Sa. athedānīṃ ṣaḍviṃśādhyāyarambhaḥ
śastrasvarūpavijñānārthaḥ|
athātaḥ śastravidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|
Sa. śastrasya vidhiḥ śastravidhiḥ|
śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. śastravidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ
pratijānīte-atheti|
ṣaḍviṃśatiḥ sukarmārairghaṭitāni yathāvidhi| śastrāṇi romavāhīni
bāhulyenāṅgulāni ṣaṭ||1|| surūpāṇi sudhārāṇi
sugrahāṇi ca kārayet| akarālāni sudhmātasutīkṣṇāvartite'yasi||2||
samāhitamukhāgrāṇi nīlambhojacchavīni ca| nāmānugatarūpāṇi sadā sannihitāni
ca||3||
svonmanārdhacaturthaaṃśaphalānyekaikaśo'pi ca| prāyo dvitrāṇi, yuñjīta tāni
sthānaviśeṣataḥ||4|| (maṇḍalāgraṃ
vṛddhipatramutpalādhyarddhadhārake| sarpaiṣaṇyau vetasākhyaṃ
śarāryāsyatrikūrcake||1|| kuśāsyaṃ
sāṭavadanamantarvakrārdhacandrake (kam)| vrīhimukhaṃ kuṭhārī ca
śalākāṅguliśastrake||2|| baḍiśaṃ
karapatrākhyaṃ kartarī nakhaśastrakam| dantalekhanakaṃ sūcyaḥ kūrco nāma
khrajāhvayam||3|| ārā caturvidhākārā tathā
syātkarṇavedhanī(nam)||3.5||
Sa. bāhulyena śastrāṇi ṣaḍaṅgulāni
bhavanti| tathā ṣaḍviṃśatisaṅkhyāni, tathā sukarmāraiḥ-karmakuśalairnaraiḥ,
yathāvidhi { ghaṭitāni }-samyaṅniṣpāditāni, tathā
romavāhīni-lomaśātanasamarthāni, tathā surūpāṇi-śobhanākārāṇi, tathā
sudhārāṇi-śobhanadhārāṇi, tathā sukhena gṛhyante-sugrahāṇi ca, kārayet| kva ?
ayasi| kīdṛśe ? suṣṭhu dhmātaṃ sudhmātaṃ, tathā sutīkṣṇaṃ svāvartitaṃ ca
yadayaḥ-śastraṃ, tasmin| kīdṛśāni śastrāṇi ? akarālāni-sudarśanāni| tathā,
samāhitaṃ-suṣṭhukṛtaṃ, mukhāgraṃ-phalaṃ, yeṣāṃ tāni samāhitamukhāgrāṇi| tathā,
nīlotpaladyutīni| tathā, nāmnā'nugataṃ rūpaṃ yeṣāṃ
tāni-anvarthanāmānītyarthaḥ| tathā, sarvakālaṃ sannihitāni-samīpasthāni|
tathā, svaṃ ca tadunmānaṃ ca svonmānaṃ-ātmīyaṃ pramāṇaṃ, tasmātsakāśādardham,
tasya caturthāṃśaḥ-aṣṭabhāgaḥ, phalaṃ yeṣāṃ tānyevam| api ceti samuccaye|
evaṃvidhāni śastrāṇyekaikaśaḥ sthānaviśeṣāt dvitrāṇi prayuñjīta| ekaikaśa iti
"ekaṃ bahuvrīhivat " iti dvitvasublopau, tataḥ śaspratyayaḥ|
Ā. rā. śastrāṇāṃ
sāmānyalakṣaṇamāha-ṣaḍviṃśatiriti| sukarmāraiḥ-uttamalohakāraiḥ|
romavāhīni-romacchedīni| akarālāni-ārjavavanti| ayasi-lohe ghaṭitāni,
tṛtīyārthe saptamī| samāhitaṃ-samyagghāṭitaṃ, mukhāgraṃ-phalaṃ, yeṣāṃ tāni|
svonmānasya-aṅgulaṣaṭkasya, ardhacaturthāṃśaḥ-adhyuṣṭo bhāgaḥ,-
saptamāṃśadvayasahitaṃ yavadaśakam, tatparimāṇaṃ phalaṃ yeṣāṃ tāni| ekaikaśo
dvitrāṇi-pratyekaṃ dve trīṇi vā, kārayet| ṣaḍviṃśaterupayogamāha-yuñjīteti|
maṇḍalāgraṃ phale teṣāṃ tarjanyantarnakhākṛti| lekhane chedane yojyaṃ
pothakīśuṇḍikādiṣu||5||
Sa. teṣāṃ śastrāṇāṃ madhye maṇḍalāgraṃ
nāma śastram| kīdṛk ? phaloddeśe tarjanyā antarnakhastarjanyantarnakhaḥ
tasyevākṛtiryasya tadevam| kvaitadyojyam ? ityāha-lekhane chedane ca
pothakyādiṣu yojyam| ādiśabdena vartmarogādayo gṛhyante|
Ā. rā. maṇḍalāgraṃ
śastramāha-maṇḍalāgramiti| śuṇḍikā-galaśuṇḍikā|
vṛddhipatraṃ kṣurākāraṃ chedabhedanapāṭane| ṛjvagramunnate śophe gambhīre ca
tadanyathā||6|| natāgraṃ pṛṣṭhato
dīrghahrasvavaktraṃ yathāśrayam|
-----------------------------------------------------|7|
Sa. vṛddhipatraṃ nāma śastraṃ
kṣurākāraṃ syāt| tacca chedanādiṣu yojyamiti prakṛtam| phalaparimāṇaṃ
tūktameva| kīdṛk ? ṛju-spaṣṭamagraṃ yasya tadṛjvagram, tadunnate śophe syāt|
gambhīre tu śophe tat-vṛddhipatramanyathā| kathamanyathā ? ityāha-natetyādi|
pṛṣṭhataḥ-pṛṣṭhadeśe, natamagraṃ yasya tannatāgraṃ bhavatīti|
Ā. rā. vṛddhipatramāha-vṛddhipatramiti|
unnate gambhīre ca śophe ṛjvagram| anyathābhūte śophe pṛṣṭhato natāgram|
sthānavaśena dīrghamukhaṃ hrasvamukhaṃ ca|
-----------------------------------------------------| utpalādhyardhadhārākhye
bhedane chedane tathā||7||
Sa. { yathāyathaṃ-yathāsvaṃ,
dīrghavaktraṃ hrasvavaktraṃ ca yuñjyāt| } utpalaṃ cādhyardhadhāraṃ ca, te
ākhye yayosta utpalādhyardhadhārākhye śastre yathākramaṃ dīrghahrasvavaktre
