Sa. athedānīṃ pañcaviṃśādhyāyārambho
yantravidhānapradarśanārthaḥ| yato bastinasyāñhjanakṣārādīni
yantrāśrayaṇyevetyāha-
athāto yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti sa smādurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2|
Sa. yantrasya vidhiryantravidhiḥ śeṣaṃ
pūrvavat| arśobhagandarādiṣu niruje'ṅhge yamyate-niyamyate
śastrakṣārāgnikarmeti yantram|
Ā. rā. yantravidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-atheti|
etadeva spaṣṭayannāha ---- nānāvidhānāṃ śalyānāṃ nānādeśaprabādhinām|
āhartumabhyupāyo yastadyantraṃ yacca darśane||1||
arśobhagandarādīnāṃ śastrakṣārāgniyojane| śeṣāṅgaparirakṣāyāṃ tathā
bastyādikarmaṇi||2|| ghaṭikālābuśṛṅgaṃ ca
jāmbavauṣṭhādikāni ca| ----------------------------------------------------|3|
Sa. anekaprakārāṇi yāni
śalyāni-śastraveṇupāṣāṇādirūpāṇi, vividheṣu śarīrapradeśeṣu niviśante,
teṣāmāharaṇe ākṛṣṭuṃ, yo'bhyupāyastadyantram| 'ucyate' iti śeṣaḥ| tathā,
arśobhagandaranāḍīvraṇādīnāṃ śastrādiyojane sati śeṣasya-nirujasyāṅgasya,
parirakṣāyāṃ-rakṣānimittam, svasthasyāṅgasya
śastrādyābādhānivṛttyarthamityarthaḥ| tathā, bastinasyādikarmaṇi ya
upāyastacca yantram| tathā ghaṭikādi ca yantraṃ pavanākarṣaṇāya
raktādyākarṣaṇāya ca| jāmbavauṣṭhasandaṃśādīni ca yantrāṇi|
Ā. rā.
yantralakṣaṇamāha-nānāvidhānāmiti| śalyāharaṇe ya upāyaḥ,
yaścārśaḥprabhṛtidarśane, yaśca śāstrādicchedyasamīpāṅgarakṣaṇe, yaśca
bastyādipraṇayane, yaśca ghāṭikādirācūṣaṇādau, tadyantram| evaṃvidha
upāyaviśeśo yantramityarthaḥ|
yantrāṇāṃ kiṃ rūpaṃ kiṃ |ca] kāryaṃ syāt? ityāha-
----------------------------------------------------| anekarūpakāryāṇi
yantrāṇi vividhānyataḥ||3|| vikalpya
kalpayedbuddhyā yathāsthūlaṃ tu vakṣyate|
----------------------------------------------------|4|
Sa. rūpāṇi ca kāryāṇi ca rūpakāryāṇi|
anekāni vicitrāṇi, rūpakāryāṇi teṣāṃ tāni yantrāṇi nānāprakārāṇi| tatra
rūpaṃ-kaṅkamukhasvastikādyākāratvam| kāryaṃ-asthyādilagnaśalyaharaṇādikam|
yataścaivaṃ yantrāṇāṃ nānāvidhatvam, atastāni buddhyā vikalpya kāryānurodhāt
kalpayet| nanu, yantrāṇāṃ diṅmātre'pyanabhijñaḥ kathamiva kalpanāṃ kartuṃ
pārayet ? ityāha- saṃ-yāni yāni sthūlāni yathāsthūlam| "yathā sādṛśye"
ityavyayībhāvaḥ| yathāsthūlayantrakaraṇena vyutpannamatiḥ śeṣāṇāmapi
yantrāṇāmutpādane vikalpaṃ kartuṃ samartho bhavediti bhāvaḥ|
Ā. rā. yantraviśeṣāṇāmanantatvāt
buddhyā kalpyatvamāha-anekarūpakāryāṇīti| ā raṃ-nidarśanārthaṃ
kāṃścidyantraviśeṣān vaktumāha-yathāsthūlamiti|
svastikasandaṃśatālanāḍīśalākānuyantrabhedāt ṣoḍhā yantrāṇi|
atha yantrāṇyāha ---- ----------------------------------------------------|
tulyāni kaṅkasiṃharkṣakākādimṛgapakṣiṇām||4||
mukhairmukhāni yantrāṇāṃ kuryāttatsaṃjñakāni ca| aṣṭādaśāṅgulāyāmānyāyasāni ca
bhūriśaḥ||5|| masūrākāraparyantaiḥ kaṇṭhe
baddhāni kīlakaiḥ| vidyātsvastikayantrāṇi mūle'ṅkuśanatāni ca||6||
tairdṛḍhairasthisaṃlagnaśalyāharaṇamiṣyate|
----------------------------------------------------|7|
Sa. yena pārśvena śalyamuddhriyate
tadyantrāṇāṃ mukhaṃ vedyam| kaṅkādīnāṃ pakṣimṛgāṇāṃ mukhaistulyāni yantrāṇāṃ
mukhāni kuryāt| ādiśabdena gṛdhrahaṃsahariṇādiparigrahaḥ| tāni tatsaṃjñakāni|
ca evārthe, tāni yantrāṇi tannāmānyeva| yathā,-kaṅkumukhaṃ siṃhamukhamityādi|
aṣṭādaśāṅguletyādi, svastikākhyāni yantrāṇi vidyāt| kīdṛśāni ?
