Sa. śirāvyadhavidheranantaraṃ
śalyāharaṇavidhirārabhyate| yataḥ sirāvyadhavidhyadhyāye śalyarūpasya raktasya
sakalakāyavyāpinaḥ sirāvyadhopāyena nirharaṇamuktam| idānīṃ prādeśikasya
lohādeḥ śalyasya pratideśasthitasya lakṣaṇaṃ nirharaṇopāyādiścāsminnadhyāye
śalyāharaṇavidhau nirdiśyata ityāha-
athātaḥ śalyāharaṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| vakrarjutiryagūrdhvādhaḥ śalyānāṃ pañcadhā gatiḥ|
-------------------------------------------------|1|
Sa. vakrādibhedabhinnā śalyānāṃ
pañcaprakārā gatiḥ-gamanam| kadācicchalyāni vakraṃ kṛtvā, tiryagvā ūrdhvaṃ vā,
adho vā, gacchantiḥ kadācidṛju kṛtvā| evamubhayathā
tiryagūrdhvādhobhedagamanācchalyānāṃ pañcadhā gatiḥ|
Ā. rā. saśalyaṃ kathaṃ vedyam ?
ityāha-śalyāharaṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
śalyagatibhedānāha-vakrarjviti| saṅgrahe tu (sū.a.37)-"trividhaḥ gatiḥ
śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca| sā punaḥ pratyekamṛjuvakrabhedena dvividhā|"
iti|
-------------------------------------------------| dhyāmaṃ śopharujāvantaṃ
sravantaṃ śoṇitaṃ muhuḥ||1|| abhyudgataṃ
budbudhavatpiṭikopacitaṃ vraṇam| mṛdumāṃsaṃ ca jānīyādantaḥśalyaṃ
samāsataḥ||2||
Sa. evaṃvidhaṃ vraṇamantaḥśalyaṃ
jānīyāt| samāsataḥsaṅkṣepeṇa| dhyāmaṃ-śyāmavarṇam| tathā, śopharujāvantam|
tathā, muhuḥ śoṇitaṃ sravantam| tathā,
abhyudgataṃ-ābhimukhyenocchritamunnatam| tathā, budbudena tulyaṃ vartate
budbudavat| tathā, piṭakairupacitaṃ-vyāptam| tathā, mṛdumāṃsaṃ-komalamāṃsam|
Ā. rā. iti sāmānyenāntaḥsthitasya
śalyasya lakṣaṇamabhidhāya, tvagādigatasya viśeṣamāha-antaḥśalyasya
lakṣaṇamāha-dhyāmamiti|
viśeṣāttvaggate śalye vivarṇaḥ kaṭhināyataḥ| śopho
bhavati-----------------------------------|3|
Sa. viśeṣeṇa punastvaggate śalye śopho
vivarṇastathā kaṭhino dīrghaśca syāt|
Ā. rā. tvaggataśalyasya
lakṣaṇamāha-viśeṣāditi| viśeṣāditi vacanāt sāmānyalakṣaṇamapyatra jñeyam|
-------------------------------------------------| -------------māṃsasthe
coṣaḥ śopho vivarddhate||3|| pīḍanākṣamatā
pākaḥ śalyamārgo na rohati|
-------------------------------------------------|4|
Sa. māṃsagate śalye coṣaḥ syāt|
'sarvāṅgīṇastīvro'ratimān dāhaścoṣa ucyate' ityāhuḥ| tathā śopho vivarddhate|
tathā, pīḍanasyākṣamatvaṃ pākaśca, śalyamārgaśca rohaṃ na yāti|
Ā. rā. māṃsagatasya
lakṣaṇamāha-māṃsastha iti| coṣaḥ-ācūṣaṇeneva vyathā|
-------------------------------------------------| peśyantaragate
māṃsaprāptavacchvayathuṃ vinā||4||
Sa. peśīmadhyagate māṃsagatena tulyaṃ
lakṣaṇam, śothaṃ varjayitvā| māṃsāvayavaviśeṣo dīrghatantvākṛtiḥ peśītyucyate|
Ā. rā. peśīgatasya
lakṣaṇamāha-peśyantaragata iti|
ākṣepaḥ snāyujālasya saṃrambhastambhavedanāḥ| snāyuge durharaṃ
caitat----------------------|5|
Sa. snāyuge śalye
strāyujālasyākṣepādyāḥ syuḥ| ākṣepaḥ-ākarṣaṇam| saṃrambhaḥ-kṣobhaḥ|
stambhaḥ-stabdhatā| vedanāśūlam| etacca-strāyugaṃ śalyaṃ, duḥkhena hartuṃ
śakyate|
Ā. rā. snāyugatasya lakṣaṇamāha-ākṣepa
iti| etat-snāyugatamanyebhyo durharaṃ ca|
-------------------------------------------------|
-----------------------------sirādhmānaṃ sirāśrite||5||
Sa. sirāśrite śalye sirāṇāmānāhaḥ syāt|
Ā. rā. śirāgatasya
lakṣaṇamāha-śirādhmānamiti| śirādhmānaṃ-śirāṇāṃ vāyurpūrṇatvam|
svakarmaguṇahāniḥ syātsrotasāṃ srotasi sthite|
-------------------------------------------------|6|
Sa. srotogate śalye srotasāṃ
svakarmaguṇayorhāniḥ syāt| yathā,-kaṇṭhasrotaḥsthite śalye pānābhyavaharaṇasya
nirodho jāyate guṇo'pi yastasyāpraduṣṭatvādilakṣaṇaḥ so'pyasya hīyata iti|
evamanyeṣāṃ svakarmaguṇahānirvyākhyeyā|
Ā. rā. srotogatasya
lakṣaṇamāha-svakarmaguṇahāniriti| svakarma-prāṇādīnāṃ yathāvadvahanam|
svaguṇo-mārdavādiḥ|
-------------------------------------------------| dhamanīsthe'nilo raktaṃ
phenayuktamudīrayet||6|| niryāti śabdavān
syācca hṛllāsaḥ sāṅgavedanaḥ|
-------------------------------------------------|7|
Sa. dhamanīsthe śalye vāyurlohitaṃ
saphenaṃ prerayet| tathā saśabdo marunniryāti, hṛllāsaścāṅgapīḍāyuktaḥ syāt|
Ā. rā. dhamanīgatasya
lakṣaṇamāha-dhamanīstha iti|
-------------------------------------------------| saṅgharṣo
balavānasthisandhiprāpte'sthipūrṇatā||7||
Sa. asthisandhiprāpte śalye balavān
saṅgharṣaḥ-kṣobhaḥ, syāt| tathā, asthipūrṇatā ca jāyate|
Ā. rā. asthisandhigatasya
lakṣaṇamāha-saṅgarṣa iti| balavān saṅgharṣaḥ-duḥsahasaṅghaṭṭanam|
naikarūpā rujo'sthisthe śophaḥ-----------------------|
-------------------------------------------------|8|
Sa. asthisthe śalye, anekākārāḥ
(naikarūpāḥ)-nānāvidhāḥ, rujo- bhagnarūgṇamṛditapīḍitāvanunnaprāyāḥ syuḥ,
śophaśca|
Ā. rā. asthigatasya
lakṣaṇamāha-naikarūpā iti|
-------------------------------tadvacca sandhige| caiṣṭānivṛttiśca
