Sa. trayoviṃśādhyāyārambho
jatrūrdhvarogaprastāvāllocanarogapratiṣedhārthamāha ----
athāta āścotanāñjanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. āścotanaṃ cāñjanaṃ ca,
tayorvidhiryasminnadhyāye sa evam| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. āścotanāñjanavidhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
sarveṣāmakṣirogāṇāmādāvāścotanaṃ hitam|
ruktodakaṇḍūgharṣāśrudāharāganivarhaṇam||1||
Sa. sakalānāmapi nayanāmayānāṃ
prathamamāścotanaṃ-pariṣeko, hitam| yatastadāścotanamupayuktaṃ rujādighnaṃ
syāt| saṅgrahe coktam (sū.a.32)-"avyakteṣveva rujādiṣu tulyaguṇaṃ
pakṣmaparihāreṇāścotanenaivākṣikośālepanam| tacca biḍālakasaṃjñam|" iti|
Ā. rā. āścotanasya
viṣayamāha-sarveṣāmiti| saṅgrahetu (sū.a.32)-"nānādravyakalpanayā ca
rāgāśrugharṣarugdāhatodabhedapākaśophakaṇḍūghnam| avyakteṣvevaṃguṇameva
pakṣmaparihāreṇākṣikośālepanam| tacca punarbiḍālasaṃjñam| tayorakālo rātriḥ|
kālastu sarvamaharvedanotpattirvā|" iti|
uṣṇaṃ bāte, kaphe koṣṇaṃ, tacchhītaṃ raktapittayoḥ|
----------------------------------------------------|2|
Sa. tat-āścotanaṃ, marutyuṣṇaṃ, kaphe
kiñciduṣṇaṃ, rakte pitte ca śītaṃ, hitam|
Ā. rā. āścotanasya doṣabhedenoṣnatvādi
vidhatte| uṣṇamiti|
sampratyāścotanasya vidhimaaha ----
----------------------------------------------------| nivātasthasya vāmena
pāṇinonmīlya locanam||2|| śuktau
pralambayā'nyena picuvartyā kanīnike| daśa dvādaśa vā bindūn
dvyaṅgulādavasecayet||3|| tataḥ pramṛjya
mṛdunā cailena, kaphavātayoḥ| anyena koṣṇapānīyaplutena svedayenmṛdu||4||
Sa. nivātasthānasthitasyāturasya vaidyo
vāmena pāṇinonmīlya locanamapāṅgadeśe bhājanaṃ nidhaya, anyena-dakṣiṇakareṇa,
picuvartyā śuktyāṃ pralambayā daśa dvādaśa vā bindūn
dvyaṅgulāt-nātinikaṭānnātidūrāt, kanīnike'vasecayet| tata iti anantaraṃ,
komalena vastrakhaṇḍena pramṛjya-śodhayitvā, anyena-śodhanāt, cailena
koṣṇajalaplutenākṣi mṛdu svedayet-nātiśayena| kayordoṣayoḥ? vātakaphayoḥ,-na
tu pittaraktayorityarthaḥ|
Ā. rā.
