Sa. asmādanantaraṃ
śastrakarmavidhyadhyāyaḥ prastūyate| yato'nantarātīte'dhyāye (ślo.
25)-"śastreṇa vā viśasyādau" ityuktam| atastasyaiva śastrakarmaṇo vidhānaṃ
vaktuṃ yuktamityāha-
athātaḥ śastrakarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. śastrasya karma śastrakarma,-
śastrāvacāraṇakriyā, tasya vidhiḥ-itikartavyatā, śastrakarmavidhiḥ, tam| śeṣaṃ
pūrvavat| nanu, yadyayaṃ śastrakarmavidhiḥ, tataḥ śastrakarmagrantha evādau
nirdeṣṭuṃ yuktaḥ, (ślo. 14)- "prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedannamāturam|"
ityādi| na tu "vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ" ityādi| atrocyate| śastrakarmavidheḥ
pūrvaṃ viṣayo nirdiṣṭuṃ yuktaḥ| yataḥ śastrakarmavidherupāyo'yam, ityasyaiva
pūrvamupanyāso yukta ityāha-
Ā. rā. śastrakarmavidhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
vraṇaḥ sañjāyate prāyaḥ pākācchvathupūrvakāt| tamevopacarettasmādrakṣan pākaṃ
prayatnataḥ||1||
suśītalepasekāsramokṣasaṃśodhanādibhiḥ|
------------------------------------------------|2|
Sa. prāyo vraṇaḥ pākāt sañjāyate|
kimbhūtāt ? śvayathuḥ pūrvo yasya pākasya sa śvayathupūrvakaḥ, tasmāt|
śvayathupākamantareṇāpi śastrādyabhighātāt vraṇo jāyata iti prāyograhaṇam|
yasmācchvayāthupūrvakāt pākāt vraṇaḥ sañjāyate, atastameva-śvayathuṃ,
upacaret-upakramet| kiṃ kurvan ? pākaṃ prayatnena rakṣan| katham ?
suśītalepasekādibhiḥ| suśītābhyāṃ-sparśato vīryataśca, lepasekābhyām| tathā,
raktamokṣaṇena| tathā, saṃśodhanena-vamanena virekeṇa ca| ādigrahaṇāt
kaṣāyapānaghṛtapānādīnāṃ grahaṇam| tasya ca
śophasyāmapacyamānapakvākhyātistisro'vasthā bhavantītyāha-
Ā. rā. śastrakarmaviṣayasya
vraṇasyotpattimāha-vraṇa iti|vraṇasyotpattipratibandhamāha-tameveti|
tameva-śvayathumeva| śastrakarmaṇi bheṣajavidhānaṃ bheṣajāsādhye śastrakarma
vidhātavyamiti jñāpanārtham| uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 38)- "dvividhe'pi hi
vyādhāvupāyāpekṣe nija āgantau vā bheṣajaviṣayātīte śastrakarma prayujyate|"
iti|
------------------------------------------------|
śopho'lpo'lpoṣmaruksāmaḥsavarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ||2||
Sa. āmo yaḥ śophaḥ saḥ pramāṇato'lpaḥ|
tathā, alpoṣmā| tathā, alparuk-alpaśūlaḥ| tathā, savarṇaḥ-tvaksamānavarṇaḥ|
tathā, kaṭhino-na mṛduḥ, pakvavat| tathā, sthiro-na pakvavaccalaḥ| sa āmaḥ
sāma iti "so'ci lope cetpādapūraṇam" iti sulopaḥ|
Ā. rā. apakvasya
śvayathorlakṣaṇamāha-śofa iti| āmaḥ-apakvaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| rūk-śūlam|
sthiraḥ-śanairvardhamānaḥ|
pacyamāno vivarṇastu rāgī bastirivātataḥ| sphuṭatīva sanistodaḥ
sāṅgamardavijṛmbhikaḥ||3||
saṃrambhārucidāhoṣātṛḍjvarānidratānvitaḥ| styānaṃ viṣyandayatyājyaṃ
vraṇavatsparśanāsahaḥ||4||
Sa. sa śophaḥ pacyamāno vivarṇo-na
tvaksamānavarṇaḥ| tathā rāgī-lohitavarṇaḥ| tathā, bastirivātataḥ-stabdho
vātapūrṇadṛtivat| chāgādīnāṃ tu mūtrādhāro bastirityucyate| tathā, sphuṭatīva|
{ tathā, } sanistodaḥ-saha nistodena vartata iti sanistodaḥ|
niyataprabandhapravṛttā rūk-nistodo, vicchinnā tu śūlamityucyate| sāṅgetyādi|
aṅgānāṃ mardaḥ- kṣobhaḥ, sahāṅgamardavijṛmbhikāyāṃ vartata iti
sāṅgamardavijṛmbhikaḥ| tathā, saṃrambhādibhiryutaḥ| anvitaśabdena pratyekaṃ
saṃrambhādīnāṃ sambandhaḥ| saṃrambho-vāgviṣayātītānāṃ
svasaṃvedyānāmanekarūpāṇāṃ pīḍanavighaṭṭanacchedanabhedanadaṃśanādīnāṃ rūjāṃ
prādurbhāvaḥ| sarvāṅgīṇastīvro-dāhaḥ| aratimān dāha uṣā ucyate| tathā, sa
pacyamāno ghṛtaṃ styānamupayuktaṃ vilīnayati| tathā, sparśanaṃ na sahate
vraṇavat|
Ā. rā. pacyāmānasya śofasya
lakṣaṇamāha-pacyamāna iti| vivarṇaḥ-tvāgviparītavarṇaḥ| rāgī-rañjanaśaktimān,
lepauṣadhaṃ varṇantaraṃ nayatītyarthaḥ| sfuṭati-viṣliṣṭāvayatvaṃ vrajati|
saṃrambho-jhaṭiti rujādivṛddhiḥ|
pakve'lpavegatā glāniḥ pāṇḍutā valisambhavaḥ| nāmo'nteṣūnnatirmadhye
kaṇḍūśophādimārdavam||5|| spṛṣṭe pūyasya
sañcāro bhavedbastāvivāmbhasaḥ|
------------------------------------------------|6|
Sa. pakve sati, alpavegatā bhavati, na
tu saṃrambhaḥ| tathā, glāniḥ-mlānatvam| tathā, pāṇḍutvaṃ valīnāṃ codbhavaḥ|
tathā, anteṣu-paryanteṣu, nāmo-nimnatvam, madhya unnatiḥ|
nāmo'nteṣvityuktyaiva madhya unnatitvaṃ labdhameva, unnatigrahaṇaṃ
tvatiśayārtham, tenottuṇḍitvaṃ gamyate| tathā, kaṇḍvādimṛdutvaṃ syāt| tathā,
spṛṣṭe tasmin sati pūyasya sañcāro bhavati, basterantaḥsthitasya yathā'mbhasaḥ
sañcāraḥ|
Ā. rā. pakvasya śofasya
lakṣaṇamāha-pavka iti| alpavegatā-upadravālpatvam| kaṇḍūśofādayo lakṣaṇāni|
upadravāstu-aṅgamardādayaḥ|
------------------------------------------------| śūlaṃ narte'nilāddāhaḥ
pittācchophaḥ kaphodayāt||6|| rogo raktācca
pākaḥ syādato doṣaiḥ saśoṇitaiḥ|
------------------------------------------------|7|
Sa. vātaṃ vinā śūlaṃ na bhavati|
pittamantareṇa dāho na syāt| kaphodayādvinā śopho na syāt| śophaḥ kaphāditi
vaktavya udayagrahaṇaṃ viśeṣadyotanārtham| raktādṛte-raktaṃ vinā, rāgasya
lauhityasya sambhavo na| tena kaphādhikaiḥ sarvairdoṣaiḥ śoṇitasahitaiḥ
śvayathupākaḥ syāditi gamyate|
Ā. rā. raktadoṣatrayakāryatvaṃ
pākasyāha-śūlamiti|
------------------------------------------------| pāke'tivṛtte
suṣirastanutvagdoṣabhakṣitaḥ||7||
valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇatanūruhaḥ|
------------------------------------------------|8|
Sa. pāke cātivṛtte-atikrānte,
suṣiro'ntasthaḥ śophadeśaḥ sampadyate| tathā, tanuḥ-tanvī, tvak yasmin sa
tanutvak| tathā, doṣabhakṣitaḥ-pūyavān, doṣaśabdeneha pūya ucyate, tena
bhakṣitatvāt suṣiratvaṃ tanutvaktvaṃ cāsya| tathā, valībhirācito-vyāptaḥ|
tathā, śyāmavarṇaḥ| tathā, śīryamāṇatanūruhaḥ-patadromā|
Ā. rā. atipavkasya śofasya
lakṣaṇamāha-pāka iti| ativṛtte-pramāṇamatikrante| suṣiraḥ-śūnyodaraḥ|
tanutvak-viralatvak| doṣabhakṣitaḥ-pūyabhakṣitamāṃsādiḥ| tanūruhaṃ-roma|
------------------------------------------------| kaphajeṣu tu śopheṣu
gambhīraṃ pākametyasṛk||8|| pakvaliṅgaṃ
tato'spaṣṭaṃ yatra syācchhītaśophatā| tvaksāvarṇyaṃ rujo'lpatvaṃ
ghanasparśatvamaśmavat||9|| raktapākamiti
brūyāttaṃ prājño muktasaṃśayaḥ|
------------------------------------------------|10|
Sa. yadyapi tribhireva doṣaiḥ
śoṇitānvitaiḥ pāko jāyate, tathā'pi kaphajeṣvityukteradhikatarakapheṣviti
gamyate| kaphajeṣviti bahuvacananirdeśāt dehadeśabahutvādyeṣu dehadeśeṣvasau
kapho jāyate, teṣu kaphajeṣu śopheṣu
gambhīraṃ-durlakṣyamatiśayenāntarnigūḍhatvāt, asṛk pākameti| ata eva
pakvaliṅgaṃ-pakvalakṣaṇaṃ, aspaṣṭaṃ durlakṣyaṃ, syāt| tathā, yatra
śītaguṇayogāt, śītaścāsau śophaśca śītaśophaḥ, tasya bhāvaḥ śītaśophatā|
tathā, tvaksamānavarṇatvam| tathā, rujaḥ stokatvam| tathā,
ghanasparśatvaṃ-nibiḍasparśatā syāt, aśmavat-hastādinā spṛṣṭe pāṣāṇatulyaḥ
sparśa upalabhyate| taṃ-tathābhūtaṃ śvayathupākaṃ, raktapākamityevaṃ
prājño-dhīmān, brūyāt-na tu śophaṃ pakvamiti kathayet| katham ?