bhavathaḥ| utpalapatraṃ dīrghamukhamadhyardhadhāraṃ tu hrasvavaktramityarthaḥ|
te bhedane chedane ca yojye| tatheti samuccaye, pāṭane ca yojya ityarthaḥ|
Ā. rā. utpalapatramadhyarddhadhāraṃ
ceti śastradvayamāha-utpaleti| ete svanāmānugatarūpe|
sarpāsyaṃ ghrāṇakarṇārśaścchedane'rdhāṅgulaṃ phale|
-----------------------------------------------------|8|
Sa. sarpavaktraṃ nāma śastraṃ
nāmānugatākāraṃ ghrāṇārśaścchedane karṇārśaśchedane ca yojyam| tacca
phale'rdhāṅgulaṃ bhavati|
Ā. rā. sarpavaktramāha-sarpāsyamiti|
-----------------------------------------------------| gateranveṣaṇe ślakṣṇā
gaṇḍūpadamukhaiṣaṇī||8|| bhedanārthe'parā
sūcīmukhā mūlaniviṣṭakhā|
-----------------------------------------------------|9|
Sa. eṣaṇī nāma śastram
gatervraṇānāmanveṣaṇe yojyam| kīdṛśī ? ślakṣṇā-komalasparśā| tathā,
gaṇḍūpadamukhamiva mukhaṃ yasyāḥ sā gaṇḍūpadamukhā| dvitīyāmeṣaṇīmāha-
aparaiṣaṇī bhedanārthe sūcīmukhā syāt| tathā, mūle niviṣṭaṃ-kṛtaṃ,
khaṃ-chidraṃ, yasyāḥ sā mūlaniviṣṭakhā|
Ā. rā. anveṣaṇārthameṣaṇīmāha-gateriti|
gateḥ-nāḍīvraṇasya| bhedanārthameṣaṇīmāha-bhedanārtha iti| bhedanatvaṃ
kṣārāktasūtrapraveśanena|
-----------------------------------------------------| vetasaṃ
vyaghane------------------------------------|9|
Sa. vetasaṃ- vetasapatrākāraṃ śastram,
ṣaḍaṅgulaṃ pūrvoktaphalam| tacca vyadhane yojyam|
Ā. rā. vetasaśastramāha-vetasamiti|
-----------------------------------------------------|
---------------------------srāvye śarāryāsyatrikūrcake||9||
Sa. śarāriḥ-āṭhyākhyaḥ pakṣiviśeṣaḥ|
śarāryāsyaṃ nāma śastraṃ trikūrcake ca srāvye yojyam|
Ā. rā. śarārimukhaṃ trikūrcakaṃ ceti
śastradvayamāhasrāvya iti| srāvye-pracchānena raktasrutau| bhāve
kṛtyapratyayaḥ| śarāriḥ-pakṣiviśeṣaḥ|
kuśāṭāvadane srāvye hyaṅgulaṃ syāttayoḥ phalam|
-----------------------------------------------------|10|
Sa. kuśāṭā nāma śastraṃ vadane srāvye
yojyam| tayoḥ-śarārikuśāṭayoḥ, phalaṃ dvyaṅgulapramāṇaṃ syāt|
Ā. rā. kuśapatramāṭāmukhaṃ ceti
śastradvayamāha-kuśāṭeti| āṭā-pakṣiviśeṣaḥ|
-----------------------------------------------------| tadvadantarmukhaṃ tasya
phalamadhyardhamaṅgulam||10||
ardhacandrānanaṃ caitat----------------------------|
-----------------------------------------------------|11|
Sa. antarmukhaṃ nāma śastraṃ
tadvat-kuśāṭātulyam| tasya-antarmukhasya, phalaṃ sārdhamaṅgulaṃ syāt|
tathā-kuśāṭātulyametadapi, ardhacandrāsyasaṃjñaṃ śastram| caḥ samuccaye
bhinnakrame|
Ā. rā. antarmukhamāha-tadvaditi|
tadvat-srāvye|
----------------------tathādhyardhāṅgulaṃ phale| vrīhivaktraṃ prayojyaṃ ca
tacchirodarayorvyadhe||11||
Sa. vrīhivaktramapyadhyardhāṅgulaṃ
phale syāt| tacca śirāvyadha udaravyadhe ca yojyam|
Ā. rā. vrīhimukhamāha-tatheti|
pṛthuḥ kuṭhārī godantasadṛśārdhāṅgulānanā| tayordhvadaṇḍayā vidhyeduparyasthāṃ
sthitāṃ śirām||12||
Sa. kuṭhārī nāma śastraṃ
pṛthuḥ-vistīrṇasaṃsthānadaṇḍā| tathā, godantasadṛśamardhāṅgulamānanaṃ yasyāḥ
saivam| tayā-kuṭhārikayā, ūrdhvadaṇḍayā satyā śirāmasthnāmupari sthitāṃ
vidhyet|
Ā. rā. kuṭhārīmāha-pṛthuriti| kuṭhāryāḥ
kāryamāha-tayeti|
tāmrī śalākā dvimukhī mukhe kurubakākṛtiḥ| liṅganāśaṃ tayā
vidhyet------------------|13|
Sa. tāmramayī śalākā dvimukhī syāt| sā
ca mukhe kurubakākṛtiḥ-raktasahacarapuṣpamukulākārā syāt| tayā śalākayā,
liṅganāśaṃ-kaphotthapaṭalasaṃjñaṃ, vidhyet| raṃ0-śalākāmāha-tāmrīti|
kurubakaṃ-kuraṇṭakamukulam|
----------------------------------------------|
--------------------kuryādaṅguliśastrakam||13||
mudrikānirgatamukhaṃ phale tvardhāṅgulāyatam| yogato vṛddhipatreṇa
maṇḍalāgreṇa vā samam||14||
tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| sūtrabaddhaṃ
galasrotorogacchedanabhedane||15||
Sa. aṅguliśastrakaṃ kuryāt| kīdṛśam ?
mudrikayā-ūrmikayā, nirgataṃ-niṣkrāntaṃ, mukhaṃ yasya tanmudrikānirgatamukham|
phale tu-tasminmukhe, ardhāṅguladīrgham| yogataḥ-saṃsthānena, vṛddhipatreṇa
maṇḍalāgreṇa vā tulyam| kiyatpramāṇā'sya mudrikā kāryā ?
