Sa. ato'nantaraṃ
kṣārāgnikarmavidhirārabhyate| yathaiva hi śastreṇa pāṭanādīni kṛtvā tatsādhya
āmaya upakramyate, tathaiva kṣārāgnibhyāmityāha-
athātaḥ kṣārāgnikarmavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. saṃ-kṣāraścāgniśca kṣārāgnī, tayoḥ
karma kṣārāgnikarma, tasya vidhiḥ| śeṣaṃ pūrvavat| kṣārasya
bāhyābhyantaropayogitvena pūrvamupanyāsaḥ| ā raṃ-kṣāragnikarmavidhimadhyāyaṃ
vyākhyātuṃ pratijānīte-atheti|
sarvaśastrānuśastrāṇāṃ kṣāraḥ śreṣṭho bahūni yat| chhedyabhedyādikarmāṇi
kurute viṣameṣvapi||1||
duḥkhāvacāryaśastreṣu tena siddhimayātsu ca| atikṛcchhreṣu rogeṣu yacca
pāne'pi yujyate||2||
Sa. sa 0 -sarvāṇi ca tāni
śastrāṇyanuśastrāṇi ca tānyevam, teṣāṃ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ madhye kṣāraḥ
śreṣṭho jyāyān| kuto'sya śreṣṭhatā ? ityāha-yat-yasmāt, bahūni
chhedyabhedyādīni karmāṇyasau karoti| ādiśabdena lekhanapāṭanādiparigrahaḥ|
viṣameṣvapi-dehadeśeṣu| duḥkhāvacāryaśastreṣu-nāsārśorbudādiṣu,
duḥkhenāvacārayituṃ śakyaṃ śastraṃ yeṣu teṣu| apiśabdāt sameṣvapi dehadeśeṣu
yujyate| tena ca-śastreṇa ca, siddhimayātsu-asidhyatsu duṣṭavraṇeṣu bahuśaḥ
prakopiṣu| kimbhūteṣu ? atikṛcchhreṣu-atiduḥkhasādhyeṣu duṣṭavraṇādiṣu|
caśabdādanyeṣvapi rogoṣvasau kṣārau yujyate-yogyaḥ sampadyate, tato'pi hetoḥ
kṣāraḥ śreṣṭhaḥ| yacceti| yasmācca kṣāraḥ pānaviṣaye'pi yujyate
śarīrāntaḥsthitarogaśāntyai| apiśabdādbāhye'pi bāhyasthitarogaśāntyai lepe sa
yujyate| ā raṃ-tatrādī kṣārakarmavidhiḥ| tatra
kṣārapraśaṃsāmāha-sarvaśastrānuśastrāṇāmiti| saṅgrahe tu (sū. a. 39)-"kṣāro hi
nānauṣadhisamavāyanirvṛteḥ sarvarasādhiṣṭhānaṃ,
kaṭukalavaṇarasabhūyiṣṭhastīkṣṇo dahanaḥ pācano'vadāraṇo vilayanaḥ śodhano
ropaṇaḥ kṛmyāmamedoviṣāpahaḥ sarvaśastrānuśastrāṇāṃ ca variṣṭhaḥ,
chedanabhedanapāṭanalekhanakaraṇāt| yataḥ sambādhāvakāśajeśu
duḥkhāvacāraṇīyaśastreṣu nāsārśobudādiṣu śastreṇa cāsidhyatsu duṣṭavraṇeṣu
bahuśaḥ prakopiṣu prayujyate| sa dvidhā bāhyāntaḥparimārjanabhedena|" iti|
adhunā kṣārasya peyalepaviṣayavibhāgaṃ darśayati- sa
peyo'rśognisādāśmagulmodaragarādiṣu|
------------------------------------------------|3|
Sa. saḥ-kṣāraḥ, arśaḥsu viṣaye peyaḥ|
tathā'gnisāde, tathāśmaryāṃ, gulmādiṣu ca| ādigrahaṇādānāhaśūlādiṣu ca|
Ā. rā. antaḥparimārjanasya
viṣayamāha-sa peya iti| saṅgrahe tu (sū.a.39)-"sa yathāsvamevopadekṣyate|"
iti|
------------------------------------------------| yojyaḥ
sākṣānmaṣaśvitrabāhyārśaḥkuṣṭhasuptiṣu||3||
bhagandarārbudagranthiduṣṭanāḍīvraṇādiṣu|
------------------------------------------------|4|
Ā. rā. saṃ-sa kṣāro yojyaḥ
sākṣāt-lepanena, maṣādiṣu| ādigrahaṇāt carmakīlavartmatilakādiparigrahaḥ| ā
raṃ-bahiḥparimārjanasya viṣayamāha-yojya iti|
------------------------------------------------| na tūbhayo'pi yoktavyaḥ
pitte rakte cale'bale||4|| jvare'tisāre
hanmūrdharoge pāṇḍvāmaye'rucau| timire kṛtasaṃśudddhau śvayathau
sarvagātrage||5||
bhīrugarbhiṇyṛtumatīprodvṛttaphalayoniṣu| ajīrṇe'nne śiśau vṛddhe
dhamanīsandhimarmasu||6||
taruṇāsthisirāsnāyusevanīgalanābhiṣu| deśe'lpamāṃse
vṛṣaṇameḍhrasrotonakhāntare||7||
vartmarogādṛte'kṣṇośca śītavarṣoṣṇadurdine|
------------------------------------------------|8|
Ā. rā. saṃ-pānalepanabhedena dvidho'pi
kṣāraḥ pittādau na yoktavyaḥ| cale-vāte| abale-prāṇāhīne| { jvare, atisāre,
hṛdroge, mūrdharoge, pāṇḍvāmaye-pāṇḍuroge, arucau-arocake,
kṛtasaṃśuddhau-kṛtavamanavireke, śvayathau sarvagātrage-sarvāṅge śūne, tathā
bhīrau, garbhiṇyām, ṛtumatyām, } prodvṛttaphalayoniḥ-vakṣyamāṇā uttaratantre
guhyarogavijñāne| prakarṣeṇodvṛttaṃ phalaṃ-rajorūpaṃ, yasyā yoneḥ sā
prodvṛttaphalayoniḥ| raja eva phalaṃ garbhākhyaphalasādhanopāyatvāt|
prodvṛttaphalayonerlakṣaṇamuktam, yathā (hṛ. u. a. 33|33)-"vegodāvartanādyoniṃ
prapīḍayati mārutaḥ| sā phenilaṃ rajaḥ kṛcchhrādudāvṛttaṃ vimuñcati|| iyaṃ
vyāpadudāvṛttā" ityādi| tathā śiśau-bāle, vṛddhe-gatavayasi| tathā
dhamanyādiṣu śarīradeśeṣu, deśe'lpamāṃse-khalpapiśite| tathā, vṛṣaṇādiṣu
śarīradeśeṣu| tathā, akṣṇoḥ-netrayoḥ vartmarogaṃ varjayitvā'nyatra kṣāro na
prayojyaḥ| vartmaroge tu kṣāro yojya eva| śītavarṣoṣṇā iti
hemantaśiśiraprāvṛḍgrīṣmāḥ, durdinaṃ-meghādyākuladivasam, eṣu kṣāro na yojyaḥ|
ā raṃ-dvayorapi kṣārayorniṣedhamāha-na tviti| calaivāte| abale-durbale|
proddṛttā-saṃsthānaviparyayaṃ prāptā, phalayoniḥ-garbhāśayo, yasyāḥ sā tathā|
taruṇāsthi-nāsādyasthi|
adhunā kṣārakriyāmāha---- ----------------------------------------------|
kālamuṣkakaśamyākakadalīpāribhadrakān||8||
aśvakarṇamahāvṛkṣapalāśāsphotavṛkṣakān|
indravṛkṣārkapūtīkanaktamālāśvamārakān||9||
kākajaṅghāmapāmārgamagnimanthāgnitilvakān| sārdrān samūlaśākhādīn khaṇḍaśaḥ
patikalpitān||10|| kośātakīścatasraśca śūkaṃ
nālaṃ yavasya ca| nivāte nicayīkṛtya pṛthak tāni śilātale||11||
prakṣipya muṣkakacaye sudhāśmāni ca dīpayet| tatastilānāṃ kutalairdagdhvā'gnau
vigate pṛthak||12|| kṛtvā sudhāśmanāṃ bhasma
droṇaṃ tvitarabhasmanaḥ| muṣkakottaramādāya pratyekaṃ jalamūtrayoḥ||13||
gālayedardhabhāreṇa mahatā vāsasā ca tat| yāvatpicchhilaraktācchhastīkṣṇo
jātastadā ca tam||14|| gṛhītvā
kṣāraniṣyandaṃ pacellauhyāṃ vighaṭṭayan| pacyamāne tatastasmiṃstāḥ
sudhābhasmaśarkarāḥ||15|| śuktīḥ kṣīrapakaṃ
śaṅkhānābhīścāyasabhājane| kṛtvā'gnivarṇānbahuśaḥ kṣārotthe kuḍavonmite||16||
nirvāpya piṣṭvā tenaiva pratīvāpaṃ vinikṣipet| ślakṣṇaṃ
śakṛddṛkṣaśikhigṛdhrakaṅkakapotajam||17||
catuṣpātpakṣipittālamanohvālavaṇāni ca| paritaḥ sutarāṃ cāto darvyā
tamavaghaṭṭayet||18|| sabāṣpaiśca
yadottiṣṭhedbudbudairlehavaddhanaḥ| avatārya tadā śīto yavarāśāvayomaye||19||
sthāpyo'yaṃ madhyamaḥ kṣāro--------------------|
------------------------------------------------|20|
Ā. rā. saṃ-kālamuṣkako-mokṣaḥ|
aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| mahāvṛkṣaḥ-snuhī| āsphoto-girikarṇikā|
vṛkṣako-nandīvṛkṣaḥ| indravṛkṣaḥ-kuṭajaḥ| pūtīkaḥ-pūtīkarañjaḥ|
naktamālaḥ-karañjaḥ| aśvamāraḥ-karavīraḥ| kālamuṣkakādīn mūlādisahitān khaṇḍaṃ
khaṇḍaṃ kalpitān-paraśvādinā chhinnān| tathā kośātakīścatasro, yavasya ca
śūkaṃ nālaṃ-yavasya śūko nālo'vayavo bhavati, tāṃśca nivāte deśe
śilātale-śilāpṛṣṭhe, pṛthak muṣkakādīnnicayīkṛtya, muṣkakacaye ca
sudhāśmāni-sudhāśarkarāḥ, prakṣipya dīpayet-jvālayet| kaiḥ ? tilānāṃ
kutalaiḥ-kāṇḍaiḥ| sudhāśmāni ceti napuṃsakatvaṃ cintyam| pṛthagdīpane
caiṣāmacintyaprabhāvaḥ| evaṃ tāni dagdhvā'nantaramagnau vigate sudhāśmanāṃ
bhasma droṇaṃ pṛthakkṛtvā-vyastaṃ saṃsthāpya,
itarabhasmanaḥ-śamyākādidravyabhasmano, droṇamādāya-gṛhītvā| kimbhūtaṃ droṇam
? muṣkaka uttaraḥ-adhiko, yasya tamādāya, jalamūtrayoḥ pratyekamardhabhāreṇa
tat-bhasma, gālayet| kathaṃ gālayet ? mahatā-vistīrṇena, vāsasā| kiyantaṃ
kālam ? yāvat kṣāraniṣyandaḥ-kṣārasrāvaḥ, picchhilaraktācchhastathā tīkṣṇo
jātaḥ-sampannaḥ, tadā-tasmimkāle, taṃ-kṣāraniṣyandaṃ, gṛhītvā lauhyāṃ
snehapākavidhinā pacet| kiṃ kurvan ? darvyā-khajakasaṃjñayā,
vighaṭṭayan-āloḍayan| tataḥ-anantaraṃ, tasmin-kṣāraniṣyande, pacyamāne
tāḥ-prāk sthāpitāḥ sudhābhasmaśarkarāḥ, { yā muṣkakamadhye prakṣipya dattāḥ,}
tathā śuktīḥ-prāṇiviśeṣāsthīni, tathā kṣīrapakaṃ-pralepakaṃ (?)
khaṭikāsaṃjñam, tathā śaṅkhanābhīścāgnivarṇān kṛtvā, kṣārotthe-kṣāraniṣyande,
kuḍavonmite-palāṣṭakaparimāṇe kvathitakṣārotthe, āyasabhājane-
tīkṣṇalohapātragate, bahuśaḥ-bahūn vārān, nirvāpya-śītīkṛtya,
tenaiva-kṣāraniṣyandena, dṛṣadi piṣṭvā tasminpacyamāne kṣāraniṣyande,
pratīvāpaṃ vinikṣipet| dravadravye dravyāntaraṃ ślakṣṇapiṣṭaṃ dīyate sa
pratīvāpa ucyate| na ca kevalameṣa eva pratīvāpatvena kṣeptavyo yāvat
dakṣādīnāmapi śakṛt ślakṣṇaṃ kṛtvā vinikṣipet| dakṣaḥ-kukkuṭaḥ|
(śikhī-mayūraḥ| gṛdhraḥ-śyenaḥ| kaṅkakapotakau-pakṣiṇau| } tathā
catuṣpadāṃ-gavādīnāṃ, tathā pakṣiṇāṃ pittaṃ, tathā haritālamanohvālavaṇāni ca
{ alaṃ-haritālam| manohvā-manaḥśilā| lavaṇaṃ-saindhavādi| etāni } ślakṣṇāni
kṛtvā pratīvāpaṃ vinikṣipet| ataḥ-pratīvāpādanantaraṃ, paritaḥ-samantāt,
darvyā tamavaghaṭṭayet| sabāṣpairityādi| yadā-yasmin kāle, sa kṣāraniṣyandaḥ
sabāṣpaiḥ-soṣmabhiḥ, budbudairghano leha ivottiṣṭhet-udgacchhet, yadā
{sāndratayā pacyamānaḥ san lehatulyo } darvīpralepī syādityarthaḥ| tadā-tasmin
kāle ayomaye-lohabhāṇḍe, sthito yavarāśau sthāpyaḥ| kiṃ kṛtvā ? avatārya
cullītaḥ, tathā śītaḥ san| ayaṃ madhyamaḥ kṣāraḥ| ā raṃ-bahiḥparimārjanasya
dahanavidhimāha-kālamuṣkaketi| saṅgrahe tu (sū. a. 39)-"atha
bahiḥparimārjanastrividho madhyo mṛdustīkṣṇaśca| tasya pākavidhiḥ| śaradi
śucirupoṣitaḥ śuklavāsāḥ praśaste'hani praśastapradeśajātaṃ
madhyavayasamanupahataṃ mahāntaṃ kālamuṣkakaṃ
surāpalalasumanokṣatādibhiścaturdiśaṃ baliṃ dattvā pradakṣiṇaṃ
cāmyarcyainamadhivāsayet| daivatebhyo namastebhyo nivasantīha ye śritāḥ|
gantumarhantyasaṃkruddhāstyaktvemaṃ vā samarpayan|| bheṣajārthe grahīṣyāmi
sarvaprāṇabhṛtāmimama| vṛkṣaṃ na lobhānna krodhād brāhmaṇārthe viśeṣataḥ||
iti| athāparedyustatra yadyadbhutaṃ vaikṛtaṃ vā kiñcinna paśyet tato
yugamātramāruḍhe savitari brāhmaṇān vācayitvā taṃ pādapaṃ pūrvāgramuttarāgraṃ
vā pātayet| evaṃ ca pāribhadrakādiṣu|" iti| kālamuṣkakaḥ-kṛṣṇo mokṣakaḥ|
mahāvṛkṣaḥ-snuhī| āsphotaḥ-kovidāraḥ| vṛkṣakaḥ-kuṭajaḥ| indravṛkṣaḥ-arjunaḥ|
parikalpitān-chinnān| catasraḥ kośātakīḥ-kṣveḍo dhāmārgavaḥ paṭolī devadālī
ca| nicayīkṛtya-puñjīkṛtya| pṛthak-pratyekam| teṣu puñjeṣu madhye yaḥ
kālamuṣkakapuñjastatra sudhāśmāni prakṣipet| sudhā-prāsādādidhabalīkaraṇaṃ
dravyam, tat yebhyo dagdhebhyo jāyate tāni sudhāśmāni| tataḥsarvān puñjān
tilānāṃ kutalairdīpayet| samūlanālaḥ śuṣkatilaḥ-kutalam| dīpanaṃ-vahninā
prajvālanam| gālanavidhimāha-dagdhveti| dagdhvā-bhasmīkṛtya| agnau
vigate-śānte sati| sudhāśmanāṃ bhasma pṛthakkṛtvā, itaradravyabhasmāna
uttaraṃ-sapādatāṃ nītam,- śamyākādīnāṃ samānāṃ catvāra āḍhakāḥ, muṣkakasyaika
āḍhaka ityarthaḥ| jalasyārdhabhāro mutrasyārdhabhāra ityubhayorbhāreṇāloḍya
mahatā vastreṇa gālayet| punaḥpunastenaiva parisrāveṇāloḍya yāvatpicchilo
rako'cchastīkṣṇaśca parisrāvo bhavati| pākavidhimāha-tadā ceti| tadā taṃ
kṣāraniṣyandaṃ gṛhītvā, kṣāraṃ paktvā(?) lauhyāṃ-lohapātre, pacet| tāḥ-yā
muṣkakabhasmanaḥ pṛthak kṛtāḥ| kṣīrapakaṃ-khaṭikā|
śaṅkhanābhiḥ-śaṅkhasyāvartaḥ| bahuśaḥ-bahūn vārān, trīṇi tāpanāni trīṇī
nirvāpaṇānītyarthaḥ| peṣaṇasya kṣarodakasya mānoktyā peṣyamānamanuktamapi
kalpyam| dakṣādīnāṃ pakṣiṇāṃ śakṛt-purīṣam| catuṣpadāṃ pakṣiṇāṃ ca pittam|
alaṃ-haritālam| dakṣādiviṣṭhādikaṃ ślakṣṇaṃ cūrṇaṃ kṛtvā nikṣipet|
ataḥ-āvāpānantaraṃ, sutarāṃ parito darvyā'vaghaṭṭayet| lehavaddhanaḥ-leha iva
sāndraḥ| ayomaye-lohapātre, vinikṣipya yavarāśimadhye sthāpyaḥ| ayaṃ madhyamaḥ
kṣāraḥ, mrudutīkṣṇayorvakṣyamāṇatvāt|
-------------------na tu piṣṭvā kṣipenmṛdau| nirvāpyāpanayettīkṣṇe pūrvavat
prativāpanam||20|| tathā
lāṅgalikādanticitrakātiviṣāvacāḥ| svarjikākanakakṣīrihiṅgupūtīkapallavāḥ||21||
tālapatrī biḍaṃ ceti, saptarātrātparaṃ tu saḥ|
yojyaḥ-----------------------------------|22|
Sa. mṛdau kṣāre sudhādīni
nirvāpya-tasminniṣyande prakṣipyaiva, apanayet-visarjayet, na tu piṣṭvā
vinikṣipet| tīkṣṇe kṣāre pūrvavat-madhyamakṣāratulyaṃ, prativāpanaṃ-nirvāpya
piṣṭvā vinikṣipediti| na caitāvadevātra prativāpanamityāha-tathetyādi|
lāṅgalikādīni biḍaparyantāni ca tatra prativāpaṃ vinikṣipet| saptarātrāt
paraṃ-anantaraṃ, saḥ-kṣāro, yojyaḥ| ā
Ā. rā. mṛdutīkṣṇakṣārayorviśeṣamāha-na
tviti| mṛdau kṣāre madhyamavatsarvam| āvāpe tu viśeṣaḥ| nirvāpyāpanayet, na tu
piṣṭvā kṣipet| nirvāpaṇadravameva kṣipedityarthaḥ| dakṣaviṣṭhādikaṃ ca kṣipet|
tīkṣṇe'pi sarvaṃ madhyamavat| lāṅgalikādyāvāpo'dhikaḥ|
pūtīkapallavāḥ-karañjapatrāṇi| tālapatrī-muśalī| saḥ-trividho'pi-kṣāraḥ,
saptarātrātparaṃ yojyaḥ| saptarātraṃ yavarāśau sthapya ityarthaḥ|
iti kṣāratraividhyamuktvā tadviṣayaṃ nirdidikṣurāha-
--------------------------------------------------------|
tīkṣṇo'nilaśleṣmamedojeṣvarbudādiṣu||22||
madhyeṣveṣveva madhyo'nyaḥ pittāsragudajanmasu| balārthaṃ kṣīṇapānīye kṣārāmbu
punarāvapet||23||
Sa. tīkṣṇaḥ kṣāro
vātaśleṣmamedaḥsamuttheṣvarbudādiṣu yojyaḥ| mahatsveva yojyaḥ, madhyeṣu,
kṣārāntaravidhānāt| ādigrahaṇādanyeṣvapi tatsādhyeṣu rogeṣvayaṃ kṣāro yojyaḥ|
madhyeṣveṣveveti| eṣveva-anilakaphamedojeṣu vikāreṣvarbudādiṣu,
madhyeṣu-notkṛṣṭeṣu nāpi hīneṣu, madhyaḥ kṣāro yojyaḥ| anya iti| anyo- mṛdaḥ
kṣāraḥ, pittaraktasamuttheṣvarśaḥsu yojyo, na tīkṣṇamadhyau kṣārau|
balārthamityādi| kṣīṇapānīye-ghanībhūte kṣāre, balārthaṃ-balādhānārthaṃ,
punaḥ-bhūyaḥ, kṣārāmbu-kṣāravidhisrutaṃ jalam , āvapet-dadyāt| ā ra 0
-kṣāratraye viṣayatrayamāha-tīkṣṇa iti| tatra kaphavātamedojeśu kṣārasādheyṣu
tīkṣṇeṣu tīkṣṇl yojyaḥ| te(e)ṣveva madhyeṣu madhyamaḥ| pittāsrajanmasu
kṣārasādhyeṣu anyo-mṛduḥ| tathā, gudajanmasu-arśaḥsu, kaphavātajeṣvapi|
kṣīṇapānīye kṣāre'nyat kṣārāmbu nikṣipet|
adhunā kṣāraguṇānāha---- nātitīkṣṇamṛduḥ ślakṣṇaḥ picchhilaḥ śīghragaḥ sitaḥ|
śikharī sukhanirvāpyo na viṣyandī na cātiruk||24||
kṣāro daśaguṇaḥ śastratejasorapi karmakṛt| ācūṣanniva
saṃrambhādgātramāpīḍayanniva||25||
sarvato'nusaran doṣānunmūlayati mūlataḥ| karma kṛtvā gatarujaḥ
svayamevopaśāmyati||26||
Sa. [ kṣāre nātitīkṣṇādayo daśa guṇā
bhavanti|] śīghraṃ gacchati-āśu vyāpnotīti śīghragaḥ|
śikharī-upariṣṭātpiṭikāvān| mukhena-kāñjikādinā, nirvāpyate-śītīkriyate, iti
sukhanirvāpyaḥ| viṣyando'syāstīti viṣyandī-srutimān, na viṣyandī-na srutimān|
na cātiruk-na cārtimān| nātitīkṣṇādayo daśa guṇā yasya sa daśaguṇaḥ kṣāraḥ|
saṅgrahe cāsya daśaiva doṣā gaditāḥ| tadyathā (sū. a. 39)-
"atyuṣṇo'tiśīto'titīkṣṇo'timṛduratitanuratighano'tipicchhilo'tivasarpī
hīnauṣadho hīnapākaśceti|" iti| śastrasya yatkarma-chhedanapāṭanalekhanādikaṃ,
tathā tejaso-vahnerapi, yatkarma-vyādhyupaśamalakṣaṇaṃ, tatkaroti| adhunā
tvantarānubhavadvāreṇa kṣārasya guṇānnirdiśati-ācūṣannivetyādi|
saṃrambhāt-kṣobhāt, gātramācūṣanniva, tathā''pīḍayanniva, tathā
sarvataḥ-sarvasmin, anusaran-gacchhan, doṣān-tatsādhyān, mūlata
unmūlayati-uddharati| tathā, karma-svīyaṃ dāhādikaṃ, kṛtvā
gatarujaḥ-puruṣasya, svayameva-yatnaṃ vinaiva, upaśāmyati| ā
Ā. rā.
kṣāraguṇānāha-nātitīkṣṇamṛduriti| śīghragaḥ-śīghravyāpī| sitaḥ-śvetaḥ|
śikharaṃ-cirasaṃsthasya dravyasyoparipiṇḍikā, tadvān-śikharī| sukhena
nirvāpyaḥ-śītatāṃ neyaḥ| na viṣyandī-kledaṃ notpādayati| yacchastreṇāgninā ca
kāryaṃ tat kṣāraḥ karoti| ācūṣan-antargataṃ samākarṣan| āpīḍayan-saṅkocayan|
saṃrambhāt-vegena| saṅgrahe tu (sū. a.39)-"daśa kṣāraguṇā daśaiva ca doṣāḥ|
tadyathā,- atyuṣṇo'tiśīto'tīkṣṇo'timṛduratitanuratighano'tipicchilo'tivisarpī
hīnauṣadhau hīnapākaśceti|" iti|
kṣārasādhye gade chhinne likhite srāvite'thavā| kṣāraṃ śalākayā dattvā
plotaprāvṛtadehayā||27||
mātrāśatamupekṣeta------------------------|
--------------------------------------------------------|28|
Ā. rā. sa 0 -kṣarasādhye
vyādhāvarśorbudādau chhedādau [ chhinne-dvidhākṛte, likhite-śastreṇa vighṛṣṭe,
srāvite-pracchhādya nirhṛtaśoṇite, ] karmaṇi kṛte kṣāro yojyo, nākṛte
chhedādau, iti kṣārasya viṣayo darśitaḥ| kṣāraṃ śalākayā dattvā
mātrāśatamupekṣeta, na kāñjikādinā nirvāpaṇaṃ kāryamityarthaḥ| kimbhūtayā
śalākayā ? plotena-cailakhaṇḍena, prāvṛtaḥ-sthagito, dehaḥ vigraho yasyāḥ| ā
ra 0 -atha kṣāraprayogavidhiḥ| tatra saṅgrahe (sū. a.39)-"tatra
kṣārakarmaṇyupaharet
picuvartiśalākādarvyañjalikaghṛtamadhuśuktatuṣodakamustukṣārodakaśītapradehaśayanāsanādīni|
atha kṣārārhasyopaviṣṭasya saṃviṣṭasya vā paricārakopagṛhītasya" iti|
kṣāraprayogamāha-kṣārasādhya iti|
--------------------------tatrārśaḥsvāvṛtānanam| hastena yantraṃ
kurvīta--------------------------|28|
Sa. tatra kṣārasādhyeṣvarśaḥsu
kṣārapātanaṃ kṛtvā mātrāśataṃ yāvattāvaddhastena
yantramāvṛtānanaṃ-chhāditamukhaṃ, kuryāt| ā
Ā. rā. arśaḥsu
viśeṣamāha-tatrārśaḥsviti| hastenāvṛtānanaṃ-pāṇinā mukhaṃ pihitam|
--------------------------------------------------------|
--------------------------------vartmarogeṣu vartmanī||28||
nirbhujya picunā''cchhādya kṛṣṇabhāgaṃ vinikṣipet| padmapatratanuḥ kṣāralepo,
ghrāṇārbudeṣu ca||29||
Sa. kṣārasādhyeṣu vartmarogeṣu vartmanī
nirbhujya-kuṭilīkṛtya, tataḥ kṣārasparśaparihārāya picunā-kārpāsādimayena,
kṛṣṇabhāgaṃ-tārakapradeśaṃ, ācchhādya kṣāraṃ vinikṣipet| tatra ca
padmapatratanuḥ kṣāralepo deyaḥ, na gudārśaḥsviva ghanaḥ| padmapatramiva
tanuriti "upamānāni sāmānyavacanaiḥ" iti samāsaḥ| ghrāṇārbudeṣu ca
padmapatratanuḥ kṣāralopo yojyaḥ| kathaṃ tatra lepo deyaḥ ? ityāha- ā
Ā. rā. vartmarogeṣu
viśeṣamāha-vartmarogeṣviti| vartmanī nirbhujya-uddṛttatāṃ nītvā, picunā
kṛṣṇabhāgamācchādya vartmarogeṣu kṣāraṃ vinikṣipet|
pratyādityaṃ niṣaṇṇasya samunnamyāgranāsikām| mātrā vidhāryaḥ
pañcāśat----------------------|30|
Sa. pratyādityaṃ-ravisammukhaṃ,
niṣaṇṇasya-saṃsthitasya| tathā, agre nāsikā-agranāsikā, tāmunnamya-utkṣipya|
kiyantaṃ kālaṃ lepo dhāryaḥ ? ityāha| mātrāḥ pañcāśadvidhāryaḥ| vartmasu
cālpatarā mātrāḥ sthānasya sukumāratvāt| ā
Ā. rā. ghrāṇārbudeṣu
viśeṣamāha-ghrāṇārbudeṣviti| agranāsikāṃ-nāsāgram|
--------------------------------------------------|
-----------------------------tadvadarśasi karṇaje||30||
Sa. karṇaje'rśasi tadvat-tena
ghrāṇārbudena tulyam, sa eva padmapatratanuḥ kṣāralepastā eva pañcāśanmātrā
dhāryaḥ| ā
Ā. rā. karṇārśaḥsu
viśeṣamāha-tadvadarśasīti| tadvat-nāsārbudavat|
kṣāraṃ pramārjanenānu parimṛjyāvagamya ca| sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ
tatpayomastukāñjikaiḥ||31|| nirvāpayettataḥ
sājyaiḥ svāduśītaiḥ pradehayet| abhiṣyandīni bhojyāni kledanāya ca||32||
Sa. anu-paścāt
kṣāralepadānaniyamitātkālādanantaraṃ, kṣāraṃ pramārjanena-cailādinā,
parimṛjya-śodhayitvā, sudagdhaṃ
kṣārasthānamarśorbudādyadhiṣṭhānamavagamya-samyagdāhalakṣaṇena jñātvā,
tat-kṣāradagdhaṃ sthānaṃ, ghṛtamadhulepitaṃ kṛtvā
payaḥprabhṛtibhirnivāpayet-śītīkuryāt| tataḥ-anantaraṃ,
svāduśītairdravyaiḥ-madhuyaṣṭikādibhiḥ, sājyaiḥ-saghṛtaiḥ, lepayet|
abhiṣyandīni-srutirūpaśleṣmakārīṇi, bhojyāni-annapānāni māṣadadhyādīni,
bhojyāni-bhakṣayitavyāni| kimartham ? kledanāya-kṣāradagdhasthānaviśaraṇāya|
yataḥ kṣāradagdhaṃ klinnaṃ sacchhīryate| ā
Ā. rā. kṣāraprayogānantaraṃ
kṛtyamāha-kṣāramiti| sudagdhamavagamya-samyagdagdhaṃ jñātvā, payomastvādibhiḥ
siñcet| payomastukāñjikānāṃ vikalpaḥ|
yadi ca sthiramūlatvātkṣāradagdhaṃ na śīryate|
dhānyāmlabījayaṣṭyāhvatilairālepayettataḥ||33||
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ|
--------------------------------------------------|34|
Sa. yadi ca
kṣāradagdhamibhiṣyandibhirapi bhojyairupayuktaiḥ sthiramūlatvāt-dṛḍhamūlatvāt,
tadrogādhiṣṭhānaṃ na śīryate, tato dhānyāmlasya bījaṃ-avayavaviśeṣaḥ, tena
tathā madhukatilābhyāṃ cālepayet| tilakalko madhuyaṣṭiyukto ghṛtānvito
vraṇasya ropaṇaḥ| ā
Ā. rā. udagdhe'pyaśīrṇe kṛtyamāha-yadi
ceti| dhānyāmlabījaṃ-dhānyāmlatalasthaṃ dravyam| saṅgrahe tu (sū. a. 39)-
"suvarṇakṣīriyuktairvā trivṛdviḍaṅgasāravadbhirvā tilairālepayet|
mālatīvṛṣāṅkoṭanimbāsphotapaṭolīkaravīrapatrakvātho vā vraṇaprakṣalanam|
eṣāmeva ca kalkakvāthe siddhaṃ sarpistailaṃ vā ropaṇam|
nāgapuṣpamañjiṣṭhācandanatilaparṇikāsu vā yathāvyādhidoṣaṃ ca
vraṇavadupakramet|" iti|
--------------------------------------------------| pakvajambvasitaṃ sannaṃ
samyagdagdham----------|34|
Sa. pakvajambūphalavadasitaṃ-kṛṣṇaṃ,
tathā sannaṃ-nimraṃ, samyagdagdhaṃ sthānaṃ vidyāt| ā
Ā. rā.
sudagdhalakṣaṇamāha-pakvajambvasitamiti| pakvajambūphalavadasitaṃ-śyāmam|
sannaṃ-nimnam|
--------------------------------------------------|
-------------------------------------viparyaye||34||
tāmratātodakaṇḍvādyairdurdagdham--------------|
--------------------------------------------------|35|
Sa.
viparyaye-pakvajambvasitādilakṣaṇaviparyaye, tathā tāmratātodakaṇḍvādyaiḥ,
ādigrahaṇāt śophavisphoṭādibhiḥ, durdagdhaṃ sthānaṃ vidyāt| ā
Ā. rā. durdagdhalakṣaṇamāha-viparyaya
iti| viparyaye-tāmrādivarṇatva utsannatve ca, tāmratādyaiśca|
------------------------------------taṃ punardahet|
--------------------------------------------------|35|
Sa. taṃ-tathābhūtaṃ jñātvā,
punardahet-bhūyastatra kṣāraṃ pātayet, dāhāya| ā
Ā. rā. durdagdhe punardāhamāha-taṃ
punariti|
--------------------------------------------------| atidagdhe sravedraktaṃ
mūrcchhādāhajvarādayaḥ||35||
Sa. atidagdhe sati raktaṃ sravet|
tathā, mūrcchhādayo jāyante| ādigrahaṇādvisarpaśophauṣavisphoṭādayo'pi| ā
Ā. rā. atidagdhalakṣaṇamāha-atidagdha
iti|
gude viśeṣādviṇmūtrasaṃrodho'tipravartanam| puṃstvopaghāto mṛtyurvā gudasya
śātanāddhruvam||36||
Sa. gude'tidagdhe viśeṣeṇa viṇmūtrayoḥ
saṃrodhaḥ, tathā tayorevātipravartanaṃ kadācidbhavati| viśeṣagrahaṇāt pūrvoktā
raktasrāvādayo'pi| tathā, puṃstvopaghātaḥ-śukrakṣayātkāntāgamanāsāmarthyam|
athavā, gudasya śātanāt-vidāraṇāt, niścayena mṛtyurbhavet ā ra 0
-gudātidagdhalakṣaṇamāha-guda iti|
nāsāyāṃ nāsikāvaṃśadaraṇākuñcanodbhāvaḥ| bhavecca
viṣayājñānam--------------------|37|
Sa. nāsāyāṃ kṣārātidagdhāyāṃ
nāsikāvaṃśasya daraṇākuñcane udbhavataḥ| tathā, viṣayājñānaṃ-gandhasyāvedanaṃ
ca bhavet| ā
Ā. rā.
nāsātidagdhalakṣaṇamāha-nāsāyāmiti|
----------------------------------------------|
--------------------tadvacchrotrādikeṣvapi||37||
Sa. tadvat-tena
kṣārātidagdhanāsikāviṣayājñānena tulyaṃ, kṣārātidagdheṣu
śrotrādikeṣu-śrotracakṣūrasaneṣu sthāneṣu, viṣayājñānaṃ syāt| ā
Ā. rā.
śrotrādyatidagdhalakṣaṇamāha-tadvaditi| tadvat-nāsāvat| vaṃśasthāne
tattadavayavo jñeyaḥ|
viśeṣādatra seko'mlairlepo madhu ghṛtaṃ tilāḥ| vātapittaharā ceṣṭā sarvaiva
śiśirā kriyā||38|| amlo hi śītaḥ sparśena
kṣārastenopasaṃhitaḥ| yātyāśu svādutāṃ tasmādamlairnirvāpayettarām||39||
(viṣagniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavedalpamatiprayuktaḥ| sa dhīmatā
samyaganuprayukto rogānnihanyādicireṇa ghorān)||1||
Sa. tasminnatikṣāradagdhe
viśeṣeṇāmlaiḥ-kāñcikādibhiḥ, seko hitaḥ| madhughṛtatilāśca lepa iṣṭaḥ| tathā
sarvaiva ca śiśirā kriyā vātapittaharā ceṣṭā| saṅgrahe coktam (sū. a.39)-
"pāyayetātiyoge'tra taṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi| saguḍaṃ vā dadhisaraṃ tailaṃ
vā sasitopalam||" iti| amla ityādi| tasmāddhetoḥ
kṣāradagdhamamlaiḥ-kāñjikādibhiḥ, nirvāpayettarām| yasmādamlaḥ śītaḥ sparśena|
tena ca-amlena, kṣāra upasaṃhito-yuktaḥ, āśveva kaṭukalavaṇabhūyiṣṭhatām
tyaktvā svādutāṃ yāti| tarāṃgrahaṇamatiśayenāmlairnirvāpayet
deśasātymānurodhāt kadācit kṣīrādibhirapīti gamayati| iti kṣāravidhiḥ|
agnikarmavidhimāha- ā raṃ-atidagdhe pratīkāramāha-viśeṣāditi| viśeṣagrahaṇāt
pūrvoktavannirvāpaṇam| uktaṃ ca saṅgrahe (sū.a. 39)-"tamatipravṛttamāśu
pūrvoktaireva nirvāpaṇaiḥ punaḥpunarnirvāpayet| ataśca dāhyamatipramāṇaṃ na
sakṛdeva dahediti|" iti| tathā (saṃ.sū.a.
39)-"jvarātisāratṛṇmohamūrcchāhṛdrodanārtibhiḥ| kakṣaṃ dahatyagniriva śarīraṃ
kṣāravibhramaḥ|| pāyayetātiyoge'tra taṃ śīghraṃ saghṛtaṃ dadhi| saguḍaṃ vā
dadhisaraṃ tailaṃ vā sāsitopalam|| dhātrīphalakapitthāmladāḍimasvarase ghṛtam|
dviguṇe sādhitaṃ pānasekaiḥ kṣārātiruggharam||
dāḍimāmalakāmrātakapitthakaramardakāt| āmrācca mātuluṅgācca rasaṃ mṛdvagninā
pacet|| tato'tivṛttakṣārāya dadyānmātrāṃ yathābalam| kṣāro nivartate tena
prasādaṃ tvak ca gacchāti|| śoṇitātipravṛttau ca bāhyāntaḥśiśiro vidhiḥ|" iti|
iti kṣāravidhiḥ|
agniḥ kṣārādapi śreṣṭhastaddagdhānāmasambhavāt| bheṣajakṣāraśastraiśca na
siddhānāṃ prasādhanāt||40||
Sa. kṣārādapyagneḥ praśasyataratvam|
kutaḥ ? tena-agninā, dagdhānāṃ rogāṇāmarśaḥprabhṛtināmasambhavāt|
bhūyo'gnidagdho rogaḥ prarohaṃ na yāti, mūlādunmūlanādityarthaḥ|
bheṣajakṣāraśastraiśca ye rogā na śāntāsteṣāṃ vahninā sādhanāt jvalano jyāyān|
ā
Ā. rā. athāgnikarmavidhiḥ|
tatrāgnipraśaṃsāmāha-agniriti|
tvaci māṃse sirāsnāyusandhyasthiṣu sa yujyate|
----------------------------------------------|41|
Sa. saḥ-agnidāhaḥ tvagādiṣu yujyate| ā
Ā. rā.
agnibhedyā(dāhyā)nyaṅgānyāha-tvacīti|
----------------------------------------------|
maṣāṅgaglānimūrdhārtimanthakīlatilādiṣu||41||
tvagdāho vartigodantasūryakāntaśarādibhiḥ|
----------------------------------------------|42|
Sa. tatra maṣādiṣu rogeṣu tvagdāhaḥ
kāryo vartyādibhiḥ| vartiḥ-picuvartiḥ| ādigrahaṇādanyeṣvapi
kṣudrogādhyāyokteṣu tvagdāho yojyaḥ| śarādibhirityādigrahaṇādanyairapi
deśāntaraprasiddhaistvagdāhaḥ kāryaḥ| ā
Ā. rā. tvagdāhaviṣayamāha-maṣeti|
saṅgrahe tu (sū.a.
40)-"sarukstabdhapramlāyadaṅgābhiṣyandādhimanthaśirobhrūśaṅkhalalāṭarujārditeṣu
yathāsvamabhiṣyandādiṣu tu bhrūśaṅkhalalāṭadeśeṣu|" iti|
tvagdāhasādhanānyāha-vartigodanteti| vartiḥ-guggulvādikṛtā| godanto-gavāṃ
dantaḥ| sūryakāntaḥ-sphaṭikaḥ| ādiśabdāt pippalyajāśakṛcchalākādayaḥ|
----------------------------------------------|
arśobhagandaragranthināḍīduṣṭavraṇādiṣu||42||
māṃsadāho madhusnehajāmbavauṣṭhaguḍādibhiḥ|
----------------------------------------------|43|
Sa. arśaḥprabhṛtiṣu rogeṣu
madhusnehādibhirmāṃsadāhaḥ kāryaḥ| ādigrahaṇenārbudagaṇḍamālādayo gṛhyante|
tatra kadācinmadhunā, kadācitpṛthaksnehaiḥ, kadācijjāmbavauṣṭhena,
jāmbavauṣṭhaḥ-śalākāviśeṣo yantravidhāvuktaḥ (hṛ. sū. a. 25|26) yena kṣāro
dīyate, kadācidguḍena, kadācidevaṃprāyeṇānyenāpi deśaviśeṣaprasiddhena| ā
Ā. rā. māṃsadāhaviṣayamāha-arśa iti|
ādiśabdādabudagaṇḍamālāślīpadāntravṛddhyavagāḍhapūyalasīkavraṇādayaḥ|
māṃsadāhasādhanānyāha-madhusneheti| ādiśabdāt
sūcīśalākāmadhūcchiṣṭatāmrāyorūpyakāṃsyādayaḥ|
----------------------------------------------|
śliṣṭavartmanyasṛksrāvanīlyasamyagvyadhādiṣu||43||
sirādidāhastaireva------------------------------|
----------------------------------------------|44|
Sa. śliṣṭavartmādiṣu sirādidāhaḥ
kāryaḥ| taireva-madhusnehādibhiḥ| ā
Ā. rā.
śirādidāhaviṣayamāha-śliṣṭavartmanīti|
ādiśabdācchirāsnāyusandhyasthicchedadantanāḍayupapakṣmakalagaṇādayaḥ|0
--------------------------na dahetkṣāravāritān| antaḥśalyāsṛjo bhinnakoṣṭhān
bhūrivraṇāturān||44||
Sa. kṣāravāritān na dahet| na kevalaṃ
yeṣu kṣāro vāritastān na dahet, yāvadantaḥśalyaṃ tathā'ntarlohitaṃ yeṣāṃ tān,
tathā bhinnaḥ-śastrādinā, koṣṭhaḥ-śarīramadhyo, yeṣāṃ tān, tathā
bhūribhirvraṇairārtān [ ca na dahet ]|0 ā
Ā. rā. agnidāhaṃ niṣedhati-na dahediti|
antaḥśalyān antarasṛjaśca| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"uṣṇe ca kāle ātyayike tu
vyādhau kṛtoṣṇapratīkārasya picchilamannamaśitavato'gnikarma kuryāt|" iti|
tathā (saṃ. sū. a. 40)-"atha dāhārhamāturaṃ
kṛtasvastyayanamupahṛtasarvopakaraṇaṃ prākśiraḥsaṃviṣṭamāptāvalambitaṃ kṛtvā
vaidyo nirdhūmavṛhatsthiradīptakhādirabādarādyaṅgārairayoghaṭanaprakāreṇa
bhastrānilādhmātairvyajanena cordhvānirgacchajjvālatayā''pāditāpādyamāna
bhāsurāgnivraṇairjāmbavauṣṭhādibhirvyādhipradeśavaśāt
valayārdhacandrasvastikāṣṭhāpadabindurekhāpratisāraṇavikalpairmuhurmuhurhitopahitābhirvāgbhiradbhiścāturamāśvāsayan
dahedāsamyagdāhaliṅgopatteḥ| ucchūnasuṣipralūnadantanāḍīsajantuduṣṭavraṇeṣu tu
snehamadhūcchiṣṭaguḍaiḥ pūrayitvā dahet|" iti|
sudagdhaṃ ghṛtamadhvaktaṃ snigdhaśītaiḥ pradehayet|
----------------------------------------------|45|
Sa. sudagdhaṃ-agninā rogādhiṣṭhānaṃ
jñātvā, ghṛtamadhubhyāmabhyaktaṃ kṛtvā, snigdhaśītaiḥ-
madhuyaṣṭiśālimūlādibhiḥ, pralepayet| ā
Ā. rā. dāhānantaraṃ
kṛtyamāha-sudagdhamiti|
----------------------------------------------| tasya liṅgaṃ sthite rakte
śabdavallasikānvitam||45||
pakvatālakapotābhaṃ surohaṃ nātivedanam|
----------------------------------------------|46|
Sa. tasyetyanena sudagdhaṃ sthānaṃ
parāmṛśyate| tasya-sudagdhasya sthānasya, liṅgaṃ-lakṣaṇaṃ, sthite
rakte-dahyamānāvasthāpravṛttāsṛji nivṛtte sati, śabdavat-budbudaśabdavat,
tatsthānaṃ bhavet| tathā, lasikānvitam| lasikā-kuśaśastrādivikṣate prathamaṃ
yā dṛśyate jalalavākṛtiḥ| tathā, pakvatālaphalasadṛśam, kadācitkapotasadṛśam|
sukhena rohati-suroham| tathā, nātivedanaṃ-na tīvraruk| ā
Ā. rā. sudagdhalakṣaṇamāha-tasyeti|
tālaṃ-tālaphalakam| kapotaḥ-pakṣī| saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"saśabdaṃ dahanaṃ
durgandhitvaṃ tvakasaṅkocaśca tvagdagdhe| kapotavarṇatvamalpaśopharujatā
śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe| kṛṣṇonnatavraṇatvaṃ sthite ca rakte
lasīkāsrutiḥ śirādagdhe| kṛṣṇāruṇakarkaśasthiravraṇatā snādhvādidagdhe ca|"
iti|
----------------------------------------------| pramādadagdhavatsarvaṃ
durdagdhātyarthadagdhayoḥ||46||
Sa. durdagdhātyarthadagdhayoḥ
pramādadagdhena tulyaṃ sarvaṃ lakṣaṇaṃ bodhyam| na ca
lakṣaṇamantareṇaitatsamyagjñāyata iti tallakṣaṇārthaṃ bhedāntaradarśanārthaṃ
vā''ha- ā
Ā. rā.
durdagdhātidagdhayorlakṣaṇamāha-pramādadagdhavaditi|
caturdhā tattu tucchhena saha-----------------|
----------------------------------------------|47|
Sa. tat-pramādadagdhaṃ, catuṣprakāram|
katham ? tucchhena-tucchhadagdhalakṣaṇena, saha| avimṛśyadagdhaṃ hi kadācit
samyagdagdhalakṣaṇaṃ, kadāciddurdagdhalakṣaṇam, kadācidatidagdhalakṣaṇam,
kadācicca tucchhadagdhalakṣaṇaṃ syāt| ā
Ā. rā.
pramādadagdhabhedānāha-caturdheti| tucchaṃ durdagdhamatidagdhaṃ sudagdhaṃ ceti
caturdhā|
--------------------------------tuchhasya lakṣaṇam| tvagvivarṇāṣyate'tyarthaṃ
na ca sphoṭasamudbhavaḥ||47||
Sa. tucchhasya-tucchhadagdhasya
lakṣaṇamiti kārye kāraṇopacārādevamuktam| tvagityādi| tvagvivarṇā|
satyatyarthamuṣyate-rujyate, na ca sphoṭānāṃ samudbhūtiriti
tucchhadagdhasthānasya lakṣaṇam| yatkiñcinmātramevāgninā spṛṣṭaṃ
tattucchhadagdhamityucyate| ā
Ā. rā. tucchalakṣaṇamāha-tucchasyeti|
sasphoṭadāhatīvroṣaṃ durdagdham-----------------|
----------------------------------------------|48|
Sa. yatra pradeśe sphoṭānāmudbhavo
dāhayuktā tīvrā ūṣārujā, jāyate, taddurdagdhaṃ rogādhiṣṭhānaṃ vidyāt| ā
Ā. rā.
durdagdhalakṣaṇamāha-sasphoṭadāhatīvroṣamiti| ūṣā-sarṣapaliptasyeva vyathā|
-------------------------------------atidāhataḥ|
māṃsalambanasaṅkocadāhadhūpanavedanāḥ||48||
sirādināśastṛṇmūrcchhāvraṇagāmbhīryamṛtyavaḥ|
----------------------------------------------|49|
Sa. atidāhādrogādhiṣṭhānasya
māṃsalambanādayaḥ syuḥ| [ saṅkocaḥ-sirādīnām| dhūpanaṃ-dhūmāyanam|
vedanā-rujā| sirādīnāṃ nāśo-vyāpat| vraṇagāmbhīryaṃ-gambhīravraṇatā|
mṛtyuḥ-maraṇaṃ ca| ]samyagdagdhaliṅgaṃ tūktameva "tasya liṅgaṃ sthite rakte"
(ślo.45) ityādinā| tasmāttatpunarna nirdiṣṭam| adhunā caturvidhasyāsya
cikitsitamāha- ā
Ā. rā. atidagdhalakṣaṇamāha-atidāhata
iti| dhūpanaṃ-dhūmāyanam| sudagdhasya lakṣaṇamuktaṃ prāk (ślo.45)| saṅgrahe tu
(sū.a. 40)-"snehadāhastu kaṣṭataro bhavati| sahi snehasya
sūkṣmamārgānusāritvāddūramanupraviśatīti|" iti|
----------------------------------------------| tucchhasyāgnipratapanaṃ
kāryamuṣṇaṃ ca bheṣajam||49|| styāne'stre
vedanā'tyarthaṃ vilīne mandatā rujaḥ|
----------------------------------------------|50|
Sa. tucchhadagdhasyāgninā pratapanaṃ
kāryam| tathā, uṣṇam bheṣajaṃ-auṣadham| raktasya vilayanārthametat|
yatastucchhadagdhe'vaśyaṃ styānamasṛgbhavatīti yuktyā
pratipādayannāha-styāne'stra ityādi| lohite styāne satyatiśayena rugbhavati|
vilīne rakte pīḍāyā mandatā-mandatvaṃ bhavati| atastucchhadagdhe'gni
pratapanaṃ yojyam| ā
Ā. rā. tucchasyauṣadhamāha-tucchasyeti|
saṅgrahe tu (sū.a. 40)-"styāne rakte himairnoṣmā niṣkrāmatiyato bahiḥ| vedanā
varddhate tena rudhiraṃ ca vidahyate|| uṣṇaṃniṣkrāmayat kuryādūṣmāṇaṃ mandatāṃ
rujaḥ|" iti|
----------------------------------------------| durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca
yuñjyādādau tato himam||50||
Sa. durdagdhe śītamuṣṇaṃ ca
paryāyeṇauṣadham| tatrādau-prathamaṃ, himaṃ bheṣajaṃ yuñjyāt| ā
Ā. rā. durdagdhasyauṣadhamāha-durdagdha
iti|
samyagdagdhe tavakṣīriplakṣacandanagairikaiḥ| limpetsājyāmṛtairūrdhvaṃ
pittavidradhivatkriyā||51||
Sa. samyagdagdhe
tavakṣīryādibhilepayat| kimbhūtaiḥ ? sājyāmṛtaiḥ-ghṛtaguḍūcīyuktaiḥ|
ādāvityatrāpi yojyam| ādau tairlepayet, ūrdhvaṃ-anantaraṃ, pittavidradhivat
kriyā kāryeti śeṣaḥ| ā
Ā. rā.
samyagdagdhauṣadhamāha-samyagdagdha iti| ājyenāmṛtayā ca saha vartanta iti
sājyāmṛtānyauṣadhāni|
atidagdhe drutaṃ kuryātsarvaṃ pittavisarpavat|
----------------------------------------------|52|
Sa. atidagdhe drutaṃ-śīghrameva,
sarvaṃ-bahirantaśca bheṣajaṃ, pittavisarpa iva kuryāt| ā
Ā. rā. atidagdhasyauṣadhamāha-atidagdha
iti| drutaṃ-śīghram|
----------------------------------------------| snehadagdhe bhṛśataraṃ rūkṣaṃ
tatra tu yojayet||52|| (śastrakṣārāgnayo
yasmānmṛtyoḥ paramamāyudham| apramatto bhiṣak tasmāttān samyagavacārayet)||1||
Sa. snehadagdhe'titarāṃ rūkṣaṃ yojayet|
[bhṛśataraṃ rūkṣaṃ cātra bheṣajaṃ tatra tu yojayet| tuśabdānna kevalaṃ ]
bhṛśataragrahaṇācca bāhulyena rūkṣaṃ [ pralepādi tatra yojayet kintu ]
dehadeśādisātmyavaśātsnigdhamapi yathāvasthaṃ yathāyogaṃ yojayet| ā
Ā. rā.
snehadagdhasyauṣadhamāha-snehadagdha iti| bhṛśataraṃ-atyartham| tuśabdānna
kevalaṃ bhṛśataraṃ rūkṣaṃ pralepādi, kintu pūrvoktamapi yathāvasthaṃ yojayet|
samāpyate sthānamidaṃ hṛdayasya rahasyavat| atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ
pratanyante hi sarvataḥ|53| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne kṣārāgnikarma- vidhirnāma triṃśattamo'dhyāyaḥ|30|
Sa. vaktavyaṃ yadvastu tasya
sarvasyaivoktatvādidaṃ sthānaṃ samāpyate-niṣpādyate| kimbhūtaṃ sthānam ?
rahasyavat, rahasyaṃ-atyarthaṃ guhyarūpaṃ, tadyasyāsti tadrahasyavat| kasya
sthānam ? hṛdayasya| hṛdayaśabdenāṣṭāṅgahṛdayamupalakṣyate, yathā-satyabhāmā
bhāmeti| kuta etatsthānaṃ rahasyavat ? ityāha- saṃ-yasmādatra-sthāne, arthāḥ
sūtritāḥ-sūcitāḥ| kimbhūtāḥ ? sūkṣmāḥ,-tīkṣṇataramatisamadhigamyāḥ| yataste
evārthāḥ sarvasmiṃstantre pratanyante-vistāryante| tasmādidaṃ sthānaṃ
tantrasambandhināmanyasthānānāṃ rahasyavadityuktamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ sūtrasthāne kṣārāgnikarmavidhi- rnāma
triṃśattamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 30|| ā
Ā. rā.
sūtrasthānamupasaṃharati-samāpyata iti| ā [kasmādetadrahasyavadityata
āha-atrārthā iti|] iti hemādriṭīkāyāmāyurvedarasāyane| kṣārāgnikarmajādhyāyaḥ
sāmastyena nirūpitaḥ|| 30||