muktasaṃśayaḥ,- śoṇitaṃ pakvaṃ nātra śopha ityevaṃ vadedityarthaḥ|
Ā. rā. raktapākasya
lakṣaṇamāha-kafajeṣviti| gambhīraṃ yadasṛk tat pākameti, na māṃsam|
tataḥ-tasmāt, uktaṃ pakvaliṅgaṃ spaṣṭaṃ notpadyate| tena yatra śītaśofatvādi,
taṃ raktapākaṃ brūyāt|
------------------------------------------------| alpasattve'bale bāle
pākādvā'tyarthamuddhate||10|| dāraṇaṃ
marmasandhyādisthite cānyatra pāṭanam|
------------------------------------------------|11|
Sa. stoke sattve sati, tathā durbale,
tathā bāle, eteṣu jāte śvayathau, tathā pākādvā'tyarthamuddhate-atikrānte ca
śvayathau, dāraṇaṃ kāryam; vraṇapratiṣedhoddiṣṭairdāraṇadravyaiḥ (hṛ. u. a.
25|37)| yathā-"guggulvatasigendatasvarṇakṣīrīkapotaviṭ| kṣārauṣadhāni kṣārāśca
pakvaśophavidāraṇam||" iti| na kevalamalpasattva ityādike śvathau dāraṇaṃ
kāryam, yāvat caśabdāt marmasandhyādisthite ca śvayathau dāraṇaṃ kāryam, na
pāṭanaṃ śastreṇa| anyatreti dāraṇaviṣayānirdiṣṭe sthāne śastreṇa pāṭanaṃ
kāryam|
Ā. rā. atha pāṭanam| tatra
dāraṇapāṭanayorviṣayabhedamāha-alpasatva iti| satvaṃ-mānasaṃ balam| pāke
cātyarthamuddhate-atipakve, śophe marmasandhyādiṣvanavacāryaśastreṣvaṅgeṣu
sthite ca, dāraṇam| anyatra pāṭanam| dāraṇaṃ kṣārādinā dvārakaraṇam|
pāṭanaṃ-śastreṇa|
------------------------------------------------| āmacchede
sirāsnāyuvyāpado'sṛgatisrutiḥ||11||
rūjo'tivṛddhirdaraṇaṃ visarpo vā kṣatodbhavaḥ|
------------------------------------------------|12|
Sa. āmasya śophasya śastreṇa chede sati
sirāsnāyuvyāpado bhavanti| tathā, asṛjo'tisrāvaḥ syāt| tathā, rujāyā
vivṛddhiḥ| tathā, daraṇaṃ visarpo vā kṣatotthaḥ syāt|
Ā. rā. apakvasya dāraṇapāṭane
niṣedhai-āmaccheda iti| śirānāśādidoṣādāmo na chedya ityarthaḥ|
------------------------------------------------| tiṣṭhannantaḥ punaḥ pūyaḥ
sirāsnāyvasṛgāmiṣam||12|| vivṛddho dahati
kṣipraṃ tṛṇolapamivānalaḥ|
------------------------------------------------|13|
Sa. antaḥ-antare, tu pūyastiṣṭhan san
sirādīni dahati| kaḥ kamiva ? analastṛṇolapamiva|
Ā. rā. pakvasyācchedane
dośamāha-tiṣṭhanniti| tṛṇolapaṃ-tṛṇagulmam|
------------------------------------------------| yaśchinattyāmamajñānādyaśca
pakvamupekṣate||13|| śvapacāviva vijñeyau
tāvaniścitakāriṇau| ------------------------------------------------|14|
Sa. yaḥ-puruṣaḥ (vaidyaḥ),
ajñānāt-mohāt, āmaṃ- apakvaṃ, chhinatti| yaśca pakvamupekṣate-na pāṭayati|
tau-narau, śvapacatulyau vedyau, āturavyāpādanāt| tadvayāpādanaṃ tu kuto
vidhattaḥ ? ityāha-aniścitakāriṇau,-asamīkṣyavidhāyinau yataḥ|
Ā. rā. āmapakvalakṣaṇānabhijñaṇ
nindati-yaścchinattīti|
------------------------------------------------| prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ
bhojayedannamāturam||14|| pānapaṃ
pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanākṣamaḥ| na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ
na budhyate||15||
Sa. śastrakarmaṇaḥ prāk-pūrvaṃ,
āturamiṣṭamannaṃ-yadvraṇe'pathyamapi, tadvalādhānārthaṃ bhojayet| tathā, yo
vedanākṣamaḥ-śastravyathāmasahiṣṇuḥ, tamāturaṃ madyocitaṃ tīkṣṇaṃ-tīvramadaṃ,
madyaṃ pāyayet| evaṃ sati yatsyāttadāha-na mūrcchatyannasaṃyogādityādi|
yato'nnopayogānna muhyati| paraṃ tīkṣṇamadyapānānmattaḥ san
śastraṃ-nyastamaṅge, na budhyate-na cetayate, tatkadarthanayā kliśyata
ityarthaḥ|
Ā. rā. śastrakarmaṇaḥ pūrvaṃ
bhojanamāha-prākśastrakarmaṇa iti| tīkṣṇamadyapānamāha-pānapamiti| yo
vedanākṣamaḥ-śastravyathāṃ soḍhumaśakto madyapaḥ, tasya madyapānam| itarasya
bhojanameva|
anyatra mūḍhagarbhāśmamukharogodarāturāt|
------------------------------------------------|16|
Sa. aśmaśabdenāśmarī gṛhyate|
mūḍhagarbhādibhirya āturastaṃ varjayitveṣṭabhojanaṃ madyapānaṃ ca
kārayitavyam|
Ā. rā. mūḍhagarbhādau bhojanamadyapāne
niṣedhatianatreti|
------------------------------------------------| athāhṛtopakaraṇaṃ vaidyaḥ
prāṅmukhamāturam||16|| sammukho
yantrayitvā''śu nyasyenmarmādi varjayan| anulomaṃ suniśitaṃ
śastramāpūyadarśanāt||17||
sakṛdevāharettacca------------------------------|
------------------------------------------------|18|
Sa. athaśabdena maṅgalavācinā
saṅgrahoktamarthaṃ sūcayati| yathā (sū. a. 38)- "sumuhūrte ca
dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ" ityādi|
āhṛtaṃ-ḍhaukitaṃ samīpānītaṃ, upakaraṇaṃ-tatkālayogyaṃ
yantraśastrāgnijāmbavauṣṭhapicuplotasnehamadhukalkādikaṃ, yasya tam, āturaṃ
prāṅmukhaṃ-pūrvābhimukhaṃ, vaidyaḥ sammukhaḥ-pratyaṅmukho, yantrayitvā
śastramāśu-na vilambitaṃ, nyasyet-nikṣipet| marmādi
varjayan-marmasirāsandhyādīn pariharan| tathā, anulomaṃ kṛtvā-na prātilomyena|
kimbhūtaṃ śastram ? suniśitaṃ-atitīkṣṇam| tacca śastramāpūyadarśanāt
nyaset,-na tvadhikam| tat kiṃ tatraiva sthāpyam ? tacca sakṛdeva-na bahūn
vārān, āharet-ākarṣet|
Ā. rā. śastrakarmavidhimāha-atheti|
saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "
athopahṛtayantraśastrakṣārāgnijāmbavauṣṭhapicuplotapatrasūtracarmapaṭṭamadhusnehakaṣāyalepakalkasekodakumbhaśītoṣṇodakakaṭāhavyajanādivraṇopayogisarvopakaraṇamāstṛtaśayanīyamupasthitasthirasnehabalavadavalambakapuruṣamiṣṭe'hani
muhūrte ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṃ praṇateṣṭadevataṃ
bhuktavantamāturaṃ prāṅgnukhamupaveśya saṃveśya vā yantrayitvā pratyuṅgukho
vaidyo marmaśirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulomaṃ śastraṃ
nidadhyāt|" iti| nikhātaśastrasyāharaṇavidhimāha-sakṛdeveti|
sakṛt-ekavāramāharet, nāntarā'ntarā muñcedityarthaḥ|
---------------------------------pāke tu sumahatyapi| pāṭayet dvyaṅgulaṃ
samyadvyaṅgulatryaṅgulāntaram||18|| eṣitvā
samyageṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam| aṅgulīnālavālairvā yathādeśaṃ
yathāśayam||19|| yato gatāṃ gatiṃ
vidyādutsaṅgo yatra yatra ca| tatra tatra vraṇaṃ kuryātsuvibhaktaṃ
nirāśayam||20|| āyataṃ ca viśālaṃ ca yathā
doṣo na tiṣṭhati| ------------------------------------------------|21|
Sa. pāke tu sumahatyapi pāṭayet|
dvyaṅgulaṃ-dvyaṅgulaparimāṇaṃ vraṇaṃ, samyak kuryāt,-nādhikam| dvyaṅguletyādi|
aṅguladvayamathavā'ṅgulatrayamantarīkṛtya punaranyaṃ vraṇaṃ kuryāt,-na
tvāsannam| tathā, eṣiṇyā samyageṣitvā-gaveśayitvā, paritaḥ-samantāt,
sunirūpitaṃ-suparyālocitam| na kevalameṣiṇyā, yāvadaṅgulyā,
nālena-padmotpalādijena, vālairvā-varāhādisambandhibhiḥ, anveṣya yathādeśaṃ
yathāśayaṃ vraṇaṃ kuryāt| taṃ ca pradeśaṃ darśayitumāha-yata ityādi| yato
yasmin pradeśe gatāṃ-dūrayātāṃ, gatiṃ-nāḍīṃ, jānīyāt tasmin pradeśe vraṇaṃ
kuryāt| yatra yatra śvayathupradeśe, utsaṅgaṃ-unnatiṃ, vidyāt tatra tatra
pradeśe vraṇaṃ kuryāt| kiṃbhūtaṃ vraṇam ? suṣṭhu vibhaktau
pārśvāparapārśvādivibhāgau yasya taṃ tathāvidham| tathā, nirāśayam,-na vidyata
āśayaḥ-pūyāderdoṣasya sthānaṃ, yasya tathābhūtaṃ nirāśayaṃ kuryāt| tathā,
āyataṃ-dīrgham, tathā viśālaṃ-vistirṇaṃ, kuryāt| evaṃ kṛte sati
doṣaḥ-pūyākhyo, na tiṣṭhati-na sthitiṃ labhate|
Ā. rā. pāṭanapramāṇamāha-pāke tviti|
bahuṣu pāṭaneṣu vdyaṅgulaṃ tryaṅgulaṃ vā'ntaraṃ kāryam|
pāṭanasthānamāha-eṣitveti| eṣiṇyādivibhāgauktaḥ saṅgrahe (sū. a. 38)- " vivṛte
pradeśe vāmapradeśinyaiṣitvā nātivivṛte gambhīre māṃsale caiṣiṇyā| viārīte
karīrādinālena| atisaṃvṛte śūkaravālena|" deśaḥ-śarīrāvayavaḥ|
āśayo-vraṇāṃsthānam| gatiḥ-nāḍīvraṇaḥ| utsaṅgaḥ-pūyaskhalanasthānam|
vibhakto-māṃsādileśarahitaḥ| āśayaḥ-utsaṅgaḥ|
------------------------------------------------| śauryamāśukriyā tīkṣṇaṃ
śastramasvedavepathū||21|| asammohaśca
vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate|
------------------------------------------------|22|
Sa. vaidyasya śastrakarmaṇi
śauryaṃ-pāṭanādau vīryaṃ, śasyate| tathā, āśukriyā-caturahastatā| tathā,
tīkṣṇaśastratā| tathā, svedaśca vepathuśca, na vidyamānau tau yasya sa evam,
svedābhāvaḥ kampābhāvaścetyarthaḥ| tathā, asammohaḥ-tatkālocitakāryakaraṇe
samyakpravṛttiḥ| nanu, "śauryaṃ vaidyasya śasyate" ityuktyaiva
svedakampābhāvaḥ pratyapādi| tathā ca svedavepathū bhīroreva sambhavataḥ, na
śūrasya| ityanarthakaṃ "asvedavepathū" iti| atrācakṣmahe satyamevaitau
bīruguṇau, kintūṣṇakālavaśāt prakṛtivaśādvā yasya svedavepathū bhavataḥ,
tatparihārārthametaduktam| sasvedasya hi vaidyasya śastrakarmakartumudyatasya
śastragrahaṇameva na tathā sampadyate, tadvatsakampasyāpi| tasmāttatparihāro
yuktaḥ|
Ā. rā. pāṭane
vaidyagatasāmagrīmāha-śauryamiti|
------------------------------------------------|
tiryakchindyāllalāṭābhrūdantaveṣṭakajatruṇi||22||
kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapolagalavaṅkṣaṇe|
------------------------------------------------|23|
Sa. lalāṭādideśeṣu tiryak chhedaḥ
kāryaḥ| dantaveṣṭako dantapiṇḍikā dantādhāra ucyate|
Ā. rā. lalāṭādau
tiryakpāṭanamāha-tiryagiti|
------------------------------------------------| anyatra chedanāttiryak
sirāsnāyuvipāṭanam||23||
Sa. anyatra pradeśe tiryak chhedanāt
sirāṇāṃ snāyūnāṃ ca vyāpattiḥ syāt|
Ā. rā. pradeśāntar tiryakpāṭanaṃ
niṣedhati-anyatreti|
śastre'vacārite vāgbhiḥ śītāmbhobhiśca rogiṇam| āśvāsya parito'ṅgulyā
paripīḍya vraṇaṃ tataḥ||24|| kṣālayitvā
kaṣāyeṇa plotenāmbho'panīya ca|
guggulvagurusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ||25||
dhūpayetpaṭuṣaḍgranthānimbapatrairghṛtaplutaiḥ| tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṃ
bheṣajena ca||26|| digdhāṃ vartiṃ tato
dadyāttairevācchhādayecca tāṃ| ghṛtāktaiḥ saktubhiścordhvaṃ ghanāṃ kavalikāṃ
tataḥ||27|| nidhāya yuktyā badhnīyātpaṭṭena
susamāhitam| pārśve savye'pasavye vā nādhastānnaiva copari||28||
Sa. śastre'vacārite-nyaste sati,
vāgbhiḥ-tatkālocitārbhirmadhurābhiḥ 'svastho jāto'si' ityevaṃprāyābhiḥ, tathā
śītāmbhobhiḥ-pariṣekādibhiḥ, āturamāśvāsya, anantaraṃ vraṇaṃ paritaḥ-samantāt,
aṅgulyā paripīḍya-pūyādidoṣaṃ nirhārya, anantaraṃ
kaṣāyeṇa-madhuyaṣṭyādisādhitena, kṣālayitvā, tataḥ
plotenakārpāsādijavastrakhaṇḍena, jalamapanīya-pānīyārdratāṃ nirhṛtya,
anantaraṃ vraṇaṃ guggulvādibhirnimbapatrāntairdhūpayet| kimbhūtaiḥ ?
ghṛtaplutaiḥ|- plutagrahaṇādbahughṛtairiti dyotayati| saṅgrahe coktam (sū. a.
38)- "guggulvādibhirevaṃ śayanāsanādi dvirahno dhūpayet|" iti|
tataḥ-anantaraṃ, vartiṃ-kārpāsādimayīṃ, vraṇāntardadyāt-praveśayet, vaidyaḥ|
kimbhūtām ? digdhām| kaiḥ ? tilakalkājyamadhubhiḥ,-vātavraṇe tilapiṣṭadigdhāṃ,
pittavraṇe ghṛtadigdhāṃ, kaphavraṇe madhudigdhām| kecittu sarvaireva
tairyugapaddigdhāmityāhuḥ| na ca kevalaṃ tilādibhiḥ, yāvat yathāsvaṃ-yat yasya
doṣasya svaṃ bheṣajaṃ, tena ca digdhām| taireva-tilakalkādibhiḥ,
vraṇāntaḥpraviṣṭāṃ tāṃ-vartiṃ, ācchhādayet-sthagayet| ūrdhvaṃ-tadupariṣṭāt,
ghṛtayuktaiḥ saktubhirācchhādayet| saṅgrahe coktam (sū. a.