āścotanavidhimāha-nivātasthasyeti| anyena-dakṣiṇena hastena| śuktau
pralambayā-śuktisthadravanimagnārddhayā| kanīnake-nāsāsaṃlagnanetrānte|
vdyaṅgulāt-netravartyagrayorvdyaṅgulamantaraṃ kṛtvā| saṅgrahe tu
(sū.a.32)-"evamasya na bindupātenākṣitāḍanādrāgādayo jāyante|" iti|
āścotanāntaraṃ kṛtyamāha-tataḥ pramṛjyeti| pramārjanaṃ sarvatra|
kaphavātayostvanyena cailena svedanaṃ ca|
atyuṣṇatīkṣṇaṃ rūgrāgadṛṅnāśāyākṣisecanam| atiśītaṃ tu kurute
nistodastambhavedanāḥ||5|| kāṣāyavartmatāṃ
gharṣaṃ kṛcchhrādunmeṣaṇaṃ bahu| vikāravṛddhimatyalpaṃ
saṃrambhamaparisrutam||6||
Sa. atyarthamuṣṇamatitīkṣṇaṃ
vā''ścotanaṃ ruje-rogāya, rāgāya-lohitimre, dṛgvināśāya ca syāt| atiśītaṃ
tvakṣisecanaṃ nistodādīn vidhatte| nistodaḥ-sūcyava vyadhaḥ| stambhaḥ akṣṇaḥ
stambhanamiva| vedanā-śūlam| kaṣāyavartmatvaṃ kurute| gharṣo-vartmanoḥ
parasparaṃ saṃśleṣaḥ| bahu-atimātraṃ, āścotanaṃ kṛcchhreṇonmeṣaṇaṃ vidhatte|
atyalpamakṣisecanaṃ vikāravṛddhiṃ kurute| aparisrutamakṣisecanaṃ
saṃrambhaṃ-vetrakṣobhaṃ, vidhatte|
Ā. rā. atyuṣṇatīkṣṇasyāścotanasya
doṣamāha-atyuṣṇatīkṣṇamiti| atiśītasya doṣamāha-atiśītaṃ tviti| atimātrasya
doṣamāha-kaṣāyavartmatāmiti| kaṣāyavartmatāṃ rūkṣavartmatvam| atyalpasya
doṣamāha-vikāravṛddhimiti| netrādaparisrutasya doṣamāha-saṃrambhamiti|
saṃrambhaṃ-śophādiprādurbhāvam|
kayā yuktyā netre prayuktamauṣadhaṃ doṣānapayati ? ityāha ---- gatvā
sandhiśitoghrāṇamukhasrotāṃsi bheṣajam| ūrdhvagānnayane nyastamapavartayate
malān||7||
Sa. sandhyādīnāṃ dvandvaḥ| tataḥ
srotaḥśabdena ṣaṣṭhīsamāsaḥ| sandhiśabdenehākṣikośasambandhinaḥ sandhayo
gṛhyante| tena-akṣikośasandhisrotāṃsi śirāsrotāṃsi mukhasrotāṃsi gatvā nayane
kṣiptabhauṣadhamūrdhvagān malānapavartayate|
Ā. rā. āścotanasya phalamāha-gatveti|
netre nyastamauṣadhaṃ sandhyādīn gatvā jatrūrdhvagān rogān hanti|
athāñjanaṃ śuddhatanornetramātrāśraye male|
pakvaliṅge'lpaśophātikaṇḍūpaicchhilyalakṣite||8||
mandagharṣāśrurāge'kṣiṇa prayojyaṃ ghanadūṣike| ārti pittakaphāsṛgbhirmārutena
viśeṣataḥ||9||
Sa. atha-āścotanādanantaraṃ, añjanaṃ
prayoktavyam| kīdṛśasyāturasya? śuddhā tanuryasya saḥ, tasya| male
netramātrāśraye-na tvadhikaśarīravyāpini| tathā, pakvaliṅge| pakvaliṅgatā
kathaṃ vedyā? iti viśeṣaṇadvāreṇāha-alpaśophenātikaṇḍvā paicchhilyena ca
lakṣite-avagate, 'pakvaliṅge sati| kīdṛśe'kṣiṇa? mandāḥ-alpāḥ, gharṣāśrurāgā
yasya tasmin| tathā, ghanā dūṣikā-netramalo, yasminnayane tasmin| etadapi
pakvaliṅgameva| pittena kaphena raktena cāture, mārutena cāture viśeṣeṇāñjanaṃ
prayojyam|
Ā. rā. añjanasya
viṣayamāha-athāñjanamiti| śophālpatvādyupalakṣīte pakalakṣaṇe sati, tathā
gharṣādyalpatve dūṣikāghanatve ca|
lekhanaṃ ropaṇaṃ dṛṣṭiprasādanamiti tridhā|
añhjanam-------------------------------------|10|
Sa. añjanaṃ ca lekhanādibhedena tridhā|
likhyate-śastreṇeva, śukrārmādīnīti lekhanam| ropyate-saṃrohyate,
abhiṣyandādīnīti ropaṇam| prasādyate-nirmalīkriyate, aneneti prasādanam|
dṛṣṭeḥ prasādanaṃ dṛṣṭiprasādanam| saṅgrahe yat snehanamañjanaṃ kathitaṃ
tadiha ropaṇadṛṣṭiprasādanayorevāntarbhūtatvāt pṛthaṅnoktam|
Ā. rā. añjanasya bhedānāha-lekhanamiti|
saṅgrahe tu (sū.a.a 32)-"na doṣavegodaye, na cānirhṛtadoṣe| tatra hi
doṣotkleśena rāgādivṛddhiḥ śukrapākatimirotpattiśca|" iti|
----------------------------------------------------|
----------------------lekhanaṃ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ||10||
Sa. tatra-teṣu triṣvañjaneṣu madhyāt,
lekhanamañjanaṃ kaṣāyādibhirdravyaiḥ śukrārmādiṣu prayojyam|
Ā. rā. lekhanasya
dravyāṇyāha-lekhanamiti|
ropaṇaṃ tiktakairdravyaiḥ----------------------------|
-----------------------------------------------------|11|
Sa. ropaṇamañjanaṃ tiktakairdravyaiḥ
syāt| tiktagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tena-kaṣāyadravyaiḥ saṃsnehaiḥ
ropaṇamañjanaṃ vedyam|
Ā. rā. ropaṇasya
dravyāṇyāha-ropaṇamiti|
--------------------------svāduśītaiḥ prasādanam| tīkṣṇāñjanābhisantapte
nayane tatprasādanam||11|| prayujyamānaṃ
labhate pratyañjanasamāhvayam|
----------------------------------------------------|12|
Sa. svāduśītairdravyaiḥ
prasādanamañjanaṃ bhavati| prasādanameva svāduśītadravyaiśrūrṇaṃ
tīkṣṇāñjanābhisantapte cakṣuṣi prayujyamānaṃ pratyañjanasaṃjñāṃ labhate|
Ā. rā. dṛṣṭiprasādanasya
dravyāṇyāha-svāduśītairiti|
----------------------------------------------------| daśāṅgulā tanurmadhye
śalākā mukulānanā||12|| praśastā, lekhane
tāmrī, ropaṇe kālalohajā| aṅgulī ca, suvarṇotthā rūpyajā ca prasādane||13||
Sa. daśāṅgulā rājamāṣasthūlā śalākā
praśastā| madhye tanuḥ| tathā, mukulākāre ānane-mukhe dve'pi, yasyāḥ sā
mukulānanā| lekhanāñjane tāmrī śalākā praśastā| ropaṇe ca
kālalohotthā(lohajā)-kṛṣṇaśastrodbhavā| aṅgulī ca-hastāvayavaviśeṣo, ropaṇa
