athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
gadyasūtre|2| trividhaḥ kathito bālaḥ kṣīrānnobhayavartanaḥ| svāsthyaṃ
tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ rogasambhavaḥ|1|
Sa. asmādanantaraṃ
bālasyopacaryamāṇasya ye rogāstaccikitsārtho bālāmayapratiṣedha ucyate-
bālastriprakāraḥ kathito munibhiḥ| kṣīravartano'nnavartana
ubhayavartanaḥ-kṣīrānnābhyāṃ yo vartate| tābhyāṃ-annakṣīrābhyāṃ, aduṣṭābhyāṃ
svāsthyaṃ bhavati| duṣṭābhyāṃ tu kṣīrānnābhyāṃ rogodbhūtiḥ| śuddhaṃ kṣīraṃ
lakṣayati|
śuddhaṃ kṣīraṃ lakṣayati ---- athāto bālāmayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha
smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| gadyasūtre|2| trividhaḥ kathito bālaḥ
kṣīrānnobhayavartanaḥ| svāsthyaṃ tābhyāmaduṣṭābhyāṃ duṣṭābhyāṃ
rogasambhavaḥ||1||
Sa. asmādanantaraṃ
bālasyopacaryamāṇasya ye rogāstaccikitsārtho bālāmayapratiṣedha ucyate-
bālastriprakāraḥ kathito munibhiḥ| kṣīravartano'nnavartana
ubhayavartanaḥ-kṣīrānnābhyāṃ yo vartate| tābhyāṃ-annakṣīrābhyāṃ, aduṣṭābhyāṃ
svāsthyaṃ bhavati| duṣṭābhyāṃ tu kṣīrānnābhyāṃ rogodbhūtiḥ|
-------------------------------------------------|
-----------------------vātādduṣṭaṃ tu plavate'mbhasi||2||
kaṣāyaṃ phenilaṃ rūkṣaṃ varcomūtravibandhakṛt|
-------------------------------------------------|3|
Sa. vātaduṣṭaṃ kṣīraṃ jale
plavate-taratīva naikatāṃ gacchati| kaṣāyādiguṇayuktaṃ ca syāt|
-------------------------------------------------| pittāduṣṇāmlakaṭukaṃ
pītarājyapsu dāhakṛt||3||
Sa. pittādduṣṭaṃ kṣīramuṣṇāmlakaṭukam,
tathā toye prakṣiptaṃ pītarāji syāt dāhakaraṃ ca|
kaphātsalavaṇaṃ sāndraṃ jale majjati picchilam|
-------------------------------------------------|4|
Sa. kaphāt kṣīraṃ duṣṭaṃ salavaṇaṃ
ghanaṃ ca syāt| apsu ca majjati|
-------------------------------------------------| saṃsṛṣṭaliṅgaṃ
saṃsargāttriliṅgaṃ sānnipātikam||4||
yathāsvaliṅgāṃstadvyādhīn janayatyupayojitam|
-------------------------------------------------|5|
Sa. saṃsargād duṣṭaṃ kṣīraṃ
saṃsṛṣṭaliṅgaṃ syāt| sānnipātikaṃ kṣīraṃ triliṅgaṃ syāt| tacca
kṣīramupayojitaṃ bālasya ca yathāsvaliṅgān vyādhīn janayati|
-------------------------------------------------| śiśostīkṣṇamabhīkṣṇaṃ ca
rodanāllakṣayedrujam||5||
Sa. bālasya tīkṣṇaṃ-kharaṃ, abhīkṣṇaṃ
ca rujaṃ-pīḍāṃ, rodanāllakṣayet,- atirodanena kiñcidrodanena ca yathāyogaṃ
rujaṃ vidyādityarthaḥ|
sa yaṃ spṛśedbhṛśaṃ deśaṃ yatra ca sparśanākṣamaḥ| tatra