38)-"nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ
sumṛditairavacchhādya" iti| tato- vraṇāntaḥpraviṣṭavarticchhādanādanantaraṃ,
kavalikāṃ-bahuvastrakhaṇḍapuṭanirvartitāṃ, nidhāya-saṃsthāpya,
paṭṭena-nibiḍavastrakhaṇḍena, prakṛtatvāt vraṇaṃ badhnīyāt| katham ?
yuktyā-doṣakālānuguṇayā| ata eva saṅgrahe jagāda
(sū.a.38)-"vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvistrirvā veṣṭayedvraṇān| sakṛdeva
parikṣapya pittaraktābhighātajān|| śastrakṣatarujāyāṃ tu pratatāyāṃ
yaṣṭīmadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet| udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan
parita upacaret|" iti| kathaṃ badhnīyāt ? susamāhitaṃ kṛtvā-nāvahelayā,
vāmapārśve dakṣiṇapārśve vā| adhastāt na badhnīyāt, naiva copari-ūrdhvaṃ,
badhnīyāt, naiva copari-ūrdhvaṃ, badhnīyāt|
Ā. rā. pāṭanānantaraṃ
kartavyamāha-śastra iti| sarjaraso-rālaḥ| ṣaṅgranthā-vacā| yathāsvaṃ
[bheṣajena ]-yasmin vraṇe yadbheṣajamuktaṃ tena| cahabdaḥ samuccaye|
digdhāṃlitpām| taiḥ-vartilepauṣadhaiḥ| taṃ-vraṇam| ūrdhvaṃ-pūrvalepasya,
ghṛtāktasaktulepaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 28)- "
nātibhṛṣṭayavasaktubhirghṛtāktairbhājanānte'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ
sumṛditaiḥ" iti| kavalikāṃ-vastrakhaṇḍamayīṃ pālīm|
paṭṭena-ghanavasnakhaṇḍena| susamāhitaṃ-suṣṭu sanniviṣṭaṃ yathā bhavati tathā|
pārśve bandhīyāt-granthiṃ dadyāt| saṅgahe tu (sū. a. 38)-
"vātaśleṣmodbhavāṃstatra dvisnirvā veṣṭayehraṇān| sakṛdeva parikṣipya
pittaraktābhighātajān|| sastrakṣatarujāyāṃ u pratatāyāṃ
yaṣṭimadhukasarpiṣoṣṇena vraṇaṃ siñcet|" iti|
śucisūkṣmadṛḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ savikeśikāḥ| dhūpitā mṛdavaḥ ślakṣṇā
nirvalīkā vraṇe hitāḥ||29||
Sa. tathā śucayaḥ sūkṣmasūtrā dṛḍhāśca
paṭṭāḥ, tathā kavalikāḥ savikeśikāśca vraṇe hitāḥ| kimbhūtāḥ ? dhūpitāḥ, tathā
mṛdavaḥ, tathā ślakṣṇāḥ, tathā valīrahitāḥ|
Ā. rā. paṭṭakavalikāvikeśikānāṃ
viśeṣamāha-śucisūkṣmaddaḍhā iti| vikeśikā-sūtravartiḥ|
kurvītānantaraṃ tasya rakṣāṃ rakṣoniṣiddhaye| baliṃ
copaharettebhyaḥ---------------------------|30|
Sa. anantaraṃ [ tasya-] rogiṇaḥ
kṛtaśastrakarmaṇo, vraṇe rakṣāṃ kuryāt| kimartham ?
rakṣoniṣiddhaye-piśitāśanarākṣasādiniṣedhāya| tebhyaśca-rakṣobhyo,
balimupaharet-dadyāt|
Ā. rā. rakṣāmāha-kurvīteti| saṅgrahe tu
(sū. a. 38)- " udakumbhāccapo gṛhītvā prokṣayet| parito
yāvakārthaparṇasaparyādibhirasya rakṣāṃ kuryāt|" iti| balimāha- baliṃ ceti|
------------------------------------------------| ------------------------sadā
mūrdhnā ca dhārayet||30|| lakṣmīṃ
guhāmatiguhāṃ jaṭilāṃ brahmacāriṇīm| vacāṃ chhatrāmaticchhatrāṃ dūrvāṃ
siddhārthakānapi||31||
Sa. sarvakālaṃ cauṣadhīrmūrdhnā
dhārayet| tā evāha-lakṣmīmityādi| lakṣmīṃ-padmacāriṇīm| guhāṃ-pṛśniparṇīm|
atiguhāṃ-śāliparṇām| jaṭilāṃ-māṃsīm| brahmacariṇīṃ-brahmayaṣṭikām|
vacāṃ-ugragandhām| chhatrāṃ-śatapuṣpām| aticchatrāṃ-viṣāṇikām|
Ā. rā. auṣadhīvidhāraṇamāha-sadeti|
lakṣmīṃ-śamīm| guhātiguhe-śāliparṇīpṛśniparṇyau| jaṭilāṃ-māṃsīm|
brahyacāriṇīṃ-brāhmīm| chatrāticchtre-śatapuṣpādvayam|
tataḥ snehadinehoktaṃ tasyācāraṃ samādiśet|
------------------------------------------------|32|
Sa. tataḥ-anantaraṃ, tasya vraṇinaḥ,
ācāramādiśet| kathamam ? snehadinehoktam,-snehasya dinaṃ snehadinaṃ,
snehapānopalakṣitamahaḥ, tatrehā-ceṣṭā, tasyāmuktaṃ-snehapānavidhyupadiṣṭaṃ
"uṣṇodakopacārī syāt" ityādikam|
Ā. rā. āhāravihāraniyamamāha-tata iti|
snehadinehoktaṃ-snehavidhidinacaryoktam|
------------------------------------------------| divāsvapno vraṇe
kaṇḍūrāgarukśophapūyakṛt||32||
Sa. divāsvapno vraṇe kaṇḍvādikṛt|
tasmāt vraṇinā'haḥ svapno na sevyaḥ|
Ā. rā. divāsvapnaṃ viśeṣato
niṣedhati-divāsvapna iti|
strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiścalitasrute| śukre vyavāyajān
doṣānasaṃsarge'pyavāpnuyāt||33|| (vraṇe
śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mṛtyuśca
maithunāt)||1||
Sa. strīṇāṃ tu smṛtisaṃsparśadarśanaiḥ
pūrvaṃ svasthānaccalitaṃ paścātsrutaṃ tasmiṃścalitasrute śukre
satyasaṃsarge'pi-tāsāmasambandhe'pi maithunamantareṇāpi,
vyavāyajān-maithunotthān, doṣānavāpnuyāt| tasmāt strīsmaraṇasaṃsparśadarśanāni
varjyānītyarthaḥ|
Ā. rā. strīsaṅgaṃ viśeṣato
niṣedhati-strīṇāmiti|
bhojanaṃ ca yathāsātmyaṃ yavagodhūmaṣaṣṭikāḥ|
masūramudgatuvarījīvantīsuniṣaṇṇakāḥ||34||
bālamūlakavārtākataṇḍulīyakavāstukam|
kāravellakakarkoṭapaṭolakaṭukāphalam||35||
saindhavaṃ dāḍimaṃ dhātrī ghṛtaṃ taptahimaṃ jalam| jīrṇaśālyodanaṃ
snigdhamalpamuṣṇodakottaram||36|| bhuñjāno
jāṅgalairmāṃsaiḥ śīghraṃ vraṇamapohati|
------------------------------------------------|37|
Sa. bhojanaṃ yathāsātmyaṃ-yadyasya
sātmyaṃ yavādi, tathā jīvantyādiśākaṃ ca, tathā saindhavādikaṃ,
purāṇaśālibhaktaṃ snigdhaṃ-snehaṃ, tathā'lpaṃ, jāṅgalairmāṃsaiḥ saha bhuñjāna
uṣṇodakottaraṃ yathābhavati, evaṃ vraṇī śīghraṃ vraṇamapohati|
Ā. rā. bhojanamāha-bhojanamiti|
kaṭukāphalaṃ-kaṭurohiṇīphalam| bhojanaviśeṣamāha-jīrṇaśālyodanamiti|
------------------------------------------------| aśitaṃ mātrayā kāle pathyaṃ
yāti jarāṃ sukham||37|| ajīrṇāttvanilādīnāṃ
vibhramo balavān bhavet| tataḥ śopharujāpākadāhānāhānavāpnuyāt||38||
Sa. mātrayā kāle bhuktaṃ pathyaṃ
sukhena jarāṃ yāti| tasmāt pathyaṃ mātrayā kāle bhoktavyam| ajīrṇaṃ tu na
kathañcit kāryam| yato'jīrṇāt vātādīnāṃ balavān vibhramaḥ-kṣobhaḥ, syāt| {
tataḥ- } tasmātkṣobhāt, śophādīn prāpnuyāt|
Ā. rā. viṣamāśanaṃ samaśanaṃ ca
niṣedhati-aśitamiti| adhyaśanaṃ niṣedhati-ajīrṇa iti|
navaṃ dhānyaṃ tilān māṣān madyaṃ māṃsamajāṅgalam| kṣīrekṣuvikṛtīramlaṃ lavaṇaṃ
kaṭukaṃ tyajet||39|| yaccānyadapi viṣṭambhi
vidāhi guru śītalam| vargo'yaṃ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadoṣakṛt||40||
Sa. navadhānyādi tyajet| yato'yaṃ
navadhānyādivargo vraṇinaḥ sarvān doṣān karoti| saṅgrahe coktam
(sū.a.38)-"navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣirapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitamँkāmlalavaṇakaṭukakṣārānpāmiṣāṇi
varjayet|" iti| śītalaṃ-śītāmbvādi|
Ā. rā. navadhanyādivargamāha-navaṃ
dhānyamiti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)-
"navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyekṣukṣīrapiṣṭatilavikṛtiśuṣkaśākapiśitaharitakāmlalavaṇakaṭukakśārānūpāmiṣāṇi
varjayet|" iti| navadhānyāderatyapathyatvamāha- varga iti|
madyaṃ tīkṣṇoṣṇarūkṣāmlamāśu vyāpādayedvraṇam|
------------------------------------------------|41|
Sa. madyaṃ tīkṣṇoṣṇādiguṇaṃ drāk vraṇaṃ
vyāpādayet| tasmāt madyamīdṛśaṃ varjyam, nāparam| tathā ca
tantrāntare-"sasnehaṃ madhuraprāyaṃ nātitīkṣṇamakarkaśam| tanu yatsukhapeyaṃ
ca mārdvīkeṣu taduttamam||" ityuktam| tasmāt mārdvīkādiprāyaṃ rodhrāsavādikaṃ
vā yanmadyaṃ tassātmyatvātkiñcit peyameva|
Ā. rā. madyasya
tato'pathyatvamāha-madyamiti|
------------------------------------------------| vālośīraiśca vījyeta na
cainaṃ parighaṭṭayet||41|| na tudenna ca
kaṇḍūyecceṣṭamānaśca pālayet| snigdhavṛddhadvijātīnāṃ kathāḥ
śruṇvanmanaḥpriyāḥ||42|| āśāvān
vyādhimokṣāyā kṣipraṃ vraṇamapohati|
------------------------------------------------|43|
Sa. vālośīraiścainaṃ vraṇaṃ vījayet| na
cainaṃ parighaṭṭayet| tathā na vyathayet| nāpi kaṇḍūyet| {ceṣṭamānaḥ-kriyāsu}
vyāpāraṃ kurvan, vraṇaṃ pālayet-rakṣet| tathā snigdhādīnāṃ kathāścittapriyā
ākarṇayan rogamuktaye vihitāśo'hnāya vraṇamapohati|
Ā. rā.