aṣṭādaśāṅguladairghyāṇi, bhūriśo-bāhulyena, āyasāni-śastramayāni|
dantādimayānāmapi kvaciddarśanāt bhūriśa ityuktam| tathā, kaṇṭhapradeśe
kīlakairbaddhāni| kīdṛśaiḥ kīlakaiḥ ? masūrākārāḥ paryantā yeṣāṃ taiḥ| yatra
pradeśe yantrāṇāṃ hastagrahastatra tanmūlam| tatrāṅkuśavannatāni-pariṇatāni|
taiḥ-kaṅkamukhādibhiḥ, asthisaṃlagnaśalyasya-kāṇḍaphalādeḥ,
āharaṇaṃ-ākarṣaṇamiṣyate|
Ā. rā. tatra svastikānyāha-tulyānīti|
tatsaṃjñakāni-kaṅkamukhasiṃhamukhādināmāni| āyāmo-dairghyam| bhūriśa iti
vacanāt dārvādikṛtānyapi| kaṇṭhe-mukhākārasampādakaśakaladvayasandhānasthāne|
mūle-dhāraṇasthāne| svastikānāṃ kāryamāha-tairddaḍhairiti|
----------------------------------------------------| kīlabaddhavimuktāgrau
sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau||7||
tvakśirāsnāyupiśitalagnaśalyāpakarṣaṇau|
----------------------------------------------------|8|
Sa. kīlena-masūrākāraparyantena,
baddhaṃ tathā vimuktamagraṃ- mukhaṃ, yayostau kīlabaddhavimuktāgrau sandaṃśau
bhavataḥ| kīdṛśau ? ṣoḍaśāṅgulapramāṇau| kvopayoga etayoḥ syāt ?
ityāha-tvagityādi| tvagādīnāṃ dvandvaḥ| tvakśirāstrāyupiśitalagnaṃ ca
tacchhalyaṃ ca, tasyāpakarṣṇe-āharaṇe, tāvupayujyete|
Ā. rā. sandaṃśāścatvāraḥ| tatra
krīlabaddhāgrakīlamuktāgrau sandaṃśāvāha-kīlabaddhavimuktāgrāviti|
----------------------------------------------------| ṣaḍaṅgulo'nyo haraṇe
sūkṣmaśalyopapakṣmaṇām||8||
Sa. ṣoḍaśāṅgulasandaṃśadvayādanyaḥ
sandaṃśaḥ (ṣaḍaṅgulapramāṇaḥ) sūkṣmaśalyānāṃ-nāsāromādīnāṃ, haraṇe-ākarṣaṇe,
tathā, upapakṣmaṇāṃ vartmādibhavānāṃ haraṇe yujyate|
Ā. rā. ṣaḍaṅgulaṃ
sandaṃśamāha-ṣaḍaṅgula iti| upapakṣmaṇāṃ-netreṣvavāntarapakṣmaṇām|
mucuṇḍī sūkṣmadantarjurmūle rucakabhūṣaṇā| gambhīravraṇamāṃsānāmarmaṇaḥ
śeṣitasya ca||9||
Sa. sā ca mucuṇḍīsaṃjñā| kimbhūtā
mucuṇḍī? sūkṣmā dantā yasyāḥ sā sūkṣmadantā, tathā, ṛjuḥ-avakrā, na ca
sandaṃśavadvakrā dvibāhurityārthaḥ| tathā, mūle-hastagrahaṇasthāne,
rucakaṃ-aṅgulīyakarūpaṃ, bhūṣaṇaṃ yasyāḥ sā rucakabhūṣaṇā| rucakapīḍanena sā
karma karotītyarthaḥ| gambhīraścāsau vraṇaśca gambhīravraṇastasmin
māṃsāni-tasyādhimāṃsaṃ, etadviṣaya āharaṇe| armaṇaśca śeṣitasya
cchhinnaśeṣasyāharaṇe mucuṇḍī|
Ā. rā. mucuṇḍyākhyaṃ
sandaṃśamāha-mucuṇḍīti| sūkṣmadantā-sūkṣmāgrā| ṛjuḥ-avakrā| rucakabhūṣaṇā-mūle
mudrikābaddhā| gambhīreṣu vraṇeṣu yāni māṃsāni, yāni ca netreṣu
chinnaśeṣāṇyarmāṇi, teṣāṃ haraṇe|
dve dvādaśāṅgule matsyatālavat dvyekalālake| tālayantre smṛte
karṇanāḍīśalyāpahāriṇī||10||
Sa. dve tālayantre bhavataḥ| kiṃpramāṇe
? dvādaśāṅgule| saṃsthānamāha-matsyatālavat mīnagalatālavat, dvitālakaṃ-ekaṃ
dvayoḥ pārśvayormatsyamukhasadṛśam, aparamekatālakaṃ-ekapārśve
matsyamukhākārameva| te dve tālayantre bhavataḥ| karṇetyādi| karṇanāḍī
śalyamapaharataḥ-karṇanāḍīśalyāpahāriṇī|
Ā. rā. tālayantradvayamāha-dve
dvādaśāṅgula iti| matsyatālo-matsyagalatālaḥ|
nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyekānekamukhāni ca| srotogatānāṃ śalyānāmāmayānāṃ ca
darśane||11|| kriyāṇāṃ sukaratvāya
kuryādācūṣaṇāya ca| tadvistāraparīṇāhadairghyaṃ srotonurodhataḥ||12||
