asmādanantaraṃ timiripratiṣedha ucyate ----- athātastimirapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2||
)||3||
Sa. nanu, dṛṣṭirogavijñānādanantaraṃ
dṛṣṭirogapratiṣedho jñāpyaḥ| upapannamāha bhavān| kiṃ tu dṛṣṭitogacikitsitasya
bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyo vaktuṃ yuktaḥ| tatrāpi
kramaprāptastimirapratiṣedha iti timirapratiṣedhārambha eva yuktaḥ| kācādīnāṃ
tvalpavaktavyatvādatraivābhidhānam| tato bahuvaktavyatvāt pṛthagadhyāyo
liṅganāśasya| iti sarvaṃ yuktam|
timiraṃ kācatāṃ yāti kāco'pyāndhyamupekṣayā| netrarogeṣvato ghoraṃ timiraṃ
sādhayed drutam||1||
Sa. timiramupekṣayā kācatvaṃ yāti|
kāco'pyupekṣita āndhyaṃ gacchati| ataḥ kāraṇānnetrarogeṣu madhye timiraṃ
dāruṇaṃ śīghraṃ sādhayet|
tulāṃ pacet jīvantyā droṇe'pāṃ pādaśeṣite| tatkvāthe dviguṇakṣīraṃ
ghṛtaprasthaṃ vipācayet||2||
prapauṇḍarīkakākolīpippalīrodhrasaindhavaiḥ|
śatahvāmadhukadrākṣāsirādāruphalatrayaiḥ||3||
karṣikairniśi tatpītaṃ timirāpaharaṃ param|
----------------------------------------------|4|
Sa. jīvantyāḥ palaśatamapāṃ droṇe
pādāvaśeṣitaṃ pacet| tatkvāthe ghṛtaprasthaṃ dviguṇakṣīraṃ prapauṇḍarīkādibhiḥ
karṣaparimāṇaiḥ kalkitairvipācayet| niśi pītaṃ tatparaṃ timirāpaham|
----------------------------------------------|
drākṣācandanamañjiṣṭhākākolīdvayajīvakaiḥ||4||
sitāśatāvarīmedāpuṇḍrāhvamadhukotpalaiḥ| pacejjīrṇaghṛtaprasthaṃ samakṣīraṃ
picūnmitaiḥ||5|| hanti
tatkācatimiraraktarājīśirorujaḥ|
----------------------------------------------|6|
Sa. tathā drākṣādibhiḥ
picūnmitaiḥ-karṣāṃśaiḥ, jīrṇasya-purāṇaghṛtasya prasthaṃ samakṣīraṃ pacet|
tacca kācādīn hanti|
----------------------------------------------|
paṭolanimbakaṭukādārvīsevyavarāvṛṣam||6||
sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṃ pālikaṃ pṛthak| prasthamāmalakānaṃ ca
kvāthayennalvaṇe'mbhasi||7||
tadāḍhake'rdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṃ ghṛtātpacet|
mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭajodīcyacandanaiḥ||8||
sapippalīkaistatsarpighrāṇakarṇāsyarogajit|
vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut||9||
viśeṣācchukratimiranaktāndhyoṣṇāmladāhahṛt|
----------------------------------------------|10|
Sa. paṭolādikaṃ parpaṭāntaṃ pṛthak
palonmitamāmalakānāṃ prasthaṃ nalvaṇe-droṇe'mbhasi, kvāthayet| tadāḍhake
mustādibhiḥ sapippalīkaiḥ piṣṭaiḥ-kalkitaiḥ, ardhapalikairghṛtaprasthaṃ
