athāto bālagrahapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2|
Sa. asmādanantaraṃ bālagrahapratiṣedha
ucyate, grahāṇāmapi roga hetutvāt| bālānāṃ grahā bālagrahāḥ, teṣāṃ pratiṣedho
yasmin sa bālagrahapratiṣedhaḥ, tam| śeṣaṃ pūrvavat|
purā guhasya rakṣārthaṃ nirmitāḥ śūlapāṇinā| manuṣyavigrahāḥ pañca sapta
strīvigrahā grahāḥ||1|| skando viśākho
meṣākhyaḥ śvagrahaḥ pitṛsaṃjñitaḥ| śakuniḥ pūtanā śītapūtanā'dṛṣṭipūtanā||2||
mukhamaṇḍitikā tadvadrevatī śuṣkarevatī|
-------------------------------------------|3|
Sa. pūrvaṃ śrīmahādevena kārtikeyasya
rakṣārthaṃ manuṣyaśarīrāḥ pañca grahā nirmitāḥ| strīśarīrāśca saptotpāditāḥ|
saṃ-skandādayaḥ pañca nararūpāḥ| śakunyādayaḥ sapta strīrūpāḥ|
------------------------------------------------------| teṣāṃ grahīṣyatāṃ
rūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraḥ||3||
Sa. teṣāṃ-grahāṇāṃ, grahīṣyatāṃ
pūrvarūpaṃ pratataṃ rodanaṃ jvaraśca|
sāmānyaṃ rūpamuttrāsajṛmbhābhrūkṣepadīnatāḥ|
phenasrāvordhvadṛṣṭyoṣṭhadantadaṃśaprajāgarāḥ||4||
rodanaṃ kūjanaṃ stanyavidveṣaḥ svaravaikṛtam| nakhairakasmātparitaḥ
svadhātryaṅgavilekhanam||5||
Sa. teṣāṃ sāmānyaṃ rūpamuttrāsa ityādi
svadhātryaṅgavilekhanāntam|
tatraikanayanasrāvī śiro vikṣipate muhuḥ| hataikapakṣaḥ stabdhāṅgaḥ sasvedo
natakandharaḥ||6|| dantakhādī stanadveṣī
trasyan roditi visvaram| vakravaktro vaman lālāṃ bhṛśamūrdhvaṃ nirīkṣate||7||
vasāsṛggandhirudvigno baddhamuṣṭiśakṛcchiśuḥ| calitaikākṣigaṇḍabhrūḥ
saṃraktobhayalocanaḥ||8|| skandārtastena
vaikalyaṃ maraṇaṃ vā bhaved dhruvam|
--------------------------------------------------|9|
Sa. tatra-teṣu graheṣu madhye,
ekalocanasravaṇaśīlastathā śiro vikṣipata ityādi saṃraktalocanadvayāntaṃ
skandagṛhītasya lakṣaṇam| tena vaikalyaṃ-paṅgutvakāṇatvādi, mṛtyureva vā
dhruvaṃ niścitaṃ, bhavet|
samprati viśākhasya skandāpasmārāparasaṃjñasya lakṣaṇamāha ----
--------------------------------------------------| saṃjñānāśo muhuḥ
keśaluñcanaṃ kandharānatiḥ||9|| vinamya
jṛmbhamāṇasya śakṛvmūtrapravartanam| phenodvamanamūrdhvekṣā
hastabhrūpādanartanam||10||
stanasvajihvāsandaṃśasaṃrambhajvarajāgarāḥ| pūyaśoṇitagandhaśca
skandāpasmāralakṣaṇam||11||
Sa. saṃjñānāśādikaṃ
pūyaśoṇitagandhāntaṃ skandāpasmāralakṣaṇam|
ādhmānaṃ pāṇipādasya spandanaṃ phenanirvamaḥ|
tṛṇmuṣṭibandhātīsārasvaradainyavivarṇatāḥ||12||
kūjanaṃ stananaṃ chardiḥ kāsahidhmāprajāgarāḥ|
oṣṭhadaṃśāṅgasaṅkocastambhabastābhagandhatāḥ||13||
ūrdhvaṃ nirīkṣya hasanaṃ, madhye vinamanaṃ, jvaraḥ| mūrcchaikanetraśophaśca
naigameṣagrahākṛtiḥ||14||
Sa. meṣasya
naigameṣāparasaṃjñasyādhmānādi ekanetraśophāntaṃ lakṣaṇam|
kampo hṛṣitaromatvaṃ svedaścakṣurnimīlanam| bahirāyāmanaṃ
jihvādaṃśo'ntaḥkaṇṭhakūjanam||15|| dhāvanaṃ
viṭsagandhatvaṃ krośanaṃ ca śvavacchuni|
--------------------------------------------------|16|
Sa. śuni-śvagrahe, kampa ityādikaṃ
krośanaṃ śvavadityantaṃ lakṣaṇam|
--------------------------------------------------| romaharṣo muhustrāsaḥ
sahasā rodanaṃ jvaraḥ||16||
kāsātisāravamathujṛmbhātṛṭśavagandatāḥ|
aṅgeṣvākṣepavikṣepaśoṣastambhavivarṇatāḥ||17||
muṣṭibandhaḥ srutiścākṣṇorbālasya syuḥ pitṛgrahe|
--------------------------------------------------|18|
Sa. pitṛgrahe romaharṣaṃ ityādikaṃ
bālasya syurityantaṃ lakṣaṇam|
--------------------------------------------------| srastāṅgatvamatīsāro
jihvātālugale vraṇāḥ||18|| sphoṭāḥ
sadāharukpākāḥ sandhiṣu syuḥ punaḥpunaḥ| niśyahni pravilīyante pāko vaktre
gude'pi vā||19|| bhayaṃ śakunigandhatvaṃ
jvaraśca śakunigrahe| --------------------------------------------------|20|
Sa. śakunigrahe srastāṅgatvamityādikaṃ
jvaraścetyantaṃ liṅgam|
--------------------------------------------------| pūtanāyāṃ vamiḥ
kampastandrā rātrau prajāgaraḥ||20||
hidhmā''dhmānaṃ śakṛdbhedaḥ pipāsā mūtranigrahaḥ| srastahṛṣṭāṅgaromatvaṃ
kākavatpūtigandhitā||21||
Sa. vamiḥ kampa ityādikaṃ
kākavatpūtigandhitetyantaṃ pūtanāgrahe liṅgam|
śītapūtanayā kampo rodanaṃ tiryagīkṣaṇam| tṛṣṇā'ntrakūjo'tīsāro
vasāvadvisragandhatā||22|| pārśvasyaikasya
śītatvamuṣṇatvamaparasya ca|
--------------------------------------------------|23|
Sa. śītapūtanayā kampo
rodanamityādikamuṣṇatvamaparasya cetyevamantaṃ śītapūranāgrahe liṅgam
--------------------------------------------------| andhapūtanayā
chardirjvaraḥ kāso'lpanidratā||23|| varcaso
bhedavaivarṇyadaurgandhyānyaṅgaśoṣaṇam| dṛṣṭeḥ
sādātirukkaṇḍūpothakījanmaśūnatāḥ||24||
hidhmodvegastanadveṣavaivarṇyasvaratīkṣṇatāḥ| vepathurmatsyagandhatvamathavā
sāmlagandhatā||25||
Sa. chardyādikaṃ
sāmlagandhatetyantamandhapūtanāyā [a] dṛṣṭipūtanāparasaṃjñāyā lakṣaṇam|
mukhamaṇḍitayā pāṇipādāsyaramaṇīyatā| sirābhirasitābhābhirācitodaratā
jvaraḥ||26|| arocako'ṅgaglapanaṃ
gomūtrasamagandhatā| --------------------------------------------------|27|
Sa. mukhamaṇḍitāyāṃ grahe
pāṇipādāsyaramaṇīyatetyādikaṃ lakṣaṇam|
--------------------------------------------------| revatyāṃ śyāvanīlatvaṃ
karṇanāsākṣimardanam||27||
kāsahidhmākṣivikṣepavakravaktratvaraktatāḥ| bastagandho jvaraḥ śoṣaḥ purīṣaṃ
haritaṃ dravam||28||
Sa. revatyāṃ-revatīgrahe,
śyāvanīlatvādi liṅgam|
adhunā'sādhyalakṣaṇaṃ vakti ---- jāyate śuṣkarevatyāṃ kramātsarvāṅgasaṅkṣayaḥ|
--------------------------------------------------|29|
Sa. śuṣkarevatyāṃ
kramātsarvāṅgasaṅkṣaya iti liṅgam|
--------------------------------------------------| keśaśāto'nnavidveṣaḥ
svaradainyaṃ vivarṇatā||29|| rodanaṃ
gṛdhragandhatvaṃ dīrghakālānuvartanam| udare granthayo vṛttā yasya nānāvidhaṃ
śakṛt||30|| jihvāyā nimnatā madhye śyāvaṃ
tālu ca taṃ tyajet| --------------------------------------------------|31|
Sa. keśaśāta ityādikaṃ śyāvaṃ tālu
cetyantaṃ yasya bālasya syāt, taṃ na cikitset|
-------------------------------------------------| bhuñjāno'nnaṃ bahuvidhaṃ yo
bālaḥ parihīyate||31|| tṛṣṇāgṛhītaḥ kṣāmākṣo
hanti taṃ śuṣkarevatī| -------------------------------------------------|32|
Sa. bhuñjāno'nnamityādilakṣaṇaṃ bālaṃ
śuṣkarevatī hanti|
tribhiḥ kāraṇairgrahā gṛhṇantītyāha ----
-------------------------------------------------| hiṃsāratyarcanākāṅkṣā
grahagrahaṇakāraṇam||32||
Sa. hiṃsā ca ratiścārcanā ca,
tāsāmākāṅkṣā-abhilāṣaḥ, sā grahāṇāṃ grahaṇe kāraṇaṃ-hetuḥ|
tatra hiṃsātmake bālo mahān vā srutanāsikaḥ| kṣatajihvaḥ kvaṇedbāḍhamasukhī
sāśrulocanaḥ||33|| durvarṇo hīnavacanaḥ
pūtigandhiśca jāyate| kṣāmo mūtrapurīṣaṃ svaṃ mṛdgāti na jugupsate||34||
hastau codyamya saṃrabdho hantyātmānaṃ tathā param| tadvacca
śastrakāṣṭhādyairagniṃ vā dīptamāviśet||35||
apsu majjetpatetkūpe kuryādanyacca tadvidham| tṛḍdāhamohān pūyasya chardanaṃ
ca pravartayet||36|| raktaṃ ca
sarvamārgebhyo riṣṭotpattiṃ ca taṃ tyajet|
-------------------------------------------------|37|
Sa. tatra-teṣu graheṣu madhyāt,
hiṃsātmake grahe sati bālo mahān vā puruṣaḥ srutanāsikādiguṇo jāyate| tathā
kṣāmaḥ san idamidaṃ kuryāt| tadvidhaṃ-ātmahananādikaṃ, anyadapi kuryāt|
tṛṭdāhamohāṃstathā chardanaṃ ca pūyasya pravartayet| tathā sarvasrotobhyo
raktaṃ ca pravartayet, riṣṭotpattiṃ ca| taṃ bālaṃ nopakramet|
sampratyarcanākāmaṃ brūte ----
-------------------------------------------------|
rahaḥstrīratisaṃlāpagandhasragbhūṣaṇapriyaḥ||37||
hṛṣṭaḥ śāntaśca duḥsādhyo ratikāmena pīḍitaḥ|
-------------------------------------------------|38|
Sa. rahaḥstrīratyādipriyo hṛṣṭādiguṇo
bālo ratikāmena graheṇa pīḍitaḥ kṛcchrasādhyaḥ syāt|
adhunaiṣāṃ cikitsitamāha ----
-------------------------------------------------| dīnaḥ parimṛśan vaktraṃ
śuṣkauṣṭhagalatālukaḥ||38|| śaṅkitaṃ vīkṣate
rauti dhyāyatyāyāti dīnatām| annamannābhilāṣe'pi dattaṃ nāti bubhukṣate||39||
gṛhītaṃ balikāmena taṃ vidyātsukhasādhanam|
-------------------------------------------------|40|
Sa. dīnādiguṇaḥ san idamidaṃ karoti|
taṃ-evaṃvidhaṃ, balikāmena gṛhītaṃ bālaṃ sukhasādhyaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| hantukāmaṃ jayeddhomaiḥ
siddhamantrapravartitaiḥ||40|| itarau tu
yathākāmaṃ ratibalyādidānataḥ|
-------------------------------------------------|41|
Sa. jighāṃsugrahaṃ homādibhirjayet|
nanu, hiṃsākāmo'sādhyastaṃ tyajedityuktam, tatkathaṃ tasya sādhanamuktam ?