Sa. nāḍīyantrāṇi bastinetrādivat
suṣirāṇi syuḥ| ekaṃ cānekaṃ caikānekaṃ mukhaṃ yeṣām| tani ca kānicidekamukhāni
ekadvārāṇi, kānicidanekamukhāni-anekadvārāṇi| etatkarmācaṣṭe-srota ityādi|
tāni ca karṇādisrotogatānāṃ śalyānāṃ darśananimittaṃ vidadhīta| tathā,
kaṇṭhādisrotogatānāṃ rogāṇāṃ darśane-darśananimittaṃ, vidadhīta| tathā,
kriyāṇāṃ-śastrakṣārāgniprakṣālanauṣadhapraṇidhānādīnāṃ, sukaratvārtham| tathā,
viṣidigdhāṅgādīnāmācūṣaṇāya vidadhīta| tadvistāretyādi| teṣāṃ-nāḍīyantrāṇāṃ,
vistāraśca parīṇāhaśca dairghyaṃ ca, tāni srotovaśāt bhavanti|
yathā,-anuvāsanottarabastinasyanāḍikādiṣu nirdiṣṭam|
Ā. rā. nāḍīyantrāṇyāha-nāḍīyantrāṇīti|
vistāro-vivarasya| parīṇāhaḥ-sthaulyaṃ yantrasya|
daśāṅgulā'rdhanāhā'ntaḥkaṇṭhaśalyāvalokinī|
nāḍī----------------------------------------|13|
Sa. kaṇṭhe śalyaṃ kaṇṭhaśalyam|
kaṇṭhābhyantaraśalyāvalokanārthaṃ daśāṅgulā nāḍī|
ardhanāhā-pañcāṅgulapariṇāhā|
Ā. rā. kaṇṭhāntaḥśalyāvalokinīṃ
nāḍīmāha-daśāṅguleti| ardhanāhā-pañcāṅgulasthaulyā|
----------------------------------------------------|
--------pañcamukhacchhidrā catuṣkarṇasya saṅgrahe||13||
vāraṅgasya, dvikarṇasya tricchhidrā tatpramāṇataḥ|
----------------------------------------------------|14|
Sa. pañcamukhāni chhidrāṇi yasyāḥ sā|
catuṣkarṇasya vāraṅgasya saṅgrahe-saṅgrahaṇanimittamidaṃ yantram| catvāraḥ
karṇā yasya vāraṅgasyeti samāsaḥ| tatra śarādidaṇḍapraveśaḥ śikhākāraḥ kīlako
vāraṅga ucyate| dvikarṇasya vāraṅgasya tricchhidrā nāḍī syāt| trīṇi chhidrāṇi
yasyāḥ sā tricchhidrā| chhidraśabdasyopalakṣaṇarthatvāt trimukhetyetadapi
draṣṭavyam| tasya vāraṅgasya pramāṇaṃ tatpramāṇaṃ
tasmādvāraṅgapramāṇataḥ-tadanusāreṇa nāḍīpramāṇaṃ jñeyam|
Ā. rā. catuṣkarṇavāraṅgasaṅgrahaṇīṃ
nāḍīmāha-nāḍīti| pañcamukhacchidrā-mukhe chidrapañcakayutā|
dvikarṇasaṅgrahaṇīṃ nāḍīmāha-dvikarṇasyeti| tatpramāṇataḥ-saṅgrahyapramāṇena|
etacca nāḍīdvaye chidramānam|
----------------------------------------------------|
vāraṅgakarṇasaṃsthānānāhadairghyānurodhataḥ||14||
nāḍīrevaṃvidhāścānyā draṣṭuṃ śalyāni kārayet|
----------------------------------------------------|15|
Sa. tathā, karṇaśca saṃsthānaṃ
cānāhaśca dairghyaṃ ca tānyevam| vāraṅgasya karṇasaṃsthānānāhadairghyāṇi,
teṣāmanurodhastasmāt, evaṃprakārā anyā api nāḍīḥ śalyāni śarīrāntargatāni
draṣṭuṃ kārayet|
Ā. rā. anyāni
nāḍīyantrāṇyāha-vāraṅgakarṇeti| saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ| ānāhaḥ-sthaulyam|
----------------------------------------------------| padmakarṇikayā mūrdhni
sadṛśī dvādaśāṅgulā||15|| caturthasuṣirā
nāḍī śalyanirghātinī matā|
----------------------------------------------------|16|
Sa. mūrdhni-mūrddhabhāge,
padmakarṇikayā-jalajakarṇikayā, sadṛśī| kiyatpramāṇā ? dvādaśāṅgulā| tathā,
caturthaḥ-caturbhāgaḥ, suṣiro yasyāḥ sā, tryaṅhgulasuṣireti yāvat| sā nāḍī
śalyanirghātinī matā| munīnāmiti śeṣaḥ| arśoyantraṃ lakṣayitumāha-
Ā. rā. śalyanirghātinīṃ
nāḍīmāha-padmakarṇikayeti| caturthasuṣirā-tryaṅguladīrghavivarā|