ityāha-tatpradeśinyagretyādi| tasya-vaidyasya, yā pradeśinī tasyā yadagraparva
tasya yatpramāṇaṃ tenārpyata iti
tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇī-bhiṣaktarjanyagraparvapraveśāgracchhidrā,
mudrikā yasmin tat tatpradeśinyagraparvapramāṇārpaṇamudrikam| tathā, sūtreṇa
baddhaṃ-sūtrabaddham, sūtreṇa baddhvā maṇibandhe yojyamityarthaḥ|
galasrotorogāṇāṃ chedane bhedane ca tadyojyam|
Ā. rā. aṅguliśastrakamāha-kuryāditi|
mudrikānirgatamukhaṃ-kaṇṭhasthamudrikam| yogataḥ-sthānarogayogyatānusāreṇa
vikalpya|
grahaṇe śuṇḍikārmāderbaḍiśaṃ sunatānanam|
----------------------------------------------|16|
Sa. baḍiśaṃ nāma śastraṃ
śuṇḍikārmādergrahaṇe yojyam| ādiśabdena pratijihvikādergrahaṇam| kīdṛśaṃ tat ?
sunataṃ-aṅkuśavadānataṃ, ānanaṃ-mukhaṃ, yasya tadevam|
Ā. rā. baḍiśamāha-grahaṇa iti|
----------------------------------------------| chede'stthnāṃ karapatraṃ tu
kharadhāraṃ daśāṅgulam||16|| vistāre
dvyaṅgulaṃ sūkṣmadantaṃ sutsarubandhanam|
----------------------------------------------|17|
Sa. karapatraṃ nāma śastraṃ
kharadhāraṃ, tathā daśāṅgulaṃ dairghyeṇa, dvyaṅgulaṃ vistāreṇa, sūkṣmā dantā
yasya tatsūkṣmadantam| tathā, tsaruḥ-muṣṭiḥ, bandhanaṃ-grahaṇam, śobhane
tsarubandhane yasya tat sutsarubandhanam| abhidhānakośe yadyapi
'tsaruḥ-asimuṣṭiḥ' ityabhyadhāyi, tathā'pi muṣṭimātrasyehopalakṣaṇārthatvāt
muṣṭāvapyupapannameva|
Ā. rā. karapatramāha-chede'sthnāmiti|
suṣṭhu tsarubandhanaṃ grahaṇārthaṃ yasya|
----------------------------------------------| snāyusūtrakacacchede kartarī
kartarīnibhā||17||
Sa. kartarī nāma śastraṃ kartarīsadṛśaṃ
snāyvādicchede yojyam|
Ā. rā. kartarīmāha-srāyusūtrakacaccheda
iti|
vaktrarjudhāraṃ dvimukhaṃ nakhaśastraṃ navāṅulam|
sūkṣmaśalyoddhṛticchedamedapracchānalekhane||18||
Sa. nakhaśastraṃ-nakhacchedakaṃ,
prasiddham| tacca vaktrā ṛjuśca dhārā yasya tadevam| tasyaikaṃ mukhaṃ
vaktramanyadṛju-spaṣṭam| tathā, navāṅgulaṃ-navāṅulapramāṇam, na tu ṣaḍaṅgulam|
etacca sūkṣmaśalyasya-kaṇṭakāderuddharaṇadau nakhacchedane bhedane {
pracchaane lekhane } ca yojyam|
Ā. rā.
nakhaśastramāha-vakrarjudhāramiti| navāṅgulaṃ na tu ṣaḍaṅgulam|
nakhacchedanakaṃ-prasiddham| vakrarjudhāraṃ ekasminmukhe vakrā dhārā, anyasmin
ṛjuḥ|
adhunā dantalekhanaśastramāha ---- ekadhāraṃ catuṣkoṇaṃ prabaddhākṛti
caikataḥ| dantalekhanakaṃ tena śodhayedvantaśarkarām||19||
Sa. ekadhāraṃ-ekasmin pradeśe { dhārā
yasya tadevam| } tathā, catuṣkoṇam| tathā, ekataḥ-ekasmindeśe prabaddhā
ākṛtiryasya tat| taddantalekhanakaṃ nāma śastram| tena dantaśarkarāṃ śodhayet|
Ā. rā. adhunā
sūcīśastramāha-dantalekhanamāha-ekadhāramiti| prabaddhavat-veṣṭitavat,
ākṛtiryasya tat prabaddhākṛti|
adhunā sūcīśastramāha ---- vṛttā gūḍhadṛḍhāḥ pāśe tisraḥ sūcyo'tra sīvane|
māṃsalānāṃ pradeśānāṃ tryasrā tryaṅgulamāyatā||20||
alpamāṃsāsthisandhisthavraṇānāṃ dvyaṅgulāyatā| vrīhivaktrā dhanurvaktrā
pakvāmāśayamarmasu||21|| sā
sārdhadvyaṅgulā-------------------------|
----------------------------------------------|22|
Sa. atra-eṣu śastreṣu madhye,
sīvane-sīvanaviṣaye, tisraḥ sūcyaḥ syuḥ| kimbhūtāḥ ? vṛttāḥ-vartulāḥ, pāśe
gūḍhāstathā dṛḍhāḥ sāratvāt| āsāṃ ca pratyekaṃ saṃsthānaviśeṣeṇa
viśeṣopayogamāha- māṃsalānāṃ-bahumāṃsānāṃ, śarīradeśānāṃ tryasrā mukhe sūcī
syāt| saṅgrahe'pyavocat (sū.a.34)-"tryasrāgrā" iti| tryasreti cintyam| tathā,
tryaṅgulamāyatā-tryaṅguladīrghā| vṛttatvaṃ dṛḍhapāśatvaṃ coktameva
sāmānyalakṣaṇena| alpamāṃsānāṃ vraṇānāṃ sandhyasthisaṃśritānāṃ ca
dvyaṅgulamāyatā-dīrghā| vṛttamukhatvaṃ cāsyāḥ sāmānyenoktam| tṛtīyāmāha-
vrīhimukhā, cāpavat kuṭilā, dairghyeṇa dve'ṅgule sārdhe syāt| sā ca pakvāśaya
āmāśaye marmasu ca vraṇānāṃ sīvane yojyā|
Ā. rā. sūcītrayamāha-vṛttā iti|
pāśe-chidrasthāne, gūḍhā dṛḍhāśca| tatra tryaṅgulāṃ sūcīmāha-māṃsalānāmiti|
dvyaṅgulāṃ sūcīmāha-alpamāṃseti| sārddhyaṅgulāṃ sūcīmāha-vrīhivakreti|
adhunā kūrcaṃ lilakṣayiṣurāha ----
------------------------sarvavṛttāstāścaturaṅgulāḥ| kūrco vṛttaikapīṭhasthāḥ
saptāṣṭau vā subandhanāḥ||22|| sa yojyo
nīlikāvyaṅgakeśaśāteṣu kuṭṭane|
----------------------------------------------|23|
Sa. tāḥ-sūcyaḥ, sarvato vartulā
dairghyeṇa caturaṅgulāḥ kūrca ityucyate| kimbhūtāḥ ? vṛtta ekasmin pīṭhe
saṃsthitāḥ| tathā, saptasaṅkhyā aṣṭau vā| tathā, śobhanaṃ bandhanaṃ yāsāṃ tāḥ
subandhanāḥ| ata evedaṃ śastraṃ sūcīkūrcasaṃjñaṃ śaṃsanti| tathā
cārśaścikitsite jagāda (hṛ. ci. a. 8|29)- "arśobhyo jalajaśśastrasūcīkūrcaiḥ"
ityādi| sa ca-subaddhasaptāṣṭasūcīkaḥ kūrco, nīlikādiṣu ca kuṭṭanaviṣaye