bhavet-----------------------|8|
Sa. sandhigate śalye
tadvadeva-asthisthaśalyena tulyaṃ lakṣaṇam| tathā,
sandhisthaśalyākrāntāvayavasya ceṣṭānivṛttiḥ-vyāpāroparamaśca bhavati|
pūrvamasthisandhigatasya śalyasya lakṣaṇamuktam| adhunā
śarīrasandhigataśalyasya lakṣaṇam| anyo hi śarīrasandhiḥ| tathā ca
rājayakṣmanidāne vakṣyati (hṛ. ni. a. 5|5)-"śarīrasandhīnāviśya" iti|
Ā. rā. sandhigatasya
lakṣaṇamāha-tadvaditi|
-------------------------------------------------|
-------------------------āṭopaḥ koṣṭhasaṃśrite||8||
ānāho'nnaśakṛnmūtradarśanaṃ ca vraṇānane|
-------------------------------------------------|9|
Sa. koṣṭhasaṃśrite-udarāśrite śalye,
āṭopaḥ-kṣobhaḥ tathā''nāho-jaṭharādhmānam, tathā
vraṇamukhe'nnaśakṛnmūtradarśanaṃ ca syāt|
Ā. rā. koṣṭhagatasya lakṣaṇamāha-āṭopa
iti|
-------------------------------------------------| vidyānmarmagataṃ śalyaṃ
marmaviddhopalakṣaṇaiḥ||9||
Sa. marmasthaṃ śalyaṃ
marmaviddhopalakṣaṇairvidyāt-jānīyāt| marmaviddhasya ca lakṣaṇaṃ saṅgrahe
kathitam| yathā (śā. a. 7) "dehaprasuptirgurutā sammohaḥ śītakāmitā| svedo
mūrcchhā vamiḥ śvāso marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti|
Ā. rā. marmagatasya
lakṣaṇamāha-vidyāditi| upalakṣaṇaṃ lakṣaṇam| tacca "viddhe'jasramasṛksrāvo"
ityādinā śārīrake (hṛ.śā. a. 4/47) vakṣyate|
yathāsvaṃ ca parisrāvaistvagādiṣu vibhāvayet|
-------------------------------------------------|10|
Sa. na kevalaṃ
sāmānyalakṣaṇena-dhyāmādinā, tathā tvagādisthaśalyaviśeṣalakṣaṇena,
tvagādisthaṃ śalyaṃ lakṣayet| yāvat yathāsvaṃ
parisrāvaistathā'nurūpairvibhāvayet|
Ā. rā. tvaggatādīnāṃ srāvato
lakṣaṇamāha-yathāsvamiti| yathāsvamiti yatra yadāśrittaṃ dravaṃ tatra
tatsravati| yathā,- tvaggate lasīkā, śirādigate raktam, asthigate majjā
ityādi|
-------------------------------------------------| ruhyate
śuddhadehānāmanulomasthitaṃ tu tat||10||
Sa. tat-prāṅnirdiṣṭaṃ śalyaṃ,
ruhyate-rohaṃ yāti| kimbhūtānāṃ puṃsām ? vamanavirecanādibhiḥ śuddhadehānām|
ruhyata iti karmakartarīti kecit, tacca na yuktam| yataḥ karmasthabhāvakānāṃ
karmasthakriyāṇāṃ ca kartā karmavadbhavati| na kartṛsthabhāvakānāṃ na ca
kartṛsthakriyāṇāmityuktam| ruhiśca kartṛsthakriyaḥ| tasmāt rohatīti ruṭ|
ruḍivācaratīti kyaṅanto'yam| rūḍhābhāso hyayam, na tu samyagrūḍhaḥ| tathā ca
vakṣyati-"doṣakopa" ityādi| tasmādasya rūḍhābhāsatvādeṣaiva vyutpattiryuktā|
Ā. rā. antaḥśalyo'pi svaguṇenaiva rūḍho
vraṇo bhavatītyāha-ruhyata iti| ruhyate svayameva| karmakartaryātmanepadam|
tat-śalyam| śalyena śalyakṣataṃ lakṣyate, tasyaivaropaṇārhatvāt|
doṣakopābhighātādikṣobhādbhūyo'pi bādhate|
-------------------------------------------------|11|
Sa. yatastacchalyamasamyagrūḍhatvāt
bhūyo'pi bādhate| prākkṛtabādhamapi punarapi pīḍāṃ janayati| kuto hetoḥ ?
ityāha-doṣakopaścābhighātaśca, tāvādī yeṣāṃ dhāvanalaṅghanādīnāṃ te evaṃ, taiḥ
kṣobhaḥ-saṃrambhaḥ, tasmāt| doṣakopakṣobhāt abhighātādikṣobhāt bādhate|
Ā. rā. tvagādinaṣṭe śalye
mithyārūḍhatvādadṛśyatāṃ prāpte sati śalyaparijñānārthamidamāha-antaḥśalyaṃ
rūḍhamapi punarbādhata ityāha doṣakopeti|
-------------------------------------------------| tvaṅnaṣṭe yatra tatra
syurabhyaṅgasvedamardanaiḥ||11||
rāgarugdāhasaṃrambhā yatra cājyaṃ vilīyate| āśu śuṣyati lepo vā tatsthānaṃ
śalyavadvadet||12||
Sa. tatra-teṣu tvaṅnaṣṭādiṣu śalyeṣu
madhye, tvaṅnaṣṭaṃ yatra pradeśe syāt tatra-tasthāne,
abhyaṅgādibhirlauhityaśūladāhakṣobhāḥ syuḥ| yatra vā sthāne ghṛtaṃ styānaṃ
yojitaṃ vilīyate tatsthānaṃ śalyavat-saśalyaṃ vadet| yadvā lepaḥ-candanādinā
datto, yatrāśveva śuṣyati, tatsthānaṃ-tvagdeśaṃ, śalyavajjānīyāt|
Ā. rā. atha naṣṭaśalyajñānopāyaḥ| tatra
tvaṅnaṣṭasyopāyamāha-tvaṅnaṣṭa iti|
māṃsapraṇaṣṭaṃ saṃśuddhyā karśanācchlatatā gatam| kṣobhādrāgādibhiḥ śalyaṃ
lakṣayet--------------------|13|
Sa. māṃsapraṇaṣṭaṃ-māṃsenādṛśyatāṃ
prāptaṃ, saṃśuddhyā-vamanavirecanādikayā, yatkarśanaṃ-kṛśatvaṃ kṛtaṃ, tasmāt
ślathatāṃ śithilatvaṃ prāptaṃ, kṣobhāt- anekaprakārādvedanārūpāt, tathā
rāgādibhirlakṣayet|
Ā. rā. māṃsanaṣṭasyopāyamāha śalyasya
kṣobhādyatra rāgādayastatra śalyam|
-------------------------------------------------|
------------------------------------tadvadeva ca||13||
peśyasthisandhikoṣṭheṣu naṣṭam----------------|
-------------------------------------------------|14|
Sa. tadvaditi tena-māṃsapraṇaṣṭena,
tulyaṃ vartate| yathā,-śuddhyā karśanāt ślathatāṃ gataṃ
kṣobhādrāgādibhirlakṣayediti|
Ā. rā. peśyādiṣu triṣu
naṣṭasyopāyamāha-tadvadeveti|
-------------------------------asthiṣu lakṣayet|
asthnāmabhyañjanasvedabandhapīḍanamardanaiḥ||14||
Sa. asthiṣu naṣṭaṃ
śalyamasthnāmabhyañjanādibhirlakṣayet|
Ā. rā.