----------------------------------------------------| arśasāṃ gostanākāraṃ
yantrakaṃ caturaṅgulam||16|| nāhe
pañcāṅgulaṃ puṃsāṃ pramadānāṃ ṣaḍaṅgulam| dvicchhidraṃ darśane
vyādherekacchhidraṃ tu karmaṇi||17||
madhye'sya tryaṅgulaṃ chhidramaṅguṣṭhodaravistṛtam|
ardhāṅgulocchhritodvṛttakarṇikaṃ ca tadūrdhvataḥ||18||
Sa. arśasāṃ sambandhi yantrakaṃ
gostanākṛti caturaṅgulaṃ mānato dairghyeṇa syāt| yantrakamityākarṣakaṃ syāt|
nāhe-pariṇāhe, pañcāṅgulam| yatpañcāṅguladīrgheṇa sūtreṇa veṣṭyate,
tatpramāṇaṃ sthaulyamityarthaḥ| etat puṃsāmeva pañcāṅgulaṃ nāhe syāt| strīṇāṃ
tu pariṇāhe ṣaḍaṅgulaṃ yantrakaṃ syāt, svabhāvata eva tāsāṃ gudasya mahattvāt|
vyādherdarśane dvicchhidraṃ-ubhayapārśvacchhidraṃ yantram|
karmaṇi-śastrakṣārādyavacāraṇe, ekacchhidraṃ yantram| asya yantrasya madhye
tryaṅgulaṃ chhidram| aṅhguṣṭhamadhyatulyavistāraṃ, tathā
tadūrdhvato'rdhāṅgulocchhritā uddṛttā karṇikā yasya tadevam|
Ā. rā. arśoyantrākhyāṃ
nāḍīmāha-arśasāmiti| caturaṅgulaṃ dairghye| pariṇāhe tu puṃsāṃ pañcāṅgulaṃ,
strīṇāṃ ṣaḍaṅgulam| vyādherdarśane dvicchidram, kṣārādiyojane tu
śeṣāṅgaparirakṣāyāmekacchidram| dvicchidrasya tu dvayoḥ pārśvayoścchidram,
ekacchidrasyaikasmin pārśve| tacca tryaṅguladairghyamaṅguṣṭhodaravistāraṃ
madhye kāryam| chidrādurdhvabhage mūle'rdhāṅgulocchrāyā bahiḥkuñcitāgrā
karṇikā kāryā|
śamyākhyaṃ tādṛgacchhidraṃ yantramarśaḥprapīḍanam|
----------------------------------------------------|19|
Sa. śamyākhyaṃ-śamīsaṃjñaṃ, tṛtīyaṃ
yantrakaṃ tādṛg-gostanākāramityādilakṣaṇalakṣitayantrasadṛśaṃ syāt| atra
viśeṣamāha-acchhidramityādi| acchhidraṃ-chhidrarahitam, yantre chhidraṃ na
vidheyamityarthaḥ| idaṃ ca yantramarśaḥprapīḍanaṃ syāt|
Ā. rā. tṝtīyamarśaḥpīḍanaṃ śamyākhyaṃ
yantramāha-śamyākhyamiti| tādṛk-gostanākārādilakṣaṇam|
acchidraṃ-pārśvacchidrarahitam|
----------------------------------------------------| sarvathā'panayedoṣṭhaṃ
chhidrādūrdhvaṃ bhagandare||19||
Sa. sarvathā
bhagandare-bhagandarayantre, oṣṭhamapanayet| kutaḥ prabhṛti ?
chhidrādūrdhvam,-upariṣṭādardhāṅgulamapakarṣayedityarthaḥ| karṇikā tu kāryaiva
(?)|
Ā. rā. bhagandarayantrākhyāṃ
nāḍīmāha-sarvatheti| arśoyantramevāpanītauṣṭhaṃ bhagandarayantram|
mukhacchidrasya pārśvabhāga oṣṭhaḥ|
ghrāṇārbudārśasāmekacchhidrā nāḍyaṅguladvayā| pradeśinīparīṇāhā
syādbhagandarayantravat||20||
Sa. ghrāṇārbude ghrāṇārśasi
caikacchhidrā nāḍī dairghyeṇāṅguladvayapramāṇā| tathā, pradeśinītulyaḥ
parīṇāho yasyāḥ saivam| sā ca bhagandarayantratulyā syāt,
apanītauṣṭhetyarthaḥ|
Ā. rā. ghrāṇārśorbudayantrākhyāṃ
nāḍīmāha-ghrāṇārbudeti|
aṅhgulitrāṇakaṃ dāntaṃ vārkṣaṃ vā caturaṅgulam| dvicchhidraṃ gostanākāraṃ
tadvaktravivṛtau sukham||21||
Sa. aṅgulitrāṇakākhyaṃ yantraṃ
dantamayaṃ kāṣṭhamayaṃ vā caturaṅgulapramāṇamarśasāṃ yantrasadṛśaṃ
dvicchhidraṃ gostanākṛti syāt| tacca vaktrasya vivṛtau-prasāraṇe, sukham| yato
vaktraprasāraṇe aṅgulerdantebhyo rakṣaṇādanvarthamaṅgulitrāṇakamiti nāma|
Ā. rā. aṅgulitrāṇākhyaṃ
nāḍīyantramāha-aṅgulitrāṇakamiti| vaktravivṛtau-vaktravikāśanārthaṃ,
praveśitāmaṅgulīṃ rakṣatītyaṅgulitrāṇakam|