yojyaḥ| upalakṣaṇārthatvāccāsya(sau) śvitrendraluptādiṣvapi yojyaḥ|
Ā. rā. kūrcamāha-sarvavṛttā iti|
sarvavṛttāḥ-pāśarahitāḥ, tāḥ-sūcyaḥ, vṛttaekasmin pīṭhe nikhātāḥ|
----------------------------------------------|
ardhāṅgulamukhairvṛttairaṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khajaḥ||23||
pāṇibhyāṃ mathyamānena ghrāṇāttena haredasṛk|
----------------------------------------------|24|
Sa. aṣṭābhiḥ kaṇṭakaiḥ khaja ucyate|
kīdṛśaiḥ ? ardhāṅgulapramāṇaṃ mukhaṃ yeṣāṃ taiḥ, tathā vartulaiḥ|
tena-khajena, hastābhyāṃ viloḍyamānena, nāsikāto'straṃ haret|
Ā. rā. khajamāha-arddhāṅgulamukhairiti|
----------------------------------------------| vyadhanaṃ karṇapālīnāṃ
yūthikāmukulānanam||24||
Sa. karṇapālīnāṃ vyadhane yūthikā nāma
śastraṃ syāt| kīdṛśī ? mukulānanā|
Ā. rā. karṇavyadhanamāha-vyadhanamiti|
ārā'rdhāṅgulavṛttāsyā tatpraveśā tathordhvataḥ| caturasrā, tayā
vidhyecchhophaṃ pakvāmasaṃśaye||25||
karṇapālīṃ ca bahalāṃ-----------------------------|
----------------------------------------------|26|
Sa. ardhāṅgulapramāṇaṃ vṛttaṃ
āsyaṃ-mukhaṃ, yasyāḥ sā'rdhāṅgulavṛttāsyā| tathā, sa eva-ardhāṅgulapramāṇaḥ
praveśo yasyāḥ sā tatpraveśā| tathordhvata iti vṛttārdhāṅgulādupariṣṭāt
tathaiva-ardhāṅgulapramāṇaiva caturasrā syāt| sā ārānāma śastram| tayā ārayā,
śophaṃ vidhyet| kadā ? pakvāmasaṃśaye,-kimayaṃ pakvaḥ śopha utāma iti sandehe|
bahalāṃ ca karṇapalīṃ tayā vidhyet|
Ā. rā. ārāmāha-āreti|
tatpraveśā-arddhāṅgulapraveśā| ūrdhvataḥ-vṛttānmukhādūrdhvaṃ, caturasrā|
pakvāmasaṃśayepakvatvāmatvasandehe| bahalāṃ-ghanām|
-----------------------bahalāyaaśca śasyate| sūcī tribhāgasuṣirā tryaṅgulā
karṇavedhanī||26||
Sa. bahalāyāḥ-atimāṃsalāyāḥ
karṇapālyāśca, sūcī śasyate,-na kevalamārā| kīdṛśī sūcī ?
tribhāgaḥ-prāntabhāgāt suṣiro yasyāḥ saivam| tathā, tryaṅgulā-dairghyeṇa| sā
ca karṇavedhanī syāt|
Ā. rā. bahalakarṇapālīvyadhanārthaṃ
sūcīmāha-bahalāyāśceti|
jalaukaḥkṣāradahanakācopalanakhādayaḥ| alauhānyanuśastrāṇi, tānyevaṃ ca
vikalpayet||27|| aparāṇyapi
yantrādīnvupayogaṃ ca yaugikam|
----------------------------------------------|28|
Sa. jalaukaḥprabhṛtayo'nuśastrāṇi
raktasrāvakāryakāraṇāt| tāni cālauhāni-lohavarjitāni|
ādiśabdenāyaskāntaśākaśophālikādikharapatrādīnāṃ grahaṇam| evaṃ coktena
nyāyenānyānyapi yantrādīni vikalpayet| ādiśabdena śastrāṇāṃ grahaṇam| upayogaṃ
ca yaugikaṃ-sādhutaraṃ, buddhyā nirūpayet|
Ā. rā. anuśastrāṇyāha-jalauka iti|
uktebhyaḥ śastrayantrebhyo'nyānyapi svabuddhyā kalpyānītyāha-tānyevamiti|
tāni-śastrānuśastrāṇi, yantrādīniyantrānuyantrāṇi, teśāṃ yogyamupayogaṃ ca,
vikalpayet|
----------------------------------------------|
utpāṭyapāṭyasīvyaiṣyalekhyapracchhānakuṭṭanam||28||
chhedyaṃ bhedyaṃ vyadho mantho graho dāhaśca tatkriyāḥ|
----------------------------------------------|29|
Sa. utpāṭyādīni
tatkriyāḥ,-teṣāṃ-ṣaḍviṃśatiśastrāṇāṃ, kriyāḥ-karmāṇi, tatkriyāḥ| { tāni
ṣaḍviṃśatiśastrāṇi saṅgrahoktāni (sū. a. 34)-
"tadyathā-dantalekhanamaṇḍalāgravṛddhipatrotpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrakuśapatrāṭāmukhā-ntarmukhaśarārimukhatrikūrcakūṭhārikāvrīhimukhaśalākāvetasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkurcakhajaiṣaṇī-baḍiśanakhaśastrāṇi|"
iti| } utpāṭyaṃ-uddhāryam, tatra nakhaśastraṃ prayojyam| pāṭane vṛddhipatrādi|
sīvane sūcyaḥ| lekhane maṇḍalāgrādiḥ| pracchāne nakhaśastrādi| kuṭṭane kūrcaḥ|
chedane utpalapatrādi| bhedane eṣaṇī sūcīmukhā| vyadhane vetasādi| manthane
khajaḥ| grahe sandaṃśaḥ| dāhe śalākādiriti|
Ā. rā. śastradoṣānāha-śastrakāryāṇi
gaṇayati-utpāṭyeti| utpāṭhyaṃ-utpāṭanam, bhāve yatpratyayaḥ| evaṃ pāṭhyādiṣu|
sīvyaṃ-sīvanam|
śastradośānaha ---- ----------------------------------------------|
kuṇṭhakhaṇḍatanusthūlahrasvadīrghatvavakratāḥ||29||
śastrāṇāṃ kharadhāratvamaṣṭau doṣāḥ prakīrtitāḥ|
----------------------------------------------|30|
Sa. spaṣṭam
Ā. rā. śastradoṣānāha-kuṇṭhakhaṇḍeti|
te ca doṣā anyatra karapatrāt|
adhunā śastrāṇāṃ grahaṇavidhiṃ darśayati ----
----------------------------------------------| chedabhedanalekhyārthaṃ
śastraṃ vṛntaphalāntare||30||
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairgṛhṇīyātsusamāhitaḥ| visrāvaṇāni vṛntāgre
tarjanyaṅguṣṭhakena ca||31||
talapracchannavṛntāgraṃ grāhyaṃ vrīhimukhaṃ mukhe| mūleṣvāharaṇārthāni
kriyāsaukaryato'param||32||
Sa. chedabhedanalekhyārthaṃ
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhairmilitaiḥ śastraṃ
vṛntaphalāntare-vṛntaphalamadhyabhāge, gṛhṇīyāt| kīdṛk ?
susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| visrāvaṇakāryāṇi śarāryāsyādīni śastrāṇi vṛntāgre
tarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ gṛhṇīyāt| gṛhṇīyādityanuvartate| talaśabdena
pāṇitalamucyate, ādilopākhyayā tantrayuktyā| talena pracchhannaṃ vṛntāgraṃ
yasya tat vrīhimukhaṃ mukhe gṛhṇīyāt| śeṣaṃ śastraṃ kriyāsaukaryato gṛhṇīyāt|
sukarasya bhāvaḥ saukaryam| yathā sukarā pāṭanādikā kriyā
syāttathā''dadītetyarthaḥ|
Ā. rā.
śastrakośamācaṣṭe-śastradhāraṇavidhimāha-chedabhedaneti| chedanādikarmaṇi
vṛntaphalayormadhye tarjanyādibhirmilitaiḥ śastraṃ gṛhṇīyāt| visrāvaṇe tu
tarjanyaṅguṣṭhābhyāṃ vṛntāgre gṛhṇīyāt| vrīhimukhaṃ tu pāṇitalena vṛntāgraṃ
pracchādya mukhe grāhyam| āhāraṇe tu śastraṃ mūle grāhyam| pāśasyopari madhye
laghusandaṃśaḥ kartarī ca| śeṣeṣu tu karmasu yatra gṛhīte kriyāsaukaryaṃ tatra
grāhyam|
śastrakośamācaṣṭate ---- syānnavāṅgulavistāraḥ sughano dvādaśāṅgulaḥ| kṣau
mapatrorṇakauśeyadukūlamṛducarmajaḥ||33||
vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarorṇārsthaśastrakaḥ| śalākāpihitāsyaśca
śastrakośaḥ susañcayaḥ||34||
Sa. navāṅgulavistāraḥ śastrakośaḥ syāt|
tathā, suṣṭhu ghanonibiḍaḥ| tathā, dvādaśāṅgulapramāṇo dairdhyeṇa| tathā, kṣau
mādijaḥ| tathā, vinyastaḥ-kṛtaḥ, pāśo yasya sa vinyastapāśaḥ| tathā, suṣṭhu
syūtaḥ| tathā, sāntarāṇi-savyavadhānāni, ūrṇāsthāni śastrāṇi yasmin sa
sāntarorṇāsthaśastrakaḥ| tathā, śalākayā pihitaṃ-sthagitaṃ, āsyaṃ yasya sa
evam| tathā, śobhanaḥ sañcayo yasya sa susañcayaḥ, nāpitabhāṇḍikāvat|
tantrāntare coktam "niśānī tu śastrāṇāṃ ślakṣṇā śilikā māṣamudgaprabhā"
ityādi|
Ā. rā.
sukumārabālānāmastravisrāvaṇārthaṃ jalaukaso
nirdidikṣurāha-śastrasthāpanārthaṃ śastrakośamāha-syāditi| saṅgrahe tu (sū.a.
34)-"hasta eva cātra pradhānatamastadadhīnatvādyantraśastrāṇām| tatra kṣāreṇa
pāyitaṃ śastraṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakena māṃsacchedane, tailena
pāṭanabhedanaśirāvyadhasnāyucchedaneṣu ca prayuñjīta| dhārā punarbhedanānāṃ
māsūrī, lekhanānāmardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī,
chedanānāmardhakaiśikī| niśānī tu teṣāṃ ślakṣṇā śilikā māṣamudgaprabhā|
dhārāsaṃsthāpanaṃ ca śālmalīphalakam| atha yogyā| na
cādhikṛtaśāstre'pyakṛtayogyaḥ, yogyā-abhyāsaḥ, subahuśo vā'pyadṛṣṭakarmā
śastrakarmaṇi pravarteta, śirāsnāyumarmādivyāptatvāddehasya| tasmāt
saromacarmapuṣpaphalālābutrapusodakapaṅkapūrṇadṛtibastivadhramāṃsapeśikotpalanālādiṣu
yathārhamāharaṇādiyogyāṃ kuryāt| tathā ghaṭapārśvasrotasyambhobhiḥ paripūrṇena
netreṇa bastipīḍanayogyām| mṛdumāṃsakhaṇḍeṣvagnikṣārāvacaraṇayogyām|
pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgeṣu bandhanayogyām| api ca| yuktakārī bhiṣagbubhūṣuḥ
puruṣaṃ sampūrṇagātramaviṣahatamadīrghavyādhipīḍitaṃ
niṣkṛṣṭāntramavahantyāmāpagāyāṃ muñjabalvajaveṣṭitaṃ pañjarasthamaprakāśe deśe
kothayet| taṃ samyakprakuthitaṃ coddhṛtyāyatadehaṃ
kṛtvośīraveṇukūrcādīnāmanyatamena śanaiḥśanairavaghṛṣya tvagādīn sarvāneva
vāhyābhyantarānaṅgasirāsrāyvādīnavayavānācāryopadarśitenāgamena cakṣuṣā ca
lakṣayet| iti śāstreṇa yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭaṃ pratyakṣataśca yat| samāgataṃ
tadubhayaṃ bhūyo jñānaṃ vivardhayet||" iti|
sukumārabālānāmasravisrāvaṇārthaṃ jalaukaso yojayet ---- jalaukasastu sukhināṃ
raktasrāvāya yojayet| ----------------------------------------------|35|
Sa. sukhināṃ-sukhocitānāṃ,
raktasrāvaṇārthaṃ jalaukaso yojayet| tāśca dviprakāraaḥ,-saviṣānirviṣāśca|
tatra saviṣāṇāṃ sāpāyatvāttā eva tāvallakṣayati-
Ā. rā. jalaukasāṃ
viṣayamāha-jalaukasastviti|
tāśca dwiprakārāḥ,- saviṣā nirviṣāśca| tatra saviṣāṇāṃ sāpāyatvāttā eva
tāvallakṣayati ---- ----------------------------------------------|
duṣṭāmbumatsyabhekāhiśavakothamalodbhavāḥ||35||
raktāḥ śvetā bhṛśaṃ kṛṣṇāścapalāḥ sthūlapicchhilāḥ|
indrāyudhavicitrordhvarājayo romaśāśca tāḥ||36||