eva śastaḥ| evaṃ prasādane'ñjane suvarṇotthā kanakodbhavā, rajatodbhavā ca
śalākā praśastā|
Ā. rā. śalākāmāha-daśāṅguleti| lekhane
śalākāmāha-lekhane tāmrīti| ropaṇe śalākāmāha-ropaṇa iti| prasādane
śalākāmāha-suvarṇottheti|
añjanakalpanā triprakārā syāt| katham ? ityāha---- piṇḍo rasakriyā
cūrṇastridhaivāñjanakalpanā| gurau madhye laghau doṣe tāṃ krameṇa
prayojayet||14||
Sa. piṇḍādibhedena
triprakārā'ñjanakalpanā syāt| piṇḍādayo bahudoṣādiṣu krameṇa prayojyāḥ| gurau
doṣe piṇḍaḥ prayojyo, madhye doṣe rasakriyā, laghau doṣe cūrṇa ityarthaḥ|
Ā. rā. añjanakalpanābhedānāha-piṇḍaiti|
piṇḍoguṭikā| rasakriyā-avalehaḥ| kalpanātrayasya viṣayatrayamāha-gurāviti|
hareṇumātrā piṇḍasya vellamātrā rasakriyā| tīkṣṇasya, dviguṇaṃ tasya
mṛdunaḥ-------------|15|
Sa. tīkṣṇadravyakṛtasya piṇḍasya
hareṇumātraṃ pramāṇaṃ kathayanti| mṛdudravyakṛtasya piṇḍasya tat dviguṇaṃ
pramāṇaṃ-dvihareṇumātraṃ, vadanti| rasakriyāyā viḍaṅgapramāṇamāhuḥ|
[mṛdudravyakṛtāyā rasakriyāyā dvivellamātram|]
Ā. rā. tīkṣṇayoḥ
piṇḍarasakriyayormātrāmāha-hareṇumātreti| hareṇuḥ-reṇukā| vellaṃ-viḍaṅgam|
mṛdyoḥ piṇḍarasakriyayormātrāmāha-dviguṇamiti| mṛdunaḥ-mṛdudravyakṛtasya|
tasya-piṇḍarasakriyārūpasyāñjanasya| dviguṇaṃ pramāṇaṃ-piṇḍasya hareṇudvayaṃ,
rasakriyāyā velladvayam|
----------------------------------------------------|
---------------------------------------cūrṇitasya ca||15||
dve śalāke tu tīkṣṇsya, tisrastaditarasya ca|
----------------------------------------------------|16|
Sa. cūrṇe tīkṣṇe dviguṇāṃ śalākaṃ,
mṛdau triguṇāṃ śalākāmabhidadhuḥ| tantrāntare coktam-"lekhanamañjanaṃ
tāmrarajatakāṃsyādyanyatameṣu dhāryam| ropaṇaṃ suvarṇavaṭaśaṅkhānyatameṣu|
prasādanaṃ sphaṭikaplakṣacandanānyatameṣu dhāryam| evaṃ
hyañjanamavyāpannaguṇaṃ bhavati| vartergharṣaṇārthaṃ śilā
nimramadhyā'nudgāriṇī pañcāṅgulāyatā tryaṅgulavistārā|" iti|
Ā. rā. tīkṣṇasya cūrṇasya
mātrāmāha-cūrṇitasyeti| mṛdoścūrṇasya mātrāmāha-timra iti|
----------------------------------------------------| niśi svapne na madhyāhne
mlāne noṣṇagabhastibhiḥ||16|| akṣirogāya
doṣāḥ syurvardhitotpīḍitadgutāḥ| prātaḥ sāyaṃ ca tacchhāntyai
vyābhrerke'to'ñjayetsadā||17||
Sa. niśi-rātrau, añjanaṃ na prayojyam|
tathā svapne-svapnakāle, añjanaṃ na prayojyam| tathā, madhyaṃdine'ñjanaṃ na
prayojyam| na ca mlāne locane'ñjanaṃ prayojyam| kena (kābhiḥ) mlāne ?