yonivraṇekṣaṇaṃ madhye suṣiraṃ ṣoḍaśāṅgulam| mudrābaddhaṃ
caturbhittamambhojamukulānanam||22||
catuḥśalākamākrāntaṃ mūle tadvikasenmukhe|
----------------------------------------------------|23|
Sa. yonivraṇamīkṣate'neneti tat
yonivraṇekṣaṇaṃ yantrakam| madhye-madhyabhāge, suṣiram| tathā, dairdhyeṇa
ṣoḍaśāṅgulam| tathā mudrikayā-ūrmikayā'sañcāriṇyā, baddhaṃ-yuktam| tathā,
catvāro (ri) bhittāḥ(ttāni)-patrāṇi, yasya taccaturbhittam| tathā,
jalajamukulasadṛśamukham| tathā, catasraḥ śalākā yatra tat catuḥśalākam|
tathā, tat-yantraṃ, mūla ākrāntaṃ-mūlaśalākākramaṇāt mukhe vikaset-prasaret|
Ā. rā. yonivraṇekṣaṇākhyāṃ
nāḍīmāha-yonivraṇekṣaṇamiti| caturbhittaṃ-catuḥśakalam|
----------------------------------------------------| yantre
nāḍīvraṇābhyaṅgakṣālanāya ṣaḍaṅgule||23||
bastiyantrākṛtī mūle mukhe'ṅguṣṭhakalāyakhe| agrato'karṇike mūle
nibaddhamṛducarmaṇī||24||
Sa. yantre dve ṣaḍaṅgule bhavataḥ|
kimartham ? nāḍīvrāṇābhyaṅgakṣālanāya,-abhyaṅgaśca kṣālanaṃ cābhyaṅgakṣālane
tadarthaṃ, upayujyete| ākaraṇaṃ-ākṛt, sampadāditvāt kvip| pūrvavihitasya
bastiyantrasyeva ākṛt-ākāro, yayoste bastiyantrākṛtī,-vṛtte gopucchhākāre|
tathā, yathāsaṅkhyaṃ mūle mukhe'ṅguṣṭhakalāyakhe-mūle'ṅguṣṭhatulyacchhidre,
mukhe kalāyatulyacchhidre| agrato'karṇike- karṇikārahite, iti
bastiyantrādviśeṣaḥ| mūle tu karṇike dve'pi puṭakayojanārthaṃ kārya
evetyagragrahaṇam| mūle-mūladeśe, nibaddhaṃ- yojitaṃ, mṛdu
carma-bastipuṭakākāraṃ, yayoste nibaddhamṛducarmaṇī|
Ā. rā.
nāḍīvraṇābhyañjananāḍīvraṇakṣālanākhyaṃ nāḍīdvayamāha-yantra iti|
mūle'ṅguṣṭhapraveśacchidre, agre kalāyapraveśacchidre| agrato'karṇike-agre
karṇikārahite| bastiyantrākṛtīni nāḍīviśeṣaṇam, yantraviśeṣaṇatve tu
numprasaṅgaḥ|
dvidārā nalikā picchhanalikā vodakodare|
----------------------------------------------------|25|
Sa. udakodare jalasrāvaṇārthaṃ nalikā
dvidvārā-ubhayamukhī, syāt| athavā, picchanalikā-mayūrapicchhajetyarthaḥ|
Ā. rā. jalodarayantrākhyāṃ
nāḍīmāha-dvidvāreti| nalikā-veṇvādināḍī| picchanalikā-pakṣipicchanāḍī|
----------------------------------------------------| dhūmabastyādiyantrāṇi
nirdiṣṭāni yathāyatham||25||
Sa. dhūmādiyantrāṇi yathāsvaṃ
dhūmapānādyadhyāyeṣūktāni|
Ā. rā. dhūmayantrādyā nāḍya uktā
ityāha-dhūmabastyādīti|
tryaṅgulāsyaṃ bhavecchhṛṅgaṃ cūṣaṇe'ṣṭādaśāṅgulam| agre siddhārthakacchhidraṃ
sunaddhaṃ cūcukākṛti||26||
Sa. śṛṅgaṃ tryaṅgulamukham|
duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādeścūṣaṇe-cūṣaṇanimittaṃ, aṣṭādaśāṅgulaṃ syāt|
aṣṭādaśeti ""hyaṣṭana" ityādinā''kārādeśaḥ| tathā, agre-prānte,
sarṣapapramāṇacchhidram| yaḥ pradeśaścūṣaṇāya śarīre yojyate tadagram| tathā,
suṣṭhu naddhaṃ-samyagbaddham| cūcukasya-strīkucāgrasyeva, ākṛtiḥ-ākāro, yasya
tadevam|
Ā. rā. śṛṅgaṃ tryaṅgulamukham|
duṣṭavātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyādeścūṣaṇe-cūṣaṇanimittaṃ,
aṣṭādaśāṅgulaṃ-aṣṭāṅgulaṃ daśāṅgulaṃ vā| saṅgrahe tu dvādaśāṅgulamapyuktam
(sū.a.34)- "śṛṅgaṃ tu hRasvamadhyadīrghamaśṭādaśadvādaśāṅgulāyatam" iti|
syādvādaśāṅgulo'lāburnāhe tvaṣṭādaśāṅgulaḥ| catustryaṅgulavṛttāsyo dīpto'ntaḥ
śleṣmaraktahṛt||27||
Sa. alābuḥ-tumbaḥ, dvādaśāṅgulo
dairghyeṇa syāt| pariṇāhe'ṣṭādaśāṅgulaḥ| catvāri vā trīṇi vā'ṅhgulāni yasya
taccatustryaṅgulam, tattādṛśaṃ vṛtaṃ-vartulaṃ, āsyaṃ-mukhaṃ, yasya sa evam|
tathā, antaḥ-madhye, dīpto-jvalitaḥ, picurbhūrjādi garbha ityarthaḥ| sa īdṛśo
duṣṭakapharaktaharaḥ syāt|
Ā. rā. tumbākhyāṃ
nāḍīmāha-syādvādaśeti| caturaṅgulāsyastryaṅgulāsyo vā|
antardīptaḥ-pradīptatṛṇasṛṣṭapicunā|
tadvadghaṭī hitā gulmavilayonnamane ca sā|
----------------------------------------------------|28|
Sa. tadvat-tenālābunā
tulyadairghyānāhādiḥ, tulyakāryākārā ca, ghaṭī syāt| sā ca gulmasya vilaya
unnamane ca hitā, na kevalaṃ kapharaktahṛditi cārthaḥ|
Ā. rā. ghatikākhyāṃ
nāḍīmāha-tadva-ṭīti| tadvat-alābusadṛśī| gulmavilayane gulmonnamane ca|
cakārāt śleṣmaraktāvacūṣaṇe ca|
----------------------------------------------------| śalākākhyāni yantrāṇi
nānākarmākṛtīni ca||28||
yathāyogapramāṇāni-------------------------|
----------------------------------------------------|29|
Sa. śalākāsaṃjñāni yantrāṇi
vividhakarmāṇi vividhākārāṇi yathāyogapramāṇāni syuḥ|
Ā. rā.
śalākāyantrāṇyāha-śalākākhyānīti|
----------------------------teṣāmeṣaṇakarmaṇī| ubhe
gaṇḍūpadamukhe-------------------------------|29|
Sa. teṣāṃ madhya ubhe gaṇḍūpadatulyāsya
eṣaṇakarmaṇī|
Ā. rā. eṣiṇyau śalāke āha-teṣāmiti|
eṣaṇaṃ avalokanam|
----------------------------------------------------|
------------------------------srotobhyaḥ śalyahāriṇī||29||
masūradalavaktre dve syātāmaṣṭanavāṅgule|
----------------------------------------------------|30|
Sa. tathā srotobhyaḥ śalyahāriṇī
śalākāyantre bhavataḥ| kimbhūte ? masūretyādi| masūradalamiva vaktraṃ yayoste,
masūradalamukhe dve śalāke'ṣṭāṅgule navāṅgule vā syātām|
Ā. rā. śalyahāriṇyau śalāke
āha-srotobhya iti|
----------------------------------------------------| śaṅkavaḥ
ṣaṭ-------------------------------------|30|
Sa. śaṅkavaḥ ṣaṭ syuḥ|
Ā. rā. śaṅkvākhyāḥ śalākā
gaṇayati-śaṅkava iti|
----------------------------------------------------| ------------ubhau teṣāṃ
ṣoḍaśadvādaśāṅgulau||30||
vyūhane'hiphāṇāvaktrau-----------------------------|
----------------------------------------------------|31|
Sa. teṣāṃ madhye dvau
ṣoḍaśāṅguladvādaśāṅgulau bhavataḥ| vyūhane-nyūhanakarmaṇi, sarpaphaṇāmukhau|
Ā. rā. vyūhanau śaṅkū āha-ubhāviti|
vyūhanaṃ-prasṛtamāṃsādīnām yathāsthānaṃ vinyāsaḥ|
------------------------dvau daśadvādaśāṅgulau| cālane
śarapuṅkhāsyau-----------------------------|31|
Sa. dvau śaṅkū daśāṅguladvādaśāṅgulau
bhavataḥ| cālane kāṇḍavāja iva mukhaṃ yayostau śarapuṅkhāsyau bhavataḥ|
Ā. rā. cālanau śaṅkū āha-dvāviti|
śarapuṅkaṃ-śarakartarī|
----------------------------------------------------|
----------------------------------āhārye baḍiśākṛtī||31||
Sa. āhārye-ākarṣaṇe, baḍiśākārau|
ṣaṭśaṅhkūnākhyāya garbhaśaṅkumāha-
Ā. rā. āharaṇau śaṅkū āha-āhārye
baḍiśākṛtīti| baḍiśaṃ-matsyavedhanam|