asthinaṣṭasyopāyamāha-asthiṣviti| 'kṣobhādrāgādibhiḥ' ityanuvartate|
prasāraṇākuñcanataḥ sandhinaṣṭaṃ tathā'sthivat| naṣṭe
snāyuśirāsrotodhamanīṣvasame pathi||15||
aśvayuktaṃ rathaṃ khaṇḍacakramāropya rogiṇam| śīghraṃ nayettatastasya
saṃrambhācchalyamādiśet||16||
Sa. sandhinaṣṭaṃ
śalyamasthinaṣṭaśalyavallakṣayet saṃ-snāyuśirāsrotodhamanīṣu naṣṭe śalye,
asame pathi-viṣame mārge, rathamāropya rogiṇaṃ-śalyavantaṃ, śīghraṃ
nayet-āśveva deśāntaraṃ prāpayet| kimbhūtaṃ ratham ? khaṇḍaṃ cakram yasya sa
khaṇḍacakraḥ, tam| tatastasya-rathasya, saṃrambhāt-kṣobhāt,
śalyamādiśet-lakṣayet|
Ā. rā.
sandhinaṣṭasyopāyamāha-prasāraṇākuñcanata iti| asthivat-abhyañjanādibhiśca| ā
snāyvādiṣu caturṣunaṣṭasyopāyamāha-naṣṭa iti| asame pathi-uccanīce mārge|
marmanaṣṭaṃ pṛthaṅnoktaṃ teṣāṃ māṃsādisaṃśrayāt|
-------------------------------------------------|17|
Sa. marmanaṣṭaṃ śalyaṃ pṛthak
nābhihitam| kutaḥ ? teṣāṃ-marmaṇāṃ, māṃsādireva prāṅnirdiṣṭo yataḥ saṃśrayo,
na tu pṛthaṅmarmāṇi vidyante| { tathā ca saṅgrahe(sū. a.
37)-"marmapraṇaṣṭe'pyananyabhāvānmāṃsādibhyo marmaṇāmuktaṃ parīkṣaṇaṃ
bhavati|" iti|
Ā. rā. evaṃ viśeṣeṇa
naṣṭaśalyalakṣaṇamuktvā sāmānyena naṣṭaśalyadiśaṃ
lakṣayitumāha-marmanaṣṭasyopāyānuktau hetumāha-marmanaṣṭamiti| teṣāṃ-marmaṇāṃ,
māṃsādigatatvāt-māṃsādinaṣṭakathanenaivoktatvāt|
-------------------------------------------------| sāmānyena saśalyaṃ tu
kṣobhiṇya kriyayā saruk||17||
Sa. sāmānyena-sāmānyalakṣṇena,
kśebhiṇyā kriyayā-saṃrambhotpādakena karmaṇā śvasanaprāṇāyāmādikena, yat saruk
sthānaṃ tat saśalyaṃ jānīyāt|
Ā. rā. naṣṭasya
sāmānyalakṣaṇamāha-sāmanyeneti|
vṛttaṃ pṛthu catuṣkoṇaṃ tripuṭaṃ ca samāsataḥ| adṛśyaśalyasaṃsthānaṃ
vraṇākṛtyā vibhāvayet||18||
Sa. vṛttaṃ-vartulam|
pṛthu-pārśvāparapārśvābhyāṃ yatparicchidyate| catuṣkoṇaṃ-caturasram|
tripuṭaṃ-tryasram| samāsataḥ-saṅkṣepeṇa|| adṛśyasya-anupalabdhasya, śalyasya
saṃsthānaṃ-ākṛtiṃ, vraṇākṛtyā-vraṇasaṃsthānena, vibhāvayet-vidyāt|
Ā. rā. adhunaiṣāmākarṣaṇopāyaṃ
nirupayannāha-adṛśyasya śalyasyākṛtirvraṇākṛtyā jñeyātyāha-vṛttimiti|
vṛttaṃ-koṇarahitam| pṛthu-dvikoṇam| tripuṭaṃ-trikoṇam| saṃsthānaṃ-ākṛtiḥ|
teṣāmāharaṇopāyau pratilomānulomakau|
-----------------------------------------|19|
Sa. teṣāṃ-adṛśyānāṃ śalyānām|
ākarṣaṇopāyau dau pratilomānulomakau| pratilomaḥ-śarīrāntaḥpraveśaviparyayaḥ|
anulomaḥ-śarīrāntaḥpraveśānugataḥ| pratilomānulomayornirharaṇaviṣayamāha-
Ā. rā.
