Sa. śrīgaṇeśāya namaḥ|
anantaramuttarasthānārambhaḥ| yataḥ kāyākhyamādyamaṅgam| tacca pūrvaiḥ
sthānaiḥ sarvamuktam| adhunā bālādīnāmuttareṣāmaṅgānāmavasara ityuttarākhyaṃ
sthānamucyate| tatrāpi yathoddeśastathā nirdeśa iti bālākhyamaṅgaṃ
vivakṣurāha-
athāto bālopacaraṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| gadyasūtre|2|
Sa. bālasya-śiśoḥ, upacaraṇaṃ
bālopacaraṇam, tasmai hitaḥ| śeṣaṃ pūrvavat| itītyādinā
svamanīṣikāparikalpitatvamasya tantrasya nirākaroti|
jātamātraṃ viśodhyolbādbālaṃ saindhavasarpiṣā| prasūtikleśitaṃ cānu
balātailena secayet||1|| aśmanorvādanaṃ
cāsya karṇamūle samācaret| athāsya dakṣiṇe karṇe mantramuccārayedimam||2||
Sa. jātamātraṃ-sadya evodbhūtaṃ,
bālamulbāt-aparāparaparyāyāt, saindhavayuktena ghṛtena vividhaiḥ prakāraiḥ
śodhayitvā paścāt prasūtyā-prasavena, kleśitaṃ bālaṃ balātailena secayet|
paścāt pāṣāṇayorvādanamasya karṇamūle kārayedvaidyaḥ| anantaramasya dakṣiṇe
karṇe imaṃ-vakṣyamāṇaṃ, mantramuccārayet| tameva mantramāha-
tameva mantramāha ---- "aṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādabhijāyase| ātmā vai
putranāmāsi sañjīva śaradāṃ śatam||3||
śatāyuḥ śatavarṣo'si dīrghamāyuravāpnuhi| nakṣatrāṇi diśo rātrirahaśca
tvā'bhirakṣatu"||4||
Sa. aṅgādityādi|
svasthībhūtasya nābhiṃ ca sūtreṇa caturaṅgulāt| badhdvordhvaṃ vardhayitvā ca
grīvāyāmavasañjayet||5|| nābhiṃ ca
kuṣṭatailena secayetsnāpayedanu| kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā||6||
koṣṇena taptarajatatapanīyanimajjanaiḥ|
-------------------------------------------------|7|
Sa. samāśvastasya ca bālasya nābhiṃ
caturaṅgulādūrdhvaṃ sūtreṇa badhdvā'nantaraṃ chedayitvā grīvāyāṃ yojayet|
nābhiṃ ca kuṣṭatailena secayet| anu-paścāt, kṣīrivṛkṣakaṣāyeṇa snāpayet|
athavā sarveṣāṃ gandhānāṃ-candanādīnāṃ, jalena snāpayet| kimbhūtena ? koṣṇena|
katham ? taptābhyāṃ-uṣṇābhyāṃ, rūpyasuvarṇābhyāṃ nimajjanaiḥ-asakṛtsecanaiḥ|
-------------------------------------------------| tato dakṣiṇatarjanyā
tālūnnamyāvaguṇṭhayet||7|| śirasi
snehapicunā, prāśyaṃ cāsya prayojayet| hareṇumātraṃ
medhāyurbalārthamabhimantritam||8||
aindrībrāhmīvacāśaṅkhapuṣpīkalkaṃ ghṛtaṃ madhu|
-------------------------------------------------|9|
Sa. anantaraṃ dakṣiṇahastatarjanyā
vaidyastālu unnamya śirasi picunā tailāktenāvaguṇṭhayet| asya ca-bālasya,
prāśyaṃ-lehaṃ, medhādyarthaṃ prayojayet| kiyanmātram ? hareṇupramāṇam|
tathā'bhimantritaṃ-prāṅmantreṇa| kiṃ tatprāśyam ? ityāha-aindrītyādi|
aindrī-indravāruṇī| brāhmī-maṇḍūkaparṇī|
-------------------------------------------------|
cāmīkaravacābrāhmītāpyapathyā rajīkṛtāḥ||9||
lihyānmadhughṛtopetā hemadhātrīrajo'thavā|
-------------------------------------------------|10|
Sa. athavā suvarṇādikaṃ
sūkṣmacūrṇikṛtya lihyāt| rajīkṛtā iti "arurmanaḥ" ityādinā sulopa itvaṃ ca|
hemadhātrīcūrṇaṃ vā madhughṛtayuktaṃ lihyāt|
-------------------------------------------------| garbhāmbhaḥ saindhavavatā
sarpiṣā vāmayettataḥ||10||
Sa. tataḥ-anantaraṃ, garbhāmbhaḥ
sarpiṣā saindhavayuktena vāmayet|
prājāpatyena vidhinā jātakarmāṇi kārayet|
-------------------------------------------------|11|
Sa. tato jātakarmāṇi-vedavihitāni,
prājāpatyena-yo vedokto vidhistena gṛhyoktena, vidhinā bhiṣak kārayet|
stanyapravartanahetumāha ----
-------------------------------------------------| sirāṇāṃ hṛdayasthānāṃ
vivṛtatvāt prasūtitaḥ||11|| tṛtīye'hni
caturthe vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate|
-------------------------------------------------|12|
Sa. hṛdayāśritānāṃ sirāṇāṃ
prasavāddhetoryadvivṛtatvaṃ tasmātkāraṇāt tṛtīye divase kadāciccaturthe
yoṣitāṃ stanyaṃ pravartate|
-------------------------------------------------| prathame divase
tasmāttrikālaṃ madhusarpiṣī||12||
anantāmiśrite mantrapāvite prāśayecchiśum|
-------------------------------------------------|13|
Sa. yata evaṃ dinatricaturmātraṃ
kṣīrābhāvaḥ, tasmāddhetoḥ prathame'hni trīn kālān madhughṛte yavāsakayukte
mantreṇa pāvite śiśuṃ prāśayet|
-------------------------------------------------| dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ
tṛtīye ca ghṛtaṃ, tataḥ||13||
prāṅniṣiddhastanasyāsya tatpāṇitalasammitam| stanyānupānaṃ dvau kālau
navanītaṃ prayojayet||14||
Sa. saṃ-dvitīye divase tṛtīye ca divase
lakṣmaṇayā siddhaṃ ghṛtaṃ trīneva kālān bhojayet| anantaraṃ tasya-śiśoḥ,
pāṇestalena- madhyena, sammitaṃ-tatpramāṇaṃ, navanītaprayogāt pūrvaṃ
nivāritastanasyāsya-bālasya, dvau kālau navanītaṃ stanyānupānaṃ prayojayet|
mātureva pibetstanyaṃ tadhdyalaṃ dehavṛddhaye| stanyadhātryāvubhe kārye
tadasampadi vatsale||15|| avyaṅge
brahmacāriṇyau varṇaprakṛtitaḥ same| nīruje madhyavayasau jīvadvatse na
lolupe||16|| hitāhāravihāreṇa
yatnādupacarecca te| -------------------------------------------------|17|
Sa. bālo mātuḥ-jananyā eva, stanyaṃ
pibet| kutaḥ ? yasmācca tasyāḥ stanyamatiśayena dehasya vṛddhaye syāt|
tadasampadi-mātṛstanyāsampattau, dve stanyadhātryau ca vatsale-snehale, kārye|
tathā vyaṅgarahite, brahmacāriṇyau-varjitamaithune, varṇena prakṛtyā ca tulye,
tathā niramaye, madhyavayaske, jīvadvatse, [ na lolupe-] laulyavarjite
ādarayukte, te hitenāhāravihāreṇa yatnādupacaret|
-------------------------------------------------| śukkrodhalaṅghanāyāsāḥ
stanyanāśasya hetavaḥ||17|| stanyasya
sīdhuvarjyāni madyānyānūpajā rasāḥ| kṣīraṃ kṣīriṇya oṣadhyaḥ śokādeśca
viparyayaḥ||18||
Sa. śugādīni stanyanāśasya kāraṇāni|
śuk-śokaḥ| stanyasya madyāni hetavaḥ| kiṃbhūtāni ? sīdhuvarjyāni| ānūpajāśca
rasāḥ| tathā kṣīravatya oṣadhayaḥ-jīvantyādyāḥ| śokādivaiparītyaṃ ca|
viruddhāhārabhuktāyāḥ kṣudhitāyā vicetasaḥ| praduṣṭadhātorgarbhiṇyāḥ stanyaṃ
rogakaraṃ śiśoḥ||19||
Sa. tathā viruddha āhāro bhukto yayā
tasyāḥ, tathā bubhukṣitāyā ninditāyāśca, tathā praduṣṭadoṣāyā garbhiṇyāśca
sambandhi stanyamupayuktaṃ bālasya rogahetuḥ|
stanyābhāve payaśchāgaṃ gavyaṃ vā tadguṇaṃ pibet| hrasvena pañcamūlena
sthirābhyāṃ vā sitāyutam||20||
Sa. stanyasyābhāve sati chāgaṃ payaḥ,
gavyaṃ vā chāgatulyaguṇaṃ pibet| chāgasamānaguṇaṃ gavyaṃ kathaṃ syāt ?
tatrāha-hrasvenetyādi| hrasvena pañcamūlena siddhaṃ śāliparṇīpṛśniparṇīsiddhaṃ
vā śarkarāyutaṃ pibet|
ṣaṣṭhīṃ niśāṃ viśeṣeṇa kṛtarakṣābalikriyāḥ| jāgṛyurbāndhavāstasya dadhataḥ
paramāṃ mudam||21||
Sa. anyadā' tasya-śiśoḥ, bāndhavā
vihitarakṣādayo niśāṃ jāgṛyuḥ| ṣaṣṭhīṃ punastamasvinīṃ viśeṣeṇa-yatnena,
jāgṛyuḥ| kiṃ kurvantaḥ ? paraṃ harṣaṃ dhārayantaḥ|
daśame divase pūrṇe vidhibhiḥ svakulocitaiḥ| kārayetsūtikotthānaṃ nāma bālasya
cārcitam||22||
bibhrato'ṅgairmanohlālarocanāgurucandanam| nakṣatradevatāyuktaṃ bāndhavaṃ vā
samākṣaram||23||
Sa. daśame dine pūrṇe sati sūtikāyā
utthānaṃ kārayet| kathaṃ kārayet ? svakulayogyairvidhānaiḥ| bālasya nāma
arcitaṃ-praśastamanugataṃ kulajātyādibhiḥ| kimbhūtasya ? aṅgaiḥ-pāṇyādibhiḥ,
manohlādīni dhārayataḥ| kimbhūtaṃ nāma ? nakṣatrasya yā'sau devatā tayā
yuktam| athavā bāndhavaṃ-jñātipūrvajaṃ, samavarṇaṃ-na tu viṣamākṣaram|
tataḥ prakṛtibhedoktarūpairāyuḥparīkṣaṇam| prāgudakśirasaḥ kuryāt bālasya
jñānavān bhiṣak||24|| śucidhautopadhānāni
nirvalīni mṛdūni ca| śayyāstaraṇavāsāṃsi rakṣoghnairdhūpitāni ca||25||
Sa. tato-nāmakaraṇādanantaraṃ,
prakṛtibhede-vikṛtivijñānīye (śā.a. 5) , uktāni yāni rūpāṇi tairāyuṣaḥ
parīkṣaṇaṃ bālasya jñānavān-sumatiḥ, vaidyaḥ kuryāt| kimbhūtasya ? prākśirasa
uttaraśiraso vā| tathā śucyādiguṇayuktāni upadhānāni śayyāyāmāstaraṇārthaṃ
vāsāṃsi kuryāt| tathā rakṣoghnairdravyairdhūpitāni|
kāko viśastaḥ śastaśca dhūpane trivṛtānvitaḥ|
--------------------------------------------------|26|
Sa. kākaśca vastrādidhūpane śastaḥ|
kimbhūtaḥ ? viśastaḥ vyāpādito, na tu svayaṃ mṛtaḥ| tathā trivṛtāyuktaḥ|
-------------------------------------------------| jīvatkhaṅgādiśṛṅgotthān
sadā bālaḥ śubhān maṇīn||26||
dhārayedauṣadhīḥ śreṣṭhā brāhmayaindrījīvakādikāḥ| hastābhyāṃ grīvayā mūrdhnā
viśeṣātsatataṃ vacām||27||
āyurmedhāsmṛtisvāsthyakarīṃ rakṣobhirakṣiṇīm|
-------------------------------------------------|28|
Sa. bālaḥ sarvadā śubhahetūn maṇīn
bibhṛyāt| kimbhūtān ? jīvantaśca te khaṅgādayaśca, teṣāṃ śṛṅgāṇi, tebhya
utthānaṃ yeṣāṃ tān, jīvatāmeva ye gṛhītā ityarthaḥ|
śṛṅgagrahaṇamupalakṣaṇārtham, ata eva sarpādijānapi maṇīn dhārayet| tathā,
oṣadhīrbrāhmyādīḥ śreṣṭhāḥ-śubhāḥ, dhārayet| kaiḥ ? pāṇyādibhiḥ| viśeṣeṇa
sarvadā vacāṃ dhārayet| kimbhūtāṃ vacām ? āyurādikaraṇahetuṃ tathā
rakṣonivāriṇīm|
-------------------------------------------------| ṣaṭsaptāṣṭamamāseṣu
nīrujasya śubhe'hani||28|| karṇau himāgame
vidhyeddhātryaṅkasthasya sāntvayan|
-------------------------------------------------|29|
Sa. anantaraṃ ṣaṣṭhe māsi saptame'ṣṭame
vā bālasya nīrujasya himāgame śubhe divase karṇau vidhyet,
dhātryutsaṅgasthitasya| dhātrī-mātā stanadāyinī ca| kathaṃ vidhyet ? sāntvayan
prīti vacanādinā|
kuta ityāha ---- -------------------------------------------------|
prāgdakṣiṇaṃ kumārasya bhiṣagvāmaṃ tu yoṣitaḥ||29||
dakṣiṇena dadhatsūcīṃ pālimanyena pāṇinā| madhyataḥ karṇapīṭhasya
kiñcidgaṇḍāśrayaṃ prati||30||
jarāyumātrapracchanne raviraśmyavabhāsite| dhṛtasya niścalaṃ
samyagalaktakarasāṅkite||31||
vidhyeddaivakṛte chidre sakṛdevarju lāghavāt| nordhvaṃ na pārśvato
nādhaḥ-----------------|32|
Sa. kumārasya prāk-pūrvaṃ, dakṣiṇaṃ
karṇaṃ yoṣitastu vāmaṃ vaidyo vidhyet| kiṃ kurvan ? dakṣiṇena hastena sūcīṃ
dadhat, vāmena pāṇinā pāliṃ dadhat| kva vidhyet ? karṇapīṭhasya madhya bhāge
kiñcit-manāk, gaṇḍasthānābhimukham| kīdṛśasya bālasya ? samyaṅ niścalaṃ
dhṛtasya| kva vidhyet ? daivakṛte chidre| kimbhūte ? jarāyumātreṇa
pracchanne-sthagite| tathā raviraśmibhiravabhāsite-udyotite|
tathā'laktakarasenāṅkite-cinhite| kathaṃ vidhyet ? lāghavāt sakṛt-ekavārameva,
tathā ṛju-saralaṃ kṛtvā nopariṣṭānnādhastānna pārśvato vidhyet|
-------------------------------------------------|
---------------------------śirāstatra hi saṃśritāḥ||32||
kālikāmarmarīraktāḥ tadvyadhādrāgarugjvarāḥ|
saśophadāhasaṃrambhamanyāstambhāpatānakāḥ||33||
Sa. hi-yasmāt, tatra śirā āśritāḥ| ta
evāha kāliketyādi saṃ-tāsāṃ ca vyadhāt rāgādayaḥ syuḥ|
teṣāṃ yathāmayaṃ kuryādvibhajyāśu cikitsitam|
-------------------------------------------------|34|
Sa. teṣāṃ ca rāgādīnāṃ yathāsvaṃ
nirūpya cikitsitaṃ kuryāt|
-------------------------------------------------| sthāne vyadhānna rudhiraṃ
na rugrāgādisambhavaḥ||34||
Sa. sthāne vyadhāt rudhiraṃ na
bha(sra)vati, na ca rugādīnāṃ sambhavaḥ|
snehāktaṃ sūcyanusyūtaṃ sūtraṃ cānu nidhāpayet| āmatailena siñcecca bahalāṃ
tadvadārayā||35|| vidhyetpālīṃ hitabhujaḥ
sañcāryā'tha sthavīyasī| vartistryahāttato rūḍhaṃ vardhayeta śanaiḥ
śanaiḥ||36||
Sa. saṃ-anu-karṇavyadhasya paścāt,
sūtraṃ snehaliptaṃ sūcyā'nusyūtaṃ karṇe nidhāpayet| āmatailena ca secayet|
bahalāṃ-ghanāṃ, pālīṃ tadvat-pūrvavat, ārayā vidhyet hitāśinaḥ sataḥ|
anantaraṃ tryahādūrdhvaṃ sthūlatarā vartiḥ sañcāryā| tato rūḍhaṃ karṇaṃ śanaiḥ
śanairvardhayet|
athainaṃ jātadaśanaṃ krameṇāpanayetstanāt| pūrvoktaṃ yojayetkṣīramannaṃ ca
laghu bṛṃhaṇam||37||
Sa. saṃ-anantaramenaṃ-śiśuṃ, jātadantaṃ
santaṃ stanāt krameṇāpasārayet-na sahasā| pūrvoktaṃ-chāgādikaṃ, kṣīramannaṃ ca
laghu bṛṃhaṇaṃ yojayet|
priyālamajjamadhukamadhulājasitopalaiḥ| apastanasya saṃyojyaḥ prīṇano modakaḥ
śiśoḥ||38|| dīpano
bālabilvailāśarkarālājasaktubhiḥ| saṅgrāhī
dhātukīpuṣpaśarkarālājatarpaṇaiḥ||39||
Sa. priyālādibhirmodako'pastanasya
śiśoḥ prīṇano yojyaḥ| bālabilvādibhirdīpano modako yojyaḥ| dhātukyādibhiḥ
saṅgrāhī yojyaḥ|
rogāṃścāsya jayetsomyairbheṣajairaviṣādakaiḥ| anyatrātyayikādvyāghervirekaṃ
sutarāṃ tyajet||40||
Sa. yathāvasthamasya-śiśoḥ,
somyairauṣadhairaviṣādakaiḥ-akṣobhakaiḥ, āmayān jayet| virekamatiśayena
varjayedātyayikaṃ vyādhimantareṇa|
trāsayennāvidheyaṃ taṃ trastaṃ gṛhṇanti hi grahāḥ|
---------------------------------------------------|41|
Sa. na ca taṃ-bālaṃ,
avidheyaṃ-anāyattaṃ kṛtvā, trāsayet- na bhāyayet| yatastrastaṃ bālaṃ grahā
gṛhṇanti|
-------------------------------------------------| vastravātāt parasparśāt
pālayellaṅghanācca tam||41||
Sa. vastravātādibhyaśca taṃ rakṣayet|
brāhmīsiddhārthakavacāsārivākuṣṭhasaindhavaiḥ| sakaṇaiḥ sādhitaṃ pītaṃ
vāṅmedhāsmṛtikṛd ghṛtam||42|| āyuṣyaṃ
pāpmarakṣoghnaṃ bhūtonmādanibarhaṇam|
-------------------------------------------------|43|
Sa. brāhmyādibhiḥ kalkīkṛtaiḥ sādhitaṃ
sarpirvāṅmedhādikṛt| āyuṣyaṃ pāpmādiharaṃ bhūtonmādanibarhaṇaṃ ca|
-------------------------------------------------|
vacendulekhāmaṇḍūkīśaṅkhapuṣpīśatāvarīḥ||43||
brahmasomāmṛtābrāhmīḥ kalkīkṛtya palāṃśikāḥ| aṣṭāṅgaṃ vipacetsarpiḥ prasthaṃ
kṣīracaturguṇam||44|| tatpītaṃ
dhanyamāyuṣyaṃ vāṅmedhāsmṛtibuddhikṛt|
-------------------------------------------------|45|
Sa. vacādibhiḥ pālikaiścaturguṇakṣīrāt
ghṛtaprasthamaṣṭāṅgaṃ pacet| aṣṭāvaṅgāni-vacādīni yasmiṃstadaṣṭāṅgam|
etatpītaṃ dhanyādiguṇam|
-------------------------------------------------|
ajākṣīrābhayāvyoṣapāṭhogrāśigrusaindhavaiḥ||45||
siddhaṃ sārasvataṃ sarpirvāṅmodhāsmṛtivahnikṛt|
-------------------------------------------------|46|
Sa. ajākṣīrādibhiḥ siddhaṃ sārasvataṃ
ghṛtaṃ vāṅmedhādikaram|
-------------------------------------------------|
vacāmṛtāśaṭhīpathyāśaṅkhinīvellanāgaraiḥ||46||
apāmārgeṇa ca ghrutaṃ sādhitaṃ pūrvavadguṇaiḥ|
-------------------------------------------------|47|
Sa. vacādibhiḥ sādhitaṃ ghṛtaṃ pūrveṇa
samānam|
-------------------------------------------------| hema śvetavacā
kuṣṭhamarkapuṣpī sakāñcanā||47|| hema
matsyākṣakaḥ śaṅkhaḥ kaiḍaryaḥ kanakaṃ vacā| catvāra ete pādoktāḥ prāśā
madhughṛtaplutāḥ||48|| varṣaṃ līḍhā
vapurmedhābalavarṇakarāḥ śubhāḥ|
-------------------------------------------------|49|
Sa. hemādiślokoktāḥ pādikāścatvāro yogā
madhughṛtābhyāṃ sadravā varṣaṃ līḍhā vapurādikṛtaḥ śubhāśca|
-------------------------------------------------|
vacāyaṣṭyāhvasindhūtthapathyānāgaradīpyakaiḥ|49| śudhdyate vāgghavirlīḍhaiḥ
sakuṣṭhakaṇajīrakaiḥ| 49 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne bālo- pacaraṇīyo nāma prathamo'dhyāyaḥ|1|
Sa. vacādibhiḥ sarpirlīḍhairvāk
śasyate| śudhyata iti cintyam, "karmavatkarmakartā" ityasya tvaviṣayaḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
|sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālopa- caraṇīyo nāma
prathamo'dhyāyaḥ samāptaḥ||1||