nato'gre śaṅkunā tulyo garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ| āṣṭāṅgulāyatastena mūḍhagarbhaṃ
haret striyāḥ||32||
Sa. nato'gre-agrabhāge, tathā śaṅkunā
samaḥ-kīlakākāraḥ, aṣṭāṅguladīrghaḥ sa garbhaśaṅkuriti smṛtaḥ, 'munibhiḥ' iti
śeṣaḥ| tena-garbhaśaṅkunā, mūḍhagarbha-aniḥsarantaṃ, haret|
Ā. rā. saptamaṃ
garbhaśaṅkumāha-nato'gra iti| nato-vakraḥ| śaṅkunā tulyaḥ-kīlakākāraḥ|
aśmaryāharaṇaṃ sarpaphāṇāvadvaktramagrataḥ|
----------------------------------------------------|33|
Sa. aśmaryākarṣaṇe sarpaphaṇāvadagre
vaktraṃ syāt| sarpaphaṇākhyameva caitadyantram|
Ā. rā. aśmaryāharaṇaṃ
śalākāyantramāha-aśmaryāharaṇamiti|
----------------------------------------------------| śarapuṅkhamukhaṃ
dantapātanaṃ caturaṅgulam||33||
kārpāsavihitoṣṇīṣāḥ śalākāḥ ṣaṭ pramārjane|
----------------------------------------------------|34|
Sa. śarapuṅkhamukhākhyaṃ yantraṃ
caturaṅgulaṃ dantapātanaṃ syāt| anena hi dantāścalantaḥ pātyante
kṛmyādibhakṣitā vā| saṃ-pramārjane-kṣālane kṣārakledādeḥ, ṣaṭ śalākāḥ syuḥ|
kimbhūtāḥ ? kārpāsena vihitamuṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanamiva, yāsāṃ tāstathoktāḥ|
Ā. rā. dantapātanaṃ
śalākāyantramāha-śarapuṅkhamukhamiti| ā raṃ-pramārjanīḥ śalākā
gaṇayati-kārpāsavihitoṣṇīṣā iti| uṣṇīṣaṃ-śiroveṣṭanam|
----------------------------------------------------| pāyāvāsannadūrārthe dve
daśadvādaśāṅgule||34||
Sa. pāyāvāsannadūrārthe
daśadvādaśāṅgule dve bhavataḥ| āsannārthe daśāṅgulā, dūrārthe
dvādaśāṅguletyarthaḥ|
Ā. rā. pāyupramārjanyau śalāke
āha-pāyāviti|
dve ṣaṭsaptāṅgule ghrāṇe, dve karṇe'ṣṭanavāṅule|
----------------------------------------------------|35|
Sa. ghrāṇe ṣaṭsaptāṅgule dve bhavataḥ|
'āsannadūrārthe' ityatrāpyanuvartate| tathaiva karṇe'ṣṭanavāṅgule bhavataḥ|
Ā. rā. ghrāṇapramārjanyau śalāke
āha-dve ṣaḍiti| karṇapramārjanyau śalāke āha-dve karṇa iti|
----------------------------------------------------|
karṇaśodhanamaśvatthapatraprāntaṃ sruvānanam||35||
Sa. karṇaśodhanākhyaṃ yantram|
aśvatthapatrasyeva prānto yasya tattathā| tathā, sruvasyevānanaṃ yasya
tadevam|
Ā. rā. karṇaśodhanaṃ
śalākāyantramāha-karṇaśodhanamiti| dravasya malasyāpanayanaṃ-mārjanam,
kaṭhinasya-śodhanam|
śalākājāmbavauṣṭhānāṃ kṣāre'gnau ca pṛthak trayam| yuñjyāt
sthūlāṇudīrghāṇāṃ-----------------------------------|36|
Sa. śalākāśca jāmbavauṣṭhāni ca teṣāṃ
pṛthak trayaṃ kṣāre kṣārapātane, [ āgnau-] āgnidāhakaraṇe ca yuñjyāt|
kimbhūtānāṃ śalākājāmbavauṣṭhānām ? sthūlāṇudīrghāṇāṃ,-sthūlāścāṇavaśca
dīrghāśca, teṣām| tatra śalākāstistro jāmbavauṣṭhāni ca trīṇi, kṣāre tathā
dāhane, evaṃ dvādaśaitāni śalākākhyāni yantrāṇīti|
Ā. rā. kṣārāgniprayogārthaṃ tisraḥ
śalākāstrīṇi ca jāmbavauṣṭhānyāha-śalākājāmbavauṣṭhānāmiti| sthūlaṃ ca sthūlāṃ
ca aṇuśca aṇu ca dīrghā ca dīrghaṃ ca tāni sthūlāṇudīrghāṇītyekaśeṣeṇa
nirdeśaḥ| aṇu-sūkṣmaṃ hrasvaṃ ca| tena sthūladīrghaṃ sūkṣmahasvaṃ madhyaṃ ceti
trividhaṃ śalākāyantraṃ jāmbavauṣṭhaṃ ca| jambūphalavadoṣṭho yasya
tajjāmbavauṣṭham, śalākāviśeṣa eva| saṅgrahe'pyuktam (sū.a.
