athāto bhūtapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| )||3||
Sa. bhūtagrahavijñānādanantaraṃ
bhūtasya pratiṣedhaṃ-cikitsitaṃ, ucyate| nanu, nidānacikitsitapadābhyāṃ
prasiddhatarābhyāṃ pūrvavatkimitīdaṃ tantrakṛtā nopanibaddham ? iti
keciccodyamacūcudan| tān sañcakṣmahe| śāstrakārasyāsyedṛśī
pratijñā,-sūtraśārīranidāna cikitsitakalpottarākhyaiḥ ṣaḍbhiḥ
sthānaistantramidamabhidheyamiti| tadevaṃ yadyuttare sthāne'pi
kiñcinnidānacikitsitapadābhyāmabhidhīyate, tataḥ ṣaṭsthānakamidaṃ tantramiti
pratijñāṃ vyāhanyāt| tasmādayaṃ viracanāprakāraviśeṣaḥ kṛtaḥ|
bhūtaṃ jayedahiṃsecchaṃ japahomabalivrataiḥ|
tapaḥśīlasamādhānadānajñānadayādibhiḥ||1||
Sa. ahiṃsākāmaṃ bhūtaṃ japādibhirjayet|
hiṅguvyoṣālanepālīlaśunārkajaṭājaṭāḥ| ajalomī sagolomī bhūtakeśī vacā
latā||2|| kukkuṭī sarpagandhākhyā tilāḥ
kāṇavikāṇike| vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallyapi||3||
srotojāñjanarakṣoghnaṃ rakṣoghnaṃ cānyadauṣadham|
kharāśvaśvāviduṣṭrarkṣagodhānakulaśalyakāt||4||
dvīpimārjāragosiṃhavyāghrasāmudrasattvataḥ| carmapittadvijanakhā varge'smin
sādhayedghṛtam||5|| purāṇamathavā tailaṃ
navaṃ tatpānanasyayoḥ| abhyaṅge ca prayoktavyameṣāṃ cūrṇaṃ ca dhūpane||6||
ebhiśca guṭikāṃ yuñjyādañjane sāvapīḍane| pralepe kalkameteṣāṃ kvāthaṃ ca
pariṣecane||7|| prayogo'yaṃ grahonmādān
sāpasmārāñśamaṃ nayet| --------------------------------------------------|8|
Sa. hiṅgvādaya auṣadham|
ālaṃ-haritālam| nepālī- kastūrikā| jaṭā-jaṭāmāṃsī| ajalomī-śvetadūrvā|
golomī-dūrvā| latā-priyaṅguḥ| kukkuṭī-śitivārakaḥ| sarpagandhākhyā-nākulī|
kāṇaviṣā(kā)ṇike-kākolīkṣīrakākolyau| śṛṅgī-ativiṣā| mohanavallī-vandākaḥ|
anyadapi rakṣoghnaṃ guggulvādikamauṣadham| tathā
gardabhaturaṅgādibhyaścarmādayaḥ| sāmudrasattvato-jaladhijantoḥ| tadetasmin
hiṅgvādivarge, ghṛtaṃ purāṇamathavā navaṃ tailaṃ pacet-sādhayet| tacca-ghṛtaṃ
tailaṃ vā, siddhaṃ pāne nasye'bhyaṅge ca prayojyam| eṣāṃ dravyāṇāṃ ca cūrṇaṃ
dhūpane prayojyam| ebhiścūrṇairguṭikāmañjane'vapīḍane ca yuñjyāt| eteṣāṃ ca
dravyāṇāṃ kalkaṃ pralepe kvāthaṃ pariṣecane ca yuñjyāt| ayaṃ prayogo grahādīn
śamayet|
-----------------------------------------------|
gajāhvāpippalīmūlavyoṣāmalakasarṣapān||8||
godhānakulamārjārajhaṣapittaprapeṣitān| nāvanābhyaṅgasekeṣu vidadhīta
grahāpahān||9||
Sa. hastipippalyādīni(n)
godhādipittapiṣṭāni(n) nasyābhyaṅgasekeṣu grahāpahān kuryāt|