vidyādrujaṃ----------------------------------------|6|
Sa. yaṃ dehadeśaṃ sa bhṛśaṃ spṛśet
yatra ca dehadeśe sparśanākṣamaḥ syāt tatra deśe rujaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| --------------------mūrdhni
rujaṃ cākṣinimīlanāt||6|| hṛdi
jihvauṣṭhadaśanaśvāsamuṣṭinipīḍanaiḥ| koṣṭhe
vibandhavamathustanadaṃśāntrakūjanaiḥ||7||
ādhmānapṛṣṭhanamanajaṭharonnamanairapi| bastau guhye ca
viṇmūtrasaṅgottrāsadigīkṣaṇaiḥ||8||
Sa. śirasi pīḍāmakṣinimīlanādvidyāt|
vināśahetumata eva jihvauṣṭhadaśanādibhirhṛdi pīḍāṃ vidyāt|
vibandhādibhirādhmānādibhiśca koṣṭhe rujaṃ vidyāt| bastau guhye ca pīḍāṃ
viṭsaṅgādibhirvidyāt|
atha dhātryāḥ kriyāṃ kuryādyathādoṣaṃ yathāmayam|
-------------------------------------------------|9|
Sa. atha-anantaraṃ, evaṃ jñātvā dhātryā
vaidyo yathādoṣaṃ yathārogaṃ kriyāṃ kuryāt|
-------------------------------------------------| tatra vātātmake stanye
daśamūlaṃ tryahaṃ pibet||9||
athavā'gnivacāpāṭhākaṭukākuṣṭhadīpyakam|
sabhārgīdārusaralavṛścikālīkaṇoṣaṇam||10||
Sa. tatra-teṣu, vātena duṣṭe stanye
trīṇi dināni daśamūlaṃ pibet| athavā citrakādīni kvathitāni tryahaṃ pibet|
tataḥ pibedanyatamaṃ vātavyādhiharaṃ ghṛtam| anu cācchasurāmevaṃ snigdhāṃ mṛdu
virecayet||11|| bastikarma tataḥ
kuryātsvedādīṃścānilāpahān|
-------------------------------------------------|12|
Sa. anantaraṃ vātavyādhicikitsitoktaṃ
ghṛtaṃ pibet| paścādacchasurāṃ pibet| evaṃ snigdhāṃ satīṃ mṛdu
virecayet-āragvadhena| anantaraṃ bastikarma kuryāt| svedādīṃśca mārutāpahān|
ādiśabdenābhyaṅgādergrahaḥ|
-------------------------------------------------|
rāsnājamodāsaraladevadārurajonvitam||12||
bālo lihyād ghṛtaṃ tairvā vipakvaṃ sasitopalam|
-------------------------------------------------|13|
Sa. rāsnādicūrṇānvitaṃ śiśuḥ
sarpirlihyāt| athavā taiḥ siddhaṃ saśarkaraṃ ghṛtaṃ lihyāt|
-------------------------------------------------|
pittaduṣṭe'mṛtābhīrupaṭolīnimbacandanam||13||
dhātrī kumāraśca pibet kvāthayitvā sasārivam| athavā
triphalāmustabhūnimbakaṭurohiṇīḥ||14||
sārivādiṃ paṭolādiṃ padmakādiṃ tathā gaṇam| ghṛtānyebhiśca siddhāni pittaghnaṃ
ca virecanam||15|| śītāṃścābhyaṅgalepādīn
yuñjyāt--------------| -------------------------------------------------|16|
Sa. pittaduṣṭe guḍūcyādīni kvāthayitvā
bālaḥ pibet dhātrī ca| athavā triphalādīn pibet| athavā
sārivādigaṇaṃ(gaṇādyanyatamaṃ) pibet saṃ-athavā sārivādibhirgaṇaiḥ pṛthak
