athāto'pasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| )|3|
Sa. asmādanantaramapasmārapratiṣedha
ucyate, cikitsāsāmānyāt|
smṛtyapāyo hyaposmāraḥ sa dhīsattvābhisaṃplavāt| jāyate'bhihate citte
cintāśokabhayādibhiḥ||1||
unmādavatprakupitaiścittadehagatairmalaiḥ| hate sattve hṛdi vyāpte
saṃjñāvāhiṣu kheṣu ca||2|| tamo viśan
mūḍhamatirbībhatsāḥ kurute kriyāḥ| dantān khādan vaman phenaṃ hastau pādau ca
vikṣipan||3|| paśyannasanti rūpāṇi
praskhalan patati kṣitau| vijihyakṣibhruvo doṣavege'tīte vibudhyate||4||
kālāntareṇa sa punaścaivameva viceṣṭate|
--------------------------------------------|5|
Sa. smṛterapāyo-vināśaḥ, apasmāra
ucyate| sa ca-smṛtivināśo, buddhyādivināśāccitte cintādyabhihate,
tathonmādavaccittadehagatairdoṣaiḥ prakṛpitaiḥ sattve hate, hṛdaye vyāpte,
tathā saṃjñāvāhiṣu srotaḥsu vyāpteṣu satsu, jāyate| tasmiṃśca jāte sati
mūḍhamatiḥ san tamo-mohaṃ, viśan bībhatsāḥ-ninditāḥ, kriyāḥkurute| na tu tamo
dravyaviśeṣa iha gṛhyate, tasya divā'sambhavasyāpi darśanaṃ sambhāvyata eva,
rogasvabhāvāt| ata eva vakṣyati,-"paśyannasanti rūpāṇi" iti| tā eva kriyā
vakti-dantānityādi yāvadvijihvākṣibhruva iti| vijihyamakṣibhruvaṃ yasya sa
evam| akṣibhruvaśabdo'caturādinipātaḥ| doṣavege cātikrānte vibudhyate-prakṛtiṃ
yāti| kālāntaraiṇa saḥ-apasmarīm evameva-pūrvavat, karoti|
--------------------------------------------------------| apasmāraścaturbhedo
vātādyairnicayena ca||5||
Sa. apasmāraścatuḥprakāraḥ| katham ?
ityāha-vātādibhiḥ sannipātena ca|
rūpamutpatsyamāne'smin hṛtkampaḥ śūnyatā bhramaḥ| tamaso darśanaṃ dhyānaṃ
bhrūvyudāso'kṣivaikṛtam||6|| aśabdaśravaṇaṃ
svedo lālāsiṅghāṇakasrutiḥ| avipāko'rucirmūrcchā kukṣyāṭopo balakṣayaḥ||7||
nidrānāśo'ṅgamardastṛṭ svapne gānaṃ sanartanam| pānaṃ tailasya madyasya
tayoreva ca mehanam||8||
Sa. asminnapasmāra udbubhūṣati sati
hṛtkampādayaḥ syuḥ| gānādi syāt, tailamadyayoḥ pānaṃ syāt, tathā
tayoreva-taila madyayoḥ, mehanaṃ-mūtraṇaṃ, syāt|
tatra vātātsphuratsakthiḥ prapataṃśca muhurmuhuḥ| apasmarati saṃjñāṃ ca
labhate visvaraṃ rudan||9|| utpiṇḍitākṣaḥ
śvasiti phenaṃ vamati kampate| āvidhyati śirodantān
daśatyādhmātakandharaḥ||10|| parito
vikṣipatyaṅgaṃ viṣamaṃ vinatāṅguliḥ| rūkṣśyāvāruṇākṣitvaṅnakhāsyaḥ
kṛṣṇamīkṣate||11|| capalaṃ paruṣaṃ rūpaṃ
virūpaṃ vikṛtānanam|
--------------------------------------------------------|12|
Sa. tatra-teṣu madhyāt, vātādapasmāre
sati sphuratsakathyādikaḥ syāt|
--------------------------------------------------------| apasmarati pittena
muhuḥ saṃjñā ca vindati||12||
pītaphenākṣivaktratvagāspālayati medinīm| bhairavādīptaruṣitarūpadarśī
tṛṣānvitaḥ||13||
Sa. pittenāpasmāre sati punaḥpunaḥ
saṃjñāṃ-cetanāṃ ca labhate| pītaphenākṣimukhatvaṃ syāt| atra ca
vaktragrahaṇenaivākṣigrahaṇe siddhe'kṣigrahaṇamatiśayārtham| tathā''sphālayati
medinīmityādi ca syāt|
kaphāccireṇa grahaṇaṃ cireṇaiva vibodhanam| ceṣṭā'lpā bhūyasī lālā
śuklanetranakhāsyatā||14||
śuklābharūpadarśitvaṃ----------------------|
--------------------------------------------------------|15|
Sa. kaphāccireṇa kālena grahaṇam|
cireṇaiva vimokṣaṇaṃ syāt| śceṣṭā'lpetyādi ca|
-------------------------sarvaliṅgaṃ tu varjayet|
--------------------------------------------------------|15|