vipācayet| tacca ghṛtaṃ ghrāṇādirogajit, vidradhyādirogajit, viśeṣeṇa
śukrādighnam| etatpaṭolādyaṃ ghṛtam|
----------------------------------------------| triphalāṣṭapalaṃ kvāthyaṃ
pādaśeṣaṃ jalāḍhake||10|| tena
tulyapayaskena triphalāpalakalkavān| ardhaprastho ghrutātsiddhaḥ sitayā
mākṣikeṇa vā||11|| yuktaṃ pibettattimirī
tadyuktaṃ vā varārasam| ----------------------------------------------|12|
Sa. triphalāyāḥ palāṣṭakaṃ jalāḍhake
pādaśeṣaṃ kvāthyam| tena kvāthena tulyakṣīreṇa triphalāpalakalkayukto
ghṛtārdhaprasthaḥ pakvaḥ śarkarayā mākṣikeṇa vā yutaṃ tattimirī pibet| ghṛtena
vā tena yuktaṃ triphalākvāthaṃ doṣadūṣyādivaśāt pibet| etacca
triphalāghrutamucyate|
----------------------------------------------|
yaṣṭīmadhudvikākolīvyāghrīkṛṣṇāmṛtotpalaiḥ||12||
pālikaiḥ sasirādrākṣairghṛtaprasthaṃ pacetsamaiḥ|
ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pṛthak||13||
mahātraiphalamityetatparaṃ dṛṣṭivikārajit|
----------------------------------------------|14|
Sa. yaṣṭyādibhiḥ pālikaiḥ
sahasitādrākṣairajākṣīrādibhiḥ pṛthaksvarasaiḥ samaiḥ prasthapramāṇaiḥ
sarpiḥprasthaṃ vipācayet| etanmahātraiphalaṃ suṣṭru dṛṣṭivikārajit|
----------------------------------------------| traiphalenātha haviṣā
lihānastriphalāṃ niśi||14||
yaṣṭīmadhukasaṃyuktāṃ madhunā ca pariplutām| māsamekaṃ hitāhāraḥ
pibannāmalakodakam||15|| sauparṇaṃ labhate
cakṣurityāha bhagavānnimiḥ| ----------------------------------------------|16|
Sa. traiphalena ca sarpiṣā triphalāṃ
yaṣṭīyuktāṃ mākṣikeṇa ca pariplutāṃ rātrau lihāno māsamekaṃ hitāśī
sannāmalakodakaṃ piban gārutmataṃ cakṣurlabhata iti bhagavānnimirāha|
----------------------------------------------|
tāpyāyohemayaṣṭyāhvasitājīrṇājyamākṣikaiḥ||16||
saṃyojitā yathākāmaṃ timiraghnī varā varā|
----------------------------------------------|17|
Sa. tāpyādibhiḥ saṃyojitā triphalā
yathākāmaṃ varā timiraghnī syāt|
----------------------------------------------| saghṛtaṃ vā varākvāthaṃ
śīlayettimirāmayī||17|| apūpasūpasaktūn vā
triphalācūrṇasaṃyutān| ----------------------------------------------|18|
Sa. athavā triphalākvāthaṃ sasarpiṣkaṃ
timirarogaharamabhyaset| apūpādīn vā triphalācūrṇasaṃyutān śīlayet|
----------------------------------------------| pāyasaṃ vā varāyuktaṃ śītaṃ
samadhuśarkaram||18|| prātarbhaktasya vā
pūrvamadyātpathyāṃ pṛthak pṛthak| mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṃ
timirāturaḥ||19||
