjyāditi| gaṇḍūṣavihitaiḥ-śodhanagaṇḍūṣoktaiḥ| pratisāraṇaṃ-aṅgulyā
gharṣaṇam| saṅgrahe tu (sū.a. 31)-"tadabhiṣyandādhimanthagalaśuṇḍikādiṣu
yuktyā prayojyam| atiprasāraṇādūṣāśoṣadāhakledaśophādayo bhavanti|" iti|
---------------------------------------------------| mukhālepastridhā
doṣaviṣahā varṇakṛcca------------|14|
Sa. mukhālepastriprakāraḥ, doṣaghno
viṣaghno varṇakaraśca|
Ā. rā. mukhālepabhedānāha-mukhālepa
iti| doṣaghno viṣaghno varṇyaśceti tridhā|
---------------------------------------------------|
---------------------------------------------------saḥ||14||
uṣṇo vātakaphe śastaḥ, śeṣeṣvanyarthaśītalaḥ|
---------------------------------------------------|15|
Sa. sa ca-mukhālepo, vātaśleṣmaṇyuṣṇo
hitaḥ| śeṣeṣu pitte viṣe (varṇe) ca, atiśayena śiśiro hitaḥ|
Ā. rā. vātaghnakaphaghnāvuṣṇau
kāryāvityāha-sa iti| pittaghnaviṣaghnavarṇyāḥ śītāḥ kāryā ityāha-śeṣeṣviti|
---------------------------------------------------|
tripramāṇaścaturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnatiḥ||15||
Sa. caturbhāgatribhāgārddhāṅgulonnatiḥ|
unnatiḥ-utsedhaḥ|
Ā. rā. hīnamadhyottamabhedena
mukhālepapramāṇamāha tripramāṇa iti|
aśuṣkasya sthitistasya, śuṣko dūṣayati cchavim|
tamārdrayitvā'panayettadante'bhyaṅgamācaret||16||
Sa. tasya-mukhālepasya, aśuṣkasya
sthitiḥ| śuṣkastu mukhālepaśchaviṃ-tvacaṃ, dūṣayati| taṃ-mukhālepaṃ,
ārdrayitvā-tīmayitvā, apasārayet| tasyānte-tasminnapanīte, abhyaṅgaṃ kuryāt|
Ā. rā. mukhālepāvadhimāha-aśuṣkasyeti|
mukhālepāpanayamāha-tamārdrayitveti|
vivarjayeddivāsvapnabhāṣyāgnyātapaśukkrudhaḥ|
---------------------------------------------------|17|
Sa. mukhālepī ca divāsvapnādi varjayet|
ahaḥsvapnādisevanāt kaṇḍūtvakūśoṣapīnasadṛṣṭyupaghātādibhayaṃ syāt|
Ā. rā.
mukhālepavarjyānyāha-vivarjayediti| śuk-śokaḥ|
---------------------------------------------------| na yojyaḥ pīnase'jīrṇe
dattanasye hanugrahe||17|| arocake
jāgarite-------------------------------|
---------------------------------------------------|18|
Sa. pīnasādau mukhalepo na yojyāḥ|
Ā. rā. pīnasādau mukhālepaṃ
niṣedhati-na yojya iti|
-------------------------sa tu hanti suyojitaḥ|
akālapalitavyaṅgavalītimiranīlikāḥ||18||
Sa. sa ca-mukhālepaḥ, suyojito-vidhinā
sevitaḥ, akālapalitādīn parākaroti|
Ā. rā. mukhālepasya phalamāha-sa tviti|
nīlikāliṅganāśopadravaḥ|
kolamajjā vṛṣānmūlaṃ śābaraṃ gaurasarṣapāḥ| siṃhīmūlaṃ tilāḥ kṛṣṇā
dārvītvaṅnistuṣā yavāḥ||19||
darbhamūlahimośīraśirīṣamiśitaṇḍulāḥ|
kumudotpalakahlāradūrvāmadhukacandanam||20||
kālīyakatilośīramāṃsītagarapadmakam|
tālīsagundrāpuṇḍrāhvayaṣṭīkāśanatāguru||21||
ityārddhārddhoditā lepā hemantādiṣu ṣaṭ smṛtāḥ|
---------------------------------------------------|22|
Sa. kolamajjādayo'rddhaślokoktāḥ ṣaṭ
mukhālepāḥ ṣaṭsu hemāntādiṣu ṝtuṣu smṛtāḥ| munīndrairiti śeṣaḥ| tatra
badaramajjādayo hemante, vyāghryādayaḥ śiśire, darbhamūlādayo vasante,
kumudādayo grīṣme, kālīyakādayaḥ prāvṛṣi, tālīsādayaḥ śaradi, iti|
Ā. rā. varṇyasya mukhālepasya tu
bhedena dravyāṇyāha-kolamajjeti| śābaraṃ-lodhram| tandulāḥ-śālīnām|
kālīyakaṃ-pītacandanam|
---------------------------------------------------| mukhālepanaśīlānāṃ dṛḍhaṃ
bhavati darśanam||22|| vadanaṃ cāparimlānaṃ
ślakṣṇaṃ tāmarasopamam|
---------------------------------------------------|23|
Sa. mukhālepābhyāsavatāṃ narāṇāṃ
darśanaṃ-dṛṣṭiḥ, dṛḍhaṃ syāt| mukhaṃ ca vikasitamiva tathā komalaṃ padmatulyaṃ
bhavati-jāyate|
Ā. rā. varṇyamukhālepaśīlanasya
phalamāha-mukhālepanaśīlānāmiti|
---------------------------------------------------| abhyaṅgasekapicavo
bastiśceti caturvidham||23||
mūrddhatailam-----------------------------------|
---------------------------------------------------|24|
Sa. abhyaṅgādibhedāt caturdhā śirasi
tailaṃ syāt|
Ā. rā.
mūrddhatailabhedānāha-abhyaṅgeti|
----------------bahuguṇaṃ tadvidyāduttarottaram|
---------------------------------------------------|24|
Sa. taccottarottaraṃ bahuguṇaṃ vidyāt|
abhyaṅghāt seko bahuguṇāḥ, tato'pi picuḥ, tasmādapi bastiḥ, iti krameṇa|
Ā. rā. abhyaṅgādīnāṃ
tāratamyamāha-bahuguṇamiti|
---------------------------------------------------| tatrābhyaṅgaḥ prayoktavyo
raukṣyakaṇḍūmalādiṣu||24||
Sa. tatra-teṣu madhye,
raukṣyādīṣvabhyaṅgaḥ prayojyaḥ|
Ā. rā. abhyaṅgasya
viṣayamāha-tatrābhyaṅga iti|
arūṃṣikāśirastodadāhapākavraṇeṣu tu|
pariṣekaḥ-----------------------------|25|
Sa. arūṃṣikādiṣu pariṣekaḥ|
Ā. rā. sekasya viṣayamāha-aruṃpiketi|
---------------------------------------------------|
-----------------------picuḥ keśaśātasphuṭanadhūpane||25||
netrastambhe ca--------------------------------------|
---------------------------------------------------|26|
Sa. keśaśātādiṣu picuḥ prayoktavyaḥ|
Ā. rā. picorviṣayamāha-picuriti|
śātaḥ-sadanam| dhūpanaṃ-dhūmodgama iva| picuḥ-snehārdrapicudhāraṇam|
-----------------bastistu prasuptyarditajāgaje| nāsāsyaśoṣe timire śiroroge ca
dāruṇe||26||
Sa. bastiḥ punaḥ prasuptyādau yojyaḥ|
Ā. rā. basterviṣayamāha-bastiriti|
prasuptiḥ-sparśājñānam| jāgaro-nidrānāśaḥ| dāruṇe-tīvre|
vidhistasya niṣaṇṇasya pīṭhe jānusame mṛdau| śuddhāktasvinnadehasya dinānte
gavyamāhiṣam||27|| dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ
carmapaṭṭaṃ śiraḥsamam| ākarṇabandhanasthānaṃ lalāṭe vastraveṣṭite||28||
cailaveṇikayā baddhvā māṣakalkena lepayet| tato yathāvyādhi śrutaṃ snehaṃ
koṣṇaṃ niṣecayet||29|| ūrdhvaṃ keśabhuvo
yāvadaṅgulam------------------------|
---------------------------------------------------|30|
Sa. tasya-śirobastervidhānamucyate|
niṣaṇṇasya-upaviṣṭasya narasya| kva ? pīṭhe jānutulye, tathā mṛdau-akaṭhine|
kimbhūtasya narasya ? śuddho-vamanādinā, aktaḥ-tailādinā, khinnaḥ-khedena,
deho yasya tasya śuddhāktakhinnadehasya| kadā ? dinānte,-aparāhne vibhāvaryāṃ
vā| carmapaṭṭaṃ-gavyaṃ māhiṣaṃ vā, tathā dvādaśāṅgulavistīrṇaṃ, tathā
śirastulyaṃ, tathā''karṇaṃ-yāvat, bandhanasthānaṃ yasya, tadevaṃvidhaṃ
carmapaṭṭaṃ cailaveṇikayā saṃyamya māṣakalkena lepayet| kadā ? lalāṭe
vastraveṣṭite| saṅgrahe tūktam (sū.a.31)-"atha śuddhatanoḥ sāyaṃ rātrau vā
nivātasthasya svabhyaktakhinnasya sopāśrayāsanopaviṣṭasya keśānte ślakṣṇaṃ
tryaṅgulaṃ māṣapiṣṭena susūkṣmeṇa sadyaḥ sukhāmbunā mṛditenobhayataḥ
pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ badhnīyāt| tatastasyopari sandhāya bastimākarṇaṃ
bastimūlaṃ ca dṛḍhamavalīkaṃ samaṃ cailaveṇikayā baddhvā
punarmāṣapiṣṭenāparistrāvi kṛtvā yathāvyādhidoṣadūṣyahitaṃ siddhamanyatamaṃ
snehaṃ sukhoṣṇamāsecayet|" iti| tata evaṃ kṛte sati vyādhivaśena pakvaṃ snehaṃ
koṣṇamupariccidreṇāvasecayet| keśabhūmerupariṣṭādaṅgulaṃ yāvat|
Ā. rā.
śirobastividhimāha-vidhistasyeti| lalāṭaśabdena keśarahitaḥ pradeśaḥ, tasmin
vastraveṣṭite| ākarṇaṃ-karṇādadho na veṣṭayedityarthaḥ,
ābandhanasthānaṃ-yāvati pradeśe basterbandhanaṃ tāvantaṃ pradeśaṃ veṣṭayet|
śiraḥsamaṃ-śiraḥparidhimityarthaḥ| veṣṭanavastramapyubhayato māṣakalkena
lepayet| uktaṃ hi saṅgrahe (sū.a. 31)-"keśānteślakṣṇaṃ tryaṅgulaṃ supūkṣmeṇa
māṣapiṣṭena sadyaḥ sukhāmbumṛditenobhayataḥ pradigdhaṃ vastrapaṭṭaṃ
badhnīyāt|" iti|
sa ca snehaḥ kiyatkālaṃ dhāryaḥ ? ityāha ----
----------------------------------dhārayecca tam| āvaktranāsikotkledāddaśāṣṭau
ṣaṭ calādiṣu||30|| mātrāsahasrāṇyaruje
tvekaṃ---------------------|
---------------------------------------------------|31|
Sa. taṃ ca-sneha,
yāvadvaktranāsikāsrutiḥ syāttāvaddhārayet| cala ādiryeṣāṃ te calādayaḥ, teṣu
yathāsaṅhkhyaṃ daśāṣṭau ṣaṭ mātrāsahasrāṇi yāvatsnehaṃ dhārayet| vāte daśa
mātrāsahasrāṇi, pitte'ṣṭau mātrāsahasrāṇi, kaphe ṣaṇmātrāsahasrāṇītyarthaḥ|
aruje tu-svasthavṛte, ekaṃ mātrāsahasraṃ dhārayet|
Ā. rā.
