athāto bhūtavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. adhunā bhūtavijñānādhyāyārambho
grahasāmānyāt|
athāto bhūtavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2|
Sa. adhunā bhūtavijñānādhyāyārambho
grahasāmānyāt|
bhūtasya rūpaprakṛtibhāṣāgatyādiceṣṭitaiḥ| yasyānukāraṃ kurute tenāviṣṭaṃ
tamādiśet||2||
Sa. yasya bhūtasya rūpāderanukāraṃ
yādṛśaṃ bhajate tena taṃ puruṣamadhiṣṭhitaṃ vadet|
so'ṣṭādaśavidho devadānavādivibhedataḥ|
-------------------------------------------------|3|
Sa. sa bhūto'ṣṭādaśaprakāro
devādibhedena|
-------------------------------------------------| hetustadanuṣaktau tu sadyaḥ
pūrvakṛto'thavā||3|| prajñāparādhaḥ, sutarāṃ
tena kāmādijanmanā| luptadharmavratācāraḥ pūjyānapyativartate||4||
taṃ tathā bhinnamaryādaṃ pāpamātmopaghātinam| devādayo'pyanughnanti
grahāśchidraprahāriṇaḥ||5||
Sa. tasya bhūtasyānuṣaṅge
prajñāparādhaḥ sadyaḥ-adhunātanaḥ, pūrvajanmakṛto vā hetuḥ|
tena-prajñāparādhena, kāmakrodhādijena sutarāṃ naṣṭadharmavratācāraḥ san
pūjyānapyatikrāmati| taṃ puruṣaṃ tathā luptadharmavratācāratvādbhinnamaryādaṃ
devādayo grahā apyatyanta- maryādātikramādanu-paścāt, ghnanti| na kevalaṃ
hiṃsātmakānāmakṣamā iti dyotanārtho'piśabdaḥ| kīdṛśāste ? chidraprahāriṇaḥ|
hetāviyaṃ prathamā, chidraprahāritvādityarthaḥ|
chidraṃ pāpakriyārambhaḥ pāko'niṣṭasya karmaṇaḥ| ekasya śūnye'vasthānaṃ
śmaśānādiṣu vā niśi||6|| digvāsastvaṃ
gurornindā rateravidhisevanam| aśucerdevatārcādi parasūtakasaṅkaraḥ||7||
homamantrabalījyānāṃ viguṇaṃ parikarma ca|
samāsāddinacaryādiproktācāravyatikramaḥ||8||
Sa. chidraṃ pāpakriyārambha ucyate| sa
cāśubhasya karmaṇaḥ pākaḥ-phalam| ekasya-advitīyasya, śūnye sthāne'vasthitiḥ,
athavā śmaśānādiṣu niśyavasthitiḥ| tathā nagretyādi| kiṃ vā bahunoditena ?
saṅkṣepeṇa dinacaryādikathitasyācārasya ca vyatikrama iti grahagrahaṇe hetuḥ|
grūhṇanti śuklapratipattrayodaśyoḥ surā naram|
śuklatrayodaśīkṛṣṇadvādaśyordānavā grahāḥ||9||
gandharvāstu carturdaśyāṃ dvādaśyāṃ coragāḥ punaḥ| pañcamyāṃ,
śuklasaptamyekādaśyostu dhaneśvarāḥ||10||
śuklāṣṭapañcamīpaurṇamāsīṣu brahmarākṣasāḥ| kṛṣṇe rakṣaḥ piśācādyā
navadvādaśaparvasu||11||
daśāmāvāsyayoraṣṭanavamyoḥ pitaro'pare| guruvṛddhādayaḥ prāyaḥ kālaṃ sandhyāsu
lakṣayet||12||
Sa. devāḥ śuklapratipadi
śuklatrayodaśyāṃ ca naraṃ gṛhṇanti| śuklatrayodaśyāṃ kṛṣṇadvādaśyāṃ ca dānavā
grahā gṛhṇanti| gandharvāśca- turdaśyāṃ dvādaśyāṃ ca| sarpāstu pañcamyām|
śuklapakṣasya saptamyāmekādaśyāṃ ca yakṣā gṛhṇanti| śuklāṣṭamyādiṣu
brahmarākṣasā gṛhṇanti| rakṣaḥpiśācādayaḥ kṛṣṇapakṣe navamīdvādaśyoḥ parvasu
ca gṛhṇanti| daśamyādiṣu pitaro gṛhṇanti| apare-anuktā guruvṛddhādayaḥ,
aṣṭamīnavamyorgṛhṇanti| pūrvākteṣveva tithiṣu prāyeṇa(yaḥ)-bāhulyena,
grahaṇakālaṃ sandhyāsu-parvādiṣu, jānīyāt
phullapadmopamamukhaṃ saumyadṛṣṭimakopanam| alpavāksvedaviṇmūtraṃ
bhojanānabhilāṣiṇam||13|| devadvijātiparamaṃ
śuciṃ saṃskṛtavādinam| mīlayantaṃ cirānnetre surabhiṃ varadāyinam||14||
śuklamālyāmbarasaricchailoccabhavanapriyam| anidramapradhṛṣyaṃ ca
vidyāddevavaśīkṛtam||15||
Sa. phullapadmopamamukhamityādi
devagrahagṛhītaṃ vidyāt|
jihmadṛṣṭiṃ durātmānaṃ gurudevadvijadviṣam| nirbhayaṃ māninaṃ śūraṃ krodhanaṃ
vyavasāyinam||16|| rudraḥ skando
viśākho'hamindro'hamiti vādinam| surāmāṃsaruciṃ vidyāt
daityagrahagṛhītakam||17||
Sa. jihmadṛṣṭimityādilakṣaṇalakṣitaṃ
daityavaśīkṛtaṃ vidyāt|
svācāraṃ surabhiṃ hṛṣṭaṃ gītanartanakāriṇam| snānodyānaruciṃ
raktavastramālyānulepanam||18||
śṛṅgāralīlābhirataṃ gandharvādhyuṣitaṃ vadet|
-------------------------------------------------|19|
Sa. svācāramityādilakṣaṇalakṣitaṃ
gandharveṇa gṛhītaṃ vidyāt
-------------------------------------------------| raktākṣaṃ krodhanaṃ
stabdhadṛṣṭiṃ vakragatiṃ calam||19||
śvasantamaniśaṃ hihvālolinaṃ sṛkkiṇīliham|
priyadugdhaguḍasnānamadhovadanaśāyinam||20||
uragādhiṣṭhitaṃ vidyāttrasyāntaṃ cātapatrataḥ|
-------------------------------------------------|21|
Sa. raktākṣamityādilakṣaṇaṃ chatrācca
trasyantaṃ sarpādhiṣṭhitaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| viplutatrastaraktāṃkṣaṃ
śubhagandhaṃ sutejasam||21||
priyanṛtyakathāgītasnānamālyānulepanam| matsyamāṃsaruciṃ hṛṣṭaṃ tuṣṭaṃ
balinamavyatham||22|| calitāgrakaraṃ kasmai
kiṃ dadāmīti vādinam| rahasyabhāṣiṇaṃ vaidyadvijātiparibhāvinam||23||
alparoṣaṃ drutagatiṃ vidyādyakṣagṛhītakam|
-------------------------------------------------|24|
Sa.
viplutatrastaraktākṣamityādilakṣaṇaṃ yakṣagṛhītaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| hāsyanṛtyapriyaṃ
raudraceṣṭaṃ chidraprahāriṇam||24||
ākrośinaṃ śīghragatiṃ devadvijabhiṣagdviṣam| ātmānaṃ kāṣṭhaśastrādyairghnantaṃ
bhoḥśabdavādinam||25|| śāstravedapaṭhaṃ
vidyād gṛhītaṃ brahmarākṣasaiḥ|
-------------------------------------------------|26|
Sa. hāsyanṛtyapriyamityādilakṣaṇaṃ
brahmarākṣasagṛhītaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| sakrodhadṛṣṭiṃ
bhṛkuṭimudvahantaṃ sasaṃbhramam||26||
praharantaṃ pradhāvantaṃ śabdantaṃ bhairavānanam| annādvinā'pi balinaṃ
naṣṭanidraṃ niśācaram||27|| nirlajjamaśuciṃ
śūraṃ krūraṃ paruṣabhāṣiṇam| roṣaṇaṃ raktamālyastrīraktamadyāmiṣapriyam||28||
dṛṣṭvā ca raktaṃ māṃsaṃ vā''lihānaṃ daśanacchadau| hasantamannakāle ca
rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet||29||
Sa. sakrodhadṛṣṭimityādilakṣaṇaṃ
rākṣasādhiṣṭhitaṃ vadet|
avasthacittaṃ naikatra tiṣṭhantaṃ paridhāvinam|