Sa. pāyasaṃ triphalāyutaṃ va śītaṃ
samadhuśarkaraṃ prātaradyāt| bhaktasya pūrvaṃ vā| harītakīṃ vā
mṛdvīkāśarkarākṣaudraiḥ pṛthak pṛthak yutāmanārataṃ timirāturo'dyāt|
srotojāṃśāṃścatuḥṣaṣṭiṃ tāmrāyorūpyakāñcanaiḥ| yuktān
pratyekamekāṃśairandhamūṣodarasthitān||20||
dhmāpayitvā samāvṛttaṃ tatastacca niṣecayet| rasaskandhakaṣāyeṣu saptakṛtvaḥ
pṛthak pṛthak||21|| vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṃ
tribhirbhāgairyutaṃ tataḥ| cūrṇāñjanaṃ prayuñjīta tatsarvatimirāpaham||22||
Sa. srotojāt
catuḥṣaṣṭimaṃśāṃstāmrādibhiḥ pratyekamekāṃ-śairyutānandhamūṣodarasthitān
dhmāpayitvā samyagāvṛttaṃ-āvartitaṃ śilāyāṃ, tataḥ-anantaraṃ,
madhurādigaṇakvātheṣu tanniṣecayet pṛthak pṛthak saptavārān| tato
vaiḍūryamuktāśaṅkānāṃ tribhirbhāgairyutametaccūrṇāñjanaṃ sarvatimiraghnaṃ
prayuñjīta|
māṃsītrijātakāyaḥkuṅkumanīlotpalābhayātutthaiḥ|
sitakācaśaṅkhaphenakamaricāñjanapippalīmadhukaiḥ||23||
candre'śvanīsanāthe sucūrṇitairañjayedyugulamakṣṇoḥ|
timirārmaraktarājīkaṇḍūkācādiśamamicchan||24||
Sa. saṃ-māṃsyādibhiḥ
sūkṣmarajīkṛtaiścandre'śvinīyukte satyakṣiyugmamañjayet timirādiśāntimicchan|
ārye mukhacapale|
maricavaralavaṇabhāgau bhāgau dvau kaṇasamudraphenābhyām| sauvīrabhāganavakaṃ
citrāyāṃ cūrṇitaṃ kaphamayajit||25|| |
manohvātutthakastūrīmāṃsīmalayarocanāḥ|
daśakarpūrasaṃyuktamaśītiguṇamañjanam||1||
piṣṭaṃ citrāśvinīpuṣye ṣaḍvidhe timire hitam| prasādanaṃ ca dṛṣṭeḥ
syāccakṣuṣeṇāvabhāṣitam]||2||
Sa. maricasaindhavayordvau bhāgau,
pippalīsamudraphenayordvau bhāgau, sauvīrāñjanasya bhāgā nava, etaccitrāyāṃ
cūrṇitaṃ kaphāmayajit| gītirāryā|
drākṣāmṛṇālīsvarase kṣīramadyavasāsu ca| pṛthak divyāpsu srotojaṃ saptakṛtvo
niṣecayet||26|| taccūrṇitaṃ sthitaṃ śaṅkhe
dṛkprasādanamañjanam| śastaṃ sarvākṣirogeṣu videhapatinirmitam||27||
Sa. drākṣādisvaraseṣu pṛthak pṛthak
divyajale ca srotoñjanaṃ saptakṛtvo niṣecayet| taccūrṇikṛtaṃ śaṅke sthitaṃ
dṛṣṭiprasādakṛdañjanaṃ sarvākṣirogeṣu śreṣṭhaṃ videhapatinirmitam|
nirdagdhaṃ bādarāṅgāraistutthaṃ cetthaṃ niṣecitam| kramādajāpayaḥ
sarpiḥkṣaudre tasmāt paladvayam||28||
kārṣikaistāpyamaricasrotojakaṭukānataiḥ|
paṭurodhnaśilāpathyākaṇailāñjanaphenakaiḥ||29||
yuktaṃ palena yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam| hanti
kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlataḥ||30||
cūrṇo viśeṣāttimiraṃ bhāskaro bhāskaro yathā|
----------------------------------------------|31|
