athāta unmādapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| )||3||
Sa.
bhūtapratiṣedhādanantaramunmādāpasmārapratiṣedha ucyate, cikitsāsāmānyāt|
tatrāpyapasmārādunmādasya pūrvamupanyāso bahuvaktavyatvādityāha- unmādasya
pratiṣedha-cikitsitaṃ, bhaṇiṣyāmaḥ|
unmādāḥ ṣaṭ pṛthagdoṣanicayādhiviṣodbhavāḥ|
----------------------------------------------|1|
Sa. pratyekaṃ doṣaistrayaḥ sānnipātika
ādhijo viṣajaśceti|
----------------------------------------------| unmādo nāma manaso
doṣairunmārgagairmadaḥ||1||
Sa. unmādo doṣaiḥ-vātapittakaphaiḥ,
unmārgagaiḥ-apathaprasthitaiḥ, manaso yo madaḥ sa unmādo nāma roga ucyate|
adhunā vistareṇotpattikramamunmādānāmāha ----
śārīramānasairduṣṭairahitādannapānataḥ|
vikṛtāsātmyasamalādviṣamādupayogataḥ||2||
viṣaṇṇasyālpasattvasya vyādhivegasamudgamāt| kṣīṇasya ceṣṭāvaiṣamyāt
pūjyapūjāvyatikramāt||3||
ādhibhiścittavibhraṃśād viṣeṇopaviṣeṇa ca| ebhirhi hīnasattvasya hṛdi doṣāḥ
pradūṣitāḥ||4|| dhiyo vidhāya kāluṣyaṃ hatva
mārgān manovahān| unmādaṃ kurvate, tena dhīvijñānasmṛtibhramāt||5||
deho duḥkhasukhabhraṣṭo bhraṣṭasārathivadrathaḥ|
bhramatyacintitārambhaḥ-------------------------|6|
Sa.
śārīramānasairdoṣairduṣṭairyāvadupaviṣeṇa ceti| ebhiḥ-amībhirhetubhiḥ, doṣā
hṛdaye pradūṣitāḥ santo hīnasattvasya puṃso buddheḥ kāluṣyaṃ kṛtvā tathā
cittavahāni srotāṃsi hatvonmādaṃ kurvate| tena-unmādena, deho
buddhibhramānnaṣṭasukhaduḥkho bhraṣṭasārathiriva ratho bhramati|
acintitaḥ-anirūpitakriyaḥ, ārambhaḥ-udyamo, yasya sa evam|
iti sāmānyalakṣaṇamunmādasyoktvā pavanādijasya viśiṣṭaṃ lakṣaṇamāha ----
----------------------------------------------| ----------------------tatra
vātātkṛśāṅgatā||6|| asthāne
rodanākrośahasitasmitanartanam| gītavāditravāgaṅgavikṣepāsphoṭanāni ca||7||
asāmnā veṇuvīṇādiśabdānukaraṇaṃ muhuḥ| āsyātphenāgamo'jasramaṭanaṃ
bahubhāṣitā||8||
alaṅkāro'nalaṅkārairayānairgamanodyamaḥ| gṛddhirabhyavahāryeṣu tallābhe
cāvamānatā||9|| utpiṇḍitāruṇākṣitvaṃ jīrṇe
cānne gadodbhavaḥ| ----------------------------------------------|10|
Sa. vātādunmāde sati kṛśāṅgādilakṣaṇaṃ
ca jīrṇe cānne gadodbhava ityantam| asthāne-aprasaṅge, rodanādīni| asāmnā
auddhatyena, punaḥpunaḥ veṇuvīṇādivādyasyānukaraṇam|
----------------------------------------------| pittātsantarjanaṃ krodho
muṣṭiloṣṭādyabhidravaḥ||10||
śītacchāyodakākāṅkṣā nagnatvaṃ pītavarṇatā|
asatyajvalanajvālātārakādīpadarśanam||11||
Sa. pittādunmāde sati
santarjanakrodhādayaḥ syuḥ| asatyānāṃ jvalanādīnāṃ darśanam|
kaphādarocakaśchardiralpehāhāravākyatā| strīkāmatā
rahaḥprītirlālāsiṅghāṇakasrutiḥ||12||
