asmādanantaraṃ sandhisitāsitarogapratiṣedha ucyate ---- athātaḥ
sandhisitāsitarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyadayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| )||3||
Sa. pratiṣidhyate nirākriyate
cikitsyata iti pratiṣedhaḥ,-cikitsā| śeṣaṃ pūrvavat|
jalāsrāvakaphāsrāvayorasādhyatvādupanāhacikitsāmāha ---- upanāhaṃ bhiṣak
svinnaṃ bhinnaṃ vrīhimukhena ca| lekhayenmaṇḍalāgreṇa tataśca
pratisārayet||1||
pippalīkṣaudrasindhūtthairbadhnīyātpūrvavattataḥ|
paṭolapatrāmalakakvāthenāścyotayecca tam||2||
Sa. vaidyo maṇḍalāgreṇopanāhaṃ
sandhirogaṃ lekhayet| kimbhūtam ? svinnaṃ vartmarogapratiṣedhoktena prakāreṇa
poṭalikayoṣṇodakaplutayeti| tathā vrīhimukhena bhinnam| tataḥ pippalyādibhiḥ
pratisārayet| [ tataḥ-] anantaraṃ, pūrvavat-prakṣālyoṣṇena vāriṇā ghṛtena
siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā ūrdhvādhaḥ karṇayośca yavasaktubhiḥ piṇḍīṃ
dattvā, badhnīyāditi| tathā paṭolapatrāmalakakvāthena cāścyotayet|
parvaṇī baḍiśenāttā bāhyasandhitribhāgataḥ| vṛddhipatreṇa vardhyā'rdhe
syādaśrugatiranyathā||3|| cikitsā
cārmavatkṣaudrasaindhavapratisāritā|
-----------------------------------------------|4|
Sa. parvaṇī bāhyasandhitribhāge
baḍiśena gṛhītā satī vṛddhi patreṇa vardhyā-chedanīyā| kutra bhāge vardhyā ?
ityāha-ardhe| ato'nyathā-adhikacchedanāt, aśrugatiḥ syāt| cikitsā
ceyamarmavat| tatra caivamuktam (ślo. 20)-"samyak chinnaṃ
madhuvyoṣasaindhavapratisāritam| uṣṇena sarpiṣā siktamabhyaktaṃ madhusarpiṣā||
badhnīyātsecayenmuktvā tṛtīyādidineṣu ca| karañjabījasiddhena kṣīreṇa' iti|
-----------------------------------------------| pūyālase sirāṃ
vidhyettatastamupanāhayet||4|| kurvīta
cākṣipākoktaṃ sarvaṃ karma yathāvidhi|
-----------------------------------------------|5|
Sa. pūyālase sirāṃ vidhyet|
anantaramupanāhayet| akṣipākoktaṃ cāśeṣaṃ karma yathāvidhi kurvīta|
-----------------------------------------------|
saindhavārdrakakāsīsalohatāmraiḥ sucūrṇitaiḥ||5||
cūrṇañjanaṃ prayuñjīta sakṣaudrairvā rasakriyām|
-----------------------------------------------|6|
Sa. saindhavādibhiścūrṇāñjanaṃ
prayuñjīta| saindhavādibhireva mākṣikayutai rasakriyāṃ vā|
-----------------------------------------------| kṛmigranthiṃ karīṣeṇa svinnaṃ
bhittvā vilikhya ca||6||
triphalākṣaudrakāsīsasaindhavaiḥ pratisārayet|
-----------------------------------------------|7|
Sa. kṛmigranthi tripalādibhiḥ
pratisārayet| kimbhūtam ? karīṣeṇa-gomayādinā svinnam, tathā