ucchiṣṭanṛtyagāndharvahāsamadyāmiṣapriyam||30||
nirbhartsanāddīnamukhaṃ rudantamanimittataḥ| nakhairlikhantamātmānaṃ
rūkṣadhvastavapuḥsvaram||31|| āvedayantaṃ
duḥkhāni sambaddhābaddhabhāṣiṇam| naṣṭasmṛtiṃ śūnyaratiṃ lolaṃ nagnaṃ
malīmasam||32|| rathyācailaparīdhānaṃ
tṛṇamālāvibhūṣaṇam| ārohantaṃ ca kāṣṭhāśvaṃ tathā saṅkarakūṭakam||33||
bahvāśinaṃ piśācena vijānīyādadhiṣṭhitam|
-------------------------------------------------|34|
Sa. avasthacittamityādilakṣaṇaṃ
piśācagṛhītaṃ vidyāt|
-------------------------------------------------| pretākṛtikriyāgandhaṃ
bhītamāhāravidviṣam||34|| tṛṇacchidaṃ ca
pretena gṛhītaṃ naramādiśet|
-------------------------------------------------|35|
Sa. pretākṛtikriyāgandhamityādilakṣaṇaṃ
pretagṛhītaṃ naraṃ vidyāt
-------------------------------------------------| bahupralāpaṃ kṛṣṇāsyaṃ
pravilambitayāyinam||35||
śūnapralambavṛṣaṇaṃ kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet|
-------------------------------------------------|36|
Sa. bahupralāpādilakṣaṇaṃ
kūṣmāṇḍādhiṣṭhitaṃ vadet|
-------------------------------------------------| gṛhītvā kāṣṭhaloṣṭādi
bhramantaṃ cīravāsasam||36|| nagnaṃ
dhāvantamuttrastadṛṣṭiṃ tṛṇavibhūṣaṇam|
śmaśānaśūnyāyatanarathyaikadrumasevinam||37||
tilānnamadyamāṃseṣu satataṃ saktalocanam| niṣādādhiṣṭhitaṃ vidyād vadantaṃ
paruṣāṇi ca||38||
Sa. gṛhītvā kāṣṭhamityādilakṣaṇaṃ tathā
paruṣāṇi bhāṣamāṇaṃ niṣādagṛhītaṃ vidyāt|
yācantamudakaṃ cānnaṃ trastalohitalocanam| ugravākyaṃ ca
jānīyānnaramaukiraṇārditam||39||
Sa.
yācantamudakamityādilakṣaṇamaukiraṇārditaṃ vidyāt
gandhamālyaratiṃ satyavādinaṃ parivepinam| bahunidraṃ ca jānīyādvetālena
vaśīkṛtam||40||
Sa. gandhamālyaratimityādilakṣaṇaṃ
vetālagṛhītaṃ vidyāt|
aprasannadṛśaṃ dīnavadanaṃ śuṣkatālukam| calannayanapakṣmāṇaṃ nidrāluṃ
mandapāvakam||41|| apasavyaparīdhānaṃ
tilamāṃsaguḍapriyam| skhaladvācaṃ ca jānīyāt pitṛgrahavaśīkṛtam||42||
Sa. aprasannadṛśamityādilakṣaṇaṃ
pitṛgrahagṛhītaṃ vidyāt|
guruvṛddharṣisiddhābhiśāpacintānurūpataḥ| vyāhārāhāraceṣṭābhiryathāsvaṃ
tadgrahaṃ vadet||43||
Sa. gurvādīnāṃ
śāpacintānurūpavacanādibhiryathāyogaṃ tadgrahaṃ vidyāt|
kumāravṛdānugataṃ nagnamuddhatamūrdhajam| asvasthamanasaṃ dairghyakālikaṃ
sagrahaṃ tyajet|44| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā-
yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūta vijñānīyo nāma
caturtho'dhyāyaḥ|4|
Sa. sarvagrahagṛhītaṃ tyajet| kīdṛśam ?
kumārasamūhenānuyātaṃ, tathā nagnamuddhatakeśaṃ, tathā'svasthacittaṃ, tathā
dīrghakālānuvartinaṃ ceti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūtavijñānīyo nāma
caturtho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||