Sa. bādaraṅgāraistutthaṃ nirdagdhaṃ
pūrvavat krameṇa chāgakṣīraghṛtamākṣike niṣecitaṃ, tasmāt-nirdagdhācca tutthāt
paladvayaṃ, tāpyādibhiḥ kārṣikairyaṣṭīpalena ca yuktaṃ, mūṣāntardhmāpitaṃ
cūrṇitaṃ, kācādīn hanti| susevito'yaṃ bhāskaraścūrṇo viśeṣeṇa timiraṃhanti|
yathā ravirandhakāramityupamāśleṣo'laṅkāraḥ|
----------------------------------------------| triṃśadbhāgā bhujaṅgasya
gandhapāṣāṇapañcakam||31||
śulbatālakayordvau dvau vaṅgasyaiko'ñjanāttrayam| andhamūṣīkṛtaṃ dhmātaṃ
pakvaṃ vimalamañjanam||32|| timirāntakaraṃ
loke dvitīya iva bhāskaraḥ| ----------------------------------------------|33|
Sa. bujaṅgasya-sīsakasya triṃśadbhāgāḥ,
gandhapāṣāṇasya bhāga pañcakaṃ, śulbatālakayordvau dbau bhāgau,
vaṅgasya-trapuṇa eko bhāgaḥ, añjanādbhāgatrayamandhamūṣādhmātaṃ
vipakvamañjanaṃ dvitīyo bhāskara ivaloke timirāntakaram| bhujaṅgādīnāṃ
śodhitanāmatra prayogaḥ, na tu māritānām|
gomūtre chagaṇarase'mlakāñjike ca strīstanye haviṣi viṣe ca mākṣike ca|
yattutthaṃ jvalitamanekaśo niṣiktaṃ tatkuryādgaruḍasamaṃ narasya cakṣuḥ||33||
Sa. tattutthaṃ narasya
garuḍanayanatulyaṃ nayanaṃ kuryāt| katamam ? yaddīptaṃ sat
gomūtrādiṣvanekaśaḥ-saptakṛtvo, niṣiktam| praharṣiṇīvṛttam|
śreṣṭhājalaṃ bhṛṅgarasaṃ saviṣājyamajāpayaḥ| yaṣṭīrasaṃ ca yatsīsaṃ
saptakṛtvaḥ pṛthak pṛthak||34|| taptaṃ
taptaṃ pāyitaṃ tacchalākā netre yuktā sāñjanā'nañjanā vā|
taimiryārmasrāpapaicchilyapaillaṃ kaṇḍūṃ jāḍyaṃ raktarājīṃ ca hanti||35||
Sa. yatsīsaṃ taptaṃ taptaṃ
triphalākvāthādikaṃ pṛthak pṛthak spatakṛtvaḥ pāyitaṃ tasya sīsasya śalākā
nayane yuktā sahāñjanā'ñjanena rahitā vā taimiryādīn hanti| śālinīvṛttam|
dravyaśalākeyamiti prathitā|
rasendrabhujagau tulyau tayostulyamathāñjanam| īṣātkarpūrasaṃyuktamañjanaṃ
timirāpaham||36||
Sa. pāradasīsakau samāṃśau, tayoḥ
samamañjanaṃ, ṣoḍaśāṃśakarpūrayutamidamañjanaṃ timirāpahaṃ bhavati|
yo gṛdhrastaruṇaraviprakāśagalla- stasyāsyaṃ samayamṛtasya gośakṛdbhiḥ|
nirdagdhaṃ samadhṛtamañjanaṃ ca peṣyaṃ yogo'yaṃ nayanabalaṃ karoti
gārdhram||37||
Sa. yo
gṛdhrastaruṇaraviprakāśagallastasya samayamṛtasyāsyaṃ mukhaṃ,
gośakṛdbhiḥ-gomayakarīṣaiḥ, nirdagdhaṃ-bhasmāsātkṛtaṃ, tasya
samamañjanaṃ-srotojaṃ, samadhṛtaṃ-samabhāgaṃ, peṣyaṃ-cūrṇayitavyam| ayaṃ yogo
nayanayoḥ-netrayoḥ, balaṃ gārdhraṃ-gṛdhratulyaṃ, karoti|
kṛṣṇasarpavadane sahaviṣkaṃ dagdhamañjananiḥsṛtadhūmam| cūrṇitaṃ
naladapatravimiśraṃ bhinnatāramapi rakṣati cakṣuḥ||38||
Sa. kṛṣṇasarpasya vadane
sