athāto dṛṣṭirogavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sirānusāriṇi male prathamaṃ paṭalaṃ śrite|
avyaktamīkṣate rūpaṃ vyaktamapyanimittataḥ||1||
Sa. asmādanantaraṃ
dṛṣṭirogavijñānamāha| tatrāpi pūrvaṃ timiraṃ lilakṣayiṣurāha- [ male- ] doṣe
vātādyanyatame, sirānusāriṇi tathā prathamaṃ-bāhyaṃ, paṭalaṃ śrite
satyavyaktaṃ rūpaṃ paśyati| vyaktamapi kadācinnimittamantareṇa paśyati| eṣa
timirākhyo roga iti vakṣyamāṇena sambandhaḥ|
prāpte dvitīyaṃ paṭalamabhūtamapi paśyati| bhūtaṃ tu yatnādāsannaṃ dūre
sūkṣmaṃ ca nekṣate||2|| dūrāntikasthaṃ rūpaṃ
ca viparyāsena manyate| doṣe maṇḍalasaṃsthāne maṇḍalānīva paśyati||3||
dvidhaikaṃ dṛṣṭimadhyasthe bahudhā bahudhāsthite| dṛṣṭerabhyantaragate
hnasvavṛddhaviparyayam||4||
māntikasthamadhaḥsaṃsthe dūragaṃ nopari sthite| pārśve paśyennapārśvasthe
timirākhyo'yamāmayaḥ||5||
Sa. dvitīyaṃ paṭalaṃ prāpte'bhūtamapi
paśyati, na kevalaṃ bhūtam| bhūtaṃ tu yatnena paśyati, taccāsannameva| dūre na
ca sūkṣmaṃ paśyati| dūrāntikasthaṃ ca rūpaṃ vaiparītyena manyate,-dūrasthaṃ
nikaṭasthaṃ, nikaṭasthaṃ dūrasthamityarthaḥ| doṣe maṇḍalasaṃsthāne
dvitīyapaṭalāśrite eva maṇḍalānīvālokate| dṛṣṭimadhyasthe doṣa ekameva vastu
dviprakāraṃ paśyati| bahudhāsthite doṣa ekameva vastu bahuprakāraṃ paśyati|
dṛṣṭerabhyantarāśrite doṣe hrasvaṃ ca vṛddhaṃ ca tayorviparyayaḥ| hrasvaṃ ca
mahāntaṃ, mahāntaṃ ca hrasvamiti vaiparītyena paśyati| adhaḥsthite doṣe
samīpasthaṃ padārthaṃ nekṣate| upariṣṭātsthite doṣe dūragaṃ na paśyati|
pārśvasthe doṣe pārśve rūpaṃ na paśyet| ayaṃ sarva eva timirasaṃjño rogaḥ|
prāpnoti kācatāṃ doṣe tṛtīyapaṭalāśrite| tenordhvamīkṣate
nādhastanucailāvṛtopamam||6|| yathā varṇaṃ
ca rajyeta dṛṣṭirhīyeta ca kramāt|
-----------------------------------------------|7|
Sa. tṛtīyaṃ paṭalaṃ sthite doṣe
kācatvaṃ prāpnoti| tena kācenordhvamīkṣate na tvadhaḥ| tacca
tanuvastracchannasadṛśam| dṛṣṭiścātra doṣānusāreṇa rajyate| yathā vātena
śyāvetyādi| krameṇa ca dṛṣtirhīyate|
-----------------------------------------------| tathā'pyupekṣamāṇasya
caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ||7|| liṅganāśaṃ
malaḥ kurvan chādayeddṛṣṭimaṇḍalam|
-----------------------------------------------|8|
Sa. evamapyupekṣamāṇasyācikitsitasya
tṛtīyaṃ paṭalaṃ muktvā caturthapaṭalaṃ gato malo-doṣaḥ, liṅganāśaṃ-dṛṣṭināśaṃ
ca, kurvan dṛṣṭimaṇḍalaṃ chādayet|
iti sāmānyalakṣaṇamuktva viśeṣamāha ----
-----------------------------------------------| tatra vātena timire
vyāviddhamiva paśyati||8||
calāvilāruṇābhāsaṃ prasannaṃ cekṣate muhuḥ| jalāni keśān maśakān