uṣṇābhirdīdhitibhiḥ| yasmādeṣu kāleṣvañjanena prayuktena doṣā vṛddhiṃ nītāḥ,
tathā'nyasthānagattvādutpīḍitāḥ, tathā drutāḥ- kālasyoṣṇatvādvilayaṃ gatāḥ,
akṣirogāya syuḥ| tasmādeṣu kāleṣvañjanaṃ na prayojyam| prātarityādi| yataḥ
pūrvokteṣu kāleṣu pūrvoktā doṣāḥ| tasmāt pūrvāhṇe'parāhṇe ca
tacchhāntyai-tasyākṣirogasyopaśamāya, vitagābhre ravau sadaiva netre'ñjayet|
Ā. rā. añjanasya kāladvayamāha-niśīti|
rātrau nidrayā varddhitā doṣā akṣirogāya syuḥ, ataḥ prātarañjaeyt| amdhyāhne
pānānnābhyāmutpīḍitāḥ sūryaśmibhirdravīkṛtā akṣirogāya syuḥ, ataḥ
sāyamañjayet|
vadantyanye tu na divā prayojyaṃ tīkṣṇamañjanam| virekadurbalaṃ cakṣurādityaṃ
prāpya sīdati||18||
Sa. anye tvācāryā evaṃ vadanti| yat
tīkṣṇamañjanaṃ divā na prayojyam| kutaḥ ? yasmāccakṣurādityaṃ prāpya sīdati|
kimbhūtaṃ ? virekadurbalam, tīkṣṇāñjanena virecitatvāt| tasmāddivase
tīkṣṇamañjanaṃ na prayojyam|
Ā. rā. tīkṣṇāñjanasya
divā-niṣedhamāha-vadantīti| niṣedhe yuktimāha-virekadurbalamiti|
ata evāha ---- svapnena ratrau kālasya sau myatvena ca tarpitā| śītasātmyā
dṛgāgneyī sthiratāṃ labhate punaḥ||19||
Sa. yasmātsvapnena rātrau tarpitā,
tathā kālasya-rātryākhyasya, sau myatvena tarpitā dṛṣṭiḥ punah sthairyaṃ
prāpnoti, tīkṣṇāñjanakṣobhitā'pi| kīdṛgdṛṣṭiḥ ? āgneyī,-
agnyutkaṭabhūtasambhavā, tathā śītasātmyā| tasmādrātrāvañjanaṃ prayojyam|
āgneyīti "sarvatrāgnikalibhyāṃ ḍhagvaktavyaḥ" iti ḍhak| śītaṃ sātmyaṃ yasyāḥ,
paittikajvarasyeva|
Ā. rā. tīkṣṇasya rātriprayoge
yuktimāha-svapneneti| dṛṣṭistāvadāgneyatvātsantāpapīḍitā| ata eva śītasātmyā|
sā ca tīkṣṇāñjanenātisantaptā rātrau svapnena saumyena kālena ca gatasantāpā
punaḥ sthiratāṃ labhate|
tadetadanyamatamavyāpakamiti dūṣayannāha ---- atyudrikte balāse tu
lekhanīye'thavā gade| kāmamahynapi nātyuṣṇe tīkṣṇamakṣṇi prayojayet||20||
Sa. atyutkṛṣṭe kaphe, athavā
lekhanārhe-śukrārmādau, roge dine'pi nātyuṣṇe tīkṣṇamañjanaṃ prayojayet|
kāmaṃ-anumatametat| kālasyātyauṣṇyādañjanasya taikṣṇyāccātiyogena
dṛṣṭyupaghātaḥ syāt|
Ā. rā. kaphodrake lekhanasādhye ca roge
divā'pi tīkṣṇaṃ yojyamityāha-atyudrikta iti|
ata evāha ---- aśmano janma lohasya tata eva ca tīkṣṇatā| upaghāto'pi tenaiva
tathā netrasya tejasaḥ||21||
Sa. aśmanaḥ-pāṣāṇāt, śastrasyotpattiḥ|
tasmādeva cāśmanaḥ ślakṣṇatādiyogāttīkṣṇatā| upaghāto'pi-kuṇṭhatvādikaḥ,
tenaiva-pāṣāṇena, na kevalaṃ taikṣṇyam| tathā-tenaivāśmaśastranyāyena,
netrasya tejasaḥ-agneraśmasthānīyājjanma| ravisaṃjñāttejasaḥ