bastidhāraṇāvadhimāha-dhārayediti| arujetvekaṃ mātrāsahasram| mātrāmānaṃ
kledāsambhave| klede tvarvāgapi nivartate|
-----------------------------skandhādi mardayet|
muktasnehasya----------------------------------|31|
Sa. muktasnehasya-apanītaśirobasteḥ,
skandhaśirogrīvādi mardayet| snehabastirhi snehaśabdenātra gṛhyate| tataḥ
"uṣṇodakopacārī syāt " ityādikamācaret| tatra hyavocat
(hṛ.sū.a.16|28)-"sarvakarmasvayaṃ prāyo vyādhikṣīṇeṣu ca kramaḥ|" iti|
Ā. rā. bastyante kṛtyamāha-skandhādīti|
---------------------------------------------------|
---------------------paramaṃ saptāhaṃ tasya sevanam||31||
Sa. tasya ca-snehabasteḥ, paramaḥ sekaḥ
sapta dināni| tasmāttrīṇi pañca sapta vā'hāni kāryaḥ śirobastirityavatiṣṭhate|
Ā. rā.
bastyāvṛttyavadhimāha-paramamiti| saṅgrahe tu (sū.a. 31)-"uṣṇāmbunā snātaṃ ca
yathārhaṃ bhojayet| snehoktaṃ cāsyācāramādiśet| evaṃ trīṇi pañca sapta vā
dināni yojayediti|" tathā (saṃ.sū.a. 31)-"sāpāśrayaṃ pīṭhaṃ, sāyaṃ rātrirvā
kālaḥ, vedanopaśamo vā'vadhiḥ|" iti|
dhārayetpūraṇaṃ karṇe karṇamūlaṃ vimardayan| rujaḥ syānmārdavaṃ
yāvanmātrāśatamavedane||32||
Sa. karṇe pūraṇaṃ dhārayet| kiṃ kurvan
? karṇamūlaṃ vimardayan| kiyantaṃ kālam ? yāvatpīḍāyā mārdavaṃ bhavet|
svasthavṛte tu mātrāśataṃ yāvadbibhṛyāt|
Ā. rā. karṇapūraṇe vidhiṃ mānaṃ
cāha-dhārayediti|
atha mātrāyāḥ kiṃ pramāṇaṃ ? ityāha ---- yāvatparyeti hastāgraṃ dakṣiṇaṃ
jānumaṇḍalam| nimeṣonmeṣakālena samaṃ mātrā tu sā smṛtā||33||
Sa. dakṣiṇaṃ hastāgraṃ kartṛ yāvat
dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ paryeti-parivartate| dakṣiṇaśabdo'tra
kākākṣigolakanyāyena dvayorapi yujyate| kiyatkālena ?
ityāha-nimeṣonmeṣamātreṇa samaṃ,-na tu viśramya| sā mātrā smṛteti| munibhiriti
śeṣaḥ|
Ā. rā. mātrālakṣaṇamāha-yāvaditi|
kacasadanasitatvapiñjaratvaṃ pariphuṭanaṃ śirasaḥ samīrarogān| jayati,
janayatīndriyaprasādaṃ svarahanumūrddhabalaṃ ca mūrddhatailam|34| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ|22|
Sa. kacānāṃ sadanādibhiḥ sambandhaḥ|
pariphuṭanaṃ-kacānāmeva, prakṛtatvāt| śiraso marudāmayāṃśca hanti|
indriyāṇāṃ-cakṣurādīnāṃ, prasādaṃ janayati| tathā, svarādibalaṃ ca
mūrddhatailaṃ janayati| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviraciṭayāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne gaṇḍūṣādividhirnāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 22||
Ā. rā. mūrddhatailaśīlanasya
phalamāha-kacasadaneti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
gaṇḍūṣādiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam|| 22||