raśmīṃścopekṣite'tra ca||9|| kācībhūte
dṛgaruṇā paśyatyāsyamanāsikam| candradīpādyanekatvaṃ vakramṛjvapi manyate||10||
vṛddhaḥ kāco dṛśaṃ kuryādrajodhūmāvṛtāmiva| spaṣṭāruṇābhāṃ vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ
vā hatadarśanām||11|| sa
liṅganāśo------------------------------------|
-----------------------------------------------|12|
Sa. tatra-timireṣu madhye, pavanena
timire sati vyāviddhamiva paśyati| tathā calaṃ dhūmāvilamaruṇābhāsaṃ
muhuḥ-punaḥ-prasannaṃ cālokate-prakṛtisthanayanena paśyati, pavanasya
calarūpatvāt| tathā jālādīni muhuḥ paśyati| āsyaṃ-mukhaṃ,
anāsikaṃ-nāsikārahitaṃ, paśyati| tathā candradīpādīnāmanekatvaṃ
vakramavakramiva ca manyate| vṛddhaḥ kāco rajodhūmāvṛtāmiva ca dṛṣṭiṃ kuryāt|
tathā spaṣṭā'ruṇā''bhā yasyāstām| tathā vistīrṇāṃ sūkṣmāṃ vā| tathā
hatadarśanām| sa evaṃbhūto liṅganāśaḥ| iti vātajāstimirakācaliṅganāśā uktāḥ|
adhunā vāyusāmānyāṃ gambhīrāṃ dṛṣṭiṃ vyācaṣṭe ---- -------------------vāte tu
saṅkocayati dṛksirāḥ| dṛgmaṇḍalaṃ viśatyantargambhīrā dṛgasou smṛtā||12||
Sa. vāte tu dṛksirāḥ saṅkocayati sati
dṛṣṭimaṇḍalamantaḥ praviśati| sā gambhīrā dṛṣṭiḥ smṛtā| 'munibhiḥ' iti śeṣaḥ|
pittaje timire vidyutkhadyotadyotadīpitam| śikhitittiripatrābhaṃ prāyo nīlaṃ
ca paśyati||13|| kāce dṛk kācanīlābhā
tādṛgeva ca paśyati| arkendupativeṣāgnimaricīndradhanūṃṣi ca||14||
Sa. pittodbhave timire vidyudādidīpitaṃ
tathā mayūratittiripatrābhaṃ prāyeṇa nīlaṃ ca paśyati| kāce kācanīlasadṛśī
dṛṣṭiḥ syāt| tādṛgeva-kācanīlābhāsaṃ, paśyati| kāce kācanīla sadṛśī dṛṣṭiḥ
śyāt| tādṛgeva kācanīlābhasaṃ paśyati| tathā'rkendu pariveṣādīn paśyati|
bhṛṅganīlā nirālokā dṛk snigdhā liṅganāśataḥ| dṛṣṭiḥ pittena hrasvākhyā sā
hṛsva hrasvadarśinī||15||
Sa. liṅganāśād dṛṣṭiśca bhramaranīlā
nirālokā snigdhā ca syāt| pittena hrasvasaṃjñā dṛṣṭiḥ syāt| sā ca
hrasvā-hrasvasaṃsthānā, tathā hrasvadarśinī-alpadarśinī|
bhavetpittavidagdhākhyā pītā pītābhadarśanā|
-----------------------------------------------|16|
Sa. pittabidagdhasaṃjñā dṛṣṭiḥ
pītavarṇā syāt| tathā pītābhaṃ darśanaṃ yasyāḥ sā pītābadarśanā ca|
-----------------------------------------------| kaphena timire prāyaḥ
snigdhaṃ śvetaṃ ca paśyati||16||
śaṅkhedukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam| kāce tu
niṣprabhendvarkapradīpādyairivācitam||17||
sitābhā sā ca dṛṣṭiḥ syālliṅganāśe tu lakṣyate| mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ
snigdho darśananāśanaḥ||18|| bindurjalasyeva
calaḥ padminīpuṭasaṃsthitaḥ| uṣṇe saṅkocamāyāti chāyāyāṃ parisarpati||19||
śaṅkhakundendukumudasphaṭikopamaśuklimā|