sakāśāttīkṣṇatā-darśanapaṭutvam| atyuṣṇena tu tena tasyopaghātaḥ| tasmāt
yadanye vadanti sāmānyenaiva divā'ñjanaṃ na prayojyamiti, tadasadeva|
Ā. rā. taijasasya tejaḥsahakṛtasya ca
netrasya kathaṃ tejasopaghātaḥ ? ityata āha-aśmana iti|
api ca ---- na rātrāvapi śīte'ti netre tīkṣṇāñjanaṃ hitam|
doṣamasrāvayetstabdhaṃ kaṇḍūjāḍyādikāri tat||22||
Sa. rātrāvapi netre
kaphādhikyenātiśīte-kaṇḍūpaicchhityādyanumite, tīkṣṇamañjanaṃ na prayojyam|
yato niśi tīkṣṇamañjanamupayuktaṃ kālasya sau myatvāt doṣaṃ-srāvaṇyogyaṃ,
asrāvayet| añjanaṃ stabdhaṃ kaṇḍūjāḍyādikṛt syāt, na tu śamakāri| tasmāt
"śītasātmyā dṛgāgneyī sthiratāṃ labhate punaḥ|" ityetadapyasat| tasmāt
pūrvoktamevānavadyamiti|
Ā. rā. rātrāvapyatiśīte tīkṣṇāñjanaṃ
niṣedhati-na rātrāviti|
nāñjayedbhītavamitaviriktāśitavegite|
kruddhajvatitatāntākṣiśirorukśokajāgare||23||
adṛṣṭe'rke śiraḥsnāte pītayordhūmamadyayoḥ| ajīrṇe'gnyarkasantapte divāsupte
pipāsite||24||
Sa. bhītādīnāmakṣiṇī vaidyo nāñjayet|
aśito'tra sadyobhukto vedyaḥ| sadyobhuktasya narasya nayane nāñjayedityarthaḥ|
tānte-sūkṣmabhāsurādidarśanādabhighātādvā glāne, akṣiṇī yasya saḥ, tasmin|
adṛṣṭe'rke, jaladacchhannatvāt| tathā, śiraḥsnātādiṣu|
Ā. rā. bhītādīnāmañjanaṃ
niṣedhati-nāñjayediti| saṅgrahe tu (sū. a. 32)-"eṣvañjanādūṣmordhvagaḥ
saṃrambhāśruvedanāvilatvoṣārāgadūṣikānistodakṛcchronmīlanaśvayathuśukratimirādīn
janayet|" iti| tāntaṃ-uṣṇādinā glānamakṣi|
sāmprataṃ yādṛśamañjanaṃ na prayojyaṃ tādṛśaṃ darśayati ----
atitīkṣṇamṛdustokabahnacchhaghanakarkaśam| atyarthaśītalaṃ taptamañjanaṃ
nāvacārayet||25||
Sa. atiśabdasya tīkṣṇādibhirghanāntaiḥ
sambandhaḥ| atyarthaśītalamityetasmādatyarthaśabdastaptamityatrānuvṛttikṛtena
sambandhena yojyaḥ| atitīkṣṇādiguṇamañjanaṃ na prayojayet| tantrāntate
cāñjanavidhiruktaḥ-"sukhopaviṣṭasyāturasya sukhopaviṣṭo vaidyo
vāmāṅguṣṭhenottaraṃ vartmotkṣipya kṛṣṇabhāgasyādhaḥ kanīnikādapāṅgaṃ
yāvadañjanaṃ nayet|" iti|
Ā. rā. atitīkṣṇādi navavidhamañjanaṃ
niṣedhati-atitīkṣṇeti|
athānunmīlayan dṛṣṭimantaḥ sañcārayecchhanaiḥ| añjite vartmanī
kiñciccālayeccaivamañjanam||26|| tīkṣṇaṃ
vyāpnoti sahasā, na conmeṣanimeṣaṇam| niṣpīḍanaṃ ca vartmabhyāṃ kṣālanaṃ vā
samācaret||27||
Sa. atha-evamañjanasvarūpamavetya,
netre'ñjite sati dṛṣṭigolakamanunmīlayan madhye śanaiḥ śanaiḥ sañcārayet|
kiñcit vartmanī cālayet| evaṃ tīkṣṇāñjanaṃ netraṃ vyāpnoti-anupraviśati| na ca
sahasā-vidhyatikrameṇa, unmeṣanimeṣaṇaṃ kuryāt| caśabdo'vadhāraṇe, naiva