saviṣā varjayet------------------------------|
----------------------------------------------|37|
Sa. duṣṭāmbūdbhavāśca jalaukasaḥ saviṣā
iti varjayet| tathā matsyabhekasarpādiśavakothodbhavāḥ, tathā teṣāmeva
matsyādīnāṃ ye malāḥ-mūtrapurīṣādayaḥ, tadudbhavāśca saviṣā iti varjayet|
saviṣāṇāṃ lakṣaṇamāha-raktā ityādi| yāvallomaśā yāstāḥ saviṣā yataḥ, tato
varjayet-tā na yojayet|
Ā. rā. varjyāṃ jalaukasa
āha-duṣṭāmtrviti| duṣṭāmbuni matsyādiśavakothamaleṣu ca jātāḥ|
-------------------------tābhiḥ kaṇḍūpākajvarabhramāḥ| viṣapittāsranutkāryaṃ
tatra----------------------|37|
Sa. tābhirhi yojitābhiḥ kaṇḍvādayaḥ
syuḥ| upalakṣaṇaṃ cedam| dāhaśoṣamūrcchhādayo'pi syuḥ| { tatra- } tāsu
mohādyojitāsu, viṣādijit kāryam|
Ā. rā. varjyāprayoge
doṣamāha-tābhiriti| varjyādoṣe cikitsāmāha-viṣapittāsranuditi|
----------------------------------------------|
----------------------------śuddhāmbujāḥ punaḥ||37||
nirviṣāḥ śaivalaśyāvā vṛttā nīlordhvarājayaḥ| kaṣāyapṛṣṭhāstanvaṅgyaḥ
kiñcitpītodarāśca yāḥ||38||
Sa. jalaukasa ityanuvartate|
śuddhajalodbhavāḥ (śuddhāmbujāḥ)-saugandhikotpalakamalavipulasalilaśaivālajā
jalaukaso, nirviṣāḥ syuḥ| āsāṃ ca lakṣaṇamāha-śaivaletyādi| śaivalamiva
śyāvāḥ, tathā vṛttāḥ, tathā nīlordhvarājayaḥ, tathā
kaṣāyaṃ-nyagrodhādivalkalasadṛśavarṇaṃ, pṛṣṭhaṃ yāsāṃ tā evam, tathā
tanuśarīrāḥ kiñcitpītavarṇajaṭharāśca nirviṣā vedyāḥ|
Ā. rā. grāhyā jalaukasa
āha-śuddhāmbusambhavā iti|
tā apyasamyagvamanāt pratataṃ ca nipātanāt| sīdantīḥ salilaṃ prāpya raktamattā
iti tyajet||39||
Sa. nirviṣā api jalaukaso raktamattā
iti tyajet| na kevalaṃ saviṣā iti pratipādanārtho'piśabdaḥ| raktamattatve
hetudvayamāha-asamyagvamanāt, duṣṭaraktasyeti śeṣaḥ| pratataṃ ca lāganāt,
duṣṭaraktavāsitvena raktamattā ityuktāḥ| tāśca kathaṃ lakṣyante ?
ityāha-sīdantīrityādi| jalaṃ (salilaṃ) prāpyatoyapūrṇabhāṇḍamāsādya,
sīdantīḥ-na tathā ceṣṭamānāḥ, iti jñātvā tyajet|
Ā. rā. grāhyāsvapi mattā varjyā
ityāha-tā iti| pratataṃ nipātanāt-aviśramayya prayogāt|
sīdantīḥ-śramamatyajantīḥ| raktamattā iti- raktamattatvāddhetoḥ|
athetarā niśākalkayukte'mbhasi pariplutāḥ| avantisome takre vā punaścāśvāsitā
jale||40||
lāgayeddṛtamṛtstanyaraktaśastranipātanaiḥ|
pibantīrunnataskandhāśchādayenmṛduvāsasā||41||
Sa. atha-parikṣāto'nantaraṃ, itarā
lāgayet| kimbhūtāḥ ? haridrākalkayuktajale pariplutāḥ, kāñjike kālaśeye vā
pariplutāḥ, punaśca jale samāśvāsitāḥ-sātmyabhūte jale plavanārhāḥ sotsāhāḥ
satīḥ, yojayet| alagantīḥ kathaṃ lāgayet ? ityāha-ghṛtetyādi|
ghṛtādipātanaistā yojayet| pātanaśabdaḥ pratyekaṃ yojyaḥ| śastreṇāṅge raktaṃ
mokṣayitvā vā ta yojayet| tāśca pibantīḥ sūkṣmavāsasā''cchhādayet| evaṃ hi
tāsāṃ makṣikādyanupadravāt samyagyojanā syāt| atha kimetāḥ pibantyuta neti
kathaṃ jñāyate ? ityatra viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha-unnataskandhā iti| unnataḥ
skandho yāsāṃ tā evam| unnataskandhatvena tāsāṃ pānaṃ jñāyata ityarthaḥ|
Ā. rā. nanu,
śuddharaktaduṣṭaraktayorekalkībhūtatvāt śuddharaktākarṣaṇājjālaukā doṣāya
syaadityāha-jalaukasāṃ prayogamāha-athetarā iti| itarāḥ-avarjyāḥ|
avantisome-kāñjike| ghṛtādyanyatamena pradeśamabhyajya śastreṇa vā pracchāya
lāgayet|
sampṛktādduṣṭaśuddhāsrājjalaukā duṣṭaśoṇitam| ādatte prathamaṃ haṃsaḥ kṣīraṃ
kṣīrodakādiva||42|| (gulmārśovidradhīn
kuṣṭhavātaraktagalāmayān| netrarugviṣavīsarpān śamayanti jalaukasaḥ| )||1||
Sa. duṣṭaśuddhāsrānmilitādapi jalaukā
duṣṭaraktameva pūrvamādatte, na śuddhaṃ dehadhātustham, iti dṛṣṭāntena
darśayati-haṃsa ityādi| haṃso yathā kṣīrajalānmiśritāt prāgdugdhamādatte na tu
jalam, tathā jalaukāḥ prāgśuddhaṃ raktamādatte paścāditaraditi nyāyyametat|
Ā. rā. duṣṭaśuddhasamparke jalaukāḥ
prathamaṃ duṣṭaṃ pibatītyāha sampṛktāditi|
daṃśasya tode kaṇḍvāṃ vā mokṣayet------------------|
-----------------------------------------------------|43|
Sa. daṃśasya tode sati kaṇḍvāṃ satyāṃ