brūmaḥ| asādhyasyāpi cikitsā kāryaiva| tathā ca saṅgrahe'bhyadhāyi
"tasmādācaramocchvāsāccikitset|" ityādi| api ca mantraprabhāvasyācintyatvāt|
itarau tu-ratyarcanākāmau, yathābhilāṣaṃ ratibalyādidānena jayet|
-------------------------------------------------| atha sādhyagrahaṃ bālaṃ
vivikte śaraṇe sthitam||41|| trirahnaḥ
siktasaṃmṛṣṭe sadā sannihitānale| vikīrṇabhūtikusumapatrabījānnasarṣape||42||
rakṣoghnatailajvalitapradīpahatapāpmani|
vyavāyamadyapiśitanivṛttaparicārake||43||
purāṇasarpiṣā'bhyaktaṃ pariṣiktaṃ sukhāmbunā| sādhitena
balānimbavaijayantīnṛpadrumaiḥ||44||
pāribhadrakakaṭvaṅgajambūvaruṇakaṭūtṛṇaiḥ|
kapotavaṅkāpāmārgapāṭalāmadhuśigrubhiḥ||45||
kākajaṅghāmahāśvetākapitthakṣīripādapaiḥ| sakadambakarañjaiśca, dhūpaṃ
snātasya cācaret||46||
dvīpivyāghrāhisiṃharkṣacarmabhirghṛtamiśritaiḥ|
-------------------------------------------------|47|
Sa. atheti kṛtamaṅgalam| sādhyagrahaṃ
bālaṃ vivikte gṛhe sthitam| kimbhūte ? [ triḥ- ] trīn vārān, śodhite sikte ca|
trirahna iti "kṛtvo'rthaprayoge kāle'dhikaraṇe" ityadhikaraṇe ṣaṣṭhī| tathā
sarvadā nikaṭāgnau| tathā vikṣiptabhūtyādike,
rakṣoghnatailapradīptapradīpahatapāpe, vyavāyādinivṛttaparicārake| kimbhūtaṃ
bālam ? purāṇaghṛtābhyaktam| tathā snātamuṣṇāmbunā| kimbhūtena jalena ?
balādibhiḥ sādhitena| vaijayantī-araṇikā| mahāśvetā_kaṭabhī| pariṣiktasya
cāsya dvīpyādicarmādibhirghṛta miśritairdhūpanaṃ kuryāt|
-------------------------------------------------|
pūtīdaśāṅgasiddhārthavacābhallātadīpyakaiḥ||47||
sakuṣṭhaiḥ saghṛtairdhūpaḥ sarvagrahavimokṣaṇaḥ|
-------------------------------------------------|48|
Sa. pūtyādibhirdhūpaḥ
sarvagrahavimokṣaṇaḥ syāt| pūtī-pūtīkarañjaḥ| "vacāhiṅguviḍaṅgāni saindhavaṃ
gajapippalī| pāṭhā prativiṣā vyoṣaṃ" (hṛ. u. a. 37|27) iti daśāṅgaḥ kāśyapena
vinirmitaḥ|
-------------------------------------------------| sarṣapā nimbapatrāṇi
mūlamaśvakhurā vacā||48|| bhūrjapatraṃ
ghṛtaṃ dhūpaḥ sarvagrahanivāraṇaḥ|
-------------------------------------------------|49|
Sa.