mūlaṃ-puṣkaramūlam| jhaṣo jalacarabhedaḥ|
siddhārthakavacāhiṅgupriyaṅgurajanīdvayam| mañjiṣṭhā śvetakaṭabhī varā
śvetā'drikarṇikā||10|| nimbasya patraṃ bījaṃ
tu naktamālaśirīṣayoḥ| surāhvaṃ tryūṣaṇaṃ sarpirgomūtre taiścaturguṇe||11||
siddhaṃ siddhārthakaṃ nāma pāne nasye ca yojitam| grahān sarvānnihantyāśu
viśeṣādāsurān grahān||12||
kṛtyālakṣmīviṣonmādajvarāpasmārapāpma ca|
-----------------------------------------------|13|
Sa. sarṣapādi gomūtre caturguṇe sarpiḥ
siddhaṃ siddhārthakasaṃjñaṃ pāne nasye ca yojitaṃ sarvān grahān drāk nāśayati|
viśeṣeṇāsuragrahān kṛtyādīṃśca| śvetakaṭabhī-śvetaguñjā|
śvetā'drikarṇikā-śuklā girikarṇikā|
-----------------------------------------------| ebhirevauṣadhairbastavāriṇā
kalpito'gadaḥ||13||
pānanasyāñjanālepasnānoddharṣaṇayojitaḥ| guṇaiḥ pūrvavaduddiṣṭo rājadvāre ca
siddhikṛt||14||
Sa. ebhireva dravyaiśchāgamūtreṇa
kalpito'gadaḥ pānādiṣu yojito guṇaiḥ pūrveṇa tulya ukto rājadvāre ca
siddhikaraḥ syāt|
siddhārthakavyoṣavacāśvagandhā- niśādvayaṃ hiṅgupalāṇḍukandaḥ| bījaṃ karañjāt,
kusumaṃ śirīṣāt phalaṃ ca valkaṃ ca kapitthavṛkṣāt||15||
samāṇimanthaṃ sanataṃ sakuṣṭhaṃ syonākamūlaṃ kiṇihī sitā ca| bastasya mūtreṇa
subhāvitaṃ tat pittena gavyena guḍān vidadhyāt||16||
duṣṭavraṇonmādatamoniśāndhā- nudbandhakān vārinimagnadehān| digdhāhatān
darpitasarpadaṣṭāṃ- ste sādhayantyañjananasyalepaiḥ||17||
Sa. siddhārthakādi bastamūtreṇa
subhāvitaṃ gavyena pittena guḍān-guḍakān, kuryāt| te ca-guḍakāḥ,
añjananasyalepairduṣṭavraṇādīn sādhayanti| upajātivṛtte indravajrā ca|
kārpāsāsthimayūrapatrabṛhatīnirmālyapiṇḍītaka-
tvaṅmāṃsīvṛṣadaṃśaviṭtuṣavacākeśāhinirmokakaiḥ|
nāgendradvijaśṛṅgahiṅgumaricaistulyaiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ
skandonmādapiśācarākṣasasurāveśajvaraghnaṃ param||18||
Sa. kārpāsāsthyādibhiḥ kṛtaṃ dhūpanaṃ
skandādighnaṃ paraṃ syāt| nirmālyaṃ-mahādevasambandhi|
vṛṣadaṃśaviṭ-mārjāraviṣṭhā| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam|
trikaṭukadalakuṅkumagranthikakṣārasiṃhī-
niśādārusiddhārthayugmāmbuśakrāhvayaiḥ sitalaśunaphalatrayośīratiktāvacā-
tutthayaṣṭībalālohitailāśilāpadmakaiḥ| dadhitagaramadhūkasārapriyāhvāviṣākhyā-
viṣātārkṣyaśailaiḥ sacavyāmayaiḥ kalkitairghṛtamanavamaśeṣamūtrāṃśasiddhaṃ
mataṃ bhūtarāvāhvayaṃ pānatastad grahaghnaṃ param||19||
Sa. trikaṭukādibhiḥ kalkitaiḥ purāṇaṃ