Sa. sarvaliṅgamapasmāraṃ
varjayet-nopakramet|
--------------------------------------------------------| athā''vṛtānāṃ
dhīcittahṛtkhānāṃ prākprabodhanam||15||
tīkṣṇaiḥ kuryādiapasmāre karmabhirvamanādibhiḥ|
--------------------------------------------------------|16|
Sa. atha-evamapasmārasvarūpamavagamya,
dhīcittahṛdayasrotasāṃ pūrvaṃ prabodhanaṃ kuryāt| kaiḥ ? vamanādibhiḥ tīkṣṇaiḥ
karmabhiḥ|
--------------------------------------------------------| vātikaṃ
bastibhūyiṣṭhaiḥ, paittaṃ prāyo virecanaiḥ||16||
ślaiṣmikaṃ vamanaprāyairapasmāramupācaret|
--------------------------------------------------------|17|
Sa. vātikamapasmāraṃ
bastiprāyairupācaret| paittaṃ virecanaprāyairupācaret| ślaiṣmikaṃ
vamanaprāyairupācaret|
--------------------------------------------------------| sarvataḥ
suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca||17||
apasmāravimokṣārthaṃ yogān saṃśamanān śṛṇu|
--------------------------------------------------------|18|
Sa. sarvataḥ-adha upariṣṭācca
viśuddhasya, tathā samyagāśvāsitasya ca-kṛtapeyādyannasaṃsargikasya ca
samyagāśvāsanaṃ sampadyate| tasyāpasmāriṇaḥ, apasmāraviśodhanāya
vakṣyamāṇānimān yogānākarṇaya|
tānevāha ---- --------------------------------------------------------|
gomayasvarasakṣīradadhimūtraiḥ śṛtaṃ haviḥ||18||
apasmārajvaronmādakāmalāntakaraṃ pibet|
--------------------------------------------------------|19|
Sa. gomayasvarasādibhirghrutaṃ
pakvamapasmārādighnaṃ pibet|
--------------------------------------------------------|
dvipañcamūlatriphalādviniśākuṭajatvacaḥ||19||
saptaparṇamapāmārgaṃ nīlinīṃ kaṭurohiṇīm|
śamyākapuṣkarajaṭāphalgumūladurālabhāḥ||20||
dvipalāḥ saliladroṇe paktvā pādāvaśeṣite|
bhārgīpāṭhāḍhakīkumbhanikumbhavyoṣarohiṣaiḥ||21||
mūrvābhūtīkabhūnimbaśreyasīsārivādvayaiḥ| madayantyagniniculairakṣāṃśaiḥ
sarpiṣaḥ pacet||22|| prasthaṃ tadvad dravaiḥ
pūrvaiḥ pañcaganyamidaṃ mahat| jvarāpasmārajaṭharabhagandaraharaṃ param||23||
śophārśaḥkāmalāpāṇḍugulmakāsagrahāpaham|
--------------------------------------------------------|24|
Sa. dvipañcamūlādīni pṛthag
dvipalapramāṇāni jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣite kvāthe bhārgyādibhiḥ karṣāśaiḥ
kalkīkṛtairghṛtasya prasthaṃ tadvat pūrvaiḥ-gomayasvarasādibhirdravaiḥ,
pācayet| mahadidaṃ pañcagavyaṃ paraṃ jvarādiharam, śophādighnaṃ ca|
bahudravyayogāccāsya mahattvam, yathā mahākalyāṇakādeḥ|
--------------------------------------------------------|
brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpīśṛtaṃ ghṛtam||24||
purāṇaṃ medhyamunmādālakṣmyapasmārapāomajit|
--------------------------------------------------------|25|
Sa. brāhmyādibhiḥ purāṇaṃ sarpiḥ pakvaṃ
medhyamunmādādijit|
--------------------------------------------------------| tailaprasthaṃ
ghṛtaprasthaṃ jīvanīyaiḥ palonmitaiḥ||25||
kṣīradroṇe pacetsiddhamapasmāravimokṣaṇam|
--------------------------------------------------------|26|
Sa. tailaprasthaṃ ghrutaprasthaṃ
jīvaniyaiḥ rajīkṛtaiḥ palapramāṇaiḥ kṣīradroṇe pacet|
tatsiddhamapasmāravimocanam|
--------------------------------------------------------| kaṃse
kṣīrekṣurasayoḥ kāśmarye'ṣṭaguṇe rase||26||
kāRṣikairjīvanīyaiśca sarpiḥprasthaṃ vipācayet| vātapittodbhavaṃ