vraṇaśuśrūṣaṇamāha-vālośīraiśceti| vālaiḥ-cāmaraiḥ| uśīraiḥ-vīraṇavyajanaiḥ|
------------------------------------------------| tṛtīye'hni punaḥ
kuryādvraṇakarma ca pūrvavat||43||
prakṣālanādi, divase dvitīye nācarettathā| tīvravyatho
vigrathitaścirātsaṃrohati vraṇaḥ||44||
Sa. tṛtīye ca divase punarapi
prakṣālanādi karma pūrvavatpūrveṇa vraṇakarmaṇā tulyaṃ, kuryāt| dvitīye tu
divase prakṣālanādi nācaret| kimityāha-tathetyādi| tathā-tena prakāreṇa,
vraṇastīvravyathaḥ sampadyate| tathā, vigrathitaḥ-sa pradeśo
bahubhirgranthibhiryuktaḥ syāt| tathā, vraṇāścirāt-cireṇa kālena,
saṃrohati-saṃrohaṃ yāti rūḍhaḥ sampadyate|
Ā. rā. tṛtīye divase
prakṣālanādikamāha-tṛtīye'hnīti| dvitīye divase prakṣālanādikaṃ
niṣedhati-divasa iti| niṣedhātikrame doṣamāha-tatheti|
vigrathito-viṣamasaṃsthānaḥ|
snigdhāṃ rūkṣāṃ ślathāṃ gāḍhāṃ durnyastāṃ ca vikeśikām| vraṇe na dadyātkalkaṃ
vā----------------------------------|45|
Sa. vraṇe-vraṇākhye ādhāre,
snigdhādiguṇayuktaṃ vikeśikāṃvraṇāntaḥpraveśayogyāṃ vartiṃ, na dadyāt|
ślathāṃ-śithilām, gāḍhāṃ-nibiḍām, durnyastāṃ-viṣamanyastāṃ| atra
cātiśabdo'rthavaśādgamyamāno bodhyaḥ| ata eva saṅgrahe spaṣṭaṃ kṛtvovāca
(sū.a. 38)- {"atisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍham| } atisnehātkledaḥ|" iti|
kalkaṃ vā-kalkamapyatisnigdhādiguṇayuktaṃ vraṇe na yojayet| piṣṭamauṣadhaṃ
dravāplutaṃ kalka ityucyate (hṛ.ka.a.6|10)| kimiti snigdhādiguṇayuktāṃ
viveśikāṃ kalkaṃ vā na dadyāt ? ityāha-
Ā. rā. snigdhādivikeśikāṃ kalkaṃ ca
niṣedhatisnigdhāmiti|
------------------------------------------------|
------------------------snehātkledo vivarddhate||45||
māṃsacchhedo'tirugraukṣyādvaraṇaṃ śoṇitāgamaḥ|
ślathātigāḍhadurnyāsairvraṇavartmāvagharṣaṇam||46||
gh|47|
Sa. yato'tisnehāt kledavṛddhiḥ|
atarūkṣatvācca māṃsacchhedo'tivyathā ca, tathā vidāraṇaṃ raktasrāvaśca|
ślathādiguṇayuktena ca vraṇamārgasyāvagharṣaṇaṃ syāt| vikeśikā vraṇe
kasmāddhīyate ? ityāha-
Ā. rā. niṣedhātikrame
doṣamāha-snehāditi| raukṣyāccatvāro doṣāḥ|
sapūtimāṃsaṃ sotsaṅgaṃ sagatiṃ pūyagarbhiṇam| vraṇaṃ viśodhayecchīghraṃ sthitā
hyantarvikeśikā||47||
Sa. vikeśikā vraṇāntare sthitā
pūtyādiyuktaṃ vraṇaṃ viśodhayet| ato'sau yojyā| kīdṛgvraṇaṃ ? pūtiyuktamāṃsam,
sotsaṅgaṃ-unnatam, pūyādibhakṣitamāṃsādipradeśaḥ śūnyo dehasya gatirucyate,
{sagatiṃ-} gatiyuktam, pūyaścāsau garbhaśca, sa vidyate yasya sa pūyagarbhī
taṃ ca|
Ā. rā. vikeśikāyā
guṇamāha-sapūtimāṃsamiti|
vyamlaṃ tu pāṭitaṃ śophaṃ pācanaiḥ samupācaret| bhojanairupanāhaiśca
nātivraṇavirodhibhiḥ||48||
Sa. vyamlaṃ-vidagdhaṃ pakvāpakvaṃ
vraṇaṃ, pakvamityajñānāt pāṭitam| tathāvidhiṃ śvayathuṃ
pācanairannapānaistathāvidhaiścopanāhaiḥ-sātvaṇakiṇvādikalpitaiḥ, upācaret| na
ca sarvairevāviśeṣeṇa pācanairupācaredityāha-nātītyādi| vraṇātivirodhīni yāni
śvayathupācanāni-amlakaṭukatīkṣṇoṣṇalavaṇaprāyāṇi dravyāṇi tathaivaṃprāyāṇi
bhojanāni, na tairupācaret| api tu kiñcideva vraṇavirodhīni yāni
tairucitairupakramediti bodhyam, nātiśabdaprayogāt|
Ā. rā. apakvapāṭane cikitsāmāha-vyamlaṃ
tviti| vyamlaṃ-vidagdham, tatra hiraktaṃ vigatāmlarasaṃ bhavati| iti
pāṭanavidhiḥ|
sadyaḥ sadyovraṇān sīvyedvivṛtānabhighātajān| medojāllikhitān granthīn hrasvāḥ
pālīśca karṇayoḥ||49||
śirokṣikūṭanāsauṣṭhagaṇḍakarṇorubāhuṣu|
grīvālalāṭamuṣkasphiṅmeḍhrapāyūdarādiṣu||50||
gambhīreṣu pradeśeṣu māṃsaleṣvacaleṣu ca|
------------------------------------------------|51|
Sa. sadyovraṇānabhighātajān
vivṛtān-vistīrṇamukhān, sadyaḥ-tatkṣaṇādeva, sīvyet| saṅkucitavadanāstu te na
sīvyāḥ| abhighātājjanma yeṣāṃ tānevam| sadyovraṇāniti
sadyograhaṇamabhighātajeṣvapi cirakālasthiteṣu nāyaṃ vidhiriti dyotayati|
medojān granthīn likhitān-śastralikhitān, sūcyā sīvyet| karṇayośca hrakhāḥ
pālīrlikhitāḥ sīvyet| śirokṣiprabhṛtiṣu pradeśeṣu prabhūtamāṃseṣvacaleṣu ca
sthitān vraṇān sīvyet|
Ā. rā. atha sīvanavidhiḥ| tatra
sīvanasya viṣayamāha-sadya iti| sadyaḥ-vraṇotpattidine|
sadyovraṇān-śofapākādipūrvarūparahitān| teṣāmabhidhātajatvāt vyabhicāre'pi
tadupādānaṃ doṣasaṃsargavyudāsārtham| likhitānlikhanoddhṛtamedasaḥ|
karṇapālīśca likhitāḥ-likhanoddhṛtahasvatvahetuduṣṭāvayavāḥ| śiraḥprabhṛtau ye
gambhīrā māṃsalā acalāśca pradeśāsteṣu sthitān vraṇān|
------------------------------------------------| na tu
vaṅkṣaṇakakṣādāvalpamāṃse cale vraṇān||51||
vāyunirvāhiṇāḥ śalyagarbhān kṣāraviṣāgnijān|
------------------------------------------------|52|
Sa. vaṅkṣaṇādisthitānāṃ vraṇānāṃ
gambhīrādipradeśatvātsīvanaṃ prāptaṃ tanniṣidhyate| māṃsaleṣu sthireṣu ca
vraṇān sīvyedityuktyaivālpamāṃse cale sthāne vraṇānna sīvyedityarthe labdhe,
alpamāṃsāṃścalāṃśca vraṇān na sīvyediti vacanamatiśayārtham|
jātucidabhighātajān vivṛtānapyevaṃvidhān vraṇān na sīvyediti gamayati| tathā,
vāyuṃ nirvahanti-niḥśvasanti, tān vāyunirvāhiṇo na sīvyet| tathā śalyaṃ garbhe
yeṣāṃ tān śalyagarbhān, tathā kṣāraviṣāgnibhyo jātān vraṇān na sīvyet|
sīvanātpūrvaṃ yatkriyate taddarśayati-
Ā. rā. sīvanāviṣayamāha-na tviti|
vāyunirvāhiṇaḥ=vāyunirgamadvārabhūtān|
------------------------------------------------|