śalyāharaṇopāyabhedānā(vā)ha-teṣāmiti| yatra pratikūlamāharaṇaṃ sa pratilomaḥ,
yatrānukūlaṃ so'nulomaḥ|
-------------------------------------------------| arvācīnaparācīne
nirharettādviparyayāt||19||
Sa. tayoḥ-pratilomānulomayorviparyayaḥ,
tasmādviparyayāt, anulomaṃ parācīnamānayedityarthaḥ|
Ā. rā. tayorviṣayamāha-arvācīnaparācīna
iti| arvācīnaṃ-adhogatam, tadviparyayādūrdhvaṃ nirharet|
parācīnaṃ-ūrdhvagatam, tadviparyayādadho nirharet| ūrdhvaṃ
nirharaṇaṃ-pratilomam, adhaḥ-anulomam| uktaṃ ca saṅgrahe
(sū.a.37)-"pratilomamarvācīnamānayet, anulomaṃ parācīnam|" iti|
sukhāhāryaṃ yataśchittvā tatastiryaggataṃ haret|
-------------------------------------------------|20|
Sa. tiryaggataṃ śalyaṃ
yato-yasmāddehadeśāt, chitvā-vilupya, sukhāhāryaṃ sampadyate-sukhenāhartuṃ
śakyate, tataḥ-tasmāddehadeśāt, chittvoddharet| chittvetyatra yadyapi karma
kiñcinna nirdiṣṭaṃ, tathā'pi tvaṅmāṃsādīnāṃ yogyatvātteṣāmeva karmatvaṃ
bodhyam| māṃsādīni chhittvoddharedityarthaḥ|
Ā. rā. tiryaggataṃ
tvavasthābhedenobhayorviṣaya ityāha-sukhāhāryamiti| tiryaggataṃ yenopāyena
sukhāhāryaṃ tena haret| praveśapārśvādanyena pārśvena yadā sukhāhāryaṃ tadā
chittvā-śastreṇa dvāraṃ kṛttvā, haret|
-------------------------------------------------| śalyaṃ na
nirghātyamuraḥkakṣāvaṅkṣaṇapārśvagam||20||
pratilomamanuttuṇḍaṃ chedyaṃ pṛthumukhaṃ ca yat|
-------------------------------------------------|21|
Sa. śalyamurogatamuraḥsthaṃ kakṣāsthaṃ
vaṅkṣaṇasthaṃ pārśvasthaṃ ca na nirghātyaṃ-na nirghātanīyam| tathā
pratilomaṃ-nānulomagataṃ, tathā'nuttuṇḍaṃ vāribudbudavannonnataṃ, tathā
chedyaṃ śalyaṃ, tathā pṛthumukhaṃ-vistīrṇānanaṃ, ca na nirghātyam|
Ā. rā. na ca sarvameva
śalyamāharaṇīyamityāha-urogatādiṣu śalyeṣu nirghātanaṃ niṣedhati-śalyamiti|
pratilomaṃ-ūrdhvagatam| anuttuṇḍaṃ-adṛśyamukham| chedyaṃ-chedanārham|
-------------------------------------------------| naivāharedviśalyaghnaṃ
naṣṭaṃ vā nirupadravam||21||
Sa. viśalyaṃ hantīti viśalyaghnam|
tāvajjīvati yāvatsaśalyaḥ| śalyāpāye tu mriyate tannāharedeva| viśalyasya
tasya prāṇaharaṇatvāt| etatsvarūpaṃ marmavibhāge spaṣṭaṃ kṛtvā vakṣyate|
naṣṭaṃ veti vāśabdaścārthe| naṣṭaṃ-adṛśyatāṃ prāptaṃ ca,
yannirupadravaṃ-tannimittarogarahitaṃ, nāharet, pratyavāyabhayāt|
Ā. rā. anāharaṇīyaṃ
śalyamāha-naivāharediti| viśalyaghnaṃ-"utkṣepau sthapanī trīṇi viśalyaghnāni
tatra hi|" (hṛ.śā.a. 4/55) ityukteṣu marmasu sthitam|
athāharetkaraprāpyaṃ kareṇaiva------------------|
-------------------------------------------------|22|
Sa. karaprāpyaṃ-hastagrāhyaṃ śalyaṃ,
karaṇaivāharet-nāpareṇa kaṅkamukhādinā|
Ā. rā. hastāhāryaṃ śalyamāha-atheti|
-----------------------------------itaratpunaḥ| dṛśyaṃ
siṃhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ||22||
Sa. itarat-akaraprāpyaṃ tu śalyaṃ,
dṛśyaṃ siṃhamukhādibhiryantrairāharet|
Ā. rā. siṃhamukhādisvastikayantrāhāryaṃ
śalyamāha-itaraditi| itarat-kareṇāprāpyam|
adṛśyaṃ vraṇasaṃsthānādgrahītuṃ śakyate yataḥ|
kaṅkabhṛṅāhvakuraraśarārīvāyasānanaiḥ||23||
Sa. adṛśyaṃ punaḥ śalyaṃ
vraṇasaṃsthānādākalayya kaṅkamukhadibhirgrahītuṃ śakyate yatastatastairharet|
yattadornityābhisambandhāttadopalambhaḥ|
Ā. rā. kaṅkamukhādisvastikayantrāhāryaṃ
śalyamāha-adṛśyamiti| 'itarat' ityanuvartate|
sandaṃśābhyāṃ tvagādistham----------------------|
-------------------------------------------------|24|
Sa. tvagādisthaṃ śalyaṃ sandaṃśābhyāṃ
nirharet| ādigrahaṇānmāṃsādīnāṃ grahaṇam|
Ā. rā. sandaṃśāhāryaṃ
śalyamāha-sandaṃśābhyāmiti| tvagādīni-tvakśirāsnāyupiśitāni|
---------------------tālābhyāṃ suṣiraṃ haret|
-------------------------------------------------|24|
Sa. suṣiraṃ yacchalyaṃ tvagādisthaṃ
tattālayantrābhyāṃ haret,-na saṃdaśābhyām|
Ā. rā. tālayantrāhāryaṃ
śalyamāha-tālābhyāmiti| suṣiraṃ-sarandhram|
-------------------------------------------------| suṣirasthaṃ tu
nalakaiḥ--------------------------|24|
Sa. suṣirasthaṃ punaḥ śalyaṃ
nalakaiḥ-nāḍīyantraiḥ, ākarṣet|
Ā. rā. nāḍīyantrāhāryaṃ
śalyamāha-suṣirasthaṃ tviti|
-----------------------------------------------| ------------------------śeṣaṃ
śeṣairyathāyatham||24||
Sa. śeṣaṃ śalyaṃ
śeṣairyantrairyathāyogamāharet|
Ā. rā. śeṣayantrāhāryaṃ śalyamāha-śeṣaṃ
śeṣairiti|
śastreṇa vā viśasyādau tato nirlohitaṃ vraṇam| kṛtvā ghṛtena saṃsvedya
baddhā''cārikamādiśet||25||
Sa. śastreṇa vā pūrvaṃ viśasya-māṃsādīn
chittvā, tataḥ- anantaraṃ, apanītaraktaṃ vraṇaṃ vidhāya, sarpiṣā svedayitvā,
vastrapaṭṭādinā sarpimadhu baddhvā, ācārikaṃ-snehavidhyuktaṃ "uṣṇodakopacārī
syāt" ityādikaṃ, ādiśet-kathayet|
Ā. rā. yantreṇāhartumaśakyasya
śalyasyopāyamāha-śastreṇa veti| viśasya-vidārya| nirlohitaṃ-srutaraktam|
ācārikaṃ-āhārādiniyamam| ["bhojanaṃ tu yathāsātmyaṃ" (hṛ.sū.a. 29/34)
ityādivakṣyamāṇoktam|]
sirāsnāyuvilagnaṃ tu cālayitvā śalākayā|
-----------------------------------------------|26|
Sa. sirāsnāyuvilagnaṃ punaḥ śalyaṃ
śalākayā cālayitvā śithilīkṛtya, āharet|
Ā. rā.