baibhatsyaṃ śaucavidveṣo nidrā śvayathurānane| unmādo balavān rātrau
bhuktamātre ca jāyate||13||
Sa. kaphādunmāde satyarocakādayaḥ syuḥ|
tathā rātrau balavān sadyo bhukte ca syāt|
sarvāyatanasaṃsthānasannipāte tadātmakam| unmādaṃ dāruṇaṃ vidyāt taṃ bhiṣak
parivarjayet||14||
Sa. āyatanāni-nimittāni,
saṃsthānāni-liṅgāni, sarvāṇi tridoṣaviṣayāṇyāyatanāni saṃsthānāni ca yasmin
sannipāte| tadātmakaṃ-tridoṣottham, unmādaṃ dāruṇaṃ-māraṇātmakaṃ, vidyāt|
taṃ-unmādaṃ, nopakramet|
atha cittajamunmādaṃ vakti ---- dhanakāntādināśena duḥsahenābhiṣaṅgavān|
pāṇḍurdīno muhurmuhyan hāheti paridevate||15||
rodityakasmānmriyate tadguṇān bahu manyate| śokakliṣṭamanā dhyāyan jāgarūko
viceṣṭate||16||
Sa. dhanādināśena
duḥsahenābhiṣaṅgavānunmādaḥ syāt| tena pāṇḍvādikaḥ sannidamidaṃ karoti| tathā
śokakhinnacetāḥ san dhyāyan jāgaraṇaśīlo viceṣṭate|
viṣeṇa śyāvavadano naṣṭacchāyābalendriyaḥ| vegāntare'pi sambhrānto
raktākṣastaṃ vivarjayet||17||
Sa. viṣeṇonmāde śyāvavadanaḥ syāt| taṃ
varjayet-nopakramet|
athānilaja unmāde snehapānaṃ prayojayet| pūrvamāvṛtamārge tu sasnehaṃ mṛdu
śodhanam||18||
Sa. athedṛśyunmādalakṣaṇe'vagate sati
pavanajo ya unmādastasmin snehapānaṃ pūrvaṃ kārayet| āvṛtavartmani tvanile
sasnehaṃ mṛdu śodhanaṃ pūrvaṃ snehapānāt kārayet|
kaphapittabhave'pyādau vamanaṃ savirecanam| sasnigdhasvinnasya bastiṃ ca
śirasaḥ savirecanam||19|| tathā'sya
śuddhadehasya prasādaṃ labhate manaḥ|
----------------------------------------------|20|
Sa. kaphabhave pittabhave conmāde
snigdhasvinnasya narasya yathāsaṅkhyaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca kārayet|
apiśabdānna kevalaṃ pavanajesnehapānamādau, yāvat kaphapittotthe'pi kāryamiti
gamayati| tathā ca muniḥ(?)-"unmādaṃ snehapānena pūrvaṃ sarvamupācaret|" iti|
bastiṃ śirasaḥ savirecanaṃ triṣvapyunmādeṣu kārayet| tathā ca-evaṃ,
śuddhaśarīrasya sato manaḥ prasīdati|
----------------------------------------------| itthamapyanuvṛttau tu tīkṣṇaṃ
nāvanamañjanam||20||
harṣaṇāśvāsanottrāsabhayatāḍanatarjanam| abhyaṅgodvartanālepadhūpān pānaṃ ca
sarpiṣaḥ||21|| yuñjyāttāni hi śuddhasya
nayanti prakṛtiṃ manaḥ| ----------------------------------------------|22|
Sa. evamapyupakrānta unmāde'syānubandhe
sati tīkṣṇaṃ nāvanāñjanaṃ yuñjyāt, harṣaṇādi ca| kutaḥ ? yasmādetāni kṛtāni
śuddhadehasya cittaṃ prakṛtiṃ prāpayanti|
----------------------------------------------|
hiṅgusauvarcalavyoṣairdvipalāṃśairghṛtāḍhakam||22||
siddhaṃ samūtramunmādabhūtāpasmāranutparam|
----------------------------------------------|23|
Sa.