sarṣapādibhirdhūpo'śeṣagrahanivāraṇaḥ| aśvakhurā-girikarṇikā|
-------------------------------------------------| anantāmrāsthitagaraṃ
maricaṃ madhuro gaṇaḥ||49|| śṛgālavinnā
mustā ca kalkitaistairghṛtaṃ pacet| daśamūlarasakṣīrayuktaṃ tad
grahajitparam||50||
Sa. yavāsādibhiḥ
kalkitairdaśamūlarasakṣīrayutaṃ ghṛtaṃ pacet| tacca śiśoḥ pathyaṃ paraṃ
grahajit|
rāsnāhyaṃśumatīvṛddhapañcamūlabalāghanāt| kvāthe sarpiḥ pacetpiṣṭaiḥ
sārivāvyoṣacitrakaiḥ||51||
pāṭhāviḍaṅgamadhukapayasyāhiṅgudārubhiḥ| sagranthikaiḥ sendrayavaiḥ
śiśostatsatataṃ hitam||52||
sarvarogagrahaharaṃ dīpanaṃ balavarṇadam|
-------------------------------------------------|53|
Sa. rāsnādikvāthe sārivādibhiḥ kalkaiḥ
sarpiḥ pacet| tacca śiśoḥ sadā pathyaṃ sarvarogagrahaghnaṃ dīpanaṃ
balavarṇadaṃ ca|
-------------------------------------------------|
sārivāsurabhibrāhmīśaṅkhinīkuṣṭhasarṣapaiḥ||53||
vacāśvagandhāsurasayuktaiḥ sarpirvipācayet| tannāśayedgrahān sarvān
pānenābhyañjanena ca||54||
Sa. sārivādibhiḥ surasayuktaiḥ
sarpirvipācayet| tacca pānābhyañjanābhyāṃ sarvagrahanāśanam|
gośṛṅgacarmavālāhinirmokaṃ vṛṣadaṃśaviṭ| nimbapatrājyakaṭukāmadanaṃ
bṛhatīdvayam||55||
kārpāsāsthiyavacchāgaromadevāhvasarṣapam| mayūrapatraśrīvāsaṃ tuṣakeśaṃ
sarāmaṭham||56|| mṛdbhāṇḍe bastamūtreṇa
bhāvitaṃ ślakṣṇacūrṇitam| dhūpanaṃ ca hitaṃ sarvabhūteṣu viṣamajvare||57||
Sa. gośṛṅgādi sarpanirmokādi ca mṛnmaye
bhāṇḍe chāgamūtreṇa bhāvitaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ sarvabhūteṣu viṣamajvare ca
dhūpanārthaṃ hitam|
ghṛtāni bhūtavidyāyāṃ vakṣyante yāni tāni ca| yuñjyāttathā baliṃ homaṃ
snapanaṃ mantratantravit||58||
Sa. yāni ca sarpīṣi bhūtavidyāyāṃ
vakṣyante tāni ca yuñjyāt| tathā mantrāḥ-saṅgrahoktāḥ, tantrāṇi ca, etāni
vettīti mantratantravit,-vaidyo, baliṃ homaṃ snapanaṃ ca yuñjyāt|
pūtīkarañja(ñjāt)tvakpatraṃ kṣīribhyo barbarādapi|
tumbīviśālāralukaśamībilvakapitthataḥ||59||
utkvāthya toyaṃ tadrātrau bālānāṃ snapanaṃ śivam|
-------------------------------------------------|60|
Sa. pūtīkarañjatvak tathā patraṃ
kṣīrivṛkṣādbarbarādibhyaśca toyamutkvāthya tadrātrau bālānāṃ snapanaṃ śivaṃ
syāt|
-------------------------------------------------| anubandhān yathākṛcchraṃ
grahāpāye'pyupadravān|60| bālāmayaniṣedhoktabheṣajaiḥ samupācaret| 60 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne bālagrahapratiṣedho nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ|3|
Sa. anubandhān yathākṛcchraṃ tathā
grahāṇāmapāye-mokṣe, ca ye upadravāstāṃśca
bālāmayapratiṣedhādhyāyoktairauṣadhaiḥ samupakramet| iti śrīmṛgāṅkadattaputra
śrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne bālagra- hapratiṣedho nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 3||
ityaṣṭāṅgahṛdaye dvitīyaṃ kaumāratantraṃ samāptam|