yathoddeśastathā nirdeśa iti tāneva tāvatsandhiroganāha ---- athātaḥ
sandhisitāsitarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )||3||
Sa. vartmarogapratiṣedhādanantaraṃ
sthānānupūrvyā sandhisitāsitarogavijñānamārabhyate- saṃ-sandhī ca sitāsitau ca
sandhisitāsitāḥ, teṣu rogāḥ, teṣāṃ vijñānam| śeṣaṃ pūrvavat|
vāyuḥkruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṃ jalavāhinīḥ| aśru srāvayate
vartmaśuklasandheḥ kanīnakāt||1|| tena
netraṃ sarugrāgaśophaṃ syātsa jalāsravaḥ|
-----------------------------------------------|2|
Sa. pavanaḥ kupito jalavāhinīḥ sirāḥ
prāpya jalākṛti aśru srāvayate| kutaḥ ? vartmaśuklasandhe kanīnakāt|
tena-jalābhasrāveṇa, nayanaṃ saruk sarāgaṃ saśophaṃ ca syāt| sa ca
jalāsravākhyo rogaḥ|
-----------------------------------------------| kaphāt kaphāsrave śvetaṃ
picchilaṃ bahalaṃ sravet||2||
Sa. kaphāt kaphāsrave sati śvetaṃ
picchilaṃ bahalaṃ ca sravet|
kaphena śophastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakopamaḥ| pṛthumūlabalaḥ snigdhaḥ savarṇo
mṛdupicchilaḥ||3|| mahānapākaḥ
kaṇḍūmānupanāhaḥ sa nīrujaḥ|
-----------------------------------------------|4|
Sa. śleṣmaṇā śophastīkṣṇāgrādiguṇaḥ| sa
upanāhākhyo nīrujaḥ syāt|
-----------------------------------------------| raktād raktāsrave tāmraṃ
bahūṣṇaṃ cāśru saṃsravet||4||
Sa. raktena raktāsravo bhavati|
tasmiṃśca tāmravarṇamuṣṇaṃ cāśru saṃsravet|
vartmasandhyāśrayā śukle piṭikā dāhaśūlinī| tāmrā mudgopamā bhinnā raktaṃ
sravati parvaṇī||5||
Sa. vartmasandhirāśrayo yasyāḥ sā
vartmasandhyāśrayā, śukle piṭikā śūladāhavatī tāmravarṇā mudgasadṝśī parvaṇī
bhaṇyate| sā ca bhinnā satī raktaṃ sravati| eṣā ca raktasamutthaiva vedyā,
raktāsravādanantaramasyāḥ pāṭhāt raktasrāvitvācca|
pūyāsrave malāḥ sāsrā vartmasandheḥ kanīnakāt| srāvayanti muhuḥ pūyaṃ sāsraṃ
tvaṅmāṃsapākataḥ||6||
Sa. pūyāsravākhye doṣā raktasahitā
vartmasandheḥ kanīnakāt punaḥ punaḥ pūyaṃ sāsraṃ tvaṅmāṃsapākāddhetoḥ
srāvayanti|
pūyālaso vraṇaḥ sūkṣmaḥ śophasaṃrambhapūrvakaḥ| kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī
savedanaḥ||7||
Sa. pūyālaso vraṇa ucyate| kīdṛk ?
