prādhānyāt pūrvamupanyāsa ityāha ---- athāto vartmarogavijñānīyamadhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )|3|
Sa. apasmārādanantaraṃ
śālākyamupakramyate| yathaiva hṛdayākhyamahāmarmāśritairapasmāro janyate
tathaiva murdhākhyamahāmarmāśritairūrdhvajatrūtthā rogā janyante| teṣāmapi ca
madhye cakṣūrogāṇāṃ vartmani rogā vartmarogāḥ,-kṛcchronmīlādayaḥ, teṣāṃ
vijñānaṃ-bodhaḥ, sa vidyate yasminniti chaḥ, tasya pūrvavalluk|
sarvaroganidānoktairahitaiḥ kupitā malāḥ| acakṣuṣyairviśeṣeṇa prāyaḥ
pittānusāriṇaḥ||1|| śirābhirūrdhvaṃ prasṛtā
netrāvayavamāśritāḥ| vartma sandhiṃ sitaṃ kṛṣṇaṃ dṛṣṭiṃ vā sarvamakṣi vā||2||
rogān kuryuḥ--------------------------------------------|
--------------------------------------------------------|3|
Sa. sarvaroganidāne uktāni-abhihitāni
yathāyogaṃ tiktoṣaṇādīni, tairāhāravihāraiḥ prakupita malā rogān kuryuḥ|
viśeṣādacakṣuṣyairāhāravihāraiḥ kupitā malāḥ prāyo-bāhulyena,
pittānusāriṇastathā śirādibhiḥ karaṇabhūtābhirūrdhvaṃ jatruṇaḥ prasṛtāstathā
netrasya sambandhinamavayavaṃ-vakṣyamāṇaṃ vartmādikaṃ, āśritāḥ| vartmetyādi|
vāśabdaḥ pratyekaṃ yujyate, vartma vā sandhiṃ vā sitaṃ vā'sitaṃ vā dṛṣṭiṃ vā
sakalaṃ locanamāśritāḥ| iti sāmānyena nayanarogāṇāṃ samprāptiḥ|
----------calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ| suptotthitasya kurute
vartmastambhaṃ savedanam||3||
pāṃśupūrṇābhanetratvaṃ kṛcchronmīlanamaśru ca| vimardanāt syācca śamaḥ
kṛcchronmīlaṃ vadanti tat||4||
Sa. tatra-teṣu vartmādyāśriteṣu madhye,
vartmāśrayāḥ sirā vāyuḥ prāpya suptotthitasya narasya vartmastambhaṃ kurute,
rujayā saha| tathā paṃśupūrṇābhanayanatvaṃ kṛcchreṇonmīlanamaśru ca kurute|
vimardanāt-malanācca, śamaḥ syāt| taṃ-īdṛksvarūpaṃ, kṛcchronmīlākhyaṃ
netrerogaṃ vadanti|
cālayan vartmanī vāyurnimeṣonmeṣaṇaṃ muhuḥ| karotyaruṅ
nimeṣo'sau---------------------|5|
Sa. vāyurvatmanī cālayan nimeṣonmeṣaṇaṃ
pīḍārahitaṃ punaḥ punaḥ karoti| asau nimeṣākhyo rogo jñeyaḥ|
---------------------------------------------------------|
----------------------------------vartma yattu nimīlyate||5||
vimuktasandhi niśceṣṭaṃ hīnaṃ vātahataṃ hi tat|
---------------------------------------------------------|6|
Sa. yatpunarvartma vimuktasandhi tathā
niśceṣṭaṃ hīnam ca nimīlyate taṃ vātahatākhyaṃ rogaṃ vadanti, 'munayaḥ' iti
śeṣaḥ|
---------------------------------------------------------| kṛṣṇāḥ pittena
bahvyo'ntarvartma kumbhīkabījavat||6||
ādhmāyante punarbhinnāḥ piṭikāḥ kumbhisaṃjñitāḥ|
---------------------------------------------------------|7|
Sa. pittena kṛṣṇavarṇāḥ piṭikā bahvyo
vartmanormadhye kumbhīkabījatulyāstathā bhinnāḥ satyaḥ punaradhmāyante, tāḥ
kumbhīsaṃjñāḥ|
---------------------------------------------------------| sadāhakledanistodaṃ
raktābhaṃ sparśanākṣamam||7|| pittena jāyate
vartma pittotkliṣṭamuśanti tat|
---------------------------------------------------------|8|
Sa. pittena sadāhakledanistodaṃ tathā
raktākāraṃ sparśanākṣamaṃ vartma jāyate, tat pittotkliṣṭamuśanti-kathayanti|
---------------------------------------------------------| karoti kaṇḍūṃ dāhaṃ
ca pittaṃ pakṣmāntamāsthitam||8|| pakṣmaṇāṃ
śātanaṃ cānu pakṣmaśātaṃ vadanti tam|
