vartmarogavijñānādanantaraṃ vartmarogapratiṣedha ārabhyata ityāha ---- athāto
vartmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| )||3||
kṛcchronmīle purāṇājyaṃ drākṣākalkāmbusādhitam| sasiraṃ yojayetsnigdhaṃ
nasyadhūmāñjanādi ca||1||
Sa. kṛcchronmīle vartmaroge purāṇaṃ
ghṛtaṃ drākṣākalkāmbupakvaṃ samaśarkaraṃ yojayet| snigdhaṃ ca nasyādikam|
kumbhīkāvartmopakramamāha ---- kumbhīkāvartma likhitaṃ saindhavapratisāritam|
yaṣṭīdhātrīpaṭolīnāṃ kvāthena pariṣecayet||2||
Sa. kumbhīkāvartma likhitaṃ
vṛddhipatrādinā saindhavalavaṇena pratisāritaṃ sat madhuyaṣṭikādikvāthena
pariṣecayet|
kathaṃ vartma lekhanīyam ? ityāha ---- nivāte'dhiṣṭhitasyāptaiḥ
śuddhasyottānaśāyinaḥ| bahiḥ koṣṇāmbutaptena sveditaṃ vartma vāsasā||3||
nirbhujya vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulīdhṛtam| na sraṃsate calati vā
vartmaivaṃ sarvatastataḥ||4|| maṇḍalāgreṇa
tattiryak kṛtvā śastrapadāṅkitam| likhettenaiva patrairvā
śākaśophālikādijaiḥ||5|| phenena toyarāśervā
picunā pramṛjannasṛk| sthite rakte sulikhitaṃ sakṣaudraiḥ pratisārayet||6||
yathāsvamuktairanu ca prakṣālyoṣṇena vāriṇā| ghṛtena siktamabhyaktaṃ
badhnīyānmadhusarpiṣā||7|| ūrdhvādhaḥ
karṇayordattvā piṇḍīṃ ca yavasaktubhiḥ| dvitīye'hani muktasya pariṣekaṃ
yathāyatham||8|| kuryāccaturthe nasyādīn
muñcedevāhni pañcame|
---------------------------------------------------------|9|
Sa. nivāte sthāne
āptairadhiṣṭhitasya-kṛtāśrayasya, tathā śuddhasya-vamanavirecanādinā, uttānaṃ
nityaṃ śete tasya vartma vāsasā koṣṇāmbunā taptena sveditaṃ
sannirbhujya-kuṭilīkṛtya, vastrāntaritaṃ vāmāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ dhṛtamevaṃ na
sraṃsate| na vā calati sarvataḥ| anantaraṃ tadvartma tiryaṅ maṇḍalāgreṇa
śastrapadāṅkitaṃ kṛtvā tenaiva śastreṇa śākādipatrairvā samudraphenena vā
likhet| kiṃ kurvan ? picunā-karpaṭādiyojitena, raktaṃ pramṛjan| rakte
sthite-avahati, sulikhitaṃ tadvartma jñātvā sakṣaudrairyathāsvaṃ kathitaiḥ
saindhavādibhiḥ pratisārayet| paścāccoṣṇena vāriṇā prakṣālya sarpiṣā
siktamanantaramabhyaktaṃ madhusarpiṣā ūrdhvādhaḥ karṇayoryavasaktubhiḥ piṇḍīṃ
ca dattvā'vabadhnīyāt| dvitīye divase muktasya vartmano yathāsvaṃ pariṣekaṃ
kuryāt| caturthe divase nasyādīn kuryāt| pañcame divase
muñcedeva-nānyatkiñcitkuryāt|
---------------------------------------------------------| samaṃ nakhanibhaṃ
śophakaṇḍūghārṣādyapīḍitam||9||
vidyātsulikhitaṃ vartma likhed bhūyo viparyaye|
---------------------------------------------------------|10|
Sa. samaṃ nakhasadṛśaṃ śophādyapīḍitaṃ
sulikhitaṃ vartma jānīyāt| viparyaye-asmāllakṣaṇādvaiparītye sati, tadvartma
punarlikhet|
---------------------------------------------------------|
rukpakṣmavartmasadanasraṃsanānyatilekhanāt||10||
snehasvedādikastasminniṣṭo vātaharaḥ kramaḥ|
---------------------------------------------------------|11|
Sa. atilekhanādrujādīni syuḥ|
tasmin-atilekhane, snehasvedādiko vātaghno vidhiḥ kāryaḥ|
---------------------------------------------------------| abhyajya navanītena
śvetarodhraṃ pralepayet||11||
eraṇḍamūlakalkena puṭapāke pacettataḥ| svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ
poṭalīkṛtam||12|| striyāḥ kṣīre chagalyā vā
mṛditaṃ netrasecanam|
---------------------------------------------------------|13|
Sa. śvetarodhraṃ navanītenābhyajya
eraṇḍamūlakalkena pralepayet| anantaraṃ puṭapāke pacet| svinnaṃ prakṣālitaṃ
śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtaṃ sat yuvatīkṣīreṇa chagalyā vā kṣīreṇa marditaṃ
netre secanaṃ hitam|
---------------------------------------------------------| śālitandulakalkena
liptaṃ tadvat pariṣkṛtam||13||
kuryānnetre'tilikhite mṛditaṃ dadhimastunā| kevalenāpi vā sekaṃ mastunā
jāṅgalāśinaḥ||14||
Sa. atilikhite vartmani navanītenāktaṃ
śvetarodhraṃ śālitandulakalkena liptaṃ baddhaṃ pariṣkṛtaṃ-pūrvavatparikalpitaṃ
puṭapākīkṛtaṃ svinnaṃ prakṣālitaṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ poṭalīkṛtaṃ cetyarthaḥ, tat
dadhimastunā mṛditaṃ sekaṃ kuryāt| dadhigrahaṇaṃ takramastvādinivṛttyai|
athavā kevalena-kalkarodhrarahitena, mastunā jāṅgalamāṃsāśino narasya sekaṃ
kuryāt| apiḥ svedanādisamudāyavikalpārthaḥ|
piṭikā vrīhivakreṇa bhittvā tu kaṭhinonnatāḥ| niṣpīḍayedanu vidhiḥ pariśeṣastu
pūrvavat||15||
Sa. kaṭhinonnatāḥ piṭikāḥ vrīhivakreṇa
bhittvā'nu niṣpīḍayet| pariśeṣo vidhiḥ-pralepanakṣālanabandhanasecanādiḥ,
pūrvavatkāryaḥ|
lekhane bhedane cāyaṃ kramaḥ sarvatra vartmani|
---------------------------------------------------------|16|
Sa. lekhane bhedane ca eṣa eva kramaḥ
sarvatra vartmani kāryaḥ|
---------------------------------------------------------| pittāsrotkliṣṭayoḥ
svāduskandhasiddhena sarpiṣā||16||
sirāvimokṣaḥ snigdhasya trivṛcchreṣṭhaṃ virecanam| likhite srutarakte ca
vartmani kṣālanaṃ hitam||17|| yaṣṭīkaṣāyaḥ,
sekastu kṣīraṃ candanasādhitam|
---------------------------------------------------------|18|
Sa. pittotkliṣṭe raktotkliṣṭe ca
madhuraskandhaśṛtena ghṛtena snigdhasya puṃsaḥ sirāvimokṣaḥ kāryaḥ| tathā
trivṛtātriphale virecanam| likhite vartmani srutalohite ca sati
madhuyaṣṭikākvāthaḥ kṣālanaṃ hitam| kṣīraṃ candanasādhitaṃ tu seko hitaḥ|
---------------------------------------------------------| pakṣmaṇāṃ sadane
sūcyā romakūpān vikuṭṭayet||18|| grāhayedvā
jalaukobhiḥ payasekṣurasena vā| vamanaṃ, nāvanaṃ sarpiḥ śṛtaṃ
madhuraśītalaiḥ||19||
Sa. pakṣmaṇāṃ sadane sati
romakūpān-romamūlāni, sucyā vikuṭṭayet| jalaukobhirvā grāhayet|
kṣīreṇekṣurasena vā vamanaṃ hitam| madhuraśītalaiḥ-drākṣādibhiḥ, pakvaṃ ghṛtaṃ
nāvanaṃ hitam|
sañcūrṇya puṣpakāsīsaṃ bhāvayetsurasārasaiḥ| tāmre daśāhaṃ paramaṃ pakṣmaśāte
tadañjanam||20||
Sa. puṣpakāsīsaṃ cūrṇayitvā tāmrapātre
daśāhaṃ surasārasaiḥ-samūrvārasaiḥ, bhāvayet| tat-etat, pakṣmaśāte
śreṣṭhamañjanam
pothakīrlikhitāḥ śuṇṭhīsaindhavapratisāritāḥ| uṣṇāmbukṣālitāḥ siñcet
khadirāḍhakiśigrubhiḥ||21||
apsiddhairdviniśāśreṣṭhāmadhukairvā samākṣikaiḥ|
---------------------------------------------------------|22|
Sa. pothakīrlikhitā vṛddhipatrādibhiḥ,
śuṇṭhīsaindhavābhyāṃ pratisāritāḥ, tathoṣṇāmbunā kṣālitāḥ, jalakvathitaiḥ
khadirādibhiḥ siñcet| dviniśādibhirvā jalakvathitaiḥ samākṣikaiḥ siñcet|
---------------------------------------------------------| kaphotkliṣṭe
vilikhite sakṣaudraiḥ pratisāraṇam||22||
sūkṣmaiḥ saindhavakāsīsamanohvākaṇatārkṣyajaiḥ| vamanāñjananasyādi sarvaṃ ca
kaphajiddhitam||23||
Sa. kaphotkliṣṭe vartmani śastreṇa
vilikhite saindhavādibhiḥ sūkṣmarajīkṛtairmākṣikasahitaiḥ pratisāraṇaṃ hitam|
tathā vamanādi hitam| sarvaṃ ca yatkaphajit tacca hitam|
kartavyaṃ lagaṇe'pyetadaśāntāvagninā dahet|
---------------------------------------------------------|24|
Sa. lagaṇe'pīdaṃ kāryam| evamapyaśame
sati jvalanena dahet|
|svinnāṃ bhittvā viniṣpīḍya bhiṣaga(ḍyotsaṅgāṃ cā)_ ñjananāmikām|
śilailāsaindhavanataiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayet||1||
---------------------------------------------------------| kukūṇe
khadiraśreṣṭhānimbapatraśṛtaṃ ghṛtam||24||
pītvā dhātrī vametkṛṣṇāyaṣṭīsarṣapasaindhavaiḥ|
---------------------------------------------------------|25|
Sa. kukūṇe khadirādibhiḥ pakvaṃ ghṛtaṃ
dhātrī-stanadāyinī, pītvā kṛṣṇādibhirvamet|
---------------------------------------------------------|
abhayāpippalīdrākṣākvāthenaināṃ virecayet||25||
Sa. abhayādikvāthenaināṃ-stanadāyinīṃ,
virecayet|
mustādvirajanīkṛṣṇākalkenālepayetstanau| dhūpayetsarṣapaiḥ
sājyaiḥ----------------|26|
Sa. mustādikalkena kucāvālepayet|
sājyaiḥ sarṣapaiḥ stanau dhūpayet|
---------------------------------------------------------|
-----------------------------śuddhāṃ kvāthaṃ ca pāyayet||26||
paṭolamustamṛdvīkāguḍūcītriphalodbhavam|
---------------------------------------------------------|27|
Sa. śuddhāṃ ca-vamanavirecanādinā,
paṭolādikaṃ kvāthaṃ tāṃ pāyayet|
---------------------------------------------------------| śiśostu likhitaṃ
vartma srutāsṛgvā'mbujanmabhiḥ||27||
dhātryaśmantakajambūtthapatrakvāthena secayet|
---------------------------------------------------------|28|
Sa. śiśoḥ punarvartma likhitaṃ
jalaukābhirvā srutaraktaṃ dhātryādipatrakvāthena secayet|
---------------------------------------------------------| prāyaḥ
kṣīraghṛtāśitvādbālānāṃ śleṣmajā gadāḥ||28||
tasmādvamanamevāgre sarvavyādhiṣu pūjitam|
---------------------------------------------------------|29|
Sa. prāyo-bāhulyena,
kṣīraghṛtabhojanatvācchiśūnāṃ kaphajā rogāḥ syuḥ| tasmādvamanameva pūrvaṃ
teṣāṃ sarvavyādhiṣu pūjitam|
tadeha vamanamāha ----
---------------------------------------------------------|
sindhūtthakṛṣṇāpāmārgabījājyastanyamākṣikam||29||
cūrṇo vacāyāḥ sakṣaudro madanaṃ madhukānvitam| kṣīraṃ kṣīrānnamannaṃ ca
bhajataḥ kramataḥ śiśoḥ||30|| vamanaṃ
sarvarogeṣu viśeṣeṇa kukūṇake|
---------------------------------------------------------|31|
Sa. sindhūtthetyādi vamanaṃ dadyāt,
vacācūrṇaḥ sakṣaudro vā, madanaphalaṃ madhuyaṣṭīyuktaṃ vā| kṣīraṃ kṣīrānnaṃ