vā mokṣayet, śuddharaktarakṣārthamatiyogabhayācca|
tāmityekavacananirdeśādekaikāṃ mokṣayet, na tu sarvāḥ sakṛdeveti gamayati|
atha pānalaulyalyādṛśaṃ, - na tyajettato haridrācūrṇaṃ vā vadane dattvā
mokṣayet|
Ā. rā. jalaukasāṃ
mokṣaṇakālamāha-daṃśasyeti|
----------------------------------vāmayecca tām| paṭutailāktavadanāṃ
ślakṣṇakaṇḍanarūṣitām||43||
Sa. mokṣitāṃ ca jalaukasaṃ vāmayet|
vamanavidhānamāha paṭvityādi| saindhavayutena tailena rūṣitāsyāṃ tathā
sūkṣmeṇa taṇḍulakaṇḍanena rūṣitāṃ-avakīrṇāṃ, vāmayet| taṇḍulaśabdasyātra lopo
jñeyastantrayuktyā|
Ā. rā. mokṣitānāṃ kṛtyamāha-vāmayediti|
kaṇḍanaṃ tuṣaḥ|
rakṣan raktamadādbhūyaḥ saptāhaṃ tā na pātayet|
----------------------------------------------|44|
Sa. tāḥ-kṛtavamanā jalaukaso,
raktamadādrakṣan punaḥ saptāhaṃ na yojayet|
Ā. rā. saptāhādarvāk jalaukasāṃ
punaḥprayogaṃ niṣedhati-rakṣanniti|
----------------------------------------------| pūrvavat paṭutā dārḍhyaṃ
samyagvānte jalaukasām||44||
Sa. jalaukasāṃ samyagvānte sati
pūrvavat-alāgitānāmiva, paṭutādi bhavati|
Ā. rā. jalaukasāṃ
samyagvamanalakṣaṇamāha-pūrvavaditi|
klamo'tiyogānmṛtyurvā------------------------------|
------------------------------------------------------|45|
Sa. atiyogādvamanasya klamo mṛtyurvā
syāt|
Ā. rā. ativānte lakṣaṇamāha-klama iti|
-----------------------------durvānte stabdhatā madaḥ|
------------------------------------------------------|45|
Sa. durvānte sati stabdhatā madaśca
syāt|
Ā. rā. durvānte lakṣaṇamāha-durvānta
iti|
------------------------------------------------------| anyatrānyatra tāḥ
sthāpyā ghaṭe mṛtsnāmbugarbhiṇi||45||
lālādikothanāśārthaṃ, saviṣāḥ syustadanvayāt|
------------------------------------------------------|46|
Sa. tāścānyasminnanyasmin ghaṭe tryahāt
pañcāhādvā sthāpyāḥ| kimbhūte ? mṛtsnāpṛktena jalena garbhiṇi, tadyukta
ityarthaḥ| praśastā mṛt-mṛtsnā, "sasnau praśaṃsāyām" iti snapratyayaḥ|
anekabhājanasthāpane ko'rthaḥ ? ityāha-lālādikothanāśārtham| ādiśabdena
mūtrapurīṣādīnāṃ grahaṇam| lālādīnāṃ_jalaukaḥsambandhināṃ, kothaḥ-kuthitatvaṃ
klinnatā, tannāśāya| tadanvayāt-lālādiyogāt, tāḥ saviṣāḥ syuḥ|
Ā. rā. jalaukasāṃ
pālanavidhimāha-anyatrānyatreti|
------------------------------------------------------| aśuddhau
srāvayeddaṃśān haridrāguḍamākṣikaiḥ||46||
Sa. aśuddhau-aśuddhaliṅgānumite rakte
sati, daṃśān haridrādibhiḥ srāvayet|
Ā. rā. daṃśāparisrāve
srāvaṇauṣadhamāha-aśuddhāviti|
śatadhautājyapicavastato lepāśca śītalāḥ|
------------------------------------------------------|47|
Sa. anantaraṃ śatadhautaghṛtasampṛktāḥ
picavo 'yojyāḥ' iti śeṣaḥ| śataśabdo'nekaparyāyaḥ, bahukṛtvo dhautamityarthaḥ|
tathā, śītalā lepāḥ-yaṣṭīcandanośīrādijāḥ, yojyāḥ|
daṃśasthitacalitaraktaprasādanāyeti bhāvaḥ|
Ā. rā. daṃśastrāvānantaraṃ
kṛtyamāha-śatadhauteti|
------------------------------------------------------|
duṣṭaraktāpagamanātsadyo rāgarujāṃ śamaḥ||47||
Sa. duṣṭaraktasyāpagamanāt-niḥsaraṇāt,
sadyo-drāgeva, rāgapīḍāśāntirbhavati| upalakṣaṇaṃ cedam|
śvayathuśaithilyadāhaśamo'pi hi bhavatyeva|
Ā. rā.
srāvaphalamāha-duṣṭaraktāpagamanāditi|
aśuddhaṃ calitaṃ sthānātsthitaṃ raktaṃ vraṇāśaye| vyamlībhavetparyuṣitaṃ
tasmāttatsrāvayetpunaḥ||48||
Sa. aśuddhaṃ raktaṃ svāśayaaccalitaṃ
vraṇasthāne sthitaṃ paryuṣitaṃ sat vyamlībhavedyataḥ, tasmāt tat-raktaṃ,
bhūyaḥ srāvayet|
Ā. rā. dvitīye'hni punaḥ
srāvamāha-aśuddhamiti| amlībhavet-pākonmukhaṃ bhavet|
yuñjyānnālābughaṭikā rakte pittena dūṣite|
tāsāmanalasaṃyogāt--------------------------|49|
Sa. rakte pittena dūṣite sati,
alābughaṭikā na lāgayet| tāsāṃ-alābūnāṃ ghaṭikānāṃ ca, agnisaṃyogāt
pittaraktakopopapatteriti bhāvaḥ|
Ā. rā.
alābudhaghaṭikayoraviṣayamāha-yuñjyānneti|
------------------------------------------------------|
----------------------------yuñjyāttu kaphavāyunā||49||
Sa. tāstu kaphavātena duṣṭe'sṛji
yuñjyāt|
Ā. rā.