sarpiraśeṣamūtrāṇāṃ- gomūtrādīnāṃ, aṃśaiḥ bhāgaiḥ, siddhaṃ bhūtarāvasaṃjñaṃ
matam| tat pāne(nataḥ) paraṃ grahaghnaṃ syāt| dalaṃ-tamālapatram|
siddhārthayugmaṃ-pītakṛṣṇabhedena| tutthaṃ-karpārikātuttham|
śakrāhvayāḥ-indrayavāḥ| sitalaśunaṃ-śuklarasonam| priyāhvā-kaṅguṇikā|
viṣākhyā-ativiṣā| viṣā-kākolī| "prathamaka iha daṇḍakaścaṇḍavṛṣṭiprayāto
nadvayānāpyanāpyaraiḥ saptabhiḥ| pratipadamiha vṛddhirephavṛddhyā
syurarṇārṇavavyālabīmūtalīlākaroddāmaśaṅkhādayaḥ||
natamadhukarañjalākṣāpaṭolīsamaṅgāvacā-
pāṭalīhiṅgusiddhārthasiṃhīniśāyuglatārohiṇī-
badarakaṭuphalatrikākāṇḍadārukṛmighnājagandhā-
marāṅkollakośātakīśigrunimbāmbudendrāhvayaiḥ|
gadaśukatarupuṣpabījograyaṣṭyadrikarṇīnikumbhā- gnibilvaiḥ
samaiḥkalkitairmūtravargeṇa siddhaṃ ghṛtaṃ vidhivinihitamāśu sarvaiḥ
kramairyojitaṃ hanti sarvagrahonmādakuṣṭhajvarāṃstanmahābhūtarāvaṃ smṛtam||20||
Sa.
natādibhirmūtravargeṇa-gomūtrādimūtrakadambakena, sarpiḥ pakvaṃ vidhivinihitaṃ
sarvaiḥ kramaiḥ-abhyaṅgapānanasyādibhiḥ, yojitaṃ śīghraṃ sarvān grahādīn
hanti| etacca mahābhūtarāvasaṃjñaṃ ghṛtam| daṇḍako vyālākhyaḥ|
grahā gṛhṇanti ye yeṣu teṣāṃ teṣu viśeṣataḥ| dineṣu balihomādīn prayuñjīta
cikitsakaḥ||21||
Sa. yeṣu dineṣu grahā gṛhṇanti teṣu
dineṣu teṣāṃ grahāṇāṃ viśeṣeṇa balihomādīn bhiṣak prayuñjīta|
snānavastravasāmāṃsamadyakṣīraguḍādi ca| rocate yadyadā
yebhyastatteṣāmāharettadā||22||
Sa. snānavastrādi yadyebhyo grahebhyo
rocate tattebhyastasmin dine dadyāt|
ratnāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī| bhakṣyāśca sarve sarveṣāṃ sāmānyo
vidhirityayam||23||
Sa. tathā ratnādīni tathā
bījāni-yavādīni, madhusarpiṣī sarve ca bhakṣyāḥ sarveṣāṃ grahāṇām| ityayaṃ
sāmānyo vidhiḥ|
surarṣiguruvṛddhebhyaḥ siddhebhyaśca surālaye| diśyuttarasyāṃ tatrāpi
devāyopaharedbalim||24|| paścimāyāṃ
yathākālaṃ daityabhūtāya catvare| gandharvāya gavāṃ mārge savastrābharaṇaṃ
balim||25|| pitṛnāgagrahe nadyāṃ nāgebhyaḥ
pūrvadakṣiṇe| yakṣāya yakṣāyatane saritorvā samāgame||26||
catuṣpathe rākṣasāya bhīmeṣu gahaneṣu ca| rakṣasāṃ dakṣiṇasyāṃ tu pūrvasyāṃ
brahmarakṣasām||27|| śūnyālaye piśācāya
paścimāṃ diśamāsthite| -----------------------------------------------|28|
Sa. surādibhyaḥ pañcabhyaḥ surālaye
baliṃ dadyāt| tatrāpi devāyottarasyāṃ balimupaharet| daityabhūtāya paścimāyāṃ
diśicatvare balimupaharet| gavāṃ pathi vastrābharaṇasahitaṃ baliṃ