śirāsnāyuvilagnasyopāyamāha-śirāsnāyuvilagnamiti|
-----------------------------------------------| hṛdaye saṃsthitaṃ śalyaṃ
trāsitasya himāmbunā||26|| tataḥ
sthānāntaraṃ prāptamāharettadyathāyatham| yathāmārgaṃ
durākarṣam------------------------|27|
Sa. hṛdaye yadāśritaṃ śalyaṃ
tacchītajalena trāsitasya sthānāntaragataṃ jñātvā, yathāyathaṃ-yathāsvaṃ
viśiṣṭayantraiḥ, śalyaṃ nirharet|
Ā. rā. hṛdayalagnasya
śalyasyopāyamāha-hṛdaya iti| yathāyathaṃ-sthānānurūpeṇa yantreṇa|
yathāmārgaṃ-mārgānurūpeṇa śodhanena| durākarṣaṃ-hṛdayādākraṣṭumaśakyam|
-----------------------------------------------|
-----------------------------anyato'pyevamāharet||27||
Sa. anyato'pi-anyadeśasthamapi śalyaṃ,
durākarṣaṃ-duḥkhenākraṣṭuṃ śakyate, tat svamārgaṃ nayet tadevamevāharet, yathā
hṛtsthaṃ śalyam sthānāntaraṃ prāptaṃ nirhāryam| tathā,
yathāmārgaṃ-mārgānatikrameṇa, anyadeśasthamapi śalyamākarṣaṇīyam|
Ā. rā.
hṛdayopāyamanyatrātidiśati-anyato'pīti|
asthidaṣṭe naraṃ padbhyāṃ pīḍayitvā vinirharet|
-----------------------------------------------|28|
Sa. asthidaṣṭe-asthni vidaṣṭe spṛṣṭe
sati śalye, naraṃ balavantaṃ padbhyāṃ pīḍayitvā-ākramya, tacchalyaṃ
vinirharet| 'asthinaṣṭe' iti vā pāṭhaḥ|
Ā. rā. asthilagnasyopāyamāha-asthidaṣṭa
iti|
-----------------------------------------------| ityaśakye subalibhiḥ
sugṛhītasya kiṅkaraiḥ||28||
Sa. ityaśakye-anenāpi
prakāreṇakraṣṭumaśakye śalye, kiṅkaraiḥ-bhṛtyaiḥ, mahābalaiḥ
sugṛhītasya-suṣṭhvavaṣṭabdhasya narasya, śalyaṃ kaṅkamukhādinā nirharet|
Ā. rā.
pūrvopāyāśakyasyopāyāntaramāha-ityaśakya iti| sugṛhītasya-saśalye'ṅge
samyagghṛtasya|
tathā'pyaśakye vāraṅgaṃ vakrīkṛtya dhanurjyayā| subaddhaṃ vaktrakaṭake
badhnīyātsusamāhitaḥ||29|| susaṃyatasya
pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayā'tha tam| tāḍayediti mūrdhānaṃ vegenonnamayan
yathā||30||
uddharecchalyam-----------------------------|
-----------------------------------------------|31|
Sa. tathāpyaśakye-evamapi śalya
āhartumaśakye, vāraṅgaṃ-śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṃ,
vakrīkṛtya-kuṭilatāṃ prāpayya, tato dhanurjyayā-snāyvādimayyā, subaddhaṃ
kṛtvā, anantaraṃ, vājinaḥ-aśvasya, vaktrakaṭake badhnīyādvaidyaḥ| kimbhūtaḥ ?
susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| kimbhūtasya vājinaḥ ? susaṃyatasya,-suṣṭhu-śobhanaṃ
kṛtvā, baddhasya| kathaṃ susaṃyatasya ? pañcāṅgyā, pañcānāmaṅgānāṃ-caturṇāṃ
pādānāṃ mukhasahitānāṃ, samāhāraḥ pañcāṅgī,-bandhaviśeṣaḥ, tayā pañcāṅgyā,
baddhasya| anantaraṃ vājinaṃ kaśayā-carmayaṣṭyā, iti-evaṃ, tāḍayet, yathā sa
vājī mūrdhānamunnamayan-utkṣipan, vegena-balenā''krāntyā, śalyamuddharet|
Ā. rā.
evamapyaśakyasyopāyamāha-tathā'pyaśakya iti| vāraṅgaṃ-śastra(lya)mastake
śikhākāro'vayavaḥ| pañcāṅgī-caturṣu caraṇeṣu mukhe ca bandhaviśeṣaḥ|
taṃ-vājinam| iti śabdastathārthe| śira utkṣipya vegena yathā śalyamuddharet
tathā tāḍayet|
-------------------evaṃ vā śākhāyāṃ kalpayettaroḥ|
-----------------------------------------------|31|
Sa. athavā evaṃ-anena prakāreṇa,
vāraṅgaṃ vakratāṃ nītvā dhanurjyayā subaddhaṃ sampādya susamāhito bhiṣak,
vṛkṣasya śākhāmānamayya dhanurjyayaiva tasyāṃ tat badhnīyācchalyākarṣaṇārtham|
atra ca yā śākhā kiṅkarahastādivimuktamātraivordhvamunnamyamānā
śalyamuddharati tādṛśī kalpanīyā|
Ā. rā. pūrvopāyāsambhave
upāyāntaramāha-evaṃ veti|
-----------------------------------------------| baddhā durbalavāraṅgaṃ
kuśābhiḥ śalyamāharet||31||
Sa. durbalaṃ-tanu, vāraṅgaṃ yasya
śalyasya tacchalyaṃ kuśābhiḥ-vaṃśādikambikābhiḥ, baddhā śalyamākarṣet|
Ā. rā.
durbalavāraṅgasyopāyamāha-baddhveti| kuśābhiḥ-kambikābhiḥ|
śvayathugrastavāraṅgaṃ śophamutpīḍya yuktitaḥ|
-----------------------------------------------|32|
Sa. śvayathunā grastaṃ-ācchāditaṃ,
vāraṅgaṃ yasya śalyasya tacchalyamāharet| katham ? yuktitaḥ,-yathā yujyate
tathā, śophamutpīḍya-ūrdhvaṃ pīḍayitvā|
Ā. rā.