34)-"kṣārāgnikarmārthaṃ jāmbavauṣṭhāni dvādaśadaśāṣṭāṅgulāni kramāt
vdyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni| śalākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrasvamadhyāḥ|"
iti|
-----------------------------------------------------|
---------------------------------śalākāmantravardhmani||36||
madhyordhvavṛttadaṇḍāṃ ca mūle cārdhendusannibhām|
-----------------------------------------------------|37|
Sa. antravardhmani-antravṛddhau,
śalākāṃ yuñjyāt| kīdṛśīm ? madhyādūrdhvaṃ vṛtto daṇḍo yasyāstām| tathā,
mūle-mūlabhāge, ardhendusannibhāṃ-ardhacandrākārām|
Ā. rā. antravṛddhau dāhārthaṃ
śalākāmāha-śalākāmiti| mūle-grahaṇasthāne|
madhyordhvavṛttadaṇḍāṃ-ardhacandrākṛtiṃ śalākāṃ vidhāya tanmadhye ūrdhvo vṛtto
daṇḍaḥ kāryaḥ|
-----------------------------------------------------| kolāsthidalatulyāsyā
nāsārśorbudadāhakṛt||37||
Sa. badarāsthikhaṇḍasamaṃ mukhaṃ yasyāḥ
sā kolāsthidalatulyāsyā| sā nāsārśaḥsu nāsārbudeṣu ca dāhaṃ karoti|
Ā. rā. nāsārśorbudadāhārthaṃ
śalākāmāha-kolāsthidaleti|
aṣṭāṅgulā nimnamukhāstisraḥ kṣārauṣadhakrame|
kanīnīmadhyamānāmīnakhamānasamairmukhaiḥ||38||
Sa. kṣārauṣadhakrame tisraḥ śalākā
nimnamukhā aṣṭāṅgulāḥ syuḥ| kīdṛśyaḥ ? kanīnī ca madhyamā cānāmī ca, tāsāṃ
nakhāḥ, teṣāṃ mānaṃ-pramāṇaṃ, tena samaiḥ-tulyaiḥ, mukhairupalakṣitāḥ syuḥ|
Ā. rā. darvyākhyāstisraḥ śalākā
āha-aṣṭāṅgulā iti|
svaṃsvamuktāni yantrāṇi meḍhraśuddhyañjanādiṣu|
-----------------------------------------------------|39|
Sa. meḍhrādiṣu
viṣayeṣu-uttarabastyādiṣu, svaṃsvaṃ-yathāsvaṃ, yantrāṇi gaditāni| ādiśabdena
nāvanādiparigrahaḥ|
Ā. rā. meḍhraśodhanādyāḥ śalākāstatra
tatroktā ityāhasvaṃsvamuktānīti|
-----------------------------------------------------|
anuyantrāṇyayaskāntarajjuvastrāśmamudgarāḥ||39||
vadhrāntrajihvābālāśca śākhānakhamukhadvijāḥ| kālaḥ pākaḥ karaḥ pādo bhayaṃ
harṣaśca, tatkriyāḥ||40||
upāyavitpravibhajedālocya nipuṇaṃ dhiyā||40.5||
Sa. ayaskāntādīnyaṇuyantrāṇi,
svalpayantrakāryakaraṇāt| teṣāṃ kriyāstatkriyāḥ-nirghātanādikāḥ, buddhyā
nipuṇamālocya pravibhajet,-nirghātanādikarmāṇi pravibhajya yuñjyādityarthaḥ|
Ā. rā. anuyantrāṇyāha-anuyantrāṇīti|
ayaskāntādīnyekonaviṃśatiranuyantrāṇi| saṅgrahe tu (sū.a. 34)-"etāni dehe
sarvasmin dehasyāvayave'pi vā| sandhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ
prayojayet||" iti| anuyantrakarmāṇi svayamūhyānītyata āha tatkriyā iti|
tānyeva yantrāṇāṃ karmāṇyāha ---- nirghātanonmathanapūraṇamārgaśuddhi-
saṃvyūhanāharaṇabandhanapīḍanāni| ācūṣaṇonnamananāmanacālabhaṅga-
vyāvartanarjukaraṇāni ca yantrakarma||41.5||
Sa. nirghātanādi yantrasya karma|
nirghātanaṃ-tāḍanaṃ paripātanam, unmathanaṃ-āloḍanaṃ unmūlanam, evamanyadapi
cintyam| caḥ samuccaye, tena prakṣālanādīni samuccīyante|
Ā. rā. yantrakarmāṇyāha-nirghātaneti|
saṅgrahe tu (sū.a.
34)-"vivaraṇavikarṣaṇavyathanaiṣaṇadāraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni"
iti navādhikānīti caturviṃśatiḥ|
vivartate sādhvavagāhate ca grāhyaṃ gṛhītvoddharate ca yasmāt| yantreṣvataḥ
kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣvadhikāri yacca| 42 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne yantravidhirnāma pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ|25|
Sa. vivartanādibhiścaturbhiḥ
kāraṇairyantreṣu madhye kaṅkamukhaṃ śreṣṭhamiti| yasmācca sarveṣu
pradeśeṣvadhikāri-adhikriyate iti| vasantatilakopajātī vṛtte| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 25||
Ā. rā. yantreṣu kaṅkamukhasya
prādhānyamāha-vivartata iti| saṅgrahe tu
(sū.a.34)-"hrasvadīrghasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatetyaṣṭau
yantradoṣāḥ|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| yantrakarmaprakaraṇaṃ
sāmastyena nirūpitam|| 25||