gandharvāyopaharet| pitṛnāgagrahebhyo nadyāṃ baliṃ dadyāt| nāgebhyaḥ
pūrvadakṣiṇadeśe baliṃ dadyāt| yakṣāya yakṣaprāsāde athavā saritoḥ-nadyoḥ,
samāgame balimupaharet| rākṣasaśabdeneha brahmarākṣaso gṛhyate| rākṣasāya
catuṣpathe bhayānakeṣu vaneṣu ca baliṃ dadyāt| dakṣiṇasyāṃ tu diśi rākṣasānāṃ
baliṃ dadyāt| pūrvasyāṃ diśi brahmarakṣasām| śūnyālaye paścimāṃ diśamāsthite
piśācāya baliṃ dadyāt|
-----------------------------------------------| śuciśuklāni mālyāni gandhāḥ
kṣaireyamodanam||28|| dadhi chatraṃ ca
dhavalaṃ devānāṃ baliriṣyate|
hiṅgusarṣapaṣaḍgranthāvyoṣairardhapalonmitaiḥ||29||
caturguṇe gavāṃ mūtre ghṛtaprasthaṃ vipācayet|
tatpānanāvanābhyaṅgairdevagrahavimokṣaṇam||30||
Sa. śuciśuklamālyādikaṃ ca devānāṃ
baliriṣyate| hiṃgvādibhirardhapalikaiḥ sarpiḥprasthaṃ caturguṇe gomūtre
vipācayet| tatpānādibhirdevagrahavimokṣaṇaṃ syāt|
nasyāñjanaṃ vacāhiṅgulaśunaṃ bastavāriṇā|
-----------------------------------------------|31|
Sa. vacāhiṅgulaśunaṃ chāgamūtreṇa
nasyamañjanaṃ ca dadyāt|
-----------------------------------------------| daitye balirbahuphalaḥ
sośīrakamalotpalaḥ||31||
Sa. daityagrahe balirbahūni phalāni
yasmin, tathośīrakamalotpalairyukto deyaḥ|
nāgānāṃ sumanolājaguḍāpūpaguḍaudanaiḥ|
paramānnamadhukṣīrakṛṣṇamṛnnāgakesaraiḥ||32||
vacāpadmapurośīraraktotpaladalairbaliḥ| śvetapatraṃ ca rodhraṃ ca tagaraṃ
nāgasarṣapāḥ||33|| śītena vāriṇā piṣṭaṃ
nāvanāñjanayorhitam| -----------------------------------------------|34|
Sa. nāgānāṃ sumanolājādibhirbalirdeyaḥ|
śvetapatrādayaḥ śītalajalapiṣṭā nasye'ñjane ca hitāḥ| śvetapatraṃ śukla
puṇḍarīkam|
-----------------------------------------------| yakṣāṇāṃ
kṣīradadhyājyamiśrakaudanaguggulu||34||
devadārūtpalaṃ padmamuśīraṃ vastrakāñcanam| hiraṇyaṃ ca
baliryojyo------------------------|35|
Sa. yakṣāṇāṃ kṣīrādibhirbaliryojyaḥ|
-----------------------------------------------|
-------------------------mūtrājyakṣīramekataḥ||35||
siddhaṃ samonmitaṃ pānanāvanābhyañjane hitam|
-----------------------------------------------|36|
Sa. gomūtrakṣīraghṛtaṃ
tulyapramāṇamekasmin pakvaṃ nasyābhyañjanayorhitam|
---------------------------------------------------| haritakī haridre dve
laśuno maricaṃ vacā||36|| nimbapatram ca
bastāmbukalkitaṃ nāvanāñjanam|
---------------------------------------------------|37|