tathā'nnaṃ bhajataḥ śiśoryathākramaṃ vamanatrayametat yojyam| vamanaṃ
sarveṣvevāmayeṣu śiśoḥ śreṣṭham| viśeṣeṇa kukūṇake hitam|
---------------------------------------------------------|
saptalārasasiddhājyaṃ yojyaṃ cobhayaśodhanam||31||
Sa. saptalārasena vā siddhaṃ
ghṛtamūrdhvādhaḥ śodhanaṃ hitam|
dviniśārodhrayaṣṭyāhvarohiṇīnimbapallavaiḥ| kukūṇake hitā vartiḥ
piṣṭaistāmrarajonvitaiḥ||32||
kṣīrakṣaudraghṛtopetaṃ dagdhaṃ vā lohajaṃ rajaḥ|
---------------------------------------------------------|33|
Sa. kukūṇake
dviharidrādibhistāmracūrṇayuktairjalapiṣṭairvartirhitā| kṣīrādiyuktaṃ dagdhaṃ
lohotthaṃ vā cūrṇaṃ hitam| kecittu samudraphenacūrṇaṃ dagdhaṃ
dugdhamākṣikayuktamityāhuḥ|
---------------------------------------------------------|
elārasonakatakaśaṅkhoṣaṇaphaṇijjakaiḥ||33||
vartiḥ kukūṇapothakyoḥ surapiṣṭaiḥ sakaṭphalaiḥ|
---------------------------------------------------------|34|
Sa. elādibhiḥ kaṭphalayuktaḥ
kukūṇapothakyoḥ surāpiṣṭairvatirhitā|
---------------------------------------------------------| pakṣmarodhe
pravṛddheṣu śuddhadehasya romasu||34||
utsṛjya dvau bhruvo'dhastādbhāgau bhāgaṃ ca pakṣmataḥ| yavamātraṃ yavākāraṃ
tiryak chitvā''rdravāsasā||35|| apaneyamasṛk
tasminnalpībhavati śoṇite| sīvyetkuṭilayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ||36||
badhvā lalāṭe paṭṭaṃ ca tatra sīvanasūtrakam| nātigāḍhaślathaṃ sūcyā
nikṣipedatha yojayet||37||
madhusarpiḥkavalikāṃ na cāsmin bandhamācaret| nyagrodhādikaṣāyaiśca sakṣīraiḥ
secayedruji||38|| pañcame divase
sūtramapanīyāvacūrṇayet| gairikeṇa vraṇaṃ yuñjyāttīkṣṇaṃ nasyāñjanādi ca||39||
Sa. pakṣmarodhe romasu prakarṣeṇa
vṛddheṣu śuddhaśarīrasya narasya bhravo'dhastādvou bhāgāvutsṛjya-vihāya,
pakṣmato bhāgaṃ hitvā yavamātraṃ-yavasaṃsthānaṃ, tiryak chittvā klinnavastreṇa
raktamapanayet| rakte cālpībhavati sati vakrayā sūcyā mudgamātrāntaraiḥ padaiḥ
sīvyet| tato lalāṭe paṭṭaṃ badhvā tatra ca paṭṭe sīvanasūtrakaṃ
nātigāḍhaślathaṃ sūcyā vinikṣipet| anantaraṃ mākṣīkaghṛtakavalikāṃ yojayet| na
cātra bandhaṃ kuryāt| pīḍāyāṃ satyāṃ nyagrodhādi kaṣāyaiḥ kṣīrayutaiḥ secayet|
pañchame divase sūtramapanīya vraṇaṃ gairikeṇāvacūrṇayet| tīkṣṇaṃ ca nasyādi
yuñjyāt|
dahedaśāntau nirbhujya vartmadoṣāśrayāṃ valīm| saṃdaṃśonādhikaṃ pakṣma hṛtvā
tasyāśrayaṃ dahet|40| sūcyagreṇāgnivarṇena, dāho bāhyālajeḥ punaḥ| bhinnasya
kṣāravahnibhyāṃ succhinnasyārbudasya ca|41| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne vartmarogapratiṣedho nāma navamo'dhyāyaḥ|9|
Sa. evamapyaśāntau vartmadoṣāśrayāṃ
valīṃ nirbhujya dahet| adhikaṃ pakṣma saṃdaṃśena hṛtvā tasya pakṣmaṇa āśrayaṃ
dahet| kena ? sūcyagreṇāgnivarṇena| bāhyālajestu bhinnasya dāhaḥ kāryaḥ|
alajīśabdaḥ puṃsyapi dṛṣṭaḥ| arbudasya kṣāravahnibhyāṃ suṣṭu cchinnasya dāhaḥ
kārya iti| iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya-
ṭīkāyāṃ sarvāṅgasundarakhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vartma- rogapratiṣedho nāma
navamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 9||