hiṅgvādibhirdvipalikairghṛtasyāḍhakaṃ gomūtreṇa saha pacet| taccopayuktaṃ
paramamunmādādijit|
----------------------------------------------| dvau prasthau svarasād brāhayā
ghṛtaprasthaṃ ca sādhitam||23||
vyoṣaśyāmātrivṛddantīśaṅkhapuṣpīnṛpadrumaiḥ| sasaptalākṛmiharaiḥ
kalkitairakṣasammitaiḥ||24|| palavṛddhyā
prayuñjīta paraṃ mātrā catuṣpalam| unmādakuṣṭhāpasmāraharaṃ
vandhyāsutapradam||25||
vāksvarasmṛtimedhākṛd dhanyaṃ brāhmīghṛtaṃ smṛtam|
----------------------------------------------|26|
Sa. brāhmīsvarasātprasthadvayaṃ
ghṛtasya prasthaṃ vyoṣādibhiḥ kārṣikai rajīkṛtaiḥ pakvaṃ palavṛddhyā-palaṃ
prathame'hni dvipalaṃ dvitīye'hni tripalaṃ tṛtīye'hni catuṣpalaṃ caturthe'hne
tataḥ paraṃ catuṣpalamityevaṃ, prayuñjīta| tacconmādādijidvandhyāsutapradaṃ
vāgādikṛcchivaṃ ca brāhmīghṛtaṃ smṛtam|
----------------------------------------------|
varāviśālābhadrailādevadārvelavālukaiḥ||26||
dvisārivādvirajanīdvisthirāphalinīnataiḥ|
bṛhatīkuṣṭhamañjiṣṭhānāgakesaradāḍimaiḥ||27||
vellatālīsapatrailāmālatīmukulotpalaiḥ| sadantīpadmakahimaiḥ karṣāṃśaiḥ
sarpiṣaḥ pacet||28|| prasthaṃ
bhūtagrahonmādakāsāpasmārapāpmasu| pāṇḍukaṇḍūviṣe śoṣe mohe mehe gare
jvare||29|| aretasyaprajasi vā
daivopahatacetasi| amedhasi skhaladvāci smṛtikāme'lpapāvake||30||
balyaṃ maṅgalyamāyuṣyaṃ kāntisaubhāgyapuṣṭidam| kalyāṇakamidaṃ sarpiḥ śreṣṭhaṃ
puṃsavaneṣu ca||31||
Sa. varādibhiḥ
karṣapramāṇairghṛtaprasthaṃ pacet| taccopayuktaṃ bhūtagrahādiṣu śreṣṭhaṃ
balyādiguṇaṃ ca| kalyāṇakākhyametatsarpiḥ puṃsavaneṣu ca varam| atra ca
bhadrailā-sthūlailā|
ebhyo dvisārivādīni jale paktvaikaviṃśatim| rase tasmin
pacetsarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇam||32||
vīrādvimedākākolīkapikacchūviṣāṇibhiḥ| śūrpaparṇīyutairetanmahākalyāṇakaṃ
param||33|| bṛṃhaṇaṃ sannipātaghnaṃ
pūrvasmādadhikaṃ guṇaiḥ| ----------------------------------------------|34|
Sa. ebhyo-varādibhyo, madhyādādyāni
sapta hitvā, dvisārivādīnyekaviṃśatiṃ jale ṣoḍaśaguṇe snehāpekṣayā
pacedyāvatsnehāccaturguṇaḥ kvāthaḥ| tasmin snehacaturguṇe rase
sarpirgṛṣṭikṣīracaturguṇaṃ vīrādibhiḥ snehakvathitaiḥ pādikaiḥ kalkīkṛtaiḥ
pacet| etanmahākalyāṇakaṃ nāma ghṛtaṃ pūrvasmāt-kalyāṇakāt, guṇairatiriktam|