sīvyeccalāsthiśuṣkāsratṛṇaromāpanīya tu||52||
pralambi māṃsaṃ vicchinnaṃ niveśya svaniveśane| sandhyasthi ca sthite rakte
snāyvā sūtreṇa valkalaiḥ||53|| sīvyenna dūre
nāsanne gṛhṇannālpaṃ na vā bahu|
------------------------------------------------|54|
Sa. sthānāccalitamasthyapanīya-nirasya,
tathā śuṣkaraktaṃ tṛṇāni romāṇi cāpāsya, tathā śastrādinā prakarṣeṇa lambi
vraṇe yadvidyate māṃsaṃ tat svaniveśane-ātmīye sthāne, niveśya-saṃsthāpya,
tathā sandhyasthi sve sthāne saṃsthāpya, sthite rakte astravadrūpatvaṃ prāpte
sati, vraṇaṃ sīvyet| kena ? snāyvādinā, tathā valkalaiḥ|
valkalāni-śaṇāśmantakāditvagudbhavāni, taiḥ| kathaṃ sīvyet ? na dūre-na
viprakṛṣṭe, na cāsanne-nātinikaṭe nālpaṃ vraṇāṃśaṃ na ca bahu gṛhṇan|
Ā. rā. sīvanasya vidhimāha-sīvyediti|
calaṃ yadasthi śuṣkaṃ ca yadasṛk tadapanīya, tṛṇāni romāṇi ca sandhigatamasthi
ca svaniveśane niveśya| sthite-strāvānnivRtte| valkale viśeṣa uktaḥ saṅgrahe
(sū.a. 38)- "śaṇāśmantakamūrvātasīnāṃ vā valkalaiḥ|" iti| tathā (saṃ. sū. a.
38)- " sīvanavikalpāstu samāsena catvāraḥ| goṣphaṇikā tunnasevanī vellitakaṃ
rājagranthibandhanamiti| teṣāṃ nāmabhirevākṛtivibhāgaḥ,
prahāravaśāccopayogaḥ|" iti|
------------------------------------------------| sāntvayitvā tataścārtaṃ
vraṇe madhughṛtadrutaiḥ||54|| añjanakṣau
majamaṣīphalinīśallakīphalaiḥ| sarodhramadhukairdigdhe yuñjyādbandhādi
pūrvavat||55||
Sa. tataḥ-tasmātsīvanādanantaraṃ,
āturaṃ sāntvayitvā- samāśvāsya śītāmbusparśavyajanādibhiḥ,
anantaramuktairlipte vraṇe sati| kaiḥ ? añjanādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ?
madhughṛtābhyāṃ drutaiḥ-āloḍitaiḥ| pūrvavadbandhādi yuñjyāt,- tṛtīyāntādvatiḥ,
pūrvoddiṣṭena karmaṇā tulyaṃ kaṣāyakṣālanādi kavalikādikaṃ ca yojyamityarthaḥ|
Ā. rā. sīvanānantaraṃ
kartavyamāha-sāntvayitveti| añjanaṃ-strotoñjanam| phalinī-priyaṅguḥ
pūrvavat-pāṭanavat|
vraṇe niḥśoṇitauṣṭho yaḥ kiñcidevāvalikhya tam| sañjātarudhiraṃ
sīvyetsandhānaṃ hyasya śoṇitam||56||
Sa. avidyamānaśoṇitau oṣṭau-pārśvau,
yasya tamevaṃbhūtaṃ vraṇaṃ kiñcideva-īṣanmātrameva śastreṇāvalikhya, taṃ
sañjātarudhiraṃ santaṃ sīvyet, na tvevameva| yasmādasya-vraṇasya, sandhānaṃ
śoṇitameva|
Ā. rā. śuṣkaṃ vraṇamārdraṃ kṛtvā
sīvyedityāha-vraṇa iti| niḥśoṇita oṣṭho-vyadhaniyapradeśo, yasya sa tathā| iti
sīvanavidhiḥ|
bandhanāni tu deśādīn vīkṣya yuñjīta teṣu ca| āvikājinakauśeyamuṣṇam, kṣau maṃ
tu śītalam||57|| śītoṣṇam
tūlasantānakārpāsasnāyuvalkajam| tāmrāyastrapusīsāni vraṇe
medaḥkaphādhike||58|| bhaṅge ca
yuñjyātphalakaṃ carmavalkakuśādi ca|
------------------------------------------------|59|
Sa. badhyate vraṇa ebhiriti
bandhanāni,- āvikājinādīni, teṣu-vraṇeṣu, deśakālasātmyādīn vīkṣya-nirūpya,
yathāyogamāvikādyanyatamaṃ yuñjyāt| teṣāṃ ca bandhanānāṃ
svarūpamāha-āviketyādi| avirevāvikaḥ, tasyedamāvikam| "aveḥ kaḥ" iti kaḥ,
"tasyedam" ityaṇ| ajinaṃ-carma| kośātsambhūtaṃ-kauśeyam| "koṣāḍhḍhañ" iti
ḍhañ| āvikādikaṃ bandhanatrayamuṣṇaṃ-uṣṇavīryam| kṣau maṃ tu bandhanaṃ
śītalaṃ-śītavīryam| tūlasantānādijaṃ śītoṣṇaṃ-ubhayasvabhāvam| tūlaṃ
śālmalyādijaṃ tasya santānaḥ-santatiḥ sūtrarūpatā, tena niṣpāditam|
medaḥkaphādhike vraṇe tāmrādīni bandhanārthaṃ yuñjyāt| bhaṅge-asthibhaṅge| na
kevalaṃ tāmrādīni medaḥkaphādhike vraṇe yuñjayāt, yāvaccaśabdāttāni bhaṅge'pi
yuñjyāt| na ca kevalaṃ bhaṅge tāmrādīni yuñjyāt, yāvatphalakādi ca yuñjyāt|
kuśāśabdena vaṃśādikambikocyate| adhunā bandhaprakārānnirdiśati-
Ā. rā. atha bandhanavidhiḥ| tatra
bandhanasya sādhanānyāha-bandhanānīti| santānaṃ-nantuḥ|
phalakaṃ-kāṣṭhapaṭṭikā| kuśā-veṇudalam|
svanāmānugatākārā bandhāstu daśa pañca ca||59||
kośasvastikamuttolīcīnadāmānuvellitam|
khaṭvāvibandhasthagikāvitānotsaṅgatoṣphaṇāḥ||60||
yamakaṃ maṇḍalākhyaṃ ca pañcāṅgī ceti yojayet| (vidadhyātteṣu teṣveva
kośamaṅguliparvasu| svastikaṃ karṇakakṣādistaneṣūktaṃ ca sandhiṣu||1||
muttolīṃ meḍhragrīvādau yuñjyāccīnamapāṅgayoḥ| sambādhe'ṅe tathā dāma,
śākhāsvevānuvellitam||2|| khaṭṭāṃ gaṇḍe
hanau śaṅkhe, vibandhaṃ pṛṣṭhakodare| aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgre
sthagikāmantravṛddhiṣu||3|| vitānaṃ
pṛthulāṅgādau tathā śirasi cerayet| vilambini tathotsaṅgaṃ,
nāsauṣṭhacibukādiṣu||4|| goṣphaṇaṃ sandhiṣu
tathā, yamakaṃ yamike vraṇe| vṛtte'ṅghe maṇḍalākhyaṃ, ca pañcāṅgī
cordhvajatruṣu||5|| ) yo yatra suniviṣṭaḥ
syāttaṃ teṣāṃ tatre buddhimān||61||
Sa. svaṃ ca tannāma ca svanāma,
tenānugataḥ-anubaddhaḥ, ākāraḥ-saṃsthānaviśeṣo, yeṣāṃ te pañcadaśa bandhā
vakṣyamāṇāḥ| tuśabdo'vadhāraṇārthaḥ| arthāt pañcadaśaiveti, na nyūnāḥ|
kośādayaḥ pañcāṅgyantāḥ| teṣāṃ-bandhānāṃ madhye, yo-bandhaviśeṣo,
yatra-yasmindehadeśe, suniviṣṭo bhavet, taṃ-bandhaṃ kośādikaṃ,
tatra-tasmindeśe, yojayet| tatra kośo'ṅgulīparvasu carmādikṛtaḥ| svastikaṃ
sandhikūrcabhrūstanāntarakṣākṣikapolakarṇeṣu| muttolī grīvāmeḍhrayoḥ|
cīnamapāṅgayoḥ| dāma sambādhe'ṅge vaṅkṣaṇādau| anuvellitaṃ śākhāsu| khaṭvā
hanusandhigaṇḍeṣu| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu|
sthagikā'ṅguṣṭhāṅgulīmaḍhrāntramūtravṛddhiṣu| vitānaṃ mūrddhādau pṛthule'ṅge|
utsaṅgamaṅgaviśeṣe lambini bāhvādau| goṣphaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthiṣu|
yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge| pañcāṅgī jatrūrdhvamiti yojanā
kāryā| sampratyeṣāṃ bandhānāṃ gāḍhaśithilādibandhatvaṃ
deśādyanurodhānnirūpayati-
Ā. rā. bandhānāha-svanāmānugatākārā
iti| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "tatra kośamaṅguliparvasu vidadhyāt| dāma
sambādhe'ṅge| utsaṅgaṃ vilambini| svastikaṃ
sandhikūrcabhrūstanāntarakakṣākṣikapolakarṇeṣu| anuvellitaṃ śāhāsu| muttolīṃ
grīvāmeḍhrayoḥ| maṇḍalaṃ vṛtte'ṅge|
sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgramūtravṛddhiṣu| yamakaṃ yamalavraṇayoḥ| khaṭvāṃ
hanuśaṅkhagaṇḍeṣu| cīnamapāṅgayoḥ| vibandhamudarorupṛṣṭheṣu| vitānaṃ
murddhādau pṛthule'gge| goṣfaṇaṃ nāsauṣṭhacibukasakthaṣu| ~pañcāṅgīṃ
atrūrdhvamiti| na tu vraṇasyopari kuryād granthiṃ na cābādhakaro yathā syāt|
bandhstviṣṭo'nile duṣṭe daṣṭe bhagne vraṇeṣu ca| tatrāntyayordvidhā bandhaḥ
savyadakṣiṇabhedataḥ|| trividhastveva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kafavāte
ghano gāḍhaḥ pittarakte tanuḥ ślathaḥ|| vātapitte samo bandhaḥ
kaphapittavraṇeśu ca||" iti|
badhnīyādgāḍhamūrusphikkakṣāvaṅkṣaṇamūrdhasu|
śākhāvadanakarṇāraḥpṛṣṭhapārśvagalodare||62||
samaṃ mehanamuṣke ca, netre sandhiṣu ca ślatham| badhnīyācchhithilasthāne
vātaśleṣmodbhave samam||63|| gāḍhameva
samasthāne, bhṛśaṃ gāḍhaṃ tadāśaye| śīte vasante'pi ca tau mokṣaṇīyau
tryahātryahāt||64|| pittaraktotthayorbandho
gāḍhasthāne samo mataḥ| samasthāne ślatho, naiva śithilasyāśaye tathā||65||
sāyaṃprātastayormokṣo grīṣme śaradi ceṣyate|
------------------------------------------------|66|
Sa. ūrusphigādiṣu deśeṣu gāḍhaṃ bandhaṃ
badhnīyāt, na tu ślatham| śākhāvadanādiṣu samaṃ bandhaṃ badhnīyāt|
caśabdānmehane muṣkayośca samameva| netre-nayane, tathā'sthisandhiṣu śithilaṃ
bandhaṃ badhnīyāt| śithilasthāne śithilo bandha upadiṣṭaḥ tatra sthāne yau
vraṇau vātaśleṣmodbhavau tau samaṃ kṛtvā badhnīyāt, na gāḍhaṃ na śithilam|
samasthāne samo bandha upadiṣṭaḥ, tatra sthāne vātaśleṣmodbhavau vraṇau
gāḍhameva badhnīyāt| bhṛśamityādi| tadityanena gāḍhāśayaḥ parāmṛśyate|
gāḍhabandhoddiṣṭe sthāne vātaśleṣmodbhavau vraṇau bhṛśaṃ-sutarāṃ, gāḍhaṃ
badhnīyāt| tau-vātaśleṣmodbhavau vraṇau, śīte-hemantaśiśirākhye kāle, vasante
ca tryahāttryahāt-tridinaṃ tridinamantarīkṛtya, mokṣaṇiyau-mokṣaṇārhau
bhavataḥ| pittaraktotthayorvraṇayorgāḍhabandhasthāne samo bandho mataḥ, na
śithilaḥ| samasthāne yatra samo bandhaḥ upadiṣṭaḥ śākhāvadanādau, tatrasthayoḥ
pittaraktotthayorvraṇayoḥ śithilo bandhaḥ kāryaḥ| śithilasya bandhasyāśaye
yatra śithilo bandhaḥ kārya ityuktaṃ, tatra naiva bandhaḥ kārya iti|
evakāro'vadhāraṇārthaḥ kṛtaḥ| tayoḥ-pittaraktotthayoḥ, sāyaṃprātardvau kālau
mokṣa iṣyate| grīṣme śaradi cānyadoṣotthavraṇasyāpi sāyaṃprātarmokṣa iṣyate|
na tu bandhena vinā vraṇo dhārya ityāha-
Ā. rā. pradeśaviśeṣeṇa
bandhaviśeṣamāha-bandhīyāditi| ūrvādiṣu gāḍham| śākhādiṣu samam| netrādau
ślatham| tryahāntarmokṣaṇaṃ sāyaṃprātarmokṣaṇaṃ ca sarvartuṣu
prātpasyaikāhāntaramokṣaṇasya kratuviśeṣe'pavādaḥ|
------------------------------------------------| abaddho
daṃśamaśakaśītavātādipīḍitaḥ||66||
duṣṭibhavecciraṃ cātra na tiṣṭhetsnehabheṣajam| kṛcchhreṇa śuddhiṃ rūḍhiṃ vā
yāti rūḍho vivarṇatām||67||
Sa. abaddho vraṇo daṃśādibhiḥ
pīḍito-vyathitaḥ, tathā''diśabdāt rajodhūmādibhiśca vyathitaḥ, aduṣṭo'pi
duṣṭībhavati| atra ca-vraṇe, bandhamantareṇa vraṇaghnaḥ sneha upayojito
bheṣajaṃ copayojitaṃ ciraṃ na tiṣṭhet| bandhaṃ ca vinā samyagupacaryamāṇo'pi
vraṇaḥ kaṣṭena śuddhiṃ yāti| rūḍhiṃ ca kṛcchhreṇa yāti| rūḍho'pi san
vivarṇatāṃ yāti, na śarīravarṇatām| ityabandhanāddoṣāḥ| idānīṃ
bandhanādguṇānāha-
Ā. rā. bandhākaraṇe doṣamāha-abaddha
iti| snehaśca bheṣajaṃ ceti dvandvaḥ| saṅgrahe tu (sū. a. 38)- "snehaścātra na
ciraṃ tiṣṭhati| bheṣajamacirācchuṣyati|" iti|
baddhastu cūrṇito bhagno viślaṣṭaḥ pāṭito'pi vā| chhinnasnāyusiro'pyāśu sukhaṃ
saṃrohati vraṇaḥ||68|| utthānaśayanādyāsu
sarvehāsu na pīḍyate| udvṛttauṣṭhaḥ samutsanno viṣamaḥ kaṭhino'tiruk||69||
samo mṛduraruk śīghraṃ vraṇaḥ śudhyati rohati|
------------------------------------------------|70|
Sa. turavadhāraṇe| baddha eva vraṇo
bandhamāhātmyāt, cūrṇitaḥ-asthisamāśrito vraṇaḥ, tathā bhagnaḥ-asthisamāśrita
eva vraṇaḥ, tathā viślaṣṭaḥ-sandhisthānādanyasthānagato vraṇo netrādisthaḥ,
tathā pāṭitaḥ-sarvadeśasthito'pi, tathā chhinnasnāyusiro'pyāśu vraṇaḥ sukhaṃ
samyagrohati| tathotthānaśayanādyāsu sarvāsvīhāsu-ceṣṭāsu, na pīḍyate-na
vyathate| ūrdhvaṃ vṛttau-vartulau, oṣṭhau yasya sa udvṛttauṣṭhaḥ, na samaḥ|
tathā, samutsannaḥ-samāntāducchhūnarūpo yo vraṇo na samaḥ| tathā, viṣamaḥ
udvṛttauṣṭhasamutsannābhyāṃ vyatirikto viṣamasaṃsthānaḥ| tathā, kaṭhino-yo
vraṇo na mṛduḥ| tathā, atiruk ca yo vraṇaḥ| sa sarva udvṛttauṣṭhādiḥ
pañcaprakāro'pi bandhamāhātmyāt aśubharūpatāṃ hitvā vraṇaḥ { samo mṛduraruk ca
bhavati, tathā } śīghraṃ śuddhiṃ yāti rohati| nanu, udvṛttauṣṭhasamutsannāvapi
viṣamakaṭhinaśabdenaiva (bdābhyāmeva) grahīṣyete, kimetābhyāmupāttābhyāṃ ?
astyevaitat| kintvanayoḥ pṛthaṅnirdeśenātiduścikitsyataratvaṃ gamayati|
Ā. rā. bandhakaraṇe
guṇamāha-baddhastvati| udvṛttaḥ-ūrdhvaṃ calitaḥ, oṣṭhaḥ-prānto, yasya|
samutsanno-vivṛddhamāṃsaḥ| viṣamaḥ-kvaciduccaḥ kvavinnīcaḥ| satrividho'pi samo
bhavati| tattaddoṣatyāgāt kaṭhino mṛdurbhavati| atiruk rujāhīno bhavati|
aśuddhaḥ śudhyati| arūḍho rohati|
------------------------------------------------| sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ
raukṣyādanuparohatām||70||
pracchhādyamauṣadhaṃ patrairyathādoṣaṃ yathartu ca| ajīrṇataruṇācchhidraiḥ
samantātsuniveśitaiḥ||71||
dhautairakarkaśaiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ|
------------------------------------------------|72|
Sa. sthirāṇāṃ vraṇānāṃ
dīrghakālānuṣaṅgiṇāṃ, tathā'lpamāṃsānāṃ-anupacitapalalānāṃ, ata eva hetoḥ,
tathā raukṣyādanuparohatāṃ-rūḍhimagacchatāṃ, auṣadhaṃ-kalkasnehādikaṃ
yadupayujyate, tat patraiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ
pracchhadyaṃ-sthagitavyam| yathādoṣaṃ-doṣānatikrameṇa,
yathartu-ṛtvanatikrameṇa ca, tadvaśādyathāyogam| yathā-vātavraṇe śītatā
snigdhoṣṇaiḥ patraiḥ, pittavraṇe gharmakāle śītasvabhāvaiḥ, kaphavraṇe
uṣṇakāle rūkṣoṣṇaprāyaiḥ evaṃ ca prāvṛṣi kāle miśradoṣe ca kalpanīyam|
kimbhūtaiḥ patraiḥ ? ajīrṇāni-ajarjarāṇi, taruṇāni-pratyagrāṇi,
acchhidrāṇi-chhidrarahitāni, tairajīrṇataruṇācchhidraiḥ| tathā,
samantāt-sarvataḥ suṣṭhu niveśitaiḥ| tathā, dhautaiḥ-jalādinā nirmalīkṛtaiḥ|
tathā, akarkaśaiḥ-akaṭhinaiḥ|
Ā. rā. vraṇaviśeṣe lepasya
patrācchādanamāha- sthirāṇāmiti| yahādoṣaṃ-śīte doṣe uṣṇaiḥ, uṣṇe śītaiḥ| evaṃ
yathartu| ajīrṇataruṇaiḥ-vṛddhatvabālatvarahitaiḥ| kṣīriṇaḥ- aśvatthādayaḥ|
------------------------------------------------| kuṣṭhināmagnidagdhānāṃ
piṭikāmadhumehinām||72|| karṇikāśconduruviṣe
kṣāradagdhā viṣānvitāḥ| bandhanīyā na māṃspāke gudapāke ca dāruṇe||73||
śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śophāvasthāvisarpiṇaḥ|
------------------------------------------------|74|
Sa. kuṣṭhyādīnāṃ ye vraṇāste na
bandhanīyāḥ| tathā, unduruviṣe yāḥ karṇikāḥ koṭharūpāḥ, tāśca na bandhanīyāḥ|
tathā, kṣāradagdhā ye vraṇāstathā viṣadagdhā ye vraṇāste ca na bandhanīyāḥ|
tathā, māṃspāke vraṇāstathā dāruṇe ca gudapāke-na gudapākamātre, vraṇāste ca
na bandhanīyāḥ| māṃspāka iti "māṃsasya paciyuḍghañoḥ" ityalopaḥ| tathā,
śīryamāṇāḥ-śadanāvasthāṃ bhajamānāḥ, tathā sarugdāhāḥ tathā
śophāvasthāḥ-anekāvasthā bhajanto'pi ye śophāvasthāvasthitāḥ, tathā
visarpiṇo-visarpāvasthāsthitāḥ te ca na bandhanīyāḥ| idānīṃ sakṛmīṇāṃ vraṇānāṃ
cikitsāmāha-
Ā. rā. vraṇaviśeṣe bandhanaṃ
niṣedhati-kuṣṭhināmiti| te ca kuṣṭhādivraṇāstrayodaśa| tatra madhumehināṃ
piṭikāḥ| unduruviṣe karṇikāḥ- mūṣakaviṣotthapadmakarṇikākāramāṃsavṛddhayaḥ
visarpiṇaḥ-itastato vraṇāḥ|
------------------------------------------------| arakṣayā vraṇe yasmin
makṣikā nikṣipetkṛmīn||74|| te bhakṣayantaḥ
kurvanti rujāśophāsrasaṃsravān| surasādiṃ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇe||75||
saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ| gomūtrakalkito lepaḥ sekaḥ kṣārāmbunā
hitaḥ||76|| pracchhādya māṃsapeśyā vā vraṇaṃ
tānāśu nirharet| ------------------------------------------------|77|
Sa. arakṣayā-apālanena. yasmin vraṇe
makṣikā kṛmīnnikṣipet| te-tatrasthāḥ kṛmayo, vraṇaṃ bhakṣayanto rujādīn
kurvanti| tatra-sakṛmau vraṇe, surasādigaṇaṃ dhāvanapūraṇe-tannimittaṃ,
prayuñjīta| dhāvanaṃ ca pūraṇaṃ ca tasmin| tathā tasminvraṇe saptaparṇādīnāṃ
tvaco gomūtrakalkitāḥ-piṣṭāḥ, lepo hitaḥ| tathā, kṣārāmbunā seko hitaḥ| athavā
māṃsapeśyā vraṇaṃ pracchhadya, tān-kṛmīn, āśu nirharet|
Ā. rā. vraṇe
kṛmipratīkāramāha-arakṣayeti| surasādigaṇasya vkāthena dhāvanaṃ, cūrṇena
pūraṇam| rājādanaḥ-rājāhvaḥ| māṃsapeśyā-māṃsagarbhayā peśyā| tān-māṃsalobhāt
peśīpraviṣṭān kṛmīn|
------------------------------------------------| na cainaṃ tvaramāṇo'ntaḥ
sadoṣamuparohayet||77|| so'lpenāpyapacāreṇa
bhūyo vikurute yataḥ| ------------------------------------------------|78|
Sa. na cainaṃ-vraṇamantaḥ sadoṣaṃ
tvaramāṇo vaidya uparohayet| kasmāt ? ityāha-sa ityāti| yato-yasmāt, saḥ-antaḥ
sthitadoṣo vraṇo, rūḍho'pi bhūyaḥ-punaḥ, stokenāpyapacāreṇa vikṛtiṃ yāti|
Ā. rā. aśuddhasya ropaṇaṃ niṣedhati-na
cainamiti|
------------------------------------------------|
rūḍhe'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet||78||
harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvadāsthairyasambhavāt| ādareṇānuvartyo'yaṃ māsān
ṣaṭ sapta vā vidhiḥ||79||
Sa. rūḍhe'pi satyajīrṇādīn vivarjayet|
{ sthairyaṃ yāvat harṣādīn varjayet| }
ayaṃ-ajīrṇavyāyāmavyavāyādiparivarjanalakṣaṇo, vidhiḥ ṣaṭ sapta vā māsān
ādareṇa-yatnavatā, anuvartyaḥ-anuṣṭhātavyaḥ|
Ā. rā. rūḍhavraṇasya satpamāsāvādhiṃ
niyamamāha-rūḍha iti| ādiśabdāt krodhaśikabhayādayaḥ|
utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu doṣādibalānusārī| taistairupāyaiḥ
prayataścikitse dālocayan vistaramuttaroktam|80| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne śastrakarmavidhirnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ|29|
Sa. yathā,- makṣikābhiḥ kṛminikṣepāt
kṛmiprābalye jāte cikitsā vihitā| tathā, anyāsvapi tāsu tāsu vārtāsu
avasthāsvanirdiṣṭasvarūpābhidhānāsu, utpadyamānāsu, taistaiḥ- uktānuktaiḥ,
upāyaiḥ- sādhanaiḥ, cikitsedvaidyaḥ| kimbhūto vaidyaḥ ?
doṣādibalānusārī,-doṣādīnāṃ balaṃ doṣādibalam, ādiśabdāddeśakālādayo gṛhyante,
tadanusaratyevaṃvido yo vaidyaḥ saḥ| tathā, prayati-yatnaparaḥ| tathā, uttare-
uttaratantre vraṇabhaṅgavidhāne, uktaṃ-nirdiṣṭaṃ, vistaramālocayan-nirūpayan,
na tu yadṛcchayeti bhāvaḥ| indravajrāvṛttam| iti
śrīmṛkāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne śastrakarmavidhirnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ
samāptaḥ|| 29||
Ā. rā. nuktaṃ
svayamūhanīyamityāha-utpadyamānāsviti| vārtāsu-avasthāsu|
uttaroktaṃ-uttarasthānoktam| iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane|
śastrakarmaprakaraṇaṃ sāmastyena nirūpitam||