śophagrastavāraṅgasyopāyamāha-śvayathugrastavāraṅgamiti| śophotpīḍanena
vāraṅgamuddhāṭhya|
----------------------------------------------------| mudgarāhatayā nāḍyā
nirghātyottuṇḍitaṃ haret||32||
Sa. uttuṇḍitaṃ
śalyaṃ-budbudavadabhimukhībhūtaṃ, nāḍyā nirghātya-cālayitvā, haret|
kimbhūtayā? mudgareṇāhatayā| mudgaragrahaṇamupalakṣaṇārtham,
pāṣāṇādibhirapyāhatayottuṇḍitaṃ harediti vedyam|
Ā. rā.
uttuṇḍitasyopāyamāha-mudgarāhatayeti| tenaina vā-nāḍīṃ vinā mudgareṇaiva,
nirghātya|
taireva cānayenmārgamamārgottuṇḍitaṃ tu yat|
----------------------------------------------------|33|
Sa. taireva ca-mudgarādibhirāhataiḥ,
amārgairuttuṇḍitaṃ-amārgottuṇḍitaṃ, mārgamānayet-mārgaṃ prāpayet|
Ā. rā.
amārgottuṇḍitasyopāyamāha-nayediti| tattu śalyaṃ mārgaṃ
nayet-mārganayanapūrvakamāharet, nirghātanenaiva|
----------------------------------------------------| mṛditvā karṇināṃ karṇaṃ
nāḍyāsyena nigṛhya vā||33||
Sa. karṇaḥ karṇau karṇā vā vidyante
yeṣāṃ te karṇinaḥ,-bhallādayaḥ teṣāṃ karṇaṃ mṛditvā-bhaṅktvā, śalyaṃ nirharet|
athavā nāḍyāsyena-nāḍīmukhena, nigṛhya nirharet| "nāḍī pañcamukhacchidrā" (hṛ.
sū. a. 24|13) ityevamādigranthanirdiṣṭairnāḍīyantrairnirharedityarthaḥ|
Ā. rā. karṇayuktasyopāyamāha-mṛditveti|
nirgamapratibandhakaḥ śalyāvayavaḥ karṇākāratvāt-karṇaḥ, taṃ mṛditvā
saṅkṣodanena śithilīkṛtya, athavā nāḍyāsyena-nāḍīyantramukhena,
nigṛhya-niṣpīḍanenaikīkṛtya|
ayaskāntena niṣkarṇaṃ vivṛtāsyamṛjusthitam|
----------------------------------------------------|34|
Sa.
ayaskāntena-lohākarṣakamaṇiviśeṣeṇa, niṣkarṇaṃ śalyaṃ tathā vivṛtamukhaṃ
ṛju-spaṣṭaṃ kṛtvā'vasthitam nirharet|
Ā. rā.
niṣkarṇasyopāyamāha-ayaskānteneti| ayaskānto-lohākarṣakaḥ pāṣāṇaḥ|
vivṛtāsyamṛjusthitamiti niṣkarṇasya viśeṣaṇam|
----------------------------------------------------| pakvāśayagataṃ śalyaṃ
virekeṇa vinirharet||34||
Sa. pakvāśayasthitaṃ śalyaṃ virecanena
viśeṣeṇa nirharet|
Ā. rā.
pakvāśayagatasyopāyamāha-pakvāśayagatamiti|
duṣṭavātaviṣastanyaraktatoyādi cūṣaṇaiḥ|
----------------------------------------------------|35|
Sa. duṣṭavātādīni cūṣaṇairnirharet|
cūṣaṇairiti bahuvacananirdeśācchṛṅgādibhiriti bodhyam|
Ā. rā.
duṣṭavātādīnāmupāyamāha-duṣṭavāteti| cūṣaṇaiḥ-śṛṅgādibhiḥ||
----------------------------------------------------| kaṇṭhasrotogate śalye
sūtraṃ kaṇṭhe praveśayet||35|| bisenātte
tataḥ śalye bisaṃ sūtraṃ samaṃ haret|
----------------------------------------------------|36|
Sa. kaṇṭhasrotaḥsthe śalye
sūtraṃ-kārpāsādijaṃ, bisena kaṇṭhe praveśayet- bisasaṃlagnaṃ sūtraṃ kṛtvā
śalyanirharaṇāya praveśayedityarthaḥ| ātte-gṛhīte, śalye bisasaṃlagne,
anantaraṃ śalyaṃ bisasūtraṃ samaṃ-tulyakālaṃ, āharet|
Ā. rā.
kaṇṭhagatasyopāyamāha-kaṇṭhasrotogata iti| bisena-mṛṇālena, ātte-gṛhīte|
---------------------------------------------------| nāḍyā'gnitāpitāṃ kṣiptvā
śalākāmapsthirīkṛtām||36|| ānayejjātuṣaṃ
kaṇṭhāt----------------------------|
---------------------------------------------------|37|
Sa. jātuṣe śalye kaṇṭhasrotaḥpraviṣṭe
tat jātuṣaṃ śalyaṃ kaṇṭhādānayet| katham ? ityāha-śalākāṃ kaṇṭhe kṣiptvā|
katham ? nāḍyā-nāḍīyantreṇa prakṣipya kaṇṭhadāhaparihārārtham| kīdṛśīṃ śalākām
? adbhiḥ sthirīkṛtāṃ, nirvāpaṇadvāreṇa| tāṃ tathāvidhām śalākāṃ kṛtvā nāḍyaiva
jātuṣaṃ śalyaṃ kaṇṭhādānayet-ākarṣayet| jātuṣamityatra"trapujatunoḥṣuk" ityaṇ
ṣugāgamaśca|
Ā. rā.
jātuṣasyopāyamāha-nāḍyā'gnitāpitāmiti| agnitāpitāṃ śalākāṃ nāḍyā kaṇṭhe
kṣiptvā tato'psthirīkṛtāṃ-apāṃ pānena sthirīkṛtāṃ, śalyasaṃlagnāṃ kṛtvā
jātuṣaṃlākṣāmayaṃ śalyaṃ, kaṇṭhādānayet|
-----------------------------jatudigdhāmajātuṣam|
---------------------------------------------------|37|
Sa. ajātuṣaṃ-dāruveṇvādimayaṃ śalyaṃ,
kaṇṭhasrotaḥsthitaṃ jatudigdhāṃ-lākṣāliptāṃ, śalākāmagnitāpitāṃ nāḍyā kṣiptvā
pūrvavacchalyamāharet| jatudigdhāmityupalakṣaṇārtham, sikthādidigdhāmapi|
yathā śalākayā hartuṃ yujyate tathā kṛtveti bodhyam|
Ā. rā.
ajātuṣasyopāyamāha-jatudigdhāmiti| jatudigdhāṃ-lākṣāliptāṃ śalakāṃ,
pūrvavacchalyasaṃlagnāṃ kṛtvā jātuṣādanyacchalyamāharet|
---------------------------------------------------| keśondukena pītena
dravaiḥ kaṇṭakamākṣipet||37|| sahasā
sūtrabaddhena vamataḥ---------------------|
---------------------------------------------------|38|
Sa. kaṇṭakaṃ-matsyādijaṃ, māṃsasaṅgena
bhuktaṃ kaṇṭhasrotasi sthitaṃ, dravaiḥ-pānīyādibhiḥ saha, pītena
keśondukenākṣipet| keśānāṃ samūhaḥ-keśondukam, tena| kimbhūtena keśondukena ?