atra dvisārivādināṃ pāṭhādevaikaviṃśatitvaṃ cet atadguṇasaṃvijñāno'yaṃ
bahuvrīhiriti kasyacid bhrāntiḥ syāt| evaṃ ca sārivādidvayasya grahaṇaṃ na
prāpnuyādityekaviṃśatigrahaṇam
----------------------------------------------| jaṭilā pūtanā keśī cāraṭī
markaṭī vacā||34|| trāyamāṇā jayā vīrā
corakaḥ kaṭurohiṇī| vayaḥsthā śūkarī chatrā sāticchatrā palaṅkaṣā||35||
mahāpuruṣadantā ca kāyasthā nākulīdvayam| kaṭambharā vṛścikālī śāliparṇī ca
tairghṛtam||36|| siddhaṃ
cāturthikonmādagrahāpasmāranāśanam| mahāpaiśācakaṃ nāma
ghṛtametadyathā'mṛtam||37||
buddhimedhāsmṛtikaraṃ bālānaṃ cāṅgavardhanam|
----------------------------------------------|38|
Sa. jaṭilādibhirghṛtaṃ pakvaṃ
cāturthikādināśanam| jaṭilāmāṃsī| pūtanā-harītakī| keśī-gandhamāṃsī|
caraṭī-padmacāriṇī| markaṭī-kapikacchūḥ| jayā-araṇikā| vīrā-kākolī|
corakaḥ-caṇḍā| vayaḥsthā-dhātrī| śūkarī-vṛddhadārukaḥ| chatrā-dhānyakam|
aticchatrā-śatapuṣpā| palaṅkaṣā-lākṣā| mahāpuruṣadantā-śatāvarī|
kāyasthā-kṣīrakākolī| nākulīdvayaṃ-sarpākṣī sarpasugandhā ca|
mahāpaiśācakasaṃjñaṃ cāturthikādināśanam| tathā'mṛtatulyaṃ mahāguṇatvāt|
buddhyādikaṃ śiśūnāṃ ca saṃvardhayati|
----------------------------------------------| brāhmīmaindrīṃ viḍaṅgāni
vyoṣaṃ hiṅgu jaṭāṃ murām||38|| rāsnāṃ
viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacām| jyotiṣmatīṃ nāgavinnāmanantāṃ
saharītakīm||39|| kāṅkṣīṃ ca hastimūtreṇa
piṣṭvā chāyāviśoṣitā| vartirnasyāñjanālepadhūpairunmādasūdanī||40||
Sa. brāhmyādibhirgajamūtrapiṣṭā
vartiśchāyāyāṃ viśoṣitā nasyādibhirunmādahṛt| viṣaghnā-ativiṣā|
viśalyā-lāṅgalī| nāgavinnā-nāgadantī| kāṅkṣī-saurāṣṭrikā|
avapīḍāśca vividhāḥ sarṣāpāḥ snehasaṃyutāḥ| kaṭutailena cābhyaṅgo
dhmāpayeccāsya tadrajaḥ||41||
sahiṅgustīkṣṇadhūmaśca sūtrasthānodito hitaḥ|
----------------------------------------------|42|
Sa. sa-"kalkādyairavapīḍastu" (hṛ.sū.a.
20/7) iti kathito'vapīḍaḥ| te'vapīḍāḥ sarṣapatailayutā hitāḥ| abhyaṅgaśca
sarṣapatailena| tathā'sya tadrajaḥ-sarṣapacūrṇaṃ, ghrāṇe dhmāpayet| tathā
sūtrasthānoktastīkṣṇo dhūmo (a. 21/17) hiṅgunā saha hitaḥ|
----------------------------------------------|
śṛgālaśalyakolūkajalaukāvṛṣabastajaiḥ||42||
mūtrapittaśakṛllomanakhacarmabhirācaret|
dhūpadhūmāñjanābhyaṅgapradehapariṣecanam||43||
Sa.
śṛgālādimūtrādibhirdhūpādikamācaret| atra jalaukācarmacaṭikā|
dhūpayetsatataṃ cainaṃ śvagomatsyaiḥ supūtibhiḥ| vātaśleṣmātmake
prāyaḥ------------------------|44|
Sa. enaṃ-conmādinaṃ, punaḥpunaśca
gomatsyādibhiḥ suṣṭhu pūtiṃgandhibhirdhūpayet| vātaśleṣmātmake bāhulyenaiṣa
upakramaḥ|
----------------------------------------------------|
-----------------------------paittike tu praśasyate||44||
tiktakaṃ jīvanīyaṃ ca sarpiḥ snehaśca miśrakaḥ| śītāni cānnapānāni madhurāṇi
laghūni ca||45||
Sa. paittike tūnmāde tiktakaṃ
sarpirjīvanīyaṃ ca śasyate| tathā miśrako-yamakaḥ snehaḥ, praśasyate| tathā
śiśirāṇi madhurāṇyannapānāni laghūni ca śasyante|
vidhyecchirāṃ yathoktāṃ vā tṛptaṃ medyāmiṣasya vā| nivāte śāyayedevaṃ mucyate
mativibhramāt||46||
Sa. tathā śirāvyadhavidhyuktāṃ śirāṃ
vidhyet| meduramāṃsasya tṛptaṃ nivāte svāpayecca| evaṃ kṛte sati mativibhramāt
mucyate|
prakṣipyāsalile kūpe śoṣayedvā bubhukṣayā| āśvāsayetsuhṛttaṃ vā
vākyairdharmārthasaṃhitaiḥ||47||
bṛyādiṣṭavināśaṃ vā darśayedadbhutāni vā| baddhaṃ sarṣapatailāktaṃ
nyasedvottānamātape||48|| kapikacchvā'thavā
taptairlohatailajalaiḥ spṛśet| kaśābhistāḍayitvā vā baddhaṃ śvabhre
viniḥkṣipet||49|| athavā vītaśastrāśmajane
saṃtamase gṛhe| sarpeṇoddhṛtadaṃṣṭreṇa dāntaiḥ siṃhairgajaiśca tam||50||
(trāsayecchastrahastairvā kirātārātitaskaraiḥ| ) athavā rājapuruṣā bahirnītvā
susaṃyatam| bhāpayeyurvadhenainaṃ tarjayanto nṛpājñayā||51||
dehaduḥkhabhayebhyo hi paraṃ prāṇabhayaṃ matam| tena yāti śamaṃ tasya sarvato
viplutaṃ manaḥ||52||
Sa. athavā jalavarjite kūpe prakṣipya
kṣudhā śoṣayet| athavā taṃ-unmādavantaṃ, suhṛt
dharmārthayutairvākyairāśvāsayet-sāntvayet| athavā'sya
putrādervināśaṃ-vighātaṃ, taṃ brūyāt| adbhutāni vā taṃ darśayet| athavā
kaṭutailenābhyaktaṃ badhvā tamuttānaṃ kṛtvā''tape nyaset| kapikacchvā, athavā
taptairlohādibhiḥ| athavā carmakaśābhirahatya baddhaṃ santamavaṭe viniḥkṣipet|
śastrādivarjite tvagāre('ndhakāre) bhavane vā badhvā vinikṣipet| nanu ca,
ekasya śūnyagṛhe sthitirunmādasya nidānamuktam| yacca yasya nidānaṃ tadeva
tasya kathaṃ cikitsitaṃ syāt ? naiṣadoṣaḥ| tadarthakāribheṣajatvāt|
tadarthakāriṇi hi bheṣajeyadeva nidānaṃ tadevauṣadham|
yathā,-tucchadagdhe'gnipratapanam, madātyaye madyapānamiti|
tadvadihāpyavagantavyam| athavā samutpāṭitadaṃṣṭreṇa sarpeṇa bhāpayet,
dāntairgajādibhirvā| rājapuruṣā bahirnītvā taṃ suṣṭu yantritaṃ kṛtvā rājājñayā
tarjayanto vadhena bhāpayeyuḥ| yato dehaduḥkhabhayebhyaḥ sakāśāt
paraṃ-atiśayena, prāṇabhayaṃ matam| tena-bhayena, itaścetaścittaṃ
viplutamunmādinaḥ śamameti|
siddhā kriyā prayojyeyaṃ deśakālādyapekṣayā|
----------------------------------------------|53|
Sa. iyaṃ kriyā deśādyapekṣayā siddhā
prayojanīyā
----------------------------------------------| iṣṭadravyavināśāttu mano
yasyopahanyate||53|| tasya
tatsadṛśaprāptisāntvāśvāsaiḥ śamaṃ nayet|
----------------------------------------------|54|
Sa. iṣṭadravyavināśād yasya
mānasamupahanyate tasya tatsadṛśā-tulyā, prāptiḥ kāryā| tathā
sāntvanaiścāśvāsanaiśca śamamunmādinaṃ nayet|
----------------------------------------------|
kāmaśokabhayakrodhaharṣerṣyālobhasambhavān||54||
parasparapratidvandvairebhireva śamaṃ nayet|
----------------------------------------------|55|
Sa. kāmādijānunmādān
anyonyapratikṣairebhireva-kāmādibhiḥ, śamaṃ nayet|
----------------------------------------------| bhūtānubandhamīkṣeta
proktaliṅgādhikākṛtim||55|| yadyunmāde tataḥ
kuryādbhūtanirdiṣṭamauṣadham|
----------------------------------------------|56|
Sa. bhūtaiḥ-devādibhiḥ pūrvoktaiḥ,
anubandhaḥ-anuṣaṅgaḥ, tamanantarokta āgantāvunmāde yadīkṣeta tato
bhūtapratiṣedhoktamauṣadhaṃ kuryāt| nanu, kathamīkṣaṇaṃ kartuṃ śakyate ? iti
viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha-proktaliṅgādhikākṛtimiti| proktāni pūrvaṃ
ṣaḍvidhasyonmādasya yāni liṅgāni tebhyo'dhikā''kṛtiḥ-lakṣaṇaṃ,
yasya-bhūtānubandhasya, taṃ tathāvidham|
----------------------------------------------| baliṃ ca dadyātpalalaṃ yāvakaṃ
saktupiṇḍikām||56|| snigdhaṃ madhuramāhāraṃ
taṇḍulān rudhirokṣitān| pakvāmakāni māṃsāni surāṃ maireyamāsavam||57||
atimuktasya puṣpāṇi jātyāḥ sahacarasya ca| catuṣpathe gavāṃ tīrthe nadīnāṃ
saṅgameṣu ca||58||
Sa. tathā'tra bhūtānubandhe
palalayāvakādi ca yāvat puṣpāṇi sahacarasya ceti baliṃ dadyāt| kva ?
catuṣpathe, tathā gotīrthe nadyorvā saṅgame|
nivṛttāmiṣamadyo yo hitāśī prayataḥ śuciḥ| nijāgantubhirunmādaiḥ satvavānna sa
yujyate||59||
Sa. yaḥ puruṣo nivṛttamadyamāṃso
hitabhojī prayataḥ śuciḥ syāt| sa sātviko nijāgantubhirunmādairna yujyate|
tasmādīdṛśena bhāvyamiti bhāvaḥ|
prasāda indriyārthānāṃ buddhyātmamanasāṃ tathā| dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ
vigatonmādalakṣaṇam|60| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira-
citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne unmādapratiṣedho nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ|6|
Sa. indriyārthānāṃ prasannatvaṃ
tathābuddhyātmamanasāṃ ca, dhātūnāṃ prakṛtisthatvaṃ ceti vigatonmādasya
lakṣaṇamiti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya-
ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne unmā- dapratiṣedho nāma
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||