sūkṣmaḥ tathā śophasaṃrambhapūrvakaḥ| kvāsau syāt ? kanīnasandhau|
tathā''dhmāyīānāhavān, pūyāsrāvī saruk ca syāt|
kanīnasyāntaralajī śopho ruktodadāhavān|
-----------------------------------------------|8|
Sa. kanīnasyāntaḥ śopho ruktodadāhavān
alajītyucyate|
-----------------------------------------------| apāṅge vā kanīne vā
kaṇḍūṣāpakṣmapoṭavān||8|| pūyāsrāvī
kṛmigranthirgranthiḥ kṛmiyuto'rtimān|
-----------------------------------------------|9|
Sa. apāṅge kanīne vā kaṇḍvādimāṃstathā
pūyāsrāvī granthireva kṛmiyukto'rtimān kṛmigranthirucyate|
-----------------------------------------------|
upanāhakṛmigranthipūyālasakaparvaṇīḥ||9||
śastreṇa sādhayetpañca sālajīnāsravāṃstyajet|
-----------------------------------------------|10|
Sa. upanāhādīṃścturaḥ śastreṇa
sādhayet| āsravān-jalāsravādīṃścaturaḥ, alajīṃ ceti pañca tyajet|
evaṃ sandhigatānnava rogānākhyāya sitabhāgasthān rogānāha ----
-----------------------------------------------| pittaṃ kuryātsite
bindūnasitaśyāvapītakān||10||
malāktādarśatulyaṃ vā sarvaṃ śuklaṃ sadāharuk| rogo'yaṃ śuktikasaṃjñaḥ
saśakṛdbhedatṛḍjvaraḥ||11||
Sa. site netradeśe pittaṃ kartṛ bindūn
kṛṣṇaśyāvapītān kuryāt| malalepadigdhadarpaṇasamānaṃ vā sarvam śuklam|
evamubhayaprakāro'pyayaṃ sadāharuk śuktikasaṃjño rogaḥ, śakṛdbhedena tṛṣā
jvareṇa ca yuktaḥ|
kaphācchukle samaṃ śvetaṃ ciravṛddhyadhimāṃsakam|
śuklārma-----------------------------------------|12|
Sa. kaphācchuklabhāge samaṃ-na tu
viṣamam, tathā śvetavarṇamadhimāṃsakaṃ ciravṛddhi, tat śuklārma|
-----------------------------------------------| ---------------śophastvarujaḥ
savarṇo bahalo'mṛduḥ||12|| guruḥ
snigdho'mbubindvābho balāsagrathitam smṛtam|
-----------------------------------------------|13|
Sa. śophastu nīrujaḥ samānavarṇo
bahalādistathā jalabindusamo balāsagrathitaṃ smṛtam|
-----------------------------------------------| bindubhiḥ
piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṃ vadet||13||
Sa. bindubhiḥ piṣṭavatsitairutsannaiḥ
piṣṭakaṃ nāmārma vadet
raktarājītataṃ śuklamuṣyate yatsavedanam| aśophāśrūpadehaṃ ca sirotpā taḥ sa
śoṇitāt||14||
Sa. raktarājītataṃ śuklaṃ-śuklabhāgaṃ,
uṣyate| yatsavedanaṃ śophāśrūpaleparahitaṃ sa śoṇitāt sirotpātaḥ|
upekṣitaḥ sirotpāto rājīstā eva vardhayan| kuryātsāsraṃ sirāharṣaṃ
tenākṣyudvīkṣaṇākṣamam||15||
Sa. sirotpāto'cikitsitastā eva-raktā
eva, rājīrvardhayan sirāharṣaṃ sāsraṃ kuryāt| tena-sirāharṣeṇa, locanaṃ
vīkṣaṇākṣamaṃ syāt|
sirājāle sirājālaṃ būhadraktaṃ ghanonnatam|
-----------------------------------------------|16|
Sa. sirājāle bṛhattathā raktaṃ
ghanamunnataṃ ca yad bhavati, tatsirājālaṃ nāma|
-----------------------------------------------| śoṇitārma samaṃ ślakṣṇaṃ
padmābhamadhimāṃsakam||16||