samācaredityarthaḥ| vartmabhyāṃ ca niṣpīḍanaṃ na samācaret| vāśabdo'vadhāraṇe,
kṣālanaṃ ca naiva kuryāt|
Ā. rā. āñjanānantaraṃ kṛtyamāha-atheti|
añjite netre dṛṣṭimanunmīlayan antareva samantataḥ sañcārayet| vartmanī ca
kiñciccālayet| uktakṛtyasya phalamāha-evamañjanamiti| mṛdu
śanirvyāpnotītyarthalabhyam| añjitanetrasyonmeṣādi niṣedhati-na ceti|
apetauṣadhasaṃrambhaṃ nirvṛtaṃ nayanaṃ yadā| vyādhidoṣartuyogyābhiradbhiḥ
prakṣālayettadā||28||
Sa. apetaḥ-apagataḥ
auṣadhasaṃrambho-bheṣajakṣobho, yasmānnetrāttadevam|
yato'petauṣadhasaṃrambhamata eva nirvṛtaṃ-apetaduḥkhānubandhi, yadā locanaṃ
syāt, tadā vyādhyādiyogyairjalaiḥ prakṣālayet| tatra vyādhiḥ-abhiṣyandādiḥ,
doṣo-vātādiḥ, ṛtuḥ-vasantādiḥ|
Ā. rā.
kṣālanakālamāha-apetauṣadhasaṃrambhamiti|
dakṣiṇāṅguṣṭhakenākṣi tato vāmaṃ savāsasā| ūrdhvavartmani saṅgṛhya śodhyaṃ
vāmena cetarat||29||
Sa. tato-nayanaprakṣālanādanantaraṃ,
dakṣiṇāṅguṣṭhena savasreṇa vāmaṃ nayanamūrdhvavartmani samyagādāya śodhanīyam|
vāmenāṅguṣṭhena savāsasā, itarat-dakṣiṇaṃ, ūrdhvavartmani saṅgṛhya śodhyam|
Ā. rā. kṣālanānantaraṃ
śodhanamāha-dakṣiṇāṅguṣṭhakeneti| savastreṇa dakṣiṇāṅguṣṭhena vāmaṃ
saṃśodhyam, vāmena dakṣiṇam|
kimiti śodhyam ? ityāha ---- vartmaprāpto'ñjāddoṣo rogān kuryādato'nyathā|
---------------------------------------------------|30|
Sa. ato'nyathā-aśodhyamāne, vartmani
prāptaṃ ca tadañjanaṃ ca vartmaprāptāñjanaṃ, tasmāt doṣo rogān kuryāt|
tasmāttacchhodhyaṃ nayanam|
Ā. rā. kṣālanaśodhanākaraṇe
doṣamāha-vartmaprāpta iti|
----------------------------------------------------| kaṇḍujāḍye'ñjanaṃ
tīkṣṇaṃ dhūmaṃ vā yojayet punaḥ||30||
Sa. kaṇḍūśca jāḍyaṃ ceti
samāhāradvandvaḥ| tasmin sati tīkṣṇāñjanaṃ yojayet| athavā tīkṣṇaṃ dhūmaṃ
yojayet|
Ā. rā. añjanāsamyagyogajayoḥ
kaṇḍūjāḍyayoḥ pratīkāramāha-kaṇḍūjāḍya iti|
tīkṣṇāñjanābhitapte tu cūrṇaṃ pratyañjanaṃ himam|30.5| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāna āścotanā ñjanavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ|23|
Sa. punastīkṣṇenāñjanenābhitapte locane
cūrṇaṃ pratyañjanaṃ pūrvoktaṃ, hitamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne āścotanāñjanavidhirnāma
trayoviṃśo'dhyāyaḥ|| 23||
Ā. rā. tīkṣṇāñjanātiyoge
pratīkāramāha-tīkṣṇāñjanābhitapte tviti| pratyañjanamityasyāñjanasya saṃjñā|
iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| sekāñjanaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||
23||