vrīhimukhādibhirbhittvā vilikhya ca|
-----------------------------------------------|
pittābhiṣyandavacchuktiṃ------------------------|7|
Sa. śuktyākhyaṃ rogaṃ pittābhiṣyandena
tulyamupācaret|
-----------------------------------------------|
----------------------------balāsāhvayapiṣṭake||7||
kaphābhiṣyandavanmuktvā sirāvyadhamupācaret| bījapūrarasāktaṃ ca
vyoṣakaṭphalamañjanam||8||
Sa. balāsagrathitaṃ piṣṭakaṃ ca
sirāvyadhaṃ varjayitvā kaphābhiṣyandavadupācaret| tathā bījapūrakarasenāktaṃ
vyoṣakaṭphalamañjanaṃ|
jātīmukulasindhūtthadevadārumahauṣadhaiḥ| piṣṭaiḥ prasannayā vartiḥ
śophakaṇḍūghnamañjanam||9||
Sa. jātīmukulādibhiḥ prasannayā
piṣṭairvartiḥ śophakaṇḍūharamañjanam|
raktasyandavadutpātaharṣajālārjunukriyā|
-----------------------------------------------|10|
Sa. sirotpātasirāharṣasirājālārjune
kriyā raktasyanda iva kāryā|
-----------------------------------------------| sirotpāte viśeṣeṇa
ghṛtamākṣikamañjanam||10|| sirāharṣe tu
madhunā ślakṣṇaghṛṣṭaṃ rasāñjanam| arjune śarkarāmastukṣaudrairāścayotanaṃ
hitam||11|| sphaṭikaḥ kuṅkumaṃ śaṅkho
madhukaṃ madhunā'ñjanam| madhunā cāñjanaṃ śaṅkhaḥ pheno vā sitayā saha||12||
Sa. sirotpāte viśeṣeṇa
ghṛtamākṣikamañjanaṃ hitam| sirāharṣe mākṣikeṇa ślakṣṇaghṛṣṭaṃ rasāñjanam|
arjune śarkarāmastukṣaudreṇāścyotanaṃ hitam| spāṭikādi mākṣikeṇāñjanamathavā
sauvīrāñjanaṃ madhunā hitam| śaṅkho vā samudrapheno vā śarkarayā saha hitaḥ|
armoktaṃ pañcadhā tatra tanu dhūmāvilaṃ ca yat| raktaṃ dadhinibhaṃ yacca
śukravattasya bheṣajam||13||
Sa. arma pañcaprakāramuktam| teṣu
madhye yattanu dhūmavadāvilaṃ ca, tathā raktaṃ-raktavarṇaṃ, dadhisadṛśaṃ ca
yat, tasyārmaṇaḥ śukrasadṛśamauṣadham|
athārmaṇaḥ śastracikitsāmāha ---- uttānasyetarat svinnaṃ sasindhūtthena
cāñjitam| rasena bījapūrasya nimīlyākṣi vimardayet||14||
itthaṃ saṃroṣitākṣāsya pracale'rmādhimāṃsake| dhṛtasya niścalaṃ mūrdhni
vartmanośca viśeṣataḥ||15||
apāṅgamīkṣamāṇasya vṛddh'rmaṇi kanīnakāt| valī syādyatra tatrārma
baḍiśenāvalambitam||16|| nātyāyataṃ mucuṇḍyā
vā sūcyā sūtreṇa vā tataḥ| samantānmaṇḍalāgreṇa mocayedatha mokṣitam||17||
kanīnakamupānīya caturbhāgāvaśeṣitam| chindyātkanīnakaṃ
rakṣedvāhinīścāśruvāhinīḥ||18||
kanīnakavyadhādaśru nāḍī cākṣṇi pravartate| vṛddhe'rmaṇi
tathā'pāṅgātpaśyato'sya kanīnakam||19||
Sa. uttānasya puṃso
vāmadakṣiṇayoritarat-ekamakṣi, svinnaṃkṛtasvedaṃ ca, tathā bījapūrarasena
saindhavānvitenāñjitaṃ nimīlyasthagayitvā, vimardayet-malayet| anena prakāreṇa
