Sa. asmādanantaraṃ
caturviṃśādhyāyārambhaḥ| āścotanāñjanābhyāṃ hi prāyo nayanasya daurbalyam|
atastarpaṇāderupayogo yukta ityāha ----
athātastarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| gadyasutre|2|
Sa. tarpaṇaṃ ca puṭapākaśca
tarpaṇapuṭapākau, tayorvidhiḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. tarpaṇapuṭapākavidhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
nayane tāmyati stabdhe śuṣke rūkṣe'bhighātite| vātapittāture jihme
śīrṇapakṣmāvilekṣaṇe||1||
kṛcchronmīlaśirāharṣaśirotpātatamorjunaiḥ|
syandamanthānyatovātavātaparyāyaśukrakaiḥ||2||
āture śāntarāgāśruśūlasaṃrambhadūṣike| nivāte tarpaṇaṃ yojyaṃ
śuddhayormūrddhakāyayoḥ||3|| kāle sādhāraṇe
prātaḥ sāyaṃ vottānaśāyinaḥ|
----------------------------------------------------|4|
Sa. cakṣuṣi mlāyati sati, tathā
stabdhādiguṇe tarpaṇaṃ kāryam| tathā, śīrṇe pakṣmaṇī yasya tadevam|
āvilaṃ-aspaṣṭaṃ, īkṣaṇaṃ-darśanaṃ, yasya tadevam| śīrṇapakṣma ca
tadāvilekṣaṇaṃ ca, tattasmin| tathā kṛcchronmīlādayaḥ-akṣirogeṣu vakṣyante|
kṛcchronmīlaśca śirāharṣaśca śirotpātaśca tamaścārjunaśca, tairāture| tathā
syandaśca manthaścānyatovātaśca vātaparyāyaśca śukrakaṃ ca, tairāture| {
tathā, nasyānarhe| yato vakṣyati (ślo-21)-"tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyānarhe na
yojayet|" iti| tathā, śāntāḥ śamaṃ gatāḥ, rāgāśruśūlasaṃrambhadūṣikā
yasminnayane tasmin| kīdṛśi sthāne ? nivāte,-vigatānile| upalakṣaṇaṃ cedam|
vigatātaparajodhūmādika ityapi draṣṭavyam| kīdṛśayormastakadehayoḥ ?
śuddhayoḥ,-yathāyogaṃ vamanavirecananasyaiḥ kṛtaśuddhyorityarthaḥ| kīdṛśi kāle
? sādhāraṇe,-vasantādike| kadā ? sāyaṃ prātarvā, doṣadūśyādyapekṣayā|
kīdṛśasyāturasya ? uttānaśāyina iti śayanasthasyottānasyetyarthaḥ|
Ā. rā. tarpaṇasya viṣayaṃ deśaṃ kālaṃ
cāha-nayana iti| tāmyati-avalokanāsamarthe| jihye-vakre|
āvilekṣaṇe-aspṛṣṭadarśane| kṛcchronmīlādibhirdaśabhirvyādhibhirāture
nivṛttarāgādipañcake netre tarpaṇaṃ yojyam| tacca nivāte deśe nasyādau kṛte
prātaḥ sāyaṃ vā yojyam|
----------------------------------------------------| yavamāṣamayīṃ pālīṃ
netrakośādbahiḥ samām||4|| dvyaṅguloccāṃ
dṛḍhāṃ kṛtvā yathāsvaṃ siddhamāvapet| sarpirnimīlite netre
taptāmbupravilāyitam||5||
naktāndhyavātatimirakṛcchhrabodhādike vasām|
āpakṣmāgrāt---------------------------------|6|
Sa. yavairmiśrā māṣā yavamāṣāḥ, taiḥ
kṛtā yā sā yavamāṣamayī, tām| tādṛśīṃ pālīṃ netrakośādbāhyata ubhayapārśvayoḥ
samāṃ-animnonnatāṃ kṛtvā, yathāyogaṃ doṣadūṣyādyanurodhāt pakvaṃ ghṛtaṃ
nimīlite-anunmiṣite locane kṣipet| atha pālyā
ucchhrāyamāha-dvyaṅguloccāṃ,-dvyaṅgulocchhrāyavatīm| tathā dṛḍhāṃ nibiḍhāṃ,
yathā sneho na sravet| kīdṛśaṃ sarpiḥ ? taptena jalena prakarṣeṇa
vilāyitaṃ-dravīkṛtam| naktāndhyetyādi| rātryandhyādiṣu vasāṃ
yathāsvauṣadhasiddhāṃ tathaiva vilāyitāmāvapet| katham ?