Sa. samaṃ-natu viṣamaṃ, tathā ślakṣṇaṃ
yadadhimāṃsakaṃ tacchoṇitārma|
nīruk ślakṣṇo'rjunaṃ binduḥ śaśalohitalohitaḥ|
-----------------------------------------------|17|
Sa. nīrujaḥ ślakṣṇo binduḥ
śaśalohitatāmro'rjunaṃ nāma|
-----------------------------------------------| mṛdvāśuvṛddhyaruḍmāṃsaṃ
prastāri śyāvalohitam||17|| prastāryarma
malaiḥ sāsraiḥ--------------------|
-----------------------------------------------|18|
Sa. māṃsaṃ prastāritaṃ tathā mṛdu tathā
āśuvṛddhi tathā nīruk śyāvalohitaṃ prastāryarmetyucyate| tacca tribhirdoṣaiḥ
saśoṇitaiḥ syāt|
-------------------------snāvārma snāvasannibham|
-----------------------------------------------|18|
Sa. snāvasadṛśaṃ tu snāvārmetyucyate|
-----------------------------------------------| śuṣkasṛkpiṇḍavacchyāvaṃ
yanmāṃsaṃ bahalaṃ pṛthu||18|| adhimāṃsārma
tad--------------------------------|
-----------------------------------------------|19|
Sa. śuṣkaraktapiṇḍavacchyāvaṃ yanmāṃsaṃ
tathā bahalaṃ pṛthu ca syāt, tadadhimāṃsārma bhaṇyate|
----------------------dāhagharṣavatyaḥ sirāvṛtāḥ| kṛṣṇāsannāḥ sirāsaṃjñāḥ
piṭikāḥ sarṣapopamāḥ||19||
Sa. piṭikā dāhādimatyastathā sirācitāḥ
kṛṣṇabhāgāsannāḥ sarṣapasaṃsthānāḥ sirāsaṃjñāḥ|
sitabhāgotthānāmeṣāṃ trayodaśānāṃ sādhanaṃ sūtrayati ----
śuktiharṣasirotpātapiṣṭakagrathitārjunam| sādhayaidauṣadhaiḥ ṣaṭkaṃ śeṣaṃ
śastreṇa saptakam||20|| navotthaṃ tadapi
dravyaiḥ-----------------------------|
-----------------------------------------------|21|
Sa. śuktyādīn ṣaḍauṣadhaiḥ sādhayet|
śeṣān sapta śastreṇa sādhayet| navotthitānetānapi bheṣajairupakramet na
kevalaṃ pūrvoktaṃ ṣaṭkamityarthaḥ|
---------------------armoktaṃ yacca pañcadhā| tacchedyamasitaprāptaṃ
māṃsasnavasirāvṛtam||21||
carmoddālavaducchrāyi dṛṣṭiprāptaṃ ca varjayet|
-----------------------------------------------|22|
Sa. yacca
pañcaprakāramarmoktaṃ-śuklārma śoṇitārma prastāryarma snāvārmādhimāṃsārma,
etacchedanārham| yat kṛṣṇabhāgaprāptaṃ māṃsasnāvasirāvṛtaṃ
carmoddālavaducchrāyi tadvarjayet-na cikitset| yacca dṛṣṭiprāptaṃ tadapi
varjayet|
atha kṛṣṇarogānāha ---- -----------------------------------------------|
pittaṃ kṛṣṇe'thava dṛṣṭau śukraṃ todāśrurāgavat||22||
chitvā tvacaṃ janayati tena syātkṛṣṇamaṇḍalam| pakvajambūnibhaṃ kiñcinnimnaṃ
ca kṣataśukrakam||23|| tatkṛcchrasādhyaṃ,
yāpyaṃ tu dvitīyapaṭalavyadhāt| tatra todādibāhulyaṃ sūcīviddhābhakṛṣṇatā||24||
tṛtīyapaṭalacchedādasādhyaṃ nicitaṃ vraṇaiḥ|
-----------------------------------------------|25|
Sa. pittaṃ kartṛ kṛṣṇabhāge dṛṣṭau vā
śukraṃ janayati| kimbhūtam ? todāśrurāgayuktam| kiṃ kṛtvā ? tvacaṃ-prathamaṃ
paṭalaṃ chittvā, tena kṛṣṇamaṇḍalaṃ pakvajambūsadṛśaṃ nimraṃ ca kṣataśukrakaṃ
syāt| tacca kṛcchrasādhyam| dvitīyapaṭalavyadhāttu yāpyaṃ syāt|