kṣipramapasmāraṃ nihanti tat||27||
Sa. kṣīrekṣurasayoḥ kaṃse-āḍhake, tathā
kāśmaryarase'ṣṭaguṇe-aṣṭaprasthaparimāṇe, ghṛtādasyāṣṭaguṇatvam|
jīvaniyaiḥkārṣikairghṛtaprasthaṃ vipācayet| tat vātapittajamapasmāraṃ
śīghrameva nihanti| nanu, dvandvajasyāpasmārasyāsambhavāt kathamuktaṃ
vātapittodbhavaṃ hantīti? ucyate|
vātapittotthayordvayorapyapasmārayorhantītyetadihokta mityadoṣaḥ|
tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśṛtaṃ payaḥ|
--------------------------------------------------------|28|
Sa. tadvat-pūrvavat, kāśādikvāthe śṛtaṃ
kṣīraṃ syāt|
--------------------------------------------------------| kūṣmāṇḍasvarase
sarpiraṣṭādaśaguṇe śṛtam||28||
yaṣṭīkalkamapasmāraharaṃ dhīvāksvarapradam|
--------------------------------------------------------|29|
Sa. kūṣmāṇḍasvarase'ṣṭādaśaguṇe
madhuyaṣṭikākalkaṃ ghṛtaprasthaṃ pakvamapasmārajit budhdyādipradaṃ ca|
--------------------------------------------------------| kapilānāṃ gavāṃ
pittaṃ nāvane paramaṃ hitam||29||
śvaśṛgālabiḍālānaṃ siṃhādīnāṃ ca pūjitam|
--------------------------------------------------------|30|
Sa. kapilānāṃ gavāṃ pittaṃ nasye suṣṭru
hitam, na kṛṣṇānām gavām, acintyatvātprabhāvasya| śvādīnāmapi pittaṃ hitam|
--------------------------------------------------------| godhānakulanāgānāṃ
pṛṣatarkṣagavamapi||30|| pitteṣu sādhitaṃ
tailaṃ nasye'bhyaṅge ca śasyate|
--------------------------------------------------------|31|
Sa. godhādīnāṃ ca pitteṣu sādhitaṃ
tailaṃ nasye'bhyaṅge ca śasyate|
--------------------------------------------------------|
triphalābyoṣapītadruyavakṣāraphaṇijjakaiḥ||31||
śryāhvāpāmārgakārañjabījaistailaṃ vipācitam| bastamūtre hitaṃ nasyaṃ cūrṇaṃ vā
dhmāpayedbhiṣak||32||
Sa. triphalādibhiḥ kalkitaiśchāgamūtre
caturguṇe sādhitaṃ tailaṃ nasyamunmādāpasmāriṇorhitam| cūrṇaṃ triphalādervā
vaidyo nāsāyā madhye dhmāpayet|
nakulolūkamārjāragṛdhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpamasya
prayojayet||33||
Sa. nakulādīnāṃ yathāsambhavaṃ
tuṇḍādibhirapasmāriṇo dhūmaṃ (paṃ) yojayet|
śīlayettailalaśunaṃ payasa vā śatāvarīm| brāhmīrasaṃ kuṣṭharasaṃ vacāṃ vā
madhusaṃyutām||34||
Sa. tathā tailalaśunaṃ śīlayet| kṣīreṇa
vā śatāvarīmadyāt| brāhmīrasaṃ vā kuṣṭharasaṃ madhunā samabhyaset, vacāṃ vā|
samaṃ kruddhairapasmāro doṣaiḥ śārīramānasaiḥ| yajjāyate yataścaiṣa
mahāmarmasamāśrayaḥ||35||
tasmādrasāyanairenaṃ duścikitsyamupācaren| tadārtaṃ
cāgnitoyāderviṣamātpālayetsadā||36||
Sa. yat-yasmāt, apasmāro
yugāpatprakopitaiḥ śārīramānasairdoṣairjāyate, yataścaiṣa mahāmarmāśrayaḥ,
tata enaṃ-apasmāraṃ, duścikitsyaṃ rasāyanairupācaret| apasmārārtaṃ
cāgnijalāderviṣamāt sada pālayet|
muktaṃ mano vikāreṇa tvamitthaṃ kṛtavāniti| na brūyādviṣayairiṣṭaiḥ kliṣṭaṃ
ceto'sya bṛṃhayet|37| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira-
citāyāmaṣṭāṅahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne'pasmārapratiṣedho nāma
saptamo'dhyāyaḥ|7|
Sa. manovikāreṇa ca muktaṃ santaṃ
tvamitthaṃ kṛtavāniti na brūyāt| asya ca manaḥ
kliṣṭamiṣṭairviṣayairupabṛṃhayediti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne'pasmāra- pratiṣedho nāma
saptamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 7|| ityaṣṭāṅgahṛdaye bhūtatantraṃ tṛtīyaṃ samāptam