Sa. harītakyādi chāgamūtreṇa piṣṭaṃ
nāvanāñjane hitam|
---------------------------------------------------| brahmarakṣobaliḥ siddhaṃ
yavānāṃ pūrṇamāḍhakam||37|| toyasya kumbhaḥ
palalaṃ chatraṃ vastraṃ vilepanam|
---------------------------------------------------||38||
Sa. pakvaṃ yavānāmāḍhakaṃ-pātraṃ,
pūrṇaṃ jalakumbhaḥ palalaṃ chatraṃ vastraṃ pralepanamiti brahmarākṣasāya baliṃ
dadyāt| yavānāṃ pūrṇaṃ siddhamāḍhakaṃ-pakvapātraṃ, yavaiḥ pūrṇaṃ
pakvapātramityarthaḥ| pūraṇārthe'traṣaṣṭhī| āḍhakaśabdo'tra pātravācako na tu
mānavācakaḥ| pakvapātraṃ-pakvaśarāvamiti
---------------------------------------------------|
naktamālaśirīṣatvaṅmūlapuṣpaphalāni ca||41||
tadvacca kṛṣṇapāṭalyā bilvamūlaṃ kaṭutrikam|
hiṃgvindrayavasiddhārthalaśunāmalakīphalam||42||
nāvanāñjanayoryojyo bastamūtrayuto'gadaḥ|
---------------------------------------------------|43|
Sa. naktamālādikaṃ bastamūtreṇa
yutamagado nasyābhyañjanayoryojyaḥ|
---------------------------------------------------| ebhireva ghṛtaṃ siddhaṃ
gavāṃ mūtre caturguṇe||43|| rakṣograhān
vārayate pānābhyañjananāvanaiḥ|
---------------------------------------------------|44|
Sa. ebhireva dravyairghṛtaṃ gomūtre
caturguṇe siddhaṃ pānādibhī rakṣograhanivāraṇaṃ syāt|
---------------------------------------------------| piśācānāṃ baliḥ sīdhuḥ
piṇyākaḥ palalaṃ dadhi||44|| mūlakaṃ lavaṇaṃ
sarpiḥ sabhūtaudanayāvakam|
---------------------------------------------------|45|
Sa. piśācānāṃ sīdhvādibhirbalirdeyaḥ|
---------------------------------------------------|
haridrādvayamañjiṣṭhāmiśisaindhavanāgaram||45||
hiṅgupriyaṅgutrikaṭurasonatriphalā vacā|
pāṭalīśvetakaṭabhīśirīṣakusumairghṛtam||46||
gomūtrapādikaṃ siddhaṃ pānābhyañjanayorhitam|
---------------------------------------------------|47|
Sa. haridrādvayādibhirgomūtrapādikaṃ
ghṛtaṃ pakvaṃ pānābhyañjanayorhitam|
---------------------------------------------------| bastāmbupiṣṭaistaireva
yojyamañjananāvanam||47||
Sa. bastāmbupiṣṭairetaireva
dravyairnasyamañjanaṃ ca hitamuktam|
devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ nasyādi varjayet| sarpiṣpānādi mṛdvasmin
bhaiṣajyamavacārayet||48||
Sa. devarṣipitṛgandharve tīkṣṇaṃ
nasyādi na yojayet| mṛdu sarpiṣpānādikamauṣadhamatra yojyam|
ṛte piśācātsarveṣu pratikūlaṃ ca nācaret| savaidyamāturaṃ ghnanti kruddhāste
hi mahaujasaḥ||49||
Sa. sarveṣu ca graheṣu piśācamantareṇa
pratikūlaṃ nācaret| te hi devādayo mahaujasaḥ pratikūlācaraṇāt kruddhāḥ santaḥ
vaidyasahitamāturaṃ ghnanti|
īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ nāthamāryāvalokitam| sarvavyādhicikitsāṃ ca japan
sarvagrahān jayet||50||
tathonmādānapasmārānanyaṃ vā cittaviplavam|
---------------------------------------------------|51|
Sa. īśvaraṃ dvādaśabhujaṃ
nāthamāryāvalokitaṃ tathā sarvavyādhicikitsitamityādi japan sarvān
grahānunmādādīṃśca parākaroti|
---------------------------------------------------| mahāvidyāṃ ca māyūrīṃ
śuciṃ taṃ śrāvayetsadā||51||
Sa. māyurīṃ mahāvidyāṃ
taṃ-grahagṛhītaṃ, śuciṃ santaṃ satataṃ śrāvayet|
bhūteśaṃ pūjayet sthāṇuṃ pramathākhyāṃśca tadgaṇān| japan siddhāṃśca
tanmantrān grahān sarvānapohati||52||
Sa. tathā sthāṇuṃ bhūtādhipaṃ pūjayet|
tathā tasya gaṇān pramathasaṃjñān pūjayet grahān parākaroti| | siddhāṃśca
tanmantrān japan sarvān
yaccānantarayoḥ kiñcidvakṣyate'dhyāyayorhitam| yaccoktamiha tatsarvaṃ
prayuñjīta parasparam||53|| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne bhūtapratiṣedho nāma pañcamo'dhyāyaḥ||5||
Sa.
yadapynantarayoradhyāyayoḥ-unmādāpasmārapratiṣedhākhyayoḥ,
vakṣyati-bhaṇiṣyati, taccātra hitam| yacca,[iha-]asminnadhyāye, devagrahādīnāṃ
pṛthak cikitsitaṃ kathitaṃ tadapi parasparaṃ grahāṇāṃ prayuñjīteti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne bhūta- pratiṣedho nāma
pañcamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 5|| ā raṃ-dravadravyavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyātu
pratijānīte-atheti| yataḥ pūrvaistribhiradhyāyairvihāra uktaḥ| āhāro vaktvyaḥ|
sa ca dvividhaḥ,-dravo'dravaśca| tatra dravo'sminnadhyāye| ata evāyaṃ
dravadravyavijñānīyaḥ| tatra ca pañca vargāḥ| vakṣyati hi (hṛ. sū.a. 5183)-
"toyakṣīrekṣutailānaṃ vargairmadyasya ca kramāt" iti| ā raṃ-tatrādou
toyavargaḥ| tattoyaṃ dvedhā,- divyaṃ bhaumaṃ ca| divyaṃ caturdhā,- dhāraṃ
kāraṃ touṣāraṃ haimaṃ ca| dhāraṃ dvedhā,-gāṅgaṃ sāmudraṃ ca| tatra
gāṅgaguṇānāha-jīvanamiti| jīvanaṃ prāṇadhāraṇam| tarpaṇaṃ-tṛptijananam|
hṛdyaṃ-hṛdayasya priyam, tatprasādakaratvāt| hlādi-sukhajanakam|
buddhiprabodhanaṃ-prajñāvikāśajanakam| tanu-sarvebhyo'pi viralam|
acyaktarasaṃ-rasavadapyanabhivyaktamadhurādirasaviśeṣam|
mṛṣṭam-jihvendriyapriyam| śītaṃ-sparśavīryābhyām| laghu-śīghrapākam|