pṛthak siddhāni ghṛtāni lihyāt| virecanadravyaṃ ca pittaghnaṃ kuryā(yuñjyā)t|
abhyaṅgādīṃśca śītān yuñjyāt|
--------------------------------śleṣmātmake punaḥ| yaṣṭyāhvasaindhavayutaṃ
kumāraṃ pāyayed ghṛtam||16||
sindhūtthapippalīmadvā, piṣṭaiḥ, kṣaudrayutairatha| rāṭhapuṣpaiḥ stanau
limpecchiśośca daśanacchadau||17||
sukhamevaṃ vamedbālaḥ-------------------------------|
-------------------------------------------------|18|
Sa. śleṣmaduṣṭe stanye
madhuyaṣṭīsaindhavayuktaṃ ghṛtaṃ bālaṃ pāyayet| saindhavapippaliyuktaṃ ghṛtaṃ
vā pāyayet| madanakusumairmākṣikayuktaiḥ stanau limpet| bālasya coṣṭhau
limpet| evaṃ kṛte sati bālaḥ sukhaṃ vamet|
----------------tīkṣṇairdhātrīṃ tu vāmayet|
-------------------------------------------------|18|
Sa. dhātrīṃ tīkṣṇairvamanairvāmayet|
-------------------------------------------------| athācaritasaṃsargī mustādiṃ
kvathitaṃ pibet||18||
tadvattagarapṛthvīkāsuradārukaliṅgakān|
athavā'tiviṣāmustaṣaḍgranthāpañcakolakam||19||
Sa. anantaraṃ kṛte saṃsarge sati
mustādiṃ kvathitaṃ pibet| tagarādīn vā ativiṣādīn vā pibet|
stanye tridoṣamaline durgandhyāmaṃ jalopamam| vibaddhamacchaṃ vicchinnaṃ
phenilaṃ copaveśyate||20||
śakṛnnānāvyathāvarṇaṃ, mūtraṃ pītaṃ sitaṃ ghanam|
jvarārocakatṛṭchardiśuṣkodgāravijṛmbhikāḥ||21||
aṅgabhaṅgo'ṅgavikṣepaḥ kūjanaṃ vepathurbhramaḥ| ghrāṇākṣimukhapākādyā
jāyante'nye'pi taṃ gadam||22||
kṣīrālasakamityāhuratyayaṃ cātidāruṇam tatrāśu dhātrīṃ bālaṃ ca
vamanenopapādayet||23||
Sa. tridoṣaduṣṭe stanye
durgandhyādiguṇaṃ śakṛdupaveśyate, tathā nānāvyathāvarṇam| mūtraṃ ca pītaṃ
sitaṃ ghanaṃ-styānaṃ, ca syāt| tathā jvarādayaḥ, anye'pi-evaṃprakārā rogāḥ,
jāyante| taṃ-īdṛśaṃ, gadaṃ kṣīrālasakamiti kathayanti| atyayaṃ-vināśahetum,
ata evātidāruṇam tatra-kṣīrālasake, śīghrameva dhātrīṃ bālaṃ ca
vamanenopakramet|
vihitāyāṃ ca saṃsargyāṃ vacādiṃ yojayedgaṇam| niśādiṃ vā'thavā
mādrīpāṭhātiktāghanāmayān||24||
Sa. [ vihitāyāṃ ] saṃsargyāṃ-peyādike
krame kṛte, vacādiṃ niśādiṃ vā gaṇaṃ prayojayet| mādryādīn vā yojayet|
pāṭhāśuṇṭhyamṛtātiktatiktādevāhvasārivāḥ| samustamūrvendrayavāḥ
stanyadoṣaharāḥ param||25||
Sa. pāṭhādaya upayuktāḥ paraṃ
stanyadoṣaharāḥ| tiktaḥ kirātatiktaḥ|
anubandhe yathāvyādhi pratikurvīta kālavit|
-------------------------------------------------|26|
Sa. anubandhe tu sati yathārogaṃ
cikitsitaṃ kuryādvaidyaḥ|
-------------------------------------------------| dantodbhedaśca rogāṇāṃ
sarveṣāmapi kāraṇam||26||
viśeṣājjavaraviḍbhedakāsacchardiśirorujām| abhiṣyandasya pothakyā visarpasya
ca jāyate||27||
Sa. rogāṇāṃ ca sarveṣāmapi dantodbhedo
heturjāyate| viśeṣeṇa jvarādīnāṃ tu hetuḥ sampadyate|
pṛṣṭhabhaṅge biḍālānāṃ barhiṇāṃ ca śikhodgame| dantodbhede ca bālānāṃ na hi
kiñcinna dūyate||28|| yathādoṣaṃ yathārogaṃ
yathodrekaṃ yathābhayam| vibhajya deśakālādīṃstatra yojyaṃ bhiṣagjitam||29||
Sa. mārjārāṇāṃ pṛṣṭhabhaṅge sati,
mayūrāṇāṃ ca śikodbhave sati, dantotthāne ca śiśūnāṃ, naneti dvau pratiṣedhau
prakṛtamarthaṃ gamayataḥ, tena sarvaṃ vapurbālasyottaptaṃ bhavet| na kiñcinna
dūyate,- api tu sarvāṇyevāṅgāni pīḍyanta ityarthaḥ| tatra doṣānusāreṇa tathā
doṣādikyānurodhena tathā rogānusāreṇa ca
deśakālasattvasātmyaprakṛtīrnirūpyāuṣadhaṃ prayojayet|
ta eva doṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat| atastadeva bhaiṣajyaṃ mātrā
tvasya kanīyasī||30|| saukumāryālpakāyatvāt
sarvānnānupasevanāt| --------------------------------------------|31|
Sa. yat-yasmāt, ta eva vātādayo doṣāḥ,
ta eva rasādayo dūṣyāḥ, jvarādayaśca rogāḥ pūrvoktāsta eva, tasmāt tadeva
pūrvoktaṃ bhaiṣajyam| asya tu-bālasya, mātrā kanīyasī| kuto'sya hrasvatarā
mātrā ? ityāha-saukumāryetyādi|
-----------------------------------------------| snigdhā eva sadā bālā
ghṛtakṣīraniṣevaṇāt||31|| sadyastān vamanaṃ
tasmāt pāyayenmatimān mṛdu|
-----------------------------------------------|32|
Sa. śiśavaḥ sarvadaiva snigdhāḥ| kutaḥ
? ghṛtakṣīraniṣevaṇāt| yataścaivaṃ tasmāt tān-bālān, sadyo vamanaṃ mṛdu dhīmān
pāyayet|
---------------------------------------------| stanyasya tṛptaṃ vamayet
kṣīrakṣīrānnasevinam||32|| pītavantaṃ tanuṃ
peyāmannādaṃ ghṛtasaṃyutām| ---------------------------------------------|33|
Sa. kṣīrasevinaṃ tathā kṣīrānnasevinaṃ
bālaṃ stanyasya tṛptaṃ santaṃ vāmayet| stanyasya tṛptamiti
"adhikaraṇavācinaśca" iti ṣaṣṭhī| vā(va)mayediti "glāsnāvanuvamāṃ ca" iti
mittvavikalpaḥ annādaṃ bālaṃ tanuṃ-aghanāṃ, peyāṃ sasarpiṣkāṃ pītavantaṃ
vāmayet|
---------------------------------------------| bastiṃ sādhye virekeṇa, marśena
pratimarśanam||33|| yuñjayādvirecanādīṃstu
dhātryā eva yathoditān| ---------------------------------------------|34|
Sa. virekeṇa sādhye roge bastiṃ
yuñjayāt| marśena sādhye roge pratimarśaṃ yuñjyāt| virecanādīn punaryathoditān
dhātryā eva yuñjyāt|
---------------------------------------------|