---------------------------------------------------------|9|
Sa. pittaṃ pakṣmāntamāsthitaṃ kaṇḍūm
dāhaṃ ca karoti| anupaścāt, pakṣmāṇāṃ śātaṃ karoti| taṃ pakṣmaśātaṃ
varṇayanti|
---------------------------------------------------------| pothakyaḥ piṭikāḥ
śvetāḥ sarṣapabhā ghanāḥ kaphāt||9||
śophopadeharukkaṇḍūpicchilāśrusamanvitāḥ|
---------------------------------------------------------|10|
Sa. kaphāt piṭikāḥ sitāḥ sarṣapopamā
ghanāḥ-nibiḍāḥ, śophādiyutāḥ pothakīsaṃjñāḥ|
---------------------------------------------------------| kaphotkliṣṭaṃ
bhavedvartma stambhakledopadehavat||10||
Sa. stambhādiyutaṃ vartma yad bhavet
tatkaphotkliṣṭaṃ nāma|
granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ kaphāt| kolamātraḥ sa lagaṇaḥ
kiñcidalpastato'tha vā||11||
Sa. kaphāt yo granthiḥ kolamātraḥ,
athavā tataḥ-tasmāt kolātkiñcidalpaḥ, pāṇḍuḥ pīḍāpākarahitaḥ kaṇḍūmān
kaṭhinaśca syāt, sa lagaṇākhyaḥ|
raktā raktena piṭikā tattulyapiṭikācitā|
utsaṅgākhyā------------------------------|12|
Sa. raktena raktevarṇā piṭikā
tattulyapiṭikairācitā utsaṅgākhyā|
---------------------------------------------------------|
------------------tathotkliṣṭaṃ rājimatsparśanākṣamam||12||
Sa. tathā-utsaṅgavat, utkliṣṭākhyaṃ
vartma| tacca na piṭikārupam, kiṃ tarhi ? rājiyutaṃ sparśanākṣamaṃ ca syāt|
arśo'dhimāṃsaṃ vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk| raktaṃ raktena tatsrāvi
chinnaṃ chinnaṃ ca vardhate||13||
Sa. adhikamāṃsaṃ ca
vartmābhyantarasthitamarśo nāma raktena syāt| raktaṃ varṇataḥ, tathā
stabdhatādiguṇaṃ syāt| tathā tatsrāvitadraktaṃ sravatyabhīkṣṇam| tat
punaḥpunaschinnamapi vardhate|
madhye vā vartmano'nte vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā| mudgamātrā'sṛjā tāmrā
piṭikā'ñjananāmikā||14||
Sa. asṛjā tāmrā piṭikā mudgapramāṇā
vartmano madhye'nte vā kaṇḍvādimatī sthirā cāñjananāmikā syāt|
doṣairvartma bahiḥ śūnaṃ yadantaḥ sūkṣmakhācitam| sasrāvamantarudakaṃ bisābhaṃ
bisavartma tat||15||
Sa. doṣaiḥ-vātādibhiḥ, bahiḥ śūnaṃ
yadvartma sūkṣmaiḥ khaiḥchidraiḥ, antarācitaṃ sasrāvaṃ ca tad bisavartma,
udakāntaḥsthitasacchidrabisatulyatvāt|
yadvartmotkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt|
raktadoṣatrayotkleśādbhavatyutkliṣṭavartma tat||16||
Sa. yadvartma
raktotkleśāddoṣatrayotkleśācca utkliṣṭaṃ-utkleśitaṃ sat, akasmāt-hetuṃ
vinaiva, mlānimiyāt-śuṣkatvaṃ yāyāt, tadutkliṣṭavartma syāt|
śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṃ rukkledaśophavat|
---------------------------------------------------------|17|
Sa. raktasahitaistrimalairyadvartma
śyāvaṃ rujā kledena śophena ca yuktaṃ bhavati, tacchyāvavartma|
---------------------------------------------------------| śliṣṭākhyaṃ
vartmanī śliṣṭe kaṇḍūśvayathurāgiṇī||17||
Sa. śliṣṭe-ekatra saṃlagne, vartmanī
kaṇḍvādiyute śliṣṭavartma nāma|
vartmano'ntaḥ kharā rūkṣāḥ piṭikāḥ sikatopamāḥ|
sikatāvartma-----------------------------------|18|
Sa. vartmano madhye vālikātulyāḥ
piṭikāḥ kharasparśāstathā rūkṣāḥ, tat sikatāṃvartma|
---------------------------------------------------------|
-----------------------kṛṣṇaṃ tu kardamaṃ kardamopamam||18||
Sa. kardamasadṛśaṃ kṛṣṇaṃ vartma