saṃroṣitākṣasyasato'rmādhimāṃse pracale sati mūrdhni niścalaṃ ghṛtasya
vartmanośca viśeṣeṇa ghṛtasya kanīnakādarmaṇi vṛddhe satyapāṅgaṃ paśyato yatra
valī syāt tatrārma baḍiśenāvalambitaṃ nātyāyataṃ-nātidīrghaṃ
yathābhavatitathā'valambitam| tataḥ-anantaraṃ, mucuṇḍyā sūcyā sūtreṇa vā
mocayet| atha mokṣitaṃ ca viccheditaṃ ca sat kanīnakamupānīya
caturbhāgāvaśeṣitaṃ maṇḍalāgrena chindyāt| vyavahitānāmapi
padānāmarthayogyatāvaśādeva sambandho'tra yojyaḥ| kanīnakaṃ rakṣet|
kanīnakavyadhādaśru nāḍī cākṣṇi pravartate| apāṅgapradeśāccārmaṇi vṛddhe tathā
kanīnakaṃ vīkṣamāṇasya chindyāt|
samyak chinnaṃ madhuvyoṣasaindhavapratisāritam| uṣṇena sarpiṣā siktamabhyaktaṃ
madhusarpiṣā||20|| badhnīyātsecayenmuktvā
tṛtīyādidineṣu ca| karañjabījasiddhena kṣīreṇa kvathitaistathā||21||
sakṣaudrairdviniśārodhrapaṭolīyaṣṭikiṃśukaiḥ| kuraṇṭamukulopetairmuñcedevāhni
saptame||22||
Sa. samyak chinnaṃ madhvādibhiḥ
pratisāritaṃ ghṛtenoṣṇena siktaṃ mākṣikasarpiṣā'bhyaktaṃ badhnīyāt|
tṛtīyādidineṣu ca muktvā kṣīreṇa karañjabījasiddhena secayet|
dviharidrādibhiśca kvathitaiḥ śītaiśca madhuyutaiḥ sekaṃ kuryāt| saptame dine
muñcedeva|
samyak chinne bhavetsvāsthyaṃ hīnāticchedajān gadān|
sekāñjanaprabhṛtibhirjayellekhanabṛṃhaṇaiḥ||23||
Sa. samyak chinne'rmaṇi svāsthyaṃ
bhavet| hīnāticchedajān rogān sekāñjanādyairyathāyogaṃ lekhanairbṛṃhaṇaiśca
jayet|
sitāmanaḥśilaileyalavaṇottamanāgaram| ardhakarṣonmitaṃ tārkṣyaṃ palārdhaṃ ca
madhudrutam||24|| añjanaṃ
śleṣmatimirapillaśukrārmaśeṣajit|
-----------------------------------------------|25|
Sa. sitādibhirardhakarṣonmitai
rasāñjanaṃ dvikarṣonmitaṃ madhudrutamañjanaṃ śleṣmatimirādijit
-----------------------------------------------| triphalaikatamadravyatvacaṃ
pānīyakalkitām||25|| śarāvapihitāṃ dagdhvā
kapāle cūrṇayettataḥ| pṛthakśeṣauṣadharasaiḥ pṛthageva ca bhāvitā||26||
sā maṣī śoṣitā peṣyā bhūyo dvilavaṇānvitā| triṇyetānyañjanānyāha lekhanāni
paraṃ nimiḥ||27||
Sa. triphalāyā ekatamasya
harītakyāderdravyasya tvacaṃ pānīyakalkitāṃ śarāvapihitāṃ kapāle dagdhvā
cūrṇayet| tata eva triphalāyāḥ pṛthak śeṣauṣadharasaiḥ pṛthageva caikaikaṃ
bhāvitā sā maṣī śoṣitā punaḥ peṣyā lavaṇadvayayutā| trīṇyetānyañjanāni paraṃ
lekhanāni timiraghnāni nimirvakti|
sirājāle sirā yāstu kaṭhinā lekhanauṣadhaiḥ| na siddhyantyarmavattāsāṃ
piṭikānāṃ ca sādhanam||28||
Sa. sirājāle yāḥ sirā kaṭhinā
lekhanauṣadhairna sidhyanti tāsāmarmavat cikitsā, piṭikānāṃ ca|
