Sa. anantarātīte'dhyāye śṛṅgādīn
lohitāvasecanopāyānuktvā 'pracchānenaikadeśasthaṃ' ityādivākyena teṣāṃ viṣayo
darśitaḥ| sirāvyadhasya tu bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyau yukta ityāha-
athātaḥ sirāvyadhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. saratyābhī raktamiti sirāḥ, tāsāṃ
vyadhaḥ, tasya vidhiḥ, tamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| śeṣaṃ pūrvavat|
Ā. rā. śirāvyadhavidhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"bahavo hi
raktāvasecanopāyāḥ prāgabhihitāḥ| teṣāmanyeṣāṃ ca virekādīnāmupakramāṇāṃ
tatsādhyeṣvāmayeṣu śirāvyadhaḥ pradhānam| amunā hi te samūlāḥ śoṣamāyānti
kedārasetubhedena śālyādaya iva| tathā ca| śirāvyadhaśchikitsārdhaṃ sampūrṇaṃ
vā cikitsitam| śalyatantre smṛto yadvadbastiḥ kāyacikitsite|| yathā
raktamadhiṣṭhānaṃ vikārāṇāṃ vikāriṇām| anyanna hi tathā dūṣyaṃ karmedaṃ
prathamaṃ tataḥ|| tatrāmbu śārīramāhārasārabhūtaṃ rasākhyamavikṛtamavikṛtena
tejasā rañjitaṃ raktamāhuḥ|" iti|
madhuraṃ lavaṇaṃ kiñcidaśītoṣṇamasaṃhatam|
padmendragopahemāviśaśalohitalohitam||1||
lohitaṃ prabhavaḥ śuddhaṃ, tanostenaiva ca sthitiḥ|
-----------------------------------------------------|2|
Sa. lohitaṃ madhuraguṇaṃ(rasaṃ) ,
tathā, īṣallavaṇaṃ, kiñcicchabda īṣadarthe, tathā'śītoṣṇaṃ-nañīṣadarthe,
īṣacchītamīṣaduṣṇaṃ, tathā'saṃhataṃ-dravaṃ, śuddhaṃ syāt| samprati varṇataḥ
śuddhalohitalakṣaṇamāha-padmetyādi| indragopaḥ-mṛganakṣatrotpannaḥ
kīṭakaviśeṣaḥ| hema-kanakam| aviḥ-meṣaḥ| aviśaśayorlohitaśabdena raktavācinā
sambandhaḥ| padmādīnāṃ dvandvaḥ| padmendragopahemāviśaśalohitamiva
lohitaṃ-raktavarṇaṃ, yadraktaṃ tacchuddhaṃ syāt| tacca tanoḥ-śarīrasya,
prabhavaḥ-utpattihetuḥ| tenaivaraktena, tanoḥ
sthitiḥ-prabandhāvicchedalakṣaṇā| anekadṛṣṭāntopādānaṃ ca
śuddharaktasyānekavarṇadarśanāt|
Ā. rā. śuddharaktasya
lakṣaṇamāha-madhuramiti| asaṃhataṃ-dravam| hemā-mañjiṣṭhā|
śuddharaktasyārogyahetutvamāha-tanoriti| saṅgrahe tu (sū.a. 36) "tathā dūṣyam|
doṣamiti kecit| ubhayātmakamanye| taccaivaṃvidhameva
vidhivadāhāravihārābhyāsādviśuddhaṃ balavarṇasukhāyuṣāṃ yoniḥ|" iti|
------------------------------------------------| tatpittaśleṣmalaiḥ prāyo
dūṣyate------------|2|
Sa. tacca-raktaṃ, bāhulyena
pittaśleṣmalairdūṣyate| pittalaiḥ-kṣāroṣṇatīkṣṇādibhiḥ|
śleṣmalaiḥ-māṣatilādibhiḥ| tathā purākṛtāddaivādapi, śaratkālasvabhāvāt
kadācidvātalairapi dūṣyata iti prāyograhaṇam|
Ā. rā. raktasya
duṣṭikāraṇamāha-tatpittaśleṣmalairiti|
-------------------------------------------------|
------------------------------------kurute tataḥ||2||
visarpavidradhiplīhagulmāgnisadanajvarān|
mukhanetraśirorogamadatṛḍlavaṇāsyatāḥ||3||
kuṣṭhavātāsrapittāsrakaṭvamlodgiraṇabhramān|
śītoṣṇasnigdharūkṣādyairūpakrāntāśca ye gadāḥ||4||
samyaksādhyā na sidhyanti te ca raktaprakopajāḥ|
-------------------------------------------------|5|
Sa. tato-dūṣaṇātkāraṇāt, visarpādīn
bhramāntān kurute| tathā, śītoṣṇādibhiḥ samyakcikitsitāḥ sādhyā api rogā ye na
sidhyanti, te ca raktaprakopajāḥ| na kevalaṃ visarpādayaḥ, iti cārthaḥ|
ādiśabdena stambhasvedanādiparigrahaḥ|
Ā. rā. duṣṭaraktasya kāryamāha-kuruta
iti| duṣṭaraktakāryasya sāmānyalakṣaṇamāha-śītoṣṇeti|
cakāradbayakaraṇādukteṣvanukteṣu cedaṃ lakṣaṇaṃ jñeyam|
-------------------------------------------------| teṣu srāvayituṃ
raktamudriktaṃ vyadhayetsirām||5||
Sa. tathā, teṣu-visarpādiṣu rogeṣu,
ulbaṇaṃ raktaṃ srāvayitaṃ sirāṃ vyadhayet| adantatvādatra vṛddherabhāvaḥ|
Ā. rā. duṣṭaraktakāryasya
pratīkāramāha-teṣviti|
na tūnaṣoḍaśātītasaptatyabdasrutāsṛjām|
asnigdhāsveditātyarthasveditānilarogiṇām||6||
garbhiṇīsūtikājīrṇapittāsraśvāsakāsinām|
atīsārodaracchardipāṇḍusarvāṅgaśophinām||7||
snehapīte prayukteṣu tathā pañcasu karmasu| nāyantritāṃ sirāṃ vidhyenna
tiryaṅgāpyanutthitām||8||
nātiśītoṣṇavātābhreṣvanyatrātyayikādgadāt|
-------------------------------------------------|9|
Sa. ūnaṣoḍaśavarṣādīnāṃ tu sirāṃ na
vyadhayet| snehapīte-pītasneha ityarthaḥ, āhitāgnyāditvāt paranipātaḥ| tathā,
pañcasu-vamanādiṣu, karmasu vihiteṣu satsu, sirāṃ na vyadhayet| tathā,
ayantritāṃ-abaddhāṃ, sirāṃ na vyadhayet| tathā, na tiryak, na cānutthitāṃ,
nātiśīte, nātyuṣṇe, nātivāte, na ca meghodaye, sirāṃ vyadhayet|
ātyayikāt-rohiṇīviṣādikāt, anyatra na vyadhayet| ātyayike tu roge
śītoṣṇavṛṣṭīnāṃ yathāyathaṃ pratīkāraṃ vidhāya sirāṃ mokṣayedeva|
Ā. rā. ūnaṣoḍaśābdādīnāṃ śirāvyadhaṃ
niṣedhati-natūneti| pañcasu karmasu-vamanavirecananirūhānuvāsananasyeṣu|
vamanādau snehapāne yāvattatkṛtadoṣakṣobha(bhā)nivṛttistāvanniṣedhaḥ|
ayantritāṃ-akṛtavakṣyamāṇayantraṇām| tiryak-tiryaggatām| anutthitāṃ-aprakaṭām|
saṅgrahe tu (sū.a.36)-"tatra snehapītādiṣu samyagviddhā api śirā na
sravantyatisravanti vā| samyaksnigdhasvinnasya punardravībhūtā doṣāḥ
śoṇitamanupraviṣṭāḥ samyak pracyavante| na tveṣa niṣedho
viṣasaṃsṛṣṭopasargātyayikavyādhiṣu|" iti|
-------------------------------------------------| śironetravikāreṣu lalāṭyāṃ
mokṣayetsirām||9|| āpāṅgyāmupanāsyāṃ
vā------------------------------|
-------------------------------------------------|10|
Sa. śironayanavikāreṣu lalāṭyāṃ sirāṃ
mokṣayet| lalāṭe bhavā-lalāṭyā, śarīrāvayavādyat, evamagre'pi| apāṅge bhavāṃ
apāṅgyāṃ, nāsikāsamīpe bhavāṃ-upanāsyāṃ, vā|
Ā. rā. śiroroge netraroge ca vedhyāḥ
śirā āha-śironetravikāreṣviti| lalāṭe bhavā lalāṭyāḥ| "śarīrāvayavādyat" iti
yat| evamapāṅgyā upanāsyāḥ [ca]| upanāsyāḥ-kanīnikābhavāḥ (?)|
--------------------------------karṇarogeṣu karṇajām|
-------------------------------------------------|10|
Sa. karṇāmayeṣu
karṇajāṃ-karṇasamīpabhavāṃ, sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. karṇarogeṣu śirā
āha-karṇarogeṣviti|
-------------------------------------------------| nāsārogeṣu nāsāgre
sthitām-----------------------|10|
Sa. nāsāmayeṣu nāsāgre sthitāṃ vidhyet|
Ā. rā. nāsārogeṣu śirā
āha-nāsārogeṣviti|
-------------------------------------------------|
------------------------------------nāsālalāṭayoḥ||10||
pīnase------------------------------------------|
-------------------------------------------------|11|
Sa. pīnase-pratiśyāye,
nāsālalāṭamadhyasthāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. pīnase śirā
āha-nāsālalāṭayoriti|
-----------------mukharogeṣu jihvauṣṭhahanutālugāḥ|
-------------------------------------------------|11|
Sa. mukharogeṣu jihvādigāḥ sirā
vidhyet|
Ā. rā. mukharogeṣu śirā
āha-mukharogeṣviti|
-------------------------------------------------| jatrūrdhvagranthiṣu
grīvākarṇaśaṅkhaśiraḥśritāḥ||11||
Sa. jatrūrdhvaṃ-vakṣoṃsayoḥ
sandhyūrdhvaṃ, ye granthayasteṣu grīvādyāśritāḥ sirā vidhyet|
Ā. rā. jatrūrdhvagranthiṣu śirā
āha-jatrūrdhvagranthiṣviti|
uropāṅgalalāṭasthā unmāde-------------------|
-------------------------------------------------|12|
Sa. unmāde uraḥsthā apāṅgasthā
lalāṭāśritāśca vidhyet|
Ā. rā. unmāde śirā
āha-uropāṅgalalāṭasthā iti|
-------------------------------'pasmṛtau punaḥ| hanusandhau samaste vā śirāṃ
bhrūmadhyagāminīm||12||
Sa. apasmāre tu hanusandhau sthitāṃ
sirāṃ vidhyet| samaste-sarvasmin, vā hanau sirāṃ vidhyet| bhrūmadhyagāminīṃ-
bhrūmadhyasthāṃ, sirāṃ vā'parasmṛtau vidhyediti vāśabdo'trānuvartya yojyaḥ|
Ā. rā. apasmāre śirā āha-apasmṛtāviti|
ukteṣu śirorogādiṣu samānyataḥśirā āha-samaste veti|
vidradhau pārśvaśūle ca pārśvakakṣāstanāntare|
-------------------------------------------------|13|
Sa. vidradhau pārśvaśūle ca pārśvasthāḥ
kakṣāsthāḥ stanāntarasthāśca sirā vidhyet|
Ā. rā. vidradhipārśvaśūlayoḥśirā
āha-vidradhāviti|
-------------------------------------------------|
tṛtīyakeṃ'sayormadhye--------------------------|13|
Sa. tṛtīyake
jvareṃ'sayormadhye-skandhasandhau sthitāṃ sirāṃ, vidhyet|
Ā. rā. tṛtīyakajvare śirā āha-tṛtīyaka
iti|
-------------------------------------------------|
---------------------------skandhasyādhaścaturthake||13||
Sa. caturthake jvare
skandhasyādhogatāṃ-anyatarapārśvāśrayāṃ, sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. caturthakajvare śirā
āha-skandhasyādha iti|
pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ śroṇito dvyaṅgule sthitāṃ|
---------------------------------------------------|14|
Sa. pravāhikāyāṃ śūlayuktāyāṃ
śroṇitaḥ-kaṭhyāḥ, dvyaṅgule sthitāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. saśūlapravāhikāyāṃ śirā
āha-pravāhikāyāmiti|
-------------------------------------------------| śukrameḍhrāmaye
meḍhre---------------------------|14|
Sa. śukraroge meḍhraroge ca
meḍrasthitāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. śukraroge meḍhraroge ca śirā
āha-śukrameḍhrāmaya iti|
-------------------------------------------------|
----------------------------------ūrugāṃ galagaṇḍayoḥ||14||
Sa. galagaṇḍayoścobhayorūrusthāṃ sirāṃ
vidhyet|
Ā. rā. galagaṇḍamālayoḥ śirā
āha-ūrugāmiti| dvivacanasāmarthyāt gaṇḍamālāgrahaṇam|
gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastādūrdhvaṃ vā caturaṅgule|
-------------------------------------------------|15|
Sa. gṛdhrasyāṃ
jānuno'dhastāccaturaṅgula ūrdhvaṃ vā jānunaścaturaṅgule sthitāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. gṛdhrasyāṃ śirā
āha-gṛdhrasyāmiti|
-------------------------------------------------| indrabasteradho'pacyāṃ
dvyaṅgule-------------|15|
Sa. apacīsaṃjñe roge indrabasteradho
dvyaṅgule sirāṃ vidhyet| indrabastiḥ-jaṅghāntare vakṣyamāṇaḥ (hṛ. śā. a. 4|5)
Ā. rā. apacyāṃ śirā āha-indrabasteriti|
indrabastiḥ-jaṅghāmadhye marma|
-------------------------------------------------|
------------------------------------------caturaṅgule||15||
ūrdhvaṃ gulphasya sakthyartau, tathā kroṣṭukaśīrṣake|
-------------------------------------------------|16|
Sa. sakthipīḍāyāṃ gulphasyordhvaṃ
caturaṅgule sirāṃ vidhyet| kroṣṭukaśīrṣākhye vātarogaviśeṣe gulphasyordhvaṃ
caturaṅgule vidhyet|
Ā. rā. sakthiśūle kroṣṭukaśīrṣake ca
śirā āha-caturaṅgula iti|
-------------------------------------------------| pādadāhe khuḍe harṣe
vipādyāṃ vātakaṇṭake||16|| cippe ca
dvyaṅgule vidhyedupari kṣipramarmaṇaḥ|
-------------------------------------------------|17|
Sa. pādadāhādiṣu kṣipramamarṇa upari
dvyaṅgule vidhyet| khuḍaṃ-vātaraktam|
Ā. rā. pādadāhādiṣu ṣaṭsu śirā
āha-pādadāha iti| harṣe-pādaharṣe| cippe-nakharoge|
kṣipraṃ-aṅguṣṭhāṅgulimadhye marma| saṅgrahe tu (sū.a.36)-"etenetarasakthibāhū
ca vyākhyātau| viśeṣatastu vāmabāhāvabhyantarato bāhumadhye plīhodare| evameva
ca dakṣiṇabāhau yakṛdākhye| tathā kāsaśvāsayorapyādiśanti|" iti|
-------------------------------------------------| gṛdhrasyāmiva
viśvācyām------------------------|17|
Sa. viśvācyāṃ gṛdhrasīproktāṃ sirāṃ
vidhyet| "gṛdhrasyāṃ jānuno'dhastāt " iti|
Ā. rā. viśvācyāṃ śirā
āha-gṛdhrasyāmiveti| saṅgrahe tu (sū.a.36)-"bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke|" iti|
-------------------------------------------------|
-----------------------------yathoktānāmadarśane||17||
marmahīne yathāsanne deśe'nyāṃ vyadhayet sirām|
-------------------------------------------------|18|
Sa. yathoktānāṃ sirāṇāmadarśane sati
marmavarjite yathāsanne sthāne vyādhivaśādaparāṃ vyadhayet|
Ā. rā. yathoktaśirāṇāmadarśane
tadāsannā śirā vedhyā ityāha-yathoktānāmiti|
-------------------------------------------------| atha snigdhatanuḥ
sajjasarvopakaraṇo balī||18||
kṛtasvastyayanaḥ snigdharasānnapratibhojitaḥ| agnitāpātapasvinno
jānūccāsanasaṃsthitaḥ||19||
mṛdupaṭṭāttakeśānto jānusthāpitakūrparaḥ| muṣṭibhyāṃ vastragarbhābhyāṃ manye
gāḍhaṃ nipīḍayet||20||
dantaprapīḍanotkāsagaṇḍādhmānāni cācaret| pṛṣṭhato yantrayeccainaṃ
vastramāveṣṭayannaraḥ||21|| kandharāyāṃ
parikṣipya nyasyāntarvāmatarjanīm| eṣo'ntarmukhavarjyānāṃ sirāṇāṃ yantraṇe
vidhiḥ||22||
Sa. athetyānantarye| snigdhā tanuryasya
sa snigdhatanuḥ| tathā, sajjāni-praguṇāni, { sarvāṇi }
upakaraṇāni-vastraṣaṇḍapaṭodakasnehagairikādīni, yasya sa sajjasarvopakaraṇaḥ|
tathā, balīpuṣṭaḥ| tathā, kṛtaṃ svastyayanaṃ-balimaṅgalahomādikaṃ, yasya sa
kṛtasvastyayanaḥ| tathā, snigdharasayuktenānnena pratibhojitaḥ| tathā,
agnitāpaścātapaśca, tābhyāṃ svinnaḥ| tathā, jānutulye uccāsane,
saṃsthitaḥ-samupaviṣṭaḥ| tathā, mṛdunā-sūkṣmeṇa, vastrapaṭṭenātto-gṛhīto
baddhaḥ keśānto yasya sa evam| tathā, jānunoḥ sthāpitau kūrparau yena sa evam|
tathā, muṣṭibhyāṃ vastragarbhābhyāṃ manye'tiśayena pīḍayet| tathā,
dantaprapīḍanādīnyācaret| enaṃ cāturaṃ pṛṣṭhadeśe vasanamāveṣṭayannaro
yantrayet| katham ? grīvāyāṃ vastraṃ parikṣipya, tathā'ntaḥ-madhye,
vāmatarjanīṃ nyasya| sirāṇāṃ yantraṇa eṣa vidhiḥ-etadvidhānam| kimbhūtānām ?
antarmukhavarjyānām|
Ā. rā. śirāvyadhavidhimāha-atheti|
alpaṃ snigdhaṃ rasānnaṃ-snigdharasānnaprati| "suppratinā mātrārthe"
ityvyayībhāvaḥ| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"vyādhibalasātmyādyapekṣya snigdhaṃ
jāṅgalarasaṃ yavāgūṃ vā pāyayitvā muhūrtamātramāśvāsitaṃ pūrvāhṇe'parāhṇe vā|"
iti|
tato madhyamayā'ṅgulyā vaidyo'ṅguṣṭhavimuktayā|
tāḍayet--------------------------------------------|23|
Sa. tato-yantraṇādanantaraṃ,
vaidyo'ṅguṣṭhavimuktayā vāmapāṇijayā madhyamayā'ṅgulyā tāḍayet|
Ā. rā. śirotthāpanavidhimāha-tata iti|
-------------------------------------------------| -----------utthitāṃ jñātvā
sparśādvā'ṅguṣṭhapīḍanaiḥ||23|| kuṭhāryā
lakṣayenmadhye vāmahastagṛhītayā| phaloddeśe suniṣkampaṃ sirāṃ, tadvacca
mokṣayet||24|| tāḍayan
pīḍayaṃścaināṃ-----------------------------|
-------------------------------------------------|25|
Sa. sparśena
tathā'ṅguṣṭhapīḍanairvotthitāṃ jñātvā, ūrdhvadaṇḍasirāyā madhye nyasya
phaloddeśe suniṣkampaṃ vāmahastagṛhītayā kuṭhāryā sirāṃ lakṣayet| tadvacca
mokṣayet| yathaiva lakṣayettathaivetyarthaḥ| vrīhimukhena
punastāḍayan-vyathayan, tathā'ṅguṣṭhādinā pīḍayan, enāṃ-kuṭhārikāviṣayajāṃ
sirāṃ, vidhyet| nanu, kuṭhārikāviṣaye kathaṃ vrīhivaktrasya prayogaḥ ? yataḥ
'apavādaviṣayaṃ parihṛtyotsargaḥ pravartate' iti nyāyāt vrīhivaktrasyaiva
sāmānyena prayogo'nujñātaḥ| tathā cāha (hṛ. sū. a. 26|11)- "vrīhivaktraṃ
prayojyaṃ ca tatsirodarayorvyadhe|" iti| kuṭhāryāḥ punarviśeṣo'bhihitaḥ (hṛ.
sū. a. 26|12)-"tayordhvadaṇḍayāvidhyeduparyasthnāṃ sthitāṃ śirām|" iti|
tasmādayuktametat| atrocyate jñāpakam| kuṭhārikāviṣaye vrīhivaktrasya prayogo
nyāyya eva| yadayamācāryo vakṣyati (ślo.33)-"māṃsale nikṣipeddeśe vrīhāsyaṃ
vrīhimātrakam|" iti| anena hi vacanena granthakāra idaṃ pratyapādayat,-
bahumāṃse śarīrāvayave vrīhimukhaṃ vrīhimātraṃ nikṣepyam, anyatra
tvāśayānurodhena vrīhivaktrasya prayogaḥ kārya iti| anenaivābhiprāyeṇa
śāstrakṛtā "pramāṇaparimāṇābhyāṃ saṅkhyāyāścāpi saṃśaye mātrac vaktavyaḥ
ityanena mātrac kṛtaḥ| anyathā tu spaṣṭaṃ kṛtvā "vrīhipramāṇaṃ vrīhyāsyaṃ
māṃsale nikṣipedvyadhe|" iti pāṭhaṃ kuryāt| tasmādyukto vrīhimukhasya
kuṭhārikāviṣaye prayoga iti|
Ā. rā.
śirālakṣīkaraṇavidhimāha-utthitāmiti| utthitāṃ-spandamānāṃ, sparśena jñātvā|
gambhīrāṃ tvaṅguṣṭhapīḍanena jñātvā| phaloddeśe vāmena hastena suniṣkampaṃ
gṛhītayā kuṭhāryā madhye lakṣayet| śirāmokṣaṇavidhimāha-tadvaditi|
enāṃ-kuṭhārikāṃ, aṅguṣṭagṛhītayā madhyamāṅgulyā tāḍayan, aṅguṣṭhodareṇa vā
pīḍayan, śirāṃ mokṣayet|
---------------------------------vidhyedvrīhimukhena tu| aṅguṣṭhenonnamayyāgre
nāsikāmupanāsikām||25||
Sa. agre-agradeśe,
nāsikāmaṅguṣṭhenonnamayya, upanāsikāṃ- nāsikāsannadeśasthāṃ sirāṃ, vidhyet|
Ā. rā. upanāsikāyā
vyadhanamāha-vidhyediti|
abhyunnatavidaṣṭāgrajihvasyādhastadāśrayām|
-------------------------------------------------|26|
Sa. ābhimukhyenonnatā-upari tāludeśe
nītā, tathā viśeṣeṇa dantairdaṣṭā-vidaṣṭā, agre jihvā-agrajihvā,
yenāsāvabhyunnatavidaṣṭāgrajihvaḥ, tasyādhaḥ-prakṛtatvājjihvāyā evādhastāt,
tadāśrayāṃ-jihvādhaḥsthāṃ sirāṃ vidhyet| tadityanena jihvādhaḥ parāmṛśyate|
jihvādha āśrayo yasyāḥ siRrāyāḥ, tām|
Ā. rā. jihvādhaḥ
śirāvyadhanamāha-abhyunnateti|
-------------------------------------------------| yantrayetstanayorūrdhvaṃ
grīvāśritasirāvyadhe||26||
Sa. grīvāśritānāṃ sirāṇāṃ
vyadho-grīvāśritasirāvyadhaḥ, tasmin stanayorūrdhvaṃ yantrayet-vāsasā
veṣṭayet|
Ā. rā. grīvāśirāṇāṃ
yantraṇamāha-yantrayediti|
paṣāṇagarbhahastasya jānusthe prasṛte bhuje| kukṣerārabhya mṛdite
vidhyedbaddhordhvapaṭṭake||27||
Sa. pāṣāṇagarbhau hastau yasya, tasya
narasya bhuje jānusthe-jānupṛṣṭhasthite, prasṛte-prasārite| 'bhuje'
ityekavacanamatantram, dvāvapi hi bhujau gṛhyete| kukṣerārabhya yāvadgrīvaṃ
tāvanmṛdite- malite| kasmin ? grīvāśritasirāvyardhārhe'ṅge| tathā baddha
ūrdhvaṃ paṭṭako yasmiṃstasmin vidhyet| prakṛtatvāt sirām|
Ā. rā. bhujaśirāṇāṃ
yantraṇamāha-pāṣāṇagarbhahastasyeti|
vidhyeddhastaśirāṃ bāhāvanākuñcitakūrpare| baddhvā sukhopaviṣṭasya
muṣṭimaṅguṣṭhagārbhiṇam||28|| ūrdhvaṃ
vedhyapradeśācca paṭṭikāṃ caturaṅgule|
-------------------------------------------------|29|
Sa. hastasirāṃ vidhyet| katham ?
bāhāvanākuñcitakūrpare,-anākuñcitaḥ-prasāritaḥ, kūrparo yasya bāhostasmin|
tathā, sukhopaviṣṭasya-sukhāsīnasya| tathā, muṣṭiṃ baddhvā| kimbhūtam ?
aṅguṣṭhena garbhiṇaṃ-aṅguṣṭhagarbhiṇam| gūḍhāṅguṣṭhaṃ muṣṭiṃ baddhvetyarthaḥ|
tathā, vedhyasthānādupari caturaṅgulaparimāṇe sthāne paṭṭikāṃ baddhvā vidhyet|
Ā. rā. hastaśirāṇāṃ
yantraṇavidhimāha-vidhyediti|
-------------------------------------------------| vidhyedālambamānasya
bāhubhyāṃ pārśvayoḥ sirām||29||
Sa. bāhubhyāmālambamānasya-avalambyaṃ
vastu bhujābhyāmāsajataḥ pārśvayoḥ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. pārśvaśirāṇāṃ
yantraṇamāha-vidhyediti|
prahṛṣṭe mehane----------------------------|
------------------------------------------------|30|
Sa. prahṛṣṭe-stabdhe, meḍhre tadāśritāṃ
sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. meḍhraśirāṇāṃ
yantraṇamāha-prahṛṣṭa iti|
-------------------jaṅghāsirāṃ jānunyakuñcite|
-------------------------------------------------|30|
Sa. jānunyakuñcite spaṣṭe sthite sati,
jaṅghāyāṃ sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. jaṅghāśirāṇāṃ
yantraṇamāha-jaṅghāśirāmiti|
-------------------------------------------------| pāde tu
susthite'dhastājjānusandhernipīḍite||30||
gāḍhaṃ karābhyāmāgulphaṃ caraṇe tasya copari| dvitīye kuñcite kiñcidārūḍhe
hastavattataḥ||31|| baddhvā
vidhyetsirām----------------------------|
-------------------------------------------------|32|
Sa. sukhaṃ kṛtvā bhūmyādideśe sthite
pāde sati pādasirāṃ vidhyet| tathā jānusandheradhastādāgulphaṃ-gulphaṃ yāvat,
karābhyāṃ gāḍhaṃ kṛtvā pīḍite sati, tasya caraṇasyopari-upariṣṭāt dvitīye
caraṇa īṣatsaṅkucite, tathā ārūḍhe-tatkalite sati, tato
hastavat-vedhyasthānādupari caturaṅgule paṭṭikāṃ, baddhvā sirāṃ vidhyet|
Ā. rā. pādaśirāṇāṃ yantraṇamāha-pāde
tviti| hastavadvedhyapradeśādūrdhvaṃ caturaṅgule paṭṭikāṃ baddhvā|
--------------------itthamanukteṣvapi kalpayet| teṣu teṣu pradeśeṣu
tattadyantramupāyavit||32||
Sa. itthaṃ-anena prakāreṇa
yantralakṣaṇoddeśena, anuktamapi yantraṃ tattaddeśamāhātmyāt
kriyāsaukaryārthaṃ teṣu teṣu śarīrāvayaveṣu svabuddhyā tattadyantraṃ
yathāyogaṃ kalpayet, upāyajño vaidyaḥ|
Ā. rā. anuktaśirāṇāṃ
yantraṇamāha-itthamiti|
māṃsale nikṣipeddeśe vrīhyāsyaṃ vrīhimātrakam| yavārdhamasthnāmupari sirāṃ
vidhyan kuṭhārikām||33||
Sa. māṃsale śarīrāvayave vrīhimukhaṃ
śastraṃ vrīhipramāṇaṃ nikṣipet| asthnāmupari kuṭhārikāṃ yavārdhamātrāṃ
nikṣipet| kiṃ kurvan ? sirāṃ vidhyan|
Ā. rā. vrīhimukhasya
nikhananamāha-māṃsala iti| kuṭhārikāyā nikhananamāha-yavārdhamiti|
samyagviddhā sraveddhārāṃ yantre mukte tu na sravet|
-------------------------------------------------|34|
Sa. samyagviddhe sati(dvā satī) dhārāṃ
sravet| yantre ca mukte sati na sravet|
Ā. rā.
samyagviddhālakṣaṇamāha-samyagviddha iti|
-------------------------------------------------| alpakālaṃ vahatyalpaṃ,
durviddhā tailacūrṇanaiḥ||34||
saśabdamatividdhā tu sravedduḥkhena dhāryate|
-------------------------------------------------|35|
Sa. alpaṃ viddhā satī sirā stokaṃ kālaṃ
vahati| durviddhā-asamyagviddhā satī, sirā tailayuktaiścūrṇanaiḥ sravet|
atividdhā tu sirā saśabdaṃ sravet| duḥkhena-kṛcchreṇa dhāryate|
Ā. rā.
durviddhālakṣaṇamāha-alpakālamiti| tailacūrṇenaiḥ-tailakṣārasecanaiḥ|
atividdhālakṣaṇamāha-saśabdamiti|
-------------------------------------------------|
bhīmūrcchāyantraśaithilyakuṇṭhaśastrātitṛptayaḥ||35||
kṣāmatvavegitāsvedā raktasyāsrutihetavaḥ|
-------------------------------------------------|36|
Sa. bhīmūrchādayo
raktasyāsravaṇahetavaḥ| bhīḥ-bhayam| mūrcchā-mohastamasīva praveśaḥ|
yantraśaithilyam-agāḍhaṃ kṛtvā yantrapīḍanam| tathā, kuṇṭhaṃ-bhagnaṃ śastram|
tathā, atitṛptiḥ-atisauhityam| kṣāmatvaṃ-nirbalatā| vegitā-sañjātavegatvam|
asvedaḥ-svedāyogaḥ| yataścaite rudhirasyāsrutihetavastato raktasrutāvete
parihāryāḥ|
Ā. rā.
raktāvarodhakāraṇānyāha-bhīmūrccheti| vegitā-mūtritatvādiḥ|
asvedo-asamyaksvedaḥ|
-------------------------------------------------| asamyagastre sravati
vellavyoṣaniṣānataiḥ||36||
sāgāradhūmalavaṇatailairdihyācchirāmukham|
-------------------------------------------------|37|
Sa. asamyagastre sravati vellādibhiḥ
sirāvadanaṃ dihyāt pralepayet|
Ā. rā.
samyaksrāvārthamauṣadhamāha-asamyagasra iti|
-------------------------------------------------| samyakpravṛtte koṣṇena
tailena lavaṇena ca||37||
Sa. samyakpravṛtte rakte sirāmukhaṃ
koṣṇābhyāṃ tailalavaṇābhyāṃ dihyāt|
Ā. rā.
samyaksrāvanirvāhārthamauṣadhamāha-samyakpravṛtta iti| dihyādityanuṣajyate|
agre sravati duṣṭāsraṃ kusumbhādiva pītikā|
-------------------------------------------------|38|
Sa. yathā rāgapītikāmiśrībhūtāt
kusumbhādagre-pūrvaṃ, pītikā sravati, evaṃ duṣṭāduṣṭaraktādekalolībhūtāt
pūrvaṃ duṣṭamasraṃ sravati|
Ā. rā. agragrahaṇāt paścādaduṣṭamapi
raktamavaśyaṃ sravatītyāśaṅkyedamāha-svabhāvādduṣṭāsramevāgre śirāḥ
sravantītyāha agra iti|
-------------------------------------------------| samyaksrutvā svayaṃ
tiṣṭhecchuddhaṃ taditi nāharet||38||
Sa. yathāvatprasrutya svayaṃ-yatnena
vinā, yat tiṣṭhet-na sravet, śuddhaṃ taditi nāharet-na srāvayet,
jīvitahetutvāt|
Ā. rā. samyaksrutvā yatsvayaṃ sthitaṃ
raktaṃ tacchuddhatvānnāharedityāha-samyaksrutveti|
yantraṃ vimucya mūrcchāyāṃ vījite vyajanaiḥ punaḥ| srāvayenmūrcchati
punastvaparedyustryahe'pi vā||39||
Sa. mūrcchāyāṃ satyāṃ yantraṃ vimucya
vyajanairvījite-samāśvastenare sati, punarasraṃ srāvayet| punarmūrcchati
tvāture'śuddhamapi raktaṃ tasminnahani na srāvayet| kadā tarhi srāvayet ?
ityāha-aparedyuḥ,-anyasmin dine, tryahe'pi vā-tṛtīye vā'hni, srāvayet|
Ā. rā. mūrcchāyāṃ
pratīkāramāha-yantramiti| punarmūrcchāyāmaparadinādau
srāvayedityāha-srāvayediti|
vātācchyāvāruṇaṃ rūkṣaṃ vegasrāvyacchaphenilam|
-------------------------------------------------|40|
Sa. vātāt śyāvādilakṣaṇaṃ raktaṃ syāt|
Ā. rā. vātaduṣṭaraktasya
lakṣaṇamāha-vātāditi|
-------------------------------------------------| pittāt pītāsitaṃ
visramaskandyauṣṇyātsacandrikam||40||
Sa. pittāt pītādilakṣaṇamasraṃ syāt|
askandi-astyānam, uṣṇatvāt| sacandrikaṃ ca|
Ā. rā. pittaduṣṭaraktasya
lakṣaṇamāha-pittāditi| auṣṇyādaskandi-ghanībhāvarahitam|
kaphāt snigdhamasṛkpāṇḍu tantumatpicchhilaṃ ghanam|
-------------------------------------------------|41|
Sa. kaphāt snigdhādilakṣaṇamasṛk syāt|
Ā. rā. kaphaduṣṭaraktasya
lakṣaṇamāha-kaphāditi| ghanaṃsrāvarahitam|
-------------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ
saṃsargāt-----------------------|41|
Sa. saṃsargāddoṣāṇāṃ saṃsṛṣṭaliṅgaṃ
raktaṃ syāt|
Ā. rā. dvandvaduṣṭaraktasya
lakṣaṇamāha-saṃsṛṣṭaliṅgamiti|
-------------------------------------------------|
-----------------------------tridoṣaṃ malināvilam||41||
Sa. tridoṣaraktaṃ malinaṃ-kaluṣaṃ,
āvilaṃ-ghanaṃ ca| etacca doṣatrayasaṃsargalakṣaṇādadhikaṃ lakṣaṇaṃ mantavyam|
na caitāvadeva tridoṣalakṣaṇaṃ mantavyam|
Ā. rā. tridoṣaduṣṭaraktasya
lakṣaṇamāha-tridoṣamiti| malinaṃ-nīlam| āvilaṃ-kaluṣam| saṅgrahe tu (sū.a.
36)-"kaṣāyarasaṃ lohagandhi śītaṃ ca raktaṃ vātāt| gṛhadhūmāñjanodakakṛṣṇaṃ
haritaṃ matsyagandhi kaṭutvānmakṣikāniṣṭhaṃ gomūtrābhaṃ ca pittāt|
kovidārapuṣpagairikodakapāṇḍu śītaṃ skandi vraṇadvārā vasādilavaṇarasaṃ
vasāgandhi ca kaphāt| kāṃsyanīlaṃ durgandhi ca sannipātāt|" iti|
aśuddhau balino'pyasraṃ na prasthātsrāvayetparam| atisrutau hi mṛtyuḥ
syāddāruṇā vā calāmayāḥ||42||
Sa. aśuddhamasraṃ balino'pi-kiṃ
punarabalinaḥ, prasthāt paraṃ-adhikaṃ, na srāvayet| { kasmāt ? ityāha- }
atisrāve hi raktasya, mṛtyurbhavet| athavā vātarogāśca kṛcchrāḥ syuḥ|
Ā. rā. srāvapramāṇamāha-aśuddhāviti|
aśuddhau-kiṃ punaḥ śuddhau| balino'pi-kiṃ punarabalasya| prastho'tra
sārddhatrayodaśapalaḥ|
tatrābhyaṅgarasakṣīraraktapānāni bheṣajam|
-------------------------------------------------|43|
Sa. tatra-raktātisrutau, abhyaṅgādīni
bheṣajam|
Ā. rā. atisrāve bheṣajamāha-tatreti|
-------------------------------------------------| srute rakte
śanairyantramapanīya himāmbunā||43||
prakṣālya tailaplotāktaṃ bandhanīyaṃ sirāmukham|
-------------------------------------------------|44|
Sa. srute rakte sati yantraṃ
śanairvimurcya-mandaṃ mandamapanīya, sirāmukhaṃ śītodakena prakṣālya,
tailaplotenāktaṃ sadbandhanīyam|
Ā. rā. srutaraktasthānantaraṃ
kṛtyamāha-sruta iti| plotaṃ-vastrakhaṇḍam|
-------------------------------------------------| aśuddhaṃ srāvayedbhūyaḥ
sāyamahnyapare'pi vā||44||
snehopaskṛtadehasya pakṣādvā bhṛśadūṣitam|
-------------------------------------------------|45|
Sa.
aśuddhaṃ-vātādiduṣṭarudhiralakṣaṇena duṣṭaṃ jñātvā, bhūyaḥ-punaḥ, srāvayet|
kadā ? sāyaṃ-aparāhne, tasminneva dine| athavā, apare'hni-dvitīye dine| athavā
snehenopaskṛtobhāvito, deho yasya tathāvidhasya bhṛśadūṣitaṃ-atiśayena duṣṭaṃ
raktaṃ, pakṣādūrdhvaṃ punaḥ srāvayet| evamaśuddhaṃ raktaṃ yathāyogaṃ
sāyamahnyapare pakṣādūrdhvaṃ vā prasthaparimāṇameva srāvayenna tato'dhikamiti
raktasrutau kramaḥ| prasthaparimāṇaṃ ca tantrāntare gaditam "vamane ca vireke
ca raktātīsārayorapi| sārddhatrayodaśapalaṃ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti|
Ā. rā. kiñcicchheṣaṃ duṣṭaraktaṃ
sthāpayeduta sarvaṃ srāvayet ? iti
saṃśayāpanodārthamidamāha-[prathamasrāveṇāsamyak śuddhau] punaḥ
srāvakālamāha-aśuddhamiti| bhṛśadūṣitaṃ tu punaḥ snehayitvā pakṣāt srāvayet|
-------------------------------------------------| kiñciddhi śeṣe duṣṭāsre
naiva rogo'tivartate||45|| saśeṣamapyato
dhāryaṃ na cātisrutimācaret|
-------------------------------------------------|46|
Sa. yasmāt kiñciccheṣe duṣṭarakte naiva
rogo-duṣṭaraktodbhavo vyādhiḥ, ativartate-kriyāpathamatikramya mārgāntaramasau
nāsādayati| ato duṣṭamapi raktaṃ saśeṣaṃ dhāryam| nāsya
duṣṭaraktasyātisrutimācaret, prāṇāyatanatvāt| suśruto'pyadhyagīṣṭa (?)
"saśeṣaṃ duṣṭarudhiramapi kuryādvicakṣaṇaḥ| na cātiprasrutaṃ kuryāccheṣaṃ
saṃśamanairjayet||" iti|
Ā. rā. atha kiñciccheṣaṃ
raktamupekṣaṇīyamuta pratikriyā kācittatra kāryāḥ ? ityāha-duṣṭe'pyanenaiva
krameṇa srutiḥ kāryā| na tvatisrutirityāha-kiñciddhīti| ativartate-bādhate|
-------------------------------------------------| harecchṛṅgādibhiḥ
śeṣam------------------------|46|
Sa. srutaśeṣaṃ duṣṭaraktaṃ
śṛṅgatumbaghaṭikādibhirharet, na tu sirayā|
Ā. rā. śirāvyadhe'tisrutiśaṅkāyāṃ
śṛṅgādibhirharedityāha-harediti|
-------------------------------------------------|
-----------------------------prasādamathavā nayet||46||
śītopacārapittāsrakriyāśuddhiviśoṣaṇaiḥ| duṣṭaṃ raktamanudriktamevameva
prasādayet||47||
Sa. athavā śītopacāreṇa,
pittāsrakriyayā, śuddhyā-vamanavirecanādirūpayā, viśoṣaṇena-laṅghanarūpeṇa,
tadduṣṭaṃ raktaṃ prasādayet-kaluṣatāṃ parityajya tasya prasannatvamupapādayet|
na tu kevalaṃ srutaśeṣaṃ rudhiraṃ śītopacāreṇa (cārādinā) prasādayet|
yāvadanudrikta-apravṛddhaṃ duṣṭaṃ rudhiraṃ, evameva-anenaiva śītopacārādinā,
prasādaṃ nayet| na tu tannirharaṇe sirāvyadhādinā yatanīyam,
anudriktaraktanirharaṇasya sāpāyatvāt|
Ā. rā. śṛṅgādibhirapyatisrutiśaṅkāyāṃ
śamayedityāha-prasādamiti| pittāsrakriyā-raktapittacikitsā|
akṛtaśirāvyadhasyāpyetadeva raktaprasādanamityāha-duṣṭaṃ raktamiti|
anudriktaṃ-udrekābhāvāt srāvāyogyam|
rakte tvatiṣṭhati kṣipraṃ stambhanīmācaretkriyām|
-------------------------------------------------|48|
Sa. rakte
tvatiṣṭhati-sthitimalabhamāne, tvaritameva stambhanīṃ kriyāṃ-vakṣyamāṇāṃ,
kuryāt, raktasya prāṇāyatanatvāt|
Ā. rā. tadeva stambhanamāha-atisrāve
stambhanamāha-rakte tviti|
-------------------------------------------------|
rodhrapriyaṅgupattaṅgamāṣayaṣṭyāhvagairikaiḥ||48||
mṛtkapālāñjanakṣau mamaṣīkṣīritvagaṅkuraiḥ| vicūrṇayedvraṇamukhaṃ
padmakādihimaṃ pibet||49|| tāmeva vā sirāṃ
vidhyedvyadhāttasmādanantaram| sirāmukhaṃ vā tvaritaṃ dahettaptaśalākayā||50||
Sa. rodhrādibhiḥ sirāvraṇamukhaṃ
vicūrṇayet| padmakādihimaṃ-śītakaṣāyaṃ, pibet| tāmeva-prāgviddhāṃ, sirāṃ
tasmātprāgvyadhādanantaraṃ, avyavahitaṃ vidhyet| athavā sirādvāraṃ kṣipraṃ
kṛtvā'gninopataptayā śalākayā dahet|
Ā. rā. raktasya srāvaṇādanantaraṃ
yadvidheyaṃ tadāha-stambhanaviśeṣamāha-rodhrapriyaṅgviti|
mṛtkapālaṃ-kharparam| kṣaumamaṣī-vastrabhasma| vicūrṇayet-cūrṇaṃ vikiret|
padmakādihimaṃ-padmakādigaṇasya śītakaṣāyam| saṅgrahe tu (sū.a. 36)-"atiṣṭhati
tu rakte śirāmukhaṃ saṃdhātuṃ cūrṇairavacurṇyāṅgulyagreṇa pīḍayet|
śālmalyupodakāpicchāṃ vā vraṇamukhe dattvā gāḍhaṃ badhnīyāt|
madhūcchiṣṭapraliptaṃ vā paṭṭakam| śītāmbunā vā siñcet|
śītamadhurakaṣāyānnapānasekapradehapravātaveśmabhirvā skandanāyopacaret|
padmakādikvāthaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ
kṣīramikṣurasameṇahariṇājorabhramahiṣavarāhāṇāmanyatamasya vā sirāṃ viddhvā
rudhiramāmaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ vā pānaṃ dadyāt| tenaiva vā
darbhapādamṛditenānuvāsayet| snigdhaiśca yūṣarasairbhojayet| sarvathā
cānavatiṣṭhamāne pācanāya kṣāraṃ dadyāt| na ca kṣaṇamapyupekṣeta|
kṣīṇaraktasya hi vāyurmarmāṇyupasaṅgṛhya
mūrcchāsaṃjñānāśaśiraḥkampabhramamanyāstambhāpatānakahanubhraṃśahidhmāpāṇḍutvabādhiryadhātukṣayākṣepakādīn
karoti, maraṇaṃ vā| prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ raktaṃ tatkṣayātkṣīyate'nalaḥ|
varddhate cānilastasmādyuktyā bṛṃhaṇamācaret||
durvyadhātivyadhakuṭṭitatiryagvyadhādervyadhadoṣāvdyāpado yāḥ syustā yathāsvaṃ
sādhayediti|" iti|
unmārgagā yantranipīḍanena svasthānamāyānti punarna yāvat| doṣāḥ praduṣṭā
rudhiraṃ prapannā stāvaddhitāhāravihārabhāk syāt||51||
Sa.
yantranipīḍanenonmārgagāḥ-svamārgamullaṅghya mārgāntarasamāśrayaṇenotpathaṃ
pratipannāḥ| kiṃbhūtā doṣāḥ? pradṛṣṭāḥ, tathāvidhaṃ raktaṃ prāptā |te
punaryāvatsvāśrayaṃ na pratipadyante tāvaddhitāhāravihārabhāk
syāt-hitāvāhāravihārau bhajet| "bhajo ṇviḥ iti ṇviḥ| indravajrāvṛttam|
Ā. rā. srutaraktasya
pathyaniyamakālāvadhimāha-unmārgagā iti|
nātyuṣṇaśītaṃ laghu dīpanīyaṃ rakte'panīte hitamannapānam| tadā śarīraṃ
hyanavasthitāsṛ gagnirviśeṣāditi rakṣitavyaḥ||52||
Sa. rakte srāvite'nnapānaṃ
nātyuṣṇaśītaṃ hitam| atyuṣṇaṃ hyannapānaṃ raktaṃ pradūṣayet| atiśītaṃ tvagniṃ
sādayet| tathā, laghu-svabhāvato mātrāsaṃskārādinā vā, tathā dīpanīyam| kuta
evamannapānaṃ hitam ? ityāha-yasmāttasmin kāle
śarīramanavasthitaṃ-calitavṛtti, raktaṃ yasya śarīrasya tadevaṃbhūtaṃ bhavati|
taccāsṛk śarīrasyādhāro, raktasya ca pittaṃ, pittaṃ ca vahniḥ| tathā ca
vakṣyati (hṛ. śā. a. 3|90)- "pittaṃ vahniḥ" iti| tasmādviśeṣāt-mahatā yatnena,
vahnirnātyuṣṇaśītādinā''hāravihāreṇa rakṣitavyaḥ|
Ā. rā. kṛtasirāvyadhasya puruṣasya
lakṣaṇamantareṇonmārgagāmināṃ doṣāṇāṃ svasthānapratipattau kālo nāvagamyate,
na ca nirhṛtaduṣṭaraktaḥ puruṣo lakṣaṇaṃ vinā jñāyate, iti dvayasyāpi
parijñānārthamāha-pathyamāha-nātyuṣṇaśītamiti| ukte pathye yuktimāha-tadā
śarīramiti| iti-ato hetoḥ|
prasannavarṇendriyamindriyārthā- nicchhantamavyāhatapaktṛvegam| sukhānvitaṃ
puṣṭibalopapannaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti|53| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne śirāvyadhavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ|27|
Sa. varṇaścendriyāṇi ca varṇendriyāṇi,
prasannāni varṇendriyāṇi yasya taṃ prasannavarṇendriyam| tathā, indriyārthān
śabdādīn svabhāvābhipretān, icchantaṃ-abhilaṣantam| tathā,
pakturvegaḥ-sāmarthyam, avyāhataḥ-anabhibhūtaḥ, paktṛvego yasya
tamavyāhatapaktṛvegam| tathā, sukhānvitaṃ-ārogyayuktaṃ prakṛtimāpannam| tathā
puṣṭibalābhyāṃ yuktam| evaṃvidhaṃ viśuddharaktaṃ puruṣaṃ vadanti, iti
śarīrasya lakṣaṇamuktam| "madhuraṃ lavaṇaṃ" ityādinā tu raktasyaiva
viśuddhalakṣaṇamabhihitamiti| upajātirvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śirāvyadhavidhirnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 27||
Ā. rā. viśuddharaktasya
lakṣaṇamāha-prasannavarṇeti| paktāagniḥ| vego-viṇmūtrādipravṛttiḥ| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śirāvyadhaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||
27||