kardamākhyam|
bahalaṃ bahalairmāṃsaiḥ savarṇaiścīyate samaiḥ|
---------------------------------------------------------|19|
Sa. bahalaiḥ-ghanaiḥ, māṃsaiḥ savarṇaiḥ
samaiḥ-na viṣamaiḥ, cīyate tadbahalaṃ nāma|
---------------------------------------------------------| kukuṇakaḥ śiśoreva
dantotpattinimittajaḥ||19|| syāttena
śiśurucchranatāmrākṣo vīkṣaṇākṣamaḥ| savartmaśūlapaicchilyaḥ
karṇanāsākṣimardanaḥ||20||
Sa. kukūṇakaḥ śiśoreva-na mahato,
jayate| yato'sau dantotpattihetuko bhavati| tena-kukūṇakena, bāla
ucchūnatāmranayano vīkṣaṇākṣamastathā vartmaśūlādimān karṇādimardanaśca syāt|
pakṣmoparodhe saṅkoco vartmanāṃ jāyate tathā| kharatā'ntarmukhatvaṃ ca
romṇāmanyāni vā punaḥ||21|| kaṇṭakairiva
tīkṣṇāgrairghṛṣṭaṃ tairakṣi śūyate| uṣyate cānilādidviḍalpāhaḥ
śāntiruddhṛtaiḥ||22||
Sa. pakṣmoparodhe vartmanāṃ saṅkoco
bhavati| tathā kharatvamantarmukhatvaṃ ca romṇām, anyāni va romāṇi jāyante|
taiścakharāntarmukhaiḥ, apūrvairvā rogasvabhāvāttīkṣṇāgraiḥ kaṇṭakairiva
ghṛṣṭamakṣiśūyate| uṣyate ca-sāntardāhastīvroṣmā syādityarthaḥ| tathā
pavanādidviṭ, ādiśabdenānalātapau gṛhyete|
stokānyahānyuddhṛtaiḥ-utpāṭitaistaistaiḥ, śāntirbhavati|
kanīnake bahirvartma kaṭhino granthirunnataḥ| tāmraḥ
pakvo'srapūyasrudalajyādhmāyate muhuḥ||23||
Sa. kanīnake vartmanorbāhyataḥ kaṭhina
unnato granthiralajītyucyate| kimbhūto granthiḥ ? tāmraḥ pakvaścāsrasrāvī
pūyasrāvī ca| tathā muhurmuhuḥ srutaḥ sannādhmāyate|
vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito'rujaḥ| srāsraiḥ syādarbudo
doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ||24||
Sa. vartmano'ntare māṃsapiṇḍākṛtiḥ
śvayathuḥ saraktaistribhirdoṣairarbudaḥ syāt| kimbhūtaḥ śvayathuḥ ? grathito
nīrujaḥ| sa ca bāhyataścalo viṣamaśca syāt|
caturviṃśatirityete vyādhayo vartmasaṃśrayāḥ|
---------------------------------------------------------|25|
Sa. iti-anena prakāreṇa,
caturviṃśatisaṅhkhyā vartmāśrayā rogāḥ syuḥ|
---------------------------------------------------------| ādyo'tra bheṣajaiḥ
sādhyo dvau tato'rśaśca varjayet||25||
pakṣmoparodho yāpyaḥ syāccheṣāñchastreṇa sādhayet|
---------------------------------------------------------|26|
Sa. [ atra-] eṣu madhyāt,
ādyaḥ-kṛcchronmīlanākhyo, bheṣajaiḥ sādhyaḥ| tataḥ-anantaraṃ,
dbau-nimeṣavātahatau arśaśca varjayet| pakṣmoparodho yāpanīyaḥ|
śeṣān-ekonaviṃśatiṃ, śastreṇopacaret|
---------------------------------------------------------|
kuṭṭayetpakṣmasadanaṃ chindyātteṣvapi cārbudam|26|
bhindyāllagaṇakumbhīkābisotsaṅgāñjanālajīḥ|
pothakīśyāvasikatāśliṣṭotkliṣṭacatuṣṭayam|27| sakardamaṃ sabahalaṃ
vilikhetsakukūṇakam| 27 1/2| iti śrīvaidyapatisiṃhagupasūnuśrīmadvāgbhaṭavira-
citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne vartmarogavijñānīyo nāma
aṣṭamo'dhyāyaḥ|8|
Sa. teṣvapi-śastrasādhyeṣu madhye,
pakṣmasadanaṃ kuṭṭayet sūcīkūrcena| arbudaṃ ca chindyādvṛddhipatrādinā|
lagaṇādīni vrīhimukhādinā bhindyāt| pothakyādayaḥ kukūṇakāntā ekādaśa
vilekhyāḥ| utkliṣṭacatuṣṭayaṃ-pittotkliṣṭaṃ kaphotkliṣṭaṃ
raktotkliṣṭamutkliṣṭavartmaceti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vartmaroga- vijñānīyo
nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 8||