āpakṣmāgrāt,-pakṣmāgrāṇi yāvannimagnāni tāvatsarṣirādimāvapediti|
Ā. rā. tapraṇavidhimāha-uttānaśāyina
iti| taptāmbupravilāyitaṃ-uṣṇāmbukumbhīvāṣpeṇa dravīkṛtam| naktāndhyādiṣu tu
sarpiḥsthāne vasāmāvapet| āpakṣmāgrāt-pakṣmāgramajjanaṃ yāvat| saṅgrahe tu
(sū.a. 33)-"atha divasasyāṣṭame bhāge gate śeṣe vā nirvātātaparajodhūme
kṛtanīlapītānyatarajavanikek veśmani jīrṇabhuktasya sukhaśayanagatasyottānasya
sumṛditamāśapiṣṭakalkena netrakośādbahirvdyaṅgulocchrāyāvādhārau
parimaṇḍalāvasambādhau samāvaparisrāviṇau kṛtvā, tatroṣṇodakapravilīnaṃ
nimīlite netre yathārhauṣadhavipakvaṃ kṣīraṃ sarpirmaṇḍaṃ vā secayet|
yāvannimagnānyakṣipakṣmāṇi bhrūromāṇi ca|" iti|
----------------------------------------------------|
-----------------athonmeṣaṃ śanakaistasya kurvataḥ||6||
mātrā vigaṇayettatra vartmasandhisitāsate| dṛṣṭau ca kramaśo vyādhau śataṃ
trīṇi ca pañca ca||7|| śatāni sapta cāṣṭau
ca, daśa manthe, daśānile| pitte ṣaṭ, svasthavṛtte ca balāse pañca
dhārayet||8||
Sa. atha-ghṛtādyāvapanādanantaraṃ,
śanaiḥśanairunmīlanaṃ vidadhatastasya-āturasya, mātrāḥ-pūrvoktāḥ, vigaṇayet|
tatra-tasmin vartmādike vyādhau sarpiṣi kṣipte, śatasaṅkhyādīrmātrā vigaṇayet
krameṇa| tatra vartmaroge mātrāśatam, sandhiroge trīṇi śatani, sitaroge pañca
śatāni, asitaroge sapta śatāni, dṛṣṭiroge'ṣṭau śatāni, dhārayediti kramārthaḥ|
yathāsaṅkhyena manthākhye roge daśa śatāni, vātaroge daśaiva śatāni, pittaroge
ṣaṭ śatāni, svasthavṛtte ca ṣaṭ śatāni, kaphe pañca śatāni,dhārayet|
Ā. rā. tarpaṇadhāraṇāvadhimāha-atheti|
vartmaroge ekaśatam, sandhiroge trīṇi śatāni, sitaroge pañca, astiroge sapta,
dṛṣṭiroge'ṣṭau, tathā manthe daśa, vāte daśa, pitte svasthavṛtte ca ṣaṭ,
balāse pañca, dhārayet|
kṛtvā'pāṅge tato dvāraṃ snehaṃ pātre nigālayet| pibecca dhūmaṃ, nekṣeta vyoma
rūpaṃ ca bhāsvaram||9||
Sa. { tataḥ-}
yathoktamātrādhāraṇādanantaraṃ, apāṅgadeśe pālyā dvāraṃ kṛtvā snehaṃ bhājane
nikṣipet| tataḥ saktupiṇḍyā'kṣikośaṃ pramṛjya sneheritakaphopaśāntaye dhūmaṃ
ca pibet, na kevalaṃ tarpaṇaṃ kuryāt| prakṣālitanetraṃ cainaṃ
mātrayā''mayādivaśena bhojayet| tathā, nabho na paśyedbhāsvaraṃ rūpaṃ ca|
upalakṣaṇaṃ cedam| ātapādyapi bhāsvaraṃ na paśyet|
Ā. rā. tarpaṇānantaraṃ
kṛtyamāha-kṛtvā'pāṅga iti|
itthaṃ pratidinaṃ vāyau, pitte tvekāntaraṃ, kaphe| svasthe ca hyantaraṃ
dadyādātṛpteriti yojayet||10||
Sa. itthaṃ-anena krameṇa, pavane
pratyahaṃ tarpaṇaṃ dadyāt| pitte punarekāntaraṃ tarpaṇaṃ dadyāt| kaphe svasthe
ca dvidināntaraṃ yojayet| iti-evaṃ, yāvannayanasya tṛptiḥ syāttāvattarpaṇaṃ
yojyam|
Ā. rā. vātādibhedena
tarpaṇāvṛttimāha-itthamiti| āvṛttyavadhimāha-ātṛpteriti|
tṛptasya kiṃ lakṣaṇaṃ ? ityāha ---- prakāśakṣamatā svāsthyaṃ viśadaṃ laghu
locanam| tṛpte, viparyayo'tṛpte'titṛpte śleṣmajā rūjaḥ||11||
Sa. prakāśakṣamatvādikaṃ samyaktṛptasya
lakṣaṇam| prakāśakṣamatā-prabhābhāsvarādirūpasahatvam| atṛpte-ajātāyāṃ tṛptau,
piparyayaḥ-prakāśākṣamatādikaḥ| atitṛpte sati kaphodbhavāḥ
kaṇḍūpaicchhilyādikā rujaḥ syuḥ|
Ā. rā.
tṛptalakṣaṇamāha-prakāśakṣamateti| atṛptalakṣaṇamāha-viparyaya iti|
atitṛpalakṣaṇamāha-tṛpte'tīti|
snehapītā tanuriva klāntā dṛṣṭirhi sīdati| tarpaṇānantaraṃ
tasmādṛgbalādhānakāriṇam||12|| puṭapākaṃ
prayuñjīta pūrvokteṣveva yakṣmasu|
----------------------------------------------------|13|
Sa. snehapītā dṛṣṭiḥ klāntā tanuriva
yato'vasīdati, tasmātkāraṇāt tarpaṇādanantaraṃ puṭapākaṃ prayuñjīta| kīdṛśam ?
dṛśorbalaṃ dṛgbalaṃ, tasyādhānaṃ-prabandhena vṛttiḥ, tatkarotīti
dṛgbalādhānakāriṇam| hetau dvitīyā, dṛgbalādhānakāritvāt prayuñjītetyarthaḥ|
pūrvokteṣveva-tarpaṇokteṣvāmayeṣu|
Ā. rā. puṭapākasya
viṣayamāha-snehapīteti| snehapītā-pītasnehā| pūrvokteṣu yakṣamasu-rogeṣu|
----------------------------------------------------| sa vāte snehanaḥ
śleṣmasahite lekhano hitaḥ||13||
dṛgdaurbalye'nile pitte rakte svasthe prasādanaḥ|
----------------------------------------------------|14|
Sa. sa ca-puṭapāko, vāte snehano hitaḥ|
kaphasahite mārute lekhano hitaḥ| dṛṣṭidaurbalyādiṣu prasādano hitaḥ|
Ā. rā. puṭapākasya traividhyaṃ
saviṣayamāha-sa vāta iti|
idānīmeṣāṃ puṭapākānāṃ kalpanāmāha ----
----------------------------------------------------|
bhūśayaprasahānūpamedomajjavasāmiṣaiḥ||14||
snehanaṃ payasā piṣṭairjīvanīyaiśca kalpayet|
----------------------------------------------------|15|
Sa. bhūśayāḥ- bileśayā bhekagodhādyāḥ,
prasahāḥ-gokharādayaḥ, ānūpāḥ-mahāmṛgavāricaravāriśayāḥ, teṣāṃ
medomajjavasāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, jīvanīyaiḥ-jīvantīkākolyādibhiśca,
kṣīrapiṣṭaiḥ snehanaṃ puṭapākaṃ kalpayedvaidyaḥ|
Ā. rā. snehanasya
dravyāṇyāha-bhūśayeti| bhūśayāḥ bileśayāḥ|
----------------------------------------------------|
mṛgapakṣiyakṛnmāṃsamuktāyastāmrasaindhavaiḥ||15||
srotojaśaṅkhaphenālairlekhanaṃ mastukalkitaiḥ|
----------------------------------------------------|16|
Sa. mṛgāḥ-hariṇādyāḥ, pakṣiṇo-lāvādyāḥ,
teṣāṃ yakṛnmāṃsāni, taiḥ| tathā, muktādibhirmastukalkitairlekhanaṃ puṭapākaṃ
kalpayedvaidyaḥ| prasahānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ snehane puṭapāka upayuktatvāt jāṅgalā
eva mṛgapakṣiṇo'tra grāhyāḥ|
Ā. rā. lekhanasya
dravyāṇyāha-mṛgapakṣīti| pakṣiṇoviṣkirapratudāḥ|
----------------------------------------------------|
mṛgapakṣiyakṛnmajjavasāntrahṛdayāmiṣaiḥ||16||
madhuraiḥ saghṛtaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanam|
----------------------------------------------------|17|
Sa. mṛgapakṣyādīnāṃ
yakṛnmajjavasāhṛdayāmiṣāṇi, taiḥ| tathā, madhuraiḥ-madhuravargoktaiḥ,
ghṛtānvitaiḥ stanyakṣīrapiṣṭaiḥ prasādanaṃ puṭapākaṃ kalpayedvaidyaḥ| atra
stanyaṃ striyā eva|
Ā. rā. prasādanasya
dravyāṇyāha-mṛgapakṣiyakṛditi| madhuraiḥ-jīvanīyaiḥ|
adhunā puṭapākasya kalpanāmāha ---- bilvamātraṃ pṛthak piṇḍaṃ
māṃsabheṣajakalkayoḥ||17||
urubūkavaṭāmbhojapatraiḥ snehādiṣu kramāt| veṣṭayitvā mṛdā liptaṃ
dhavadhanvanagomayaiḥ||18||
pacetpradīptairagnyābhaṃ pakvaṃ niṣpīḍya tadrasam| netre
tarpaṇavadyuñjyāt-----------------------|19|
Sa. māṃsaṃ ca bheṣajakalkaśca tayoḥ
pṛthak palamātraṃ piṇḍameraṇḍādipatrairveṣṭayitvā kṛṣṇamṛttikayā liptaṃ
vṛddhavaidyavyavahārāt dvyaṅhgulotsedhaṃ mṛttikālepaṃ kṛtvā krameṇa
dhavādīndhanaiḥ pradīptaiḥ pacet| tatra snehane puṭapāka eraṇḍapatrairveṣṭanaṃ
dhavakāṣṭhaiḥ pradīpanam, lekhane vaṭapatrairveṣṭanaṃ dhanvanendhanena
pradīpanam, prasādane jalajapatrairveṣṭanaṃ gomayendhanena pradīpanam, iti
kramārthaḥ| agnyābhaṃ-agnivarṇaṃ sat, pakvaṃ jñātvā, apanītapatraṃ vidhāya,
vāsasā niṣpīḍya, tadrasaṃ nayane tarpaṇamiva yuñjyāt|
Ā. rā. puṭapākasya
sādhanamāha-bilvamātramiti| māṃsapīṇḍamauṣadhapiṇḍaṃ ca pṛthak
bilvamātramekīkṛtaṃ snehanādiṣveraṇḍādipatraiḥ kramādveṣṭitaṃ
kuśamuñjasūtrānyatamena baddhaṃ tato vdyaṅgulotsedhena mṛlliptaṃ
dhavādīndhanaiḥ pacet| saṅgrahe tu
(sū.a.33)-"dhavadhanvanamadhūkanyagrodhakāśmaryarājādanārjunanaktamālapāṭalīnāmanyatamaiḥ
kāṣṭhaiḥ śakṛtā vā gomahiṣayoḥ pacet|" iti| puṭapākavidhimāha-agnyābhamiti|
taṃ piṇḍamagnivarṇatvena pakvaṃ jñātvā niṣpīḍya rasaṃ tarpaṇavadyuñjyāt|
----------------------------------------------------|
--------------------------śataṃ dve trīṇi dhārayet||19||
lekhanasnehanāntyeṣu---------------------------------|
----------------------------------------------------|20|
Sa. lekhanādiṣu śatādīni dhārayet|
tatra lekhane śataṃ mātrāṇāṃ dhārayet| snehane dve śate| antye-prasādane,
trīṇi śatāni dhārayet|
Ā. rā.
puṭapākadhāraṇāvadhimāha-śatamiti| antyaḥ-prasādanaḥ|
------------------------koṣṇau pūrvau, himo'paraḥ|
----------------------------------------------------|20|
Sa. pūrvo-snehanalekhanau, koṣṇau
yojyau| himo'paraḥ-prasādanākhyaḥ|
Ā. rā.
puṭapākānāmuṣṇaśītabhedamāha-koṣṇāviti|
----------------------------------------------------| dhūmapo'nte
tayoreva-------------------------------|20|
Sa. tayoḥ-ādyayoḥ puṭapākayoḥ, ante
dhūmapaḥ syāt| sneheritakaphopaśāntyai, na tu prasādanānte, ityevaśabdārthaḥ|
Ā. rā.
lekhanasnehanayoranantarakṛtyamāha-dhūmapa iti|
----------------------------------------------------|
-----------------------------yogāstatra ca tṛptivat||20||
Sa. tatra ca-teṣu puṭapākeṣu,
yogāstarpaṇa iva syuḥ| tṛptivaditi saptamyantādvatiḥ| yogā iti
bahuvacananirdeśāt samyagyogāyogātiyogā gṛhyante|
Ā. rā. puṭapākasya
samyagyogādilakṣaṇamāha-yogā iti|
tarpaṇaṃ puṭapākaṃ ca nasyānarhe na yojayet|
----------------------------------------------------|21|
Sa. tarpaṇapuṭapākau nasyāyogye na
yojayet| nasyānarhāḥ-"yojyenna tu nāvanam|" ityādyuktāḥ|
Ā. rā. niṣiddhanasyānāṃ
tarpaṇapuṭapākau niṣedhatitarpaṇamiti|
yāvantyahāni yuñjīta dvistato hitabhāgbhavet||21||
mālatīmallikāpuṣpairbaddhākṣo nivasenniśām||21.5||
Sa. yāvantyahāni-yāvanmātrāṇi dināni,
tarpaṇapuṭapākau kurvīta tato dviguṇāni dināni hitasevī syāt| kṛtatarpaṇa
puṭapāko mālatyādipuṣpairbaddhākṣaḥ san vibhāvarīṃ vaset| mālatī-sumanāḥ|
mallikā-gandhavārṣikā|
Ā. rā.
tarpaṇapuṭapākayorācāramāha-yāvantīti| saṅgrahe tu (sū.a. 33)-"tathā
pakvātisāre'pi puṭapākasyāyameva vidhiriti| bhavati cātra| seke'ñjane tarpaṇe
ca puṭapāke ca ye gadāḥ| jāyante vidhividbhraṃśādyathāsvaṃ tān prasādhayet||"
iti|
sarvātmanā netrabalāya yatnaṃ kurvīta nasyāñjanatarpaṇādyaiḥ| dṛṣṭiśca naṣṭā
vividhaṃ jagacca tamomayaṃ jāyata ekarūpam|22.5| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne tarpaṇapuṭapākavidhirnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ|24|
Sa. sarveṇa prakāreṇa
netrabalāya-cakṣuḥsāmarthyāya, nasyādibhiryatnaṃ kuryāt| dṛṣṭiśceti ca hetau|
yato dṛṣṭiryadi na syāttato jagadvividhamapi tamomayaṃ-andhakārarūpaṃ,
ekarūpaṃ-ekalakṣaṇaṃ, sampadyata iti| upajātirvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne tarpaṇapuṭapākavidhirnāma
caturviṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 24||
Ā. rā. netrarakṣaṇe yatnaḥ kārya
ityāha-sarvātmaneti| dṛṣṭiśceti caśabdaścedarthe| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| dṛktarpaṇaprakaraṇam sāmastyena nirūpitam||
24||