tatra-dvītīyapaṭalavyadhe, todādīnāṃ bāhulyaṃ tathā
sūcīviddhopamakṛṣṇamaṇḍalatvaṃ ca| todādibhūyastvena
sevanīviddhopamakṛṣṇamaṇḍalatayā ca dvitīyapaṭalavyadho'numīyata ityarthaḥ|
tṛtīyapaṭalacchedāt vraṇairnicitamasādhyaṃ kṣataśukrakam| evaṃ kṣataśukrakaṃ
tridhā'bhidhāya śuddhaśukramācaṣṭe|
-----------------------------------------------| śaṅkhaśuklaṃ kaphātsādhyaṃ
nātiruk śuddhaśukrakam||25||
Sa. śaṅkhavacchuklaṃ śuddhaśukrakam|
tacca kaphājjāyate| na cātivedanam|
ātāmrapicchilāsrasrudātāmrapiṭikā'tiruk| ajāviṭsadṛśocchrāyakārṣṇyā
varjyā'sṛjā'jakā||26||
Sa. ātāmraṃ-īṣattāmravarṇaṃ, picchilaṃ
cāsraṃ sravati yā'sau ātāmrapicchilāsrasrut| tathā ātāmrapiṭikā
tathā'tipīḍāvatī tathā'jāviṭsadṛśe ucchrāyakārṣṇye yasyāḥ saivam| ajakākhyā
raktena syāt| sā ca varjyā'sādhyatvāt|
sirāśukraṃ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalam| satodadāhatāmrābhiḥ
sirābhiravatanyate||27||
animittoṣṇaśītācchaghanāsrasrucca tattyajet|
-----------------------------------------------|28|
Sa. saraktairmalaiḥ sirāśukraṃ syāt|
tena sirāśukreṇa juṣṭaṃ kṛṣṇamaṇḍalaṃ sirābhiravatanyate| kimbhūtābhiḥ ?
satodadāhatāmrābhiḥ| animittaṃ-akasmāt, asmin kadāciduṣṇamacchaṃ ghanaṃ
vā'sraṃ sravati| tacca tyajedasādhyatvāt|
-----------------------------------------------| doṣaiḥ sāsraiḥ sakṛtkṛṣṇaṃ
nīyate śuklarūpatām||28||
dhavalābhropaliptābhaṃ niṣpāvardhadalākṛti|
atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam||29||
pākātyayena tacchukraṃ varjayettīvravedanam|
-----------------------------------------------|30|
Sa. doṣaiḥ saraktaiḥ
sakṛt-ekahelayaiva, kṛṣṇamaṇḍalaṃ śuklarūpatāṃ nīyate| kimbhūtam ?
dhavalābhropaliptābham| tathā niṣpāvārdhadalasyevākṛtiryasya tadevam| tathā
tīvravedanārāgadāhaśvayathubhiḥ pīḍitam| tacca śukraṃ pākātyayena tīvrarujaṃ
varjayet-nopakramet|
-----------------------------------------------| yasya vā liṅganāśo'ntaḥ
śyāvaṃ yadvā salohitam|30| atyutsedhāvagāḍhaṃ vā sāśru nāḍīvraṇāvṛtam| purāṇaṃ
viṣamaṃ madhye vicchinnaṃ yacca śukrakam|31| pañcetyuktā gadāḥ kṛṣṇe
sādhyāsādhyavibhāgataḥ| 31 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne sandhisitāsitarogavijñhānīyo nāma daśamo'dhyāyaḥ|10|
Sa. yasya ca śukrasya
liṅganāśaḥ-antardṛṣṭivināśa ityarthaḥ, yacca śyāvamantaḥ, yacca kiñcillohitam,
tathā'tyunnatamavagāḍhaṃ vā, sāśrunāḍīvraṇāvṛtaṃ vā, tathā
purāṇaṃ-vatsarātītam tathā viṣamasaṃsthānam, tathā madhye vicchinnaṃ yacca
śukrakaṃ, tatsarvaṃ varjayet| kṛṣṇamaṇḍale iti-pūrvoktena prakāreṇa, pañca
rogāḥ sādhyāsādhyavibhāgenoktāḥ| sukhagrahaṇadhāraṇārthaṃ saṅkhyopādānamiti|
iti śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttara- sthāne sandhisitāsiratogavijñānīyo nāma
daśamo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 10||