amṛtopamaṃ-devānāmamṛtamivedaṃ manuṣyāṇām| gaṅgāmbu-ākāśagaṅgātoyaṃ
meghairānītam| nabhaso bhRaṣṭaṃ-ākāśātpatitam, divyamityarthaḥ| gaṅgāmbvati
sāmudrasya vyāvṛttyartham| nabhaso bhraṣṭamiti bhaumasya| divyasya
bhaumādviśeṣamāha-spṛṣṭamiti| divyameva bhūsambandhādbhaumamucyate-spṛṣṭamiti|
devyameva bhūsambandhādbhaumamucyate| taccārkādibhiḥ spṛśyate| spṛṣṭaṃ ca
vyaktarasatvādidoṣasambandhāddhitāhitatve bhūyo deśakālāvapekṣate|
bhūyograhaṇaṃ divyasyāpi kiñciddeśakālāpekṣatvaṃ dyotayati| deśāpekṣā
yathā-supātrasthaṃ hitam, ahitaṃ duṣpātrastham| vakṣyati hi-"endramambu
supātrasthamavipannaṃ sadā pibet|" iti| kālāpekṣā yathā-ārtavaṃ hitam,
anārtavamahitam| vakṣyati hi-"anārtavaṃ ca yaddivyamārtavaṃ prathamaṃ ca yat "
iti| bhaumaṃ tu bhūyastato'pyadhikamapekṣate| tatra deśāpekṣā yathā-jāṅgale
hitam, ahitamanūpe| tatrāpi śucyādou hitam, ahitamaśucyādou| tatrāpi kūpādou
hitam, ahitaṃ ṣalvalādou| tatrāpi supātre hitam, ahitaṃ duṣpātre| tatrāpi
kvaciddehe hitam, ahitaṃ kvacit ityādi| kālāpekṣā yathāśaraddhīṣmayorhitam,
ahitamanyadā| tatrāpi divā hitam, ahitaṃ rātrou| tatrāpi bhuktasya madhye
hitam, ahitamantādyoḥ, ityādi| divyaṃ sarvadā sarvatra sarveṣāṃ hitam| ā
raṃ-gāṅgaṃ lakṣayati-yenābhivṛṣṭamiti| abhivṛṣṭaṃ dhārāsampātena siktam|
rājate-roupyapātre| aklinnaṇ-sikthaprakledarahitam|
avivarṇaṃ-varṇāntararahitam| parīkṣā ca muhūrtamātram| uktaṃ hi suśrute (sū.
a. 4517)- "sa yadi muhūrtamātraṃ sthitastādṛśa eva bhavati, tadā tadā
patatītyavagantavyam" iti| peyaṃ-pānārham| ā raṃ-sāmudraṃ lakṣayati-anyathā
sāmudramiti| anyathā-kledavaivarṇyotpattau| sāmudrapānaṃ niṣedhayati-tanneti|
tat sāmudram, māsādāśvayujādvinā, gṛhītamiti śeṣaḥ| uktaṃ hi suśrute (sū. a.
45/7)-"sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gaṅgāvadbhavati" iti| ā raṃ-divyapānaṃ
vidhatte-endramiti| endraṃ-divyam| supātrasthaṃ-śuddhasauvarṇādipātrastham|
uktaṃ hi saṅgrahe (sū. a. 6)-"khātadhautaśilāpṛṣṭhavastrādibhyaḥ srutaṃ jalam|
haimamṛnmayayātrasthamavipannaṃ sadā pibet||" iti|
avipannaṃ-sparśarasādivikṛtirahitam| sadā-sarveṣu ṛtuṣu| bhaumapānaṃ
vidhatte-tadabhāva iti| tadabhāve-divyābhāve| bhūmiṣṭhaṃ-bhaumam|
āntarikṣānukāri-divyasadṛśaguṇam| śucyādau deśe sthitam| śuciḥ-nirmalaḥ|
pṛthuḥ-vistīrṇaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ| śveto-dhavalaḥ| asitaḥ-kṛṣṇaḥ|
śveto-dhavalaḥ|