doṣānurodhācchukreṣu snigdharūkṣā varā ghṛtam| tiktamūrdhvamasṛksrāvo
rekasekādi ceṣyate||29||
Sa. śukreṣu doṣavaśāt kadācit rūkṣā
kadācit snigdhā triphalā hitā| tathā ghṛtaṃ tiktamūrdhvamasṛksrāvo rekasekādi
ceṣyate|
tristrivṛdvāriṇā pakvaṃ kṣataśukre ghṛtaṃ pibet| sirāyāν haredraktaṃ
jalaukobhiśca locanāt||30||
siddhenotpalakākolīdrākṣāyaṣṭividāribhiḥ| sasitenājapayasā secanaṃ salilena
vā||31|| rāgāśruvedanāśāntau paraṃ
lekhanamañjanam| -----------------------------------------------|32|
Sa. trivṛtkvāthena trīn vārān ghṛtaṃ
pakvaṃ kṣataśukre pibet| paścātsirayā raktaṃ haret| nayanādvā
jalaukobhirharet| tathā''jadugdhenotpalādibhiḥ siddhena saśarkareṇa secanaṃ
hitam| athavotpalādikvathitena jalena secayet| rāgāśruvedanāśāntau satyāṃ
lekhanamañjanaṃ hitam|
-----------------------------------------------| vartayo
jātimukulalākṣāgairikacandanaiḥ||32||
prasādayanti pittāsraṃ ghnanti ca kṣataśukrakam|
-----------------------------------------------|33|
Sa. jātimukulādibhirvartayaḥ pittāsraṃ
prasādayanti| kṣataśukraṃ ca ghnanti|
-----------------------------------------------|
dantairdantivarāhoṣṭragavāśvājakharodbhavaiḥ||33||
saśaṅkhamauktikāmbhodhiphenairmaricapādikaiḥ| kṣataśukramapi vyāpi
dantavartirnivatayet||34|| tamālapatraṃ
godantaśaṅkhapheno'sthi gārdabham| tāmraṃ ca vartirmūtreṇa
sarvaśukrakanāśinī||35|| ratnāni dantāḥ
śṛṅgāṇi dhātavastryūṣaṇaṃ truṭiḥ| karañjabījaṃ laśuno vraṇasādi ca
bheṣajam||36||
savraṇāvraṇagambhīratvaksthaśukraghnamañjanam|
nimnamunnamayetsnehapānanasyarasāñjanaiḥ||37||
sarujaṃ nīrujaṃ tṛptipuṭapākena śukrakam|
-----------------------------------------------|38|
Sa. gajādyudbhavairdantaiḥ
śaṅkhamuktāphenayutaiścuturthāṃśakamaricaiḥ kṣataśukrakamapi vyāpi
dantavartiriyaṃ nivartayet| apiśabdācchuddhaśukrakamapi|
tamālapatrādibhirvartirgomūtreṇa sarvaśukrakahṛt| ratnani-mauktikādīni,
dantāḥ-gajādīnām, śṛṅgāṇi chāgādīnām, dhātavo-gairikādyāḥ, tryūṣaṇādīni, tathā
vraṇasādi bheṣajaṃ-svarṇakṣīryādi, etadañjanaṃ
savraṇāvraṇagambhīratvaksthaśukraharam| nimnaṃ śukrakaṃ
snehapānādibhirunnamayet| sarujaṃ nīrujaṃ ca tarpaṇapuṭapākenonnamayet|
-----------------------------------------------| śuddhaśukre
niśāyaṣṭīsārivāśābarāmbhasā||38|| secanaṃ
rodhrapoṭalyā koṣṇāmbhomagnayā'thavā|
-----------------------------------------------|39|
Sa. śuddhaśukre haridrādikvāthena
secanaṃ hitam| athavā rodhrapoṭālyā koṣṇāmbumagnayā|
-----------------------------------------------|
bṛhatīmūlayaṣṭyāhvatāmrasaindhavanāgaraiḥ||39||
dhātrīphalāmbunā piṣṭairlepitaṃ tāmrabhājanam| yavājyāmalakīpatrairbahuśo
dhūpayettataḥ||40|| tatra kurvīta guṭikāstā
jalakṣaudrapeṣitāḥ| mahānīlā iti khyātāḥ śuddhaśukraharāḥ param||41||
Sa. bṛhatīcūrṇādibhirāmalakajalena
piṣṭaistāmrabhājanaṃ lepitaṃ yavādibhirdhūpayet| anantaraṃ tatra
guṭikāstoyamākṣikapiṣṭāḥ kuryāt| etāśca mahānīlā iti prathitāḥ paraṃ
śuddhaśukraghnāḥ|
sthire śure ghane cāsya bahuśo'paharedrasṛk| śiraḥkāyavirekāṃśca puṭapākāṃśca
bhūriśaḥ||42||
Sa. sthire śukre ghane cāturasyāsya
bahuśo raktaṃ mokṣayet| śirovirekādīn puṭapākāṃśca punaḥpunaḥ kuryāt|
kuryānmaricavaidehīśirīṣaphalasaindhavaiḥ| harṣaṇaṃ triphalākvāthapītena
lavaṇena vā||43||
Sa. maricādibhirharṣaṇaṃ kuryāt|
triphalākvāthapītena saindhavena vā|
kuryādañjanayogau vā ślokārdhagaditāvimau|
śaṅkhakolāsthikatakadrākṣāmadhukamākṣikaiḥ||44||
surādantārṇavamalaiḥ śirīṣakusumānvitaiḥ|
-----------------------------------------------|45|
Sa. imau ślokārdhauktau yogau
gha(ha)rṣaṇāya kuryāt| śaṅkhādibhirmākṣikāntaireko yogaḥ, surādibhiḥ
kusumāntairanyaḥ|
-----------------------------------------------| dhātrīphaṇijjakarase kṣāro
lāṅgalikodbhavaḥ||45|| uṣitaḥ
śoṣitataścūrṇaḥ śukraharṣaṇamañjanam|
-----------------------------------------------|46|
Sa. dhātryādirase kṣāro lāṅgalikaja
uṣitaḥ śoṣitaścūrṇaḥ śukraharṣaṇamañjanam|
-----------------------------------------------| mudgā vā nistuṣāḥ piṣṭāḥ
śaṅkhakṣaudrasamāyutāḥ||46|| sāro
madhūkānmadhumān majjā vā'kṣātsamākṣikā| gokharāśvoṣṭradaśanāḥ śaṅkhaḥ phenaḥ
samudrajaḥ||47|| vartirarjunatoyena
hṛṣṭaśukrakanāśinī| -----------------------------------------------|48|
Sa. śaṅkhamadhuyutā mudgā nistuṣāḥ
piṣṭā athavā'ñjanam| madhūkātsāro madhuyuto'ñjanam| athavā bibhītakānmajjā
mākṣikānvitā| saṃ-gavādidantāḥ śaṅkhaḥ samudrapheno vā pārthajalena
piṣṭāvartihṛṣṭaśukrahṛt|
-----------------------------------------------| utsannaṃ vā saśalyaṃ vā
śukraṃ vālādibhirlikhet||48||
Sa. utsannaṃ vā saśalyaṃ vā śukraṃ
vālaśākapatrādibhirlikhet|
sirāśukre tvadṛṣṭighne cikitsā vraṇaśukravat|
-----------------------------------------------|49|
Sa. sirāśukre punaradṛṣṭighne cikitsā
vraṇaśukra iva kāryā|
-----------------------------------------------|
puṇḍrayaṣṭyāhvakākolīsiṃhīlohaniśāñjanam||49||
kalkitaṃ chāgadugdhena saghṛtairdhūpitaṃ yavaiḥ| dhātrīpatraiśca