alābughaṭikayorviṣayamāha-yuñjyāttviti|
kaphena duṣṭaṃ rudhiraṃ na śṛṅgeṇa vinirharet|
skannatvāt--------------------------------------|50|
Sa. kaphena duṣṭaṃ raktaṃ sat śṛṅgeṇa
nākarṣet| skannatvātstyānatvāddhetoḥ| śṛṅgasya cāgnisaṃyogābhāvena
kaphavilayane sāmarthyābhāvāt|
Ā. rā. śṛṅgasyāviṣayamāha-kaphena
duṣṭamiti|
------------------------------------------------------|
--------------vātapittābhyāṃ duṣṭam śṛṅgeṇa nirharet||50||
Sa. vātapittābhyāṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ
śṛṅgeṇa nirharet|
Ā. rā. śṛṅgasya
viṣayamāha-vātapittābhyāmiti|
gātraṃ baddhopari dṛḍhaṃ rajjvā paṭṭena vā samam| snāyusandhyasthimarmāṇi
tyajan pracchhānamācaret||51||
adhodeśapravisṛtaiḥ padairuparigāmibhiḥ| na gāḍhaghanatiryagbhirna pade
padamācaran||52|| pracchaanenaikadeśasthaṃ
grathitaṃ jalajanmabhiḥ| harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi śirāvyadhaiḥ||53||
Sa. gātraṃ rajjvā paṭṭena vā dṛḍhaṃ
samaṃ baddhopari pracchanīyapradeśasya, tathā snāyvādi pariharan, pracchānaṃ
kuryāt| katham ? adhodeśātpravisṛtaiḥ-pravṛttaiḥ,
padairuparigāmibhiḥ-ūrdhvaprasāribhiḥ| kimbhūtaiḥ padaiḥ ? na gāḍhaiḥ-na
kharaiḥ, na ghanaiḥ-na nirantaraiḥ, na ca tiryagbhiḥ-tiraścīnaiḥ| tathā, pade
padaṃ nācaran-padasyopari padamakurvannityarthaḥ| ekadeśasthitaṃ raktaṃ
pracchānenākarṣet| grathitaṃ granthyarbudādiṣu raktaṃ jalaukābhirapaharet|
suptaṃ-niścetanaṃ sat sthāne prasuptyādivikāri, śṛṅgādibhirharet|
vyāpi-sarvaśarīrasya, lohitaṃ śirāvyadhairākarṣet|
Ā. rā. pracchānavidhimāha-gātramiti|
padaiḥ-śastrakṛtaiḥ|
adhodeśapravisṛtaiḥ-adhastādākṛṣṭaśastrairadhodeśamārabhyordhvamūrdhvaṃ
kriyamāṇaiḥ| pracchānasya viṣayamāha-pracchāneneti| jalaukasāṃ
viṣayamāha-grathitamiti| grathitaṃ-granthībhūtam| śṛṅgālābughaṭikānāṃ
viṣayamāha-śṛṅgādibhiriti| suptaṃ ajñātasparśam| śirāvyadhasya
viṣayamāha-vyāpīti| vyāpi-sarvadehastham|
pracchhānaṃ piṇḍite vā syāt-----------------------------|
------------------------------------------------------|54|
Sa. piṇḍite rakte pracchhānaṃ vā syāt|
Ā. rā. pracchānasya
viṣayāntaramāha-pracchānamiti| piṇḍite-ghane|
-------------------------------avagāḍhe jalaukasaḥ|
------------------------------------------------------|54|
Sa. avagāḍhe rakte jalaukasaḥ syuḥ|
Ā. rā. jalaukasāṃ
viṣayāntaramāha-avagāḍha iti| avagāḍhe-gambhīre|
------------------------------------------------------|
tvaksthe'lābughaṭīśṛṅgam----------------------------|54|
Sa. tvaksthe-uttāne rakte,
alābughaṭīśṛṅgāṇi syuḥ|
Ā. rā. alābvādīnāṃ
viṣayāntaramāha-tvakstha iti|
------------------------------------------------------|
--------------------------------śiraiva vyāpake'sṛji||54||
Sa. sarvaśarīravyāpake rakte śiraiva
bhavati| śirāyāṃ matavikalpo nāstyevetyevaśabdārthaḥ|
Ā. rā. śirāvyadhasya
niyatatvamāha-śiraiveti|
vātādidhāma vā śṛṅgajalaukolābubhiḥ kramāt|
------------------------------------------------------|55|
Sa. athavā vātādisthānasthitaṃ raktaṃ
yathākramaṃ śṛṅgādibhirharet|
Ā. rā. śṛṅgādīnāṃ
viṣayāntarāṇyāha-vātādidhāmeti|
stratāsṛjaḥ pradehādyaiḥ śītaiḥ syādvāyukopataḥ|55| satodakaṇḍūḥ śophastaṃ
sarpiṣoṣṇena secayet| 55 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne śastravi- dhirnāma ṣaṅviṃśo'dhyāyaḥ|26|
Sa. srutaraktasya narasya śītalaiḥ
pralepādibhisthodakaṇḍūyutaḥ śopho vātakopāt syāt| taṃ-tādṛśaṃ śophaṃ,
ghṛtenoṣṇena secayediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkā- yāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śastravidhirnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 26||
Ā. rā. srutaraktasya śītopacārātiśaye
doṣamāhasrutāsṛja iti| uktadoṣe pratīkāramāha-tamiti| saṅgrahe tu (sū.a.
35)-"sarvāsāṃ ca paraṃ pramāṇamaṣṭādaśāṅgulāni| tatra catuṣpañcaṣaḍaṅgulā nṛṣu
yojayet| gajavājiṣvaparāḥ| tāsu sukumārāstanutvaco'lpaśiraskā
bṛhadadharakāyāśca striyaḥ| viparītāḥ pumāṃso'rddhacandrākṛtipurovṛttāśca|
tatra bahudoṣeṣu cirotthiteśu cāmayeṣu pumāṃso yojayitavyāḥ| striyo
viparīteṣu| jalaukasastvārdracarmādyupāyairgṛhītvā surabhipaṅkagarbhe nave
ghaṭe sthāpayet|
śṛṅgāṭakakaserukaśālūkaśaivālamṛṇālavallūramṛtsrāpuṣkarabījacūrṇaṃ svāduśītaṃ
svacchaṃ ca toyamannapānārthe tābhyo dadyāt| lālādikothaparihārarthameva ca
tryahāntryahāt purvamannapānamapanīyānyaddadyāt| pañcāhācca tadvidha eva
ghaṭāntare tāḥ sañcārayet|" iti| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
śastraprakaraṇaṃ nāma sāmastyena nirūpitam|| 26||