-----------------------------------------------|20|
Sa. kaphena timire sati prāyaḥ snigdhaṃ
śuklaṃ cālokate| tathā śaṅkhādibhirivācitaṃ paśyati| kāce tu
niṣprabhendvarkādibhirivācitaṃ paśyati| dṛk śuklābhā syāt liṅganāśe tu dṛśyate
mūrtaḥ kapho dṛṣṭigataḥ snigdhastathā dṛṣṭivināśanaśca| jalasyeva binduścalaḥ
padminīpuṭasaṃsthitaḥ| ātape cāsou binduḥ saṅkucati| chāyāyāṃ prasarati| tathā
śaṅkhādiśuklimā syāt|
-----------------------------------------------| raktena timire raktaṃ
tamobhūtaṃ ca paśyati||20|| kācena raktā
kṛṣṇā vā dṛṣṭistadṛk ca paśyati| liṅganāśe'pi tādṛg dṛṅ niṣprabhā
hatadarśanā||21||
Sa. raktena timire sati raktābhaṃ tathā
tama iva ca paśyati| kācena raktā kṛṣṇā vā dṛṣṭiḥ syāt| tādṛgeva-rakta kṛṣṇaṃ
vā, paśyati| liṅganāśe ca tādṛśyeva-kācavat, dṛṣṭistathā niṣprabhā hatadarśanā
ca syāt|
saṃsargasannipāteṣu vidyātsaṅkīrṇalakṣaṇān| timirādīnakasmācca taiḥ
syādvyaktākulekṣaṇaḥ||22|| timire,
śeṣayordṛṣṭau citro rāgaḥ prajāyate|
-----------------------------------------------|23|
Sa. saṃsargasannipāteṣu
saṅkīrṇalakṣaṇān-vyāmiśralakṣaṇān, timirakācaliṅganāśān vidyāt|
tathā'kasmāt-nimittamantareṇa, taiḥ-saṃsargasannipātaiḥ, vyaktaṃ-spaṣṭaṃ,
kadācidākulamīkṣaṇaṃdarśanaṃ, yasya sa evaṃbhūto narastimire syāt|
śeṣayoḥ-kācaliṅganāśayoḥ dṛṣṭau citro rāgaḥ syāt|
-----------------------------------------------| dyotyate nakulasyeva yasya
dṛṅ nicitā malaiḥ||23|| nakulāndhaḥ sa
tatrāhni citraṃ paśyati no niśi|
-----------------------------------------------|24|
Sa. yasyāturasya nakulasyeva
dṛṣṭirdoṣairnicitā dyotyate-dedīpyate, sa nakulāndhaḥ| tatra-nakulāndhe, divā
citraṃ paśyati, na tu niśi-rajānyām|
-----------------------------------------------|
arke'stamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ||24||
sthagayanti dṛśaṃ doṣā doṣāndhaḥ sa gado'paraḥ| divākarakaraspṛṣṭā bhraṣṭā
dṛṣṭipathānmalāḥ||25|| vilīnalīnā yacchanti
vyaktamatrāhni darśanam| -----------------------------------------------|26|
Sa. arke'staparvatasya mastake nyastā
gabhastayo yena tasmin sati stambhaṃ prāptā doṣā dṛśaṃ chādayanti| sa
evaṃbhūto doṣāndho nāma rogaḥ| divā kathaṃ paśyati ? ityatra yuktimāha-
saṃ-malā ahni divākararaśmibhiḥ spṛṣṭāstathā dṛṣṭipathādbhraṣṭā vilīnāḥ
santaḥ, atra-rātryandhe, spaṣṭaṃ darśanaṃ dadati| divākarakaraspṛṣṭā iti hetau
prathamā|
-----------------------------------------------| uṣṇataptasya sahasā
śītavārinimajjanāt||26||
tridoṣaraktasaṃpṛkto yātyūṣmordhvaṃ tato'kṣiṇi| dāhoṣe malinaṃ
śuklamahanyāviladarśanam||27|| rātrāvāndhyaṃ
ca jāyeta vidagdhoṣṇena sā smṛtā|
-----------------------------------------------|28|
Sa. uṣṇena taptasya sahasā-jhaṭityeva,
śiśirajalanimajjanāt tridoṣaraktasaṃpṛkta ūṣmordhvamakṣṇi yāti| tataḥ-ūṣmaṇa
ūrdhvagamanāt, akṣṇi dāhoṣe bhavataḥ| śuklabhāgaśca malino bhavati|
ahani-dine, āvilaṃ darśanaṃ jāyate, rātrau cāndhyam| sā
dṛṣṭiruṣṇavidagdhākhyā|
-----------------------------------------------| bhṛśamamlāśanāddoṣaiḥ
sāsrairyā dṛṣṭirācitā||28||
sakledakaṇḍūkaluṣā vidagdhā'mlena sā smṛtā|
-----------------------------------------------|29|
Sa. atyantamamlāśanāt-amlabhakṣaṇāt,
doṣaiḥ saraktairyā dṛṣṭirācitā kledakaṇḍūkaluṣānvitā syāt| sā vidagdhāmleti
dṛṣṭiḥ smṛtā|
-----------------------------------------------|
śokajvaraśirorogasantaptasyānilādayaḥ||29||
dhūmāvilāṃ dhūmadṛśaṃ dṛśaṃ kuryuḥ sa dhūmaraḥ|
-----------------------------------------------|30|
Sa. śokādisantaptasya narasya vātādayo
dhūmenevāvilāṃ dhūmadarśanāṃ dṛṣṭiṃ kuryuḥ| sa dhūmaro nāma rogaḥ|
-----------------------------------------------| sahasaivālpasattvasya paśyato
rūpamadbhutam||30|| bhāsvaraṃ bhāśkarādiṃ vā
vātādyā nayanāśritāḥ| kurvanti tejaḥ saṃśoṣya dṛṣṭiṃ muṣitadarśanām||31||
vaidūryavarṇāṃ stimitāṃ prakṛtisthāmivāvyathām| oupasargika ityeṣa
liṅganāśo--------------------|32|
Sa. sahasaiva-atarkitasya,
puṃso'lpasattvasya rūpamadbhutaṃ paśyato bhāsvaraṃ bhāskaraprakāraṃ paśyato vā
vātādayo locanāśritā dṛṣṭiṃ muṣitadarśanāṃ vaiḍūryavarṇāṃ stimitāṃ
prakṛtisthāmiva pīḍārahitāṃ kurvanti| kiṃ kṛtvā ? tejaḥ saṃśoṣya| ityeṣa
aupasargiko liṅganāśaḥ|
-----------------------------------------------|
-------------------------------'tra varjayet|32| vinā kaphālliṅganāśān
gambhīrāṃ hRasvajāmapi| ṣaṭ kācā nakulāndhaśca yāpyāḥ, śeṣāṃstu sādhayet|33|
dvādaśeti gadā dṛṣṭou nirdiṣṭāḥ saptaviṃśatiḥ| 33 1/2| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne dṛṣṭirogavijñānīyo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ|12|
Sa. atra-eṣu madhye, kaphādvinā
liṅganāśān-vātapittasaṃsargasannipātaraktajoupasargikān ṣaṭ, tathā gabhīrāṃ
hrasvajāmapidṛṣṭimityaṣṭau varjayet| ṣaṭ
kācāḥ-vātapittakaphasaṃsargasannipātaraktajāḥ, nakulāndhaśceti sapta yāpyāḥ|
śeṣāṃśca dvādaśa sādhayet, tatra vātapittakapharaktasaṃsargasannipātaiḥ pṛthak
timirāṇīti ṣaṭ, saptamaḥ kaphena ca liṅganāśaḥ, aṣṭamaḥ pittavidagdhā dṛṣṭiḥ,
navamo doṣāndhaḥ, daśama uṣṇavidagdhā, ekādaśo vidagdhāmlā, dvādaśo dhūmaraḥ,
iti| evaṃ dṛṣṭimaṇḍale rogāḥ saptaviṃśatisaṅkhyāḥ kathitāḥ| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne dṛṣṭiroga- vijñānīyo nāma
dvādaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 12||