paryāyādvartiratrāñjanaṃ param||50||
Sa. pāṇḍrādikaṃ chāgadugdhena piṣṭaṃ
sasarpiṣkairyavairāmalakapatraiśca paryāyeṇa dhūpitā vartirne(ra)trāñjanaṃ
param|
aśāntāvarmavacchastramajakākhye ca yojayet|
-----------------------------------------------|51|
Sa. aśāntau satyāmarmavadajakākhye ca
śastraṃ prayojayet|
-----------------------------------------------| ajakāyāmasādhyāyāṃ
śukre'nyatra ca tadvidhe||51|| vedanopaśamaṃ
snehapānāsṛksrāvaṇādibhiḥ| kuryādbībhatsatāṃ jetuṃ śukrasyotsedhasādhanam||52||
Sa. asādhyāyāmajakāyāṃ śukre cānyatra
roge tatprakāre'sādhye vedanopaśamaṃ snehapānādibhirvidadhīta|
bībhatsatāṃ-nindyatāṃ, jetuṃ śukrasyotsedhasādhanaṃ kuryāt|
nālikerāsthibhallātatālavaṃśakarīrajam| bhasmādbhiḥ
srāvayettābhirbhāvayetkarabhāsthijam||53||
cūrṇaṃ śukreṣvasādhyeṣu tadvaivarṇyaghnamañjanam| sādhyeṣu sādhanāyālamidameva
ca śīlitam||54||
Sa. nālikerāsthyādijaṃ bhasma adbhiḥ
srāvayet| tābhiradbhiḥ karabhāsthijaṃ cūrṇaṃ bhāvayet|
taccūrṇamañjanamasādhyeṣu śukreṣu vaivarṇyaharam| śīlitaṃ caitadeva śukrāṇāṃ
sādhanāyālaṃ-śreṣṭham|
ajakāṃ pāRśvato vidhvā sūcyā visrāvya codakam| samaṃ prapīḍyāṅguṣṭhena
vasārdreṇānu pūrayet|55| vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena baddhaṃ baddhaṃ vimucya ca|
saptarātrād vraṇe rūḍhe kṛṣṇabhāge same sthire|56| snehāñjanaṃ ca kartavyaṃ
nasyaṃ ca kṣīrasarpiṣā| tathā'pi punarādhmāne bhedacchedādikāṃ kriyām|57|
yuktyā kuryādyathā nāticchedena syānnimajjanam| 57 1/2| nityaṃ ca śukreṣu
śṛtaṃ yathāsvaṃ pāne ca marśe ca ghṛtaṃ vidadhyāt| na hīyate labdhabalā
tathā'nta- stīkṣṇāñjanairdṛk satataṃ prayuktaiḥ| 58 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne sandhisitāsitarogapratiṣedho nāmaikādaśo'dhyāyaḥ|11|
Sa. ajakāṃ pārśvataḥ sūcyā vidhvā jalaṃ
ca niḥsrāvyānantaramaṅguṣṭhena samaṃ vasārdreṇa-vasayā dravīkṛtya, vraṇaṃ
gomāṃsacūrṇena pūrayet| baddhaṃ baddhaṃ vimucya sa saptarātrād vraṇe rūḍhe
sati tathā kṛṣṇabhāge same sthite sati snehāñjanaṃ ca kartavyam| kṣīraghṛte ca
nasyam| evamapi kṛte punarādhmāne sati bhedacchedādikāṃ kriyāṃ yuktyā kuryāt|
yathā'ticchedena dṛṣṭernimajjanaṃ na syāt| śukreṣu ca nityaṃ ghṛtaṃ yathāyogaṃ
pakvaṃ pānādau vidadhyāt| kim ? ityāha-tathā ghṛtapānasecanena labdhabalā
dṛgantaḥ pratataṃ prayuktaistīkṣṇāñjanairna hīyate-na hāniṃ yāyāditi|
upajātirvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sandhisitā- sitarogapratiṣedho
nāmaikādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 11||