sūtrabaddhena,-dīrghasūtragrathitena| vamataḥ-vamanamācarataḥ,
kaṇṭakamekadeśasaktasūtraṃ sahasaivākṣipet| evaṃ ca
vamanadravyasaṃskṛtairdravaiḥ keśondukaṃ pātavyamityavatiṣṭhate|
Ā. rā.
matsyādikaṇṭakasyopāyamāha-keśondukeneti| sūtrabaddhena
keśondukena-keśapuñjena, dravaiḥ saha pītena vamataḥ sahasā kaṇṭakamāharet|
---------------------------------------tena cetarat|
---------------------------------------------------|38|
Sa. tena-kaṇṭhakena, itarat-keśondukaṃ,
pramādapītamāharet| kṣatakaṇṭhaśca triphalāṃ madhughṛtasitopetāmanukaṇṭhaṃ
lihyāt| suśrute coktam (sū. a.
27|19)-"asthiśalyamanyadvātiryakkaṇṭhāsaktamavekṣya keśondukaṃ
dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃ pāyayedākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca
vāmayet| vamataśca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tvākṣipet| mṛdunā
vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇudedvā'ntaḥ|" iti|
Ā. rā. keśondukasyopāyamāha-teneti|
tena-kaṇṭakena dravaiḥ saha pītena, itarat-keśondukam, āharet|
---------------------------------------------------| aśakyaṃ
mukhanāsābhyāmāhartuṃ parato nudet||38||
Sa. mukhanāsāgataṃ śalyaṃ
mukhanāsābhyāmāhartumaśakyaṃ-ākraṣṭuṃ yanna śakyate, tatparato nudet|
prakṛtatvānmukhāt parato nāsāyāśca parataḥ| tasmādyena kenacidupāyena koṣṭhaṃ
nayediti gamyate|
Ā. rā.
ūrdhvamāhartumaśakyasyopāyamāha-aśakyamiti| parato nudet-koṣṭhaṃ nayet|
appānaskandhaghātābhyāṃ grāsaśalyaṃ praveśayet|
---------------------------------------------------|39|
Sa. grāsaḥ śalyamiva grāsaśalyaṃ
kaṇṭhāsaktamantaḥkoṣṭhākhyaṃ nayet| katham ? apāṃ pānaṃ-appānaṃ, tena| tathā
skandhaghātena, skandhasya muṣṭyādinā hananaṃ-skandhaghātaḥ|
Ā. rā.
grāsaśalyasyopāyamāha-appānaskandhaghātābhyāmiti| appānaṃ-udakapānam|
---------------------------------------------------| sūkṣmākṣivraṇaśalyāni
kṣaumavālajalairharet||39||
Sa. akṣaṇī ca vraṇaśca, tatra
śalyāni-akṣivraṇaśalyāni, sūkṣmāṇi ca tānyakṣivraṇaśalyāni
ca-sūkṣmākṣivraṇaśalyāni, tāni kṣau mādibhirnirharet| yogyatāvaśāt kadācit
kṣau mena-kauśeyena, kadācidvālena, kadācijjalena ca, nirharet|
Ā. rā. nadītaḍāgādipatitasyākasmāt
yasya narasya jalamantare praviśet| tacca toyaṃ śalyavadantaḥsthitaṃ
nirhāryamiti tadupāyaṃ darśayitumāha-sūkṣmāṇāmakṣigatānāṃ vraṇagatānāṃ
copāyamāha-sūkṣmākṣivraṇaśalyānīti|
apāṃ pūrṇaṃ vidhunuyādavākśirasamāyatam| vāmayeccāmukhaṃ bhasmarāśau vā
nikhanennaram||40||
Sa. apāṃ pūrṇaṃ naraṃ vidhunuyāt|
kimbhūtam ? avakśirasam, avāk-adhaḥ, śiro-mūrdhā, yasya tam| tathā
āyataṃ-dīrghaṃ kṛtvā, tathā taṃ naraṃ vāmayedvaidyaḥ| athavā, āmukhaṃ-mukhaṃ
yāvat, bhasmarāśau nikhanet-nyaset| tathoktam-"udakapūrṇasya
cakrādyāropaṇenodakaniḥsāraḥ kāryaḥ|" iti|
Ā. rā.
sarvāṅgagatasyodakaśalyasyopāyamāha-apāṃ pūrṇamiti| vidhunuyāt-kampayet,
vāmayecca vamanadravyaiḥ| athavā mukhaparyantaṃ bhasmarāśau nikhanet|
karṇe'mbupūrṇe hastena mathitvā tailavāriṇī| kṣipedadhomukhaṃ karṇaṃ
hanyādvā''cūṣayeta vā||41||
Sa. karṇe'mbunā pūrṇe sati tailavāriṇī
kṣipet| kiṃ kṛtvā ? hastena mathitvā-kareṇa viloḍya| tathā'dhomukhaṃ karṇaṃ
hanyāt| vā-athavā, cūṣayet nāḍyā vā śṛṅgādibhiḥ|
Ā. rā.
karṇagatasyodakaśalyasyopāyamāha-karṇe'mbupūrṇa iti| ācūṣayet-śṛṅgādibhiḥ|
kīṭe srotogate karṇaṃ pūrayellavaṇāmbunā| suktena vā sukhoṣṇena mṛte kledaharo
vidhiḥ||42||
Sa. kīṭe-pipīlikāśatapadyādau,
srotaḥsthite (srotogate)-todagauravamedādibhiranumite, karṇaṃ lavaṇāmbunā
pūrayet| athavā suktena pūrayet| kimbhūtena? sukhoṣṇena| mṛte punastasmin kīṭe
kledaharo vidhiḥ kāryaḥ|
Ā. rā. karṇagatasya
kīṭaśalyasyopāyamāha-kīṭe srotogata iti| lavaṇāmbunā-lavaṇayuktenāmbunā|
jātuṣaṃ hemarūpyādidhātujaṃ ca cirasthitam| ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṃ dehajena
vilīyate||43||
Sa. jātuṣādiśalyaṃ dehajenoṣmaṇā
cirasthitaṃ prāyaśo vilīyate|
Ā. rā. jātuṣādiśalyaṃ dehoṣmaṇaiva
vilīyata ityāha-jātuṣamiti| vilīyate-vinaśyati|
mṛdveṇudāruśṛṅgāsthidantavālopalāni na| viṣāṇaveṇvayastāladāruśalyaṃ
cirādapi||44|| pRayo nirbhujyate taddhi
pacatyāśu palāsṛjī| ---------------------------------------------------|45|
Sa. mṛdveṇudārvādiśalyaṃ dehoṣmaṇā na
vilīyate| upalaśabsya napuṃsakatvaṃ cintyam| viṣāṇādiśalyaṃ prāyo
dehajenoṣmaṇā cirādapi na vilīyate| api tu nirbhujyate-pṛthagbhavati| cirādapi
na pacyate kutaḥ ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-viṣāṇādiśalyaṃ,
śīghrameva palāsṛjī pacati| ato māṃsaraktapākāddehajena coṣmaṇā prāyo
nirbhujyate|
Ā. rā. mṛdādiśalyaṃ dehoṣmaṇā na
vilīyata ityāha-mṛdveṇviti| viṣāṇādiśalyaṃ cirādapi na vilīyata
ityāha-viṣāṇeti| etena mṛdādiśalyaṃ cirādvilīyata ityuktaṃ bhavati|
viṣāṇaveṇvorubhayatropādānaṃ vilayanāvilayanadarśanārtham| vilayanābhāve
hetumāha-prāya iti| nirbhujyate-vakrībhavati| tat-avilayanaṃ śalyam,
kuṭilībhāvakṛtena kṣobheṇa yo māṃsaraktapākastena bahireva niryāti, na tu
vilīyata ityarthaḥ| prāyograhaṇāt sūcitaṃ hetuṃ vinā'pyavilayanaṃ darśayati|
---------------------------------------------------| śalye māṃsāvagāḍhe cetsa
deśo na vidahyate||45|| tatastaṃ
mardanasvedaśuddhikarṣaṇabṛṃhaṇaiḥ|
tīkṣṇopanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ||46||
pācayitvā harecchalyaṃ pāṭanaiṣaṇamedanaiḥ|
---------------------------------------------------|47|
Sa. māṃsāvagāḍhe-māṃsāntarnigūḍhe śalye
sati, yadi sa deśo na vidahyate-na pacyate, yatra tat tiṣṭhati śalyam|
tatastaṃ mardanena svedanena vā, kadācit śuddhyā-vamanādikayā,
kadācitkarṣaṇena, kadācidbṛṃhaṇena, kadācittīkṣṇopanāhena,
kadācittīkṣṇānnapānena, tīkṣṇaśabdasya hi pratyekaṃ sambandhaḥ,
kadāciddhanaśastrapadāṅkanaiḥ, śastrasya padāni-śastrapadāni, ghanāni
saṃhitani, ca tāni śastrapadāni ca, teṣāmaṅkanaṃ-lakṣaṇaṃ, taiḥ|
mardanādibhirekena dvābhyāṃ sarvairvā yathākramaṃ pūrvaṃ śalyaṃ pācayitvā
tataḥ pāṭanaiṣaṇabhedanairharet|
Ā. rā. vidāhopāyamāha-śalye
māṃsāvagāḍha iti|
---------------------------------------------------|
śalyapradeśayantrāṇāmavekṣya bahurūpatām||47||
taistairupāyairmatimān śalyaṃ vidyāttathā''haret| 47 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne śalyāhara- ṇavidhirnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ||28||
Sa. śalyāni-dhātuviṣāṇaveṇvādijāni,
pradeśāḥ-tvaṅmāṃsādayaḥ, yantrāṇi-svastikādīni, teṣāṃ bahurūpatāmavekṣya-
nānākāratāṃ jñātvā, taistairupāyaiḥ-uktānuktairvijñānasādhanakāraṇaiḥ,
matimān-bhiṣak, śalyaṃ jānīyāt tathā''karṣediti| saṅgrahe coktam (sū. a.
37)-"vraṇe prasanne prānteṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu| alpe śophe ca tāpe ca
niḥśalyamiti nirdiśet|" iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śalyāharaṇa- vidhirnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 28||
Ā. rā.
anuktaśalyasaṅgrahārthamupāyamāha-śalyapradeśayantrāṇāmiti| iti
hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| śalyāhṛtiprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||
28|| bandhānāha-svanāmānugatākārā iti| saṅgrhe tu (sū. a. 38)- "tatra
kośamaṅguliparvasu vidadhyāt| dāma sambādhe'ṅge| utsaṅgaṃ vilambini| svastikaṃ
sandhikūrcabhrūstanāntarakakṣākṣikapolakarṇeṣu| anuvellitaṃ śāhāsu| muttolīṃ
grīvāmeḍhrayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge|
sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| khaṭvāṃ
hanuśaṅkhagaṇḍeṣu| cīnamapāṅgayoḥ| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| vitānaṃ
murddhādau pṛthule'gge| goṣfaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthaṣu| ~pañcāṅgīṃ
atrūrdhvamiti| na tu vraṇasyopari kuryād granthiṃ na cābādhakaro yathā syāt|
bandhstviṣṭo'nile duṣṭe daṣṭe bhagne vraṇeṣu ca| tatrāntyayordvidhā bandhaḥ
savyadakṣiṇabhedataḥ|| trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kafavāte
ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ|| vātapitte samo bandhaḥ
kaphapittavraṇeśu ca||" iti| pradeśaviśeṣeṇa bandhaviśeṣamāha-bandhīyāditi|
ūrvādiṣu gāḍham| śākhādiṣu samam| netrādau ślatham| tryahāntarmokṣaṇaṃ
sāyaṃprātarmokṣaṇaṃ ca sarvartuṣu prātpasyaikāhāntaramokṣaṇasya
kratuviśeṣe'pavādaḥ bandhākaraṇe doṣamāha-abaddha iti| snehaśca bheṣajaṃ ceti
dvandvaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "snehaścātra na ciraṃ tiṣṭhati|
bheṣajamacirācchuṣyati|" iti| bandhakaraṇe guṇamāha-baddhastvati|
udvṛttaḥ-ūrdhvaṃ calitaḥ, oṣṭhaḥ-prānto, yasya| samutsanno-vivṛddhamāṃsaḥ|
viṣamaḥ-vkaciduccaḥ vkavinnīcaḥ| satrividho'pi samo bhavati| tattaddoṣatyāgāt
kaṭhino mṛdurbhavati| atiruk rujāhīno bhavati| aśuddhaḥ śudhyati| arūḍho
rohati| vraṇaviśeṣe lepasya patrācchādanamāha- sthirāṇāmiti| yahādoṣaṃ-śīte
doṣe uṣṇaiḥ, uṣṇe śītaiḥ| evaṃ yathartu|
ajīrṇataruṇaiḥ-vṛddhatvabālatvarahitaiḥ| kṣīriṇaḥ- aśvatthādayaḥ| vraṇe
kṛmipratīkāramāha-arakṣayeti| surasādigaṇasya vkāthena dhāvanaṃ, cūrṇena
pūraṇam| rājādanaḥ-rājāhvaḥ| māṃsapeśyā-māṃsagarbhayā peśyā| tān-māṃsalobhāt
peśīpraviṣṭān kṛmīn| ā raṃ- aśuddhasya ropaṇaṃ niṣedhati-na cainamiti|