mūrvāvyoṣavarākolajambūtvakdārusarṣapāḥ||34||
sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadoṣaharāḥ param|
---------------------------------------------|35|
Sa. mūrvādayo madhunā līḍhāḥ suṣṭhu
stanyadoṣaharāḥ|
---------------------------------------------| dantapālīṃ samadhunā cūrṇena
pratisārayet||35|| pippalyā
dhātakīpuṣpadhātrīphalakṛtena vā|
---------------------------------------------|36|
Sa. śiśordantapālīṃ pippalyāścūrṇena
samākṣikeṇa pratisārayet| athavā dhātakīpuṣpādikṛtena cūrṇena pratisārayet|
---------------------------------------------| lāvatittirivallūrarajaḥ
puṣparasadrutam||36|| drutaṃ karoti bālānāṃ
dantakesaravanmukham| ---------------------------------------------|37|
Sa. lāvādicūrṇaṃ
mākṣikadravīkṛtamupayuktaṃ śiśūnāṃ śīghraṃ dantakesaravanmukhaṃ karoti| dantā
eva kesaraṃ tat (rāṇi tāni) vidyate(nte) yasminniti matup|
---------------------------------------------|
vacādvibṛhatīpāṭhākaṭukātiviṣāghanaiḥ||37||
madhuraiśca ghṛtaṃ siddhaṃ siddhaṃ daśanajanmani|
---------------------------------------------|38|
Sa. vacādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ
dantotthāne siddham,- avyāhataśaktitvāt|
---------------------------------------------|
rajanīdārusaralaśreyasībṛhatīdvayam||38||
pṛśniparṇī śatāhvā ca līḍhaṃ mākṣikasarpiṣā| grahaṇīdīpanaṃ śreṣṭhaṃ
mārutasyānulomanam||39||
atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsanut| bālasya sarvarogeṣu pūjitaṃ
balavarṇadaṃ||40||
Sa. rajanyādicūrṇaṃ mākṣikayuktena
sarpiṣā līḍhaṃ grahaṇyā dīpanaṃ suṣṭhu vātasya cānulomanam| tathā'tīsārādijit|
bālasya sarvāmayeṣu hitaṃ balavarṇadaṃ ca|
samaṅgādhātakīrodhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ|
mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ||41||
sakārpāsīphalaistoye sādhitaiḥ sādhitaṃ ghṛtam| kṣīramastuyutaṃ hanti śīghraṃ
dantodbhavodbhavān||42||
vividhānāmayānetadvṛddhakāśyapanirmitam|
---------------------------------------------|43|
Sa. samaṅgādibhiḥ sāmānyaparibhāṣayā
toye sādhitaṃ ghṛtaṃ kṣīramastuyutaṃ pakvaṃ dantotthān rogānanekaprakārān
hanti| etacca vṛddhakāśyapena nirmitam|
---------------------------------------------| dantodbhaveṣu rogeṣu na
bālamatiyantrayet||43|| svayamapyupaśāmyanti
jātadantasya yadgadāḥ| ---------------------------------------------|44|
Sa. dantodbhaveṣu rogeṣu bālaṃ nātīva
yantrayet-pathyabhojanādinā nātīva niyamayet, yathā'nyarogiṇam| kim ?
ityāha-yat-yasmāt, svayameva(mapi)-cikitsāmantareṇāpi, jātadantasya sato
bālasya rogāḥ praśāmyanti|
-----------------------------------------------|
atyahaḥsvapnaśītāmbuślaiṣmikastanyasevinaḥ||44||
śiśoḥ kaphena ruddheṣu srotaḥsu rasavāhiṣu| arocakaḥ pratiśyāyo jvaraḥ kāsaśca
jāyate||45|| kumāraḥ śuṣyati tataḥ
snigdhaśuklamukhekṣaṇaḥ| -----------------------------------------------|46|
Sa. bhṛśaṃ divāsvapnādisevino'rbhakasya
kaphena rasavāhiṣu srotaḥsu ruddheṣu satsu arocakādayaḥ prādurbhavanti|
tataḥ-teṣu jāteṣu, kumāraḥ śuṣyati| snigdhaṃ śuklaṃ vadananayanaṃ yasya sa
evaṃbhūtaḥ san|
-----------------------------------------------|
saindhavavyoṣaśārṅgeṣṭāpāṭhāgirikadambakān||46||
śuṣyato madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yojayet|
-----------------------------------------------||47||
Sa. tasyārocakādiṣu saindhavādīn
samadhughṛtān yojayet|
-----------------------------------------------| aśokarohiṇīyuktaṃ pañcakolaṃ
ca cūrṇitam||47|| badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṃ
vā sarpiṣā drutam| -----------------------------------------------|48|
Sa. tathā pañcakolaṃ
rajīkṛtamaśokakaṭukābhyāṃ yuktaṃ yojayet| athavā badaryādicūrṇaṃ sarpiṣā
dravīkṛtaṃ yojayet|
-----------------------------------------------|
sthirāvacādvibṛhatīkākolīpippalīnataiḥ||48||
niculotpalavarṣābhūbhārgīmustaiśca kārṣikaiḥ| siddhaṃ prasthārdhamājyasya
srotasāṃ śodhanaṃ param||49||
simhyaśvagandhāsurasākaṇāgarbhaṃ ca tadguṇam|
-----------------------------------------------|50|
Sa. sthirādibhiḥ kārṣikairghṛtasya
prasthārdhaṃ siddhaṃ paraṃ srotasāṃ viśodhanam| simhyādibhirghṛtaṃ pūrvaguṇam|
-----------------------------------------------|
yaṣṭyāhvapippalīrodhrapadmakotpalacandanaiḥ||50||
tālīsasārivābhyāṃ ca sādhitaṃ śoṣajidghṛtam|
-----------------------------------------------|51|
Sa. madhuyaṣṭikādibhiḥ sādhitaṃ sarpiḥ
śoṣajit|
-----------------------------------------------|
śṛṅgīmadhūlikābhārgīpippalīdevadārubhiḥ||51||
aśvagandhādvikākolīrāsnarṣabhakajīvakaiḥ| śūrpaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ
sādhitaṃ ghṛtam||52|| śaśottamāṅganiryūhe
śuṣyataḥ puṣṭikṛtparam| -----------------------------------------------|53|
Sa. śṛṅgyādibhiḥ kalkitaiḥ śaśasya
śiraḥkvāthena sādhitaṃ ghṛtaṃ śuṣyato bālasyātipuṣṭikaram|
-----------------------------------------------|
vacāvayaḥsthātagarakāyasthācorakaiḥ śṛtam||53||
bastamūtrasurābhyāṃ ca tailamabhyañjane hitam|
-----------------------------------------------|54|
Sa. vacādibhiśchāgamūtrasurābhyāṃ ca
siddhaṃ tailamabhyaṅge hitam|
-----------------------------------------------| lākṣārasasamaṃ tailaprasthaṃ
mastu caturguṇam||54||
aśvagandhāniśādārukauntīkuṣṭhābdacandanaiḥ| samūrvārohiṇīrāsnāśatāhvāmadhukaiḥ
samaiḥ||55|| siddhaṃ lākṣādikaṃ nāma
tailamabhyañjanādidam| balyaṃ jvarakṣayonmādaśvāsāpasmāravātanut||56||
yakṣarākṣasabhūtaghnaṃ garbhiṇīnāṃ ca śasyate|
-----------------------------------------------|57|
Sa. lākṣārasatulyaṃ tailaprasthaṃ
mastucaturguṇamaśvagandhādibhiḥ sāmānyaparibhāṣoktapramāṇaiḥ siddhaṃ
lākṣādikasaṃjñam| etattailamabhyaṅgād balyaṃ jvarādijit yakṣmādighnaṃ
garbhiṇībhyaśca hitam|
-----------------------------------------------|
madhunā'tiviṣāśṛṅgīpippalīrlehayecchiśum||57||
ekāṃ vā'tiviṣāṃ kāsajvaracchardirupadrutam|
-----------------------------------------------|58|
Sa. ativiṣādīn madhunā kāsādipīḍitaṃ
śiśuṃ-bālaṃ, lehayet| athavā, ativiṣāmekāṃ lehayet|
-----------------------------------------------| pītaṃ pītaṃ vamati yaḥ
stanyaṃ taṃ madhusarpiṣā||58||
dvivārtākīphalarasaṃ pañcakolaṃ ca lehayet| pippalīpañcalavaṇaṃ
kṛmijitpāribhadrakam||59|| tadvallihyāttathā
vyoṣaṃ maṣīṃ vā romacarmaṇām| lābhataḥ
śalyakaśvāvidgodharkṣaśikhijanmanām||60||
Sa. yo bālaḥ pītaṃ pītaṃ stanyaṃ vamet
taṃ bṛhatīdvayasya phalasvarasaṃ pañcakolaṃ ca ghṛtamākṣikābhyāṃ lehayet|
athavā pippalyādikaṃ tadvat-pūrvavat madhusarpiṣā, bālo lihyāt| vyoṣaṃ
tathā-madhusarpiṣā, lihyāt| [ athavā ] śalyakādijanmanāṃ romṇāṃ carmaṇāṃ ca
yathālābhaṃ maṣīṃ madhughṛtābhyāṃ lihyāt|
khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanaje rase| sakṣīraṃ sādhitaṃ sarpirvamathuṃ
viniyacchati||61||
Sa. khadirādirase sakṣīraṃ sarpiḥ
pakvamupayuktaṃ vamiṃ śamayati|
-----------------------------------------------| tālumāṃse kaphaḥ kruddhaḥ
kurute tālukaṇṭakam||63|| tena
tālupradeśasya nimnatā mūrdhni jāyate| tālupātaḥ stanadveṣaḥ kṛcchrātpānaṃ
śakṛddravam||64|| tṛḍāsyakaṇḍvakṣirujā
grīvādurdharatā vamiḥ| -----------------------------------------------|65|
Sa. kapho madhurādyaistālumāṃse
prakupitastālukaṇṭakaṃ kuryāt| tena-tālukaṇṭakena, śirasi tālupradeśe nimnatā
syāt| tathā tālunaḥ patanaṃ stanadveṣaḥ kṛcchreṇa stanapānaṃ śakṛcca dravaṃ
syāt| tathā tṛḍādyāḥ syuḥ|
-----------------------------------------------| tatrotkṣipya
yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet||65||
tālu tadvatkaṇāśuṇṭhīgośakṛdrasasaindhavaiḥ|
-----------------------------------------------|66|
Sa. tatra tālūtkṣipya
yavakṣārakṣaudrābhyāṃ pratisārayet| tathaiva kaṇādibhiḥ pratisārayet
-----------------------------------------------| śṛṅgaveraniśābhṛṅgaṃ kalkitaṃ
vaṭapallavaiḥ||66|| badhvā gośakṛtā liptaṃ
kukūle svedayettataḥ| rasena limpettālvāsyaṃ netre ca pariṣecayet||67||
Sa. tathā śuṇṭhyādikaṃ kalkitaṃ
vaṭapallavairbadhvā gośakṛtā liptaṃ tataḥ kukūle svedayet| anantaraṃ rasena
ca-tataḥ srutena, tālu āsyaṃ ca limpet| tathā netre pariṣecayet|
harītakīvacākuṣṭhakalkaṃ mākṣikasaṃyutam| pītvā kumāraḥ stanyena mucyate
tālukaṇṭakāt||68||
Sa. harītakyādikaṃ mākṣikayuktaṃ
stanyena śiśuḥ pītvā tālukaṇṭakādvimucyate
malopalepātsvedādvā gude raktakaphodbhavaḥ| tāmro vraṇo'ntaḥ kaṇḍūmān jāyate
bhūryupadravaḥ||69|| kecittaṃ mātṛkādoṣaṃ
vadantyanye'hipūtanam| pṛṣṭārurgudakuṭṭaṃ ca kecicca tamanāmikam||70||
Sa. gude raktakaphodbhavo malopalepāt
svedādvā tāmro vraṇaḥ kaṇḍūmānāntaro bahūpadravo jāyate| taṃ-tathāvidhaṃ,
kecinmātṛkādoṣaṃ kathayanti| apare ca pūtanasaṃjñamityāhuḥ| kecit pṛṣṭāruriti,
kecit gudakuṭṭamiti, kecicca tamanāmikaṃ, bruvate|
tatra dhātryāḥ payaḥ śodhyaṃ pittaśleṣmaharauṣadhaiḥ|
-----------------------------------------------|71|
Sa. tatra-tasminnanekanāmni roge,
dhātryāḥ kṣīraṃ śodhanīyam kaiḥ ? pittaśleṣmahṛdbhirauṣadhaiḥ|
-----------------------------------------------| śṛtaśītaṃ ca
śītāmbuyuktamantarapānakam||71||
sakṣaudratārkṣyaśailena vraṇaṃ tena ca lepayet|
triphalābadarīplakṣatvakkvāthapariṣecitam||72||
kāsīsarocanātutthamanohvālarasāñjanaiḥ| lepayedamlapiṣṭairvā
cūrṇitairvā'vacūrṇayet||73||
suślakṣṇairathavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ| sārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya
tvacā'thavā||74|| rāgakaṇḍūtkaṭe
kuryādraktasrāvaṃ jalaukasā| sarvaṃ ca pittavraṇajicchasyate gudakuṭṭake||75||
Sa. saha kṣaudreṇa vartate yattat
sakṣaudram, sakṣaudram ca tat tārkṣyaśailaṃ ca, tena yuktaṃ śītāmbu, antaraṃ
pānakaṃ ca hitam| kimbhūtam ? śṛtaśītam| atra ca śītamātrasya śītatvenaiva
labdhatvācchītāmbivatyatiśayārtham| evaṃ hi pittopaśāntirbhavati| ata eva ca
tatsahitasya kaphasya śamanāya mākṣikarasāñjanayogo'tra kṛtaḥ| tena ca jalena
vraṇaṃ lepayet| kimbhūtaṃ vraṇam ? triphalādikvāthena pariṣecitaṃ santaṃ
kāsīsādibhiramlapiṣṭairvā lepayet| athavā, etaireva
cūrṇitairvraṇamavacūrṇayet| athavā madhukādibhiḥ supiṣṭairavacūrṇayet|
sārivāśaṅkhanābhibhyāmavacūrṇayet| athavā, asanatvacā limpet| rāgakaṇḍvādhikye
jalaukobhirasrasrāvaṃ kuryāt| jalaukasā "jātau" ityekavacanāt tasya prayogo na
doṣāya, tathā sallakṣasya dṛṣtatvāt| sarvaṃ cikitsitaṃ pittavraṇatulyaṃ
gudakuṭṭake śasyate|
pāṭhāvelladvirajanīmustabhārgīpunarnavaiḥ| sabilvatryūṣaṇaiḥ
sarpivṛścikālīyutaiḥ śṛtam||76|| lihāno
mātrayā rogairmucyate mṛttikodbhavaiḥ|
-----------------------------------------------|77|
Sa. pāṭhādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ mātrayā
lihan mṛttikodbhavairāmayairmucyate|
vyādheryadyasya bhaiṣajyaṃ stanastena pralepitaḥ| sthito muhūrtaṃ dhauto'nu
pītastaṃ taṃ jayedgadam|77| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne bālā- mayapratiṣedho nāma dvitīyo'dhyāyaḥ|2|
Sa. yasya rogasya yadauṣadhamuktaṃ
tenaivauṣadhena stanaḥ pralepito muhūrtamātraṃ-nāḍikādvayaṃ yāvad vidhṛtaḥ,
stano'nu dhautaḥ paścāt pītastaṃ taṃ-aniyataṃ rogaṃ, jayet| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattavirachitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bālā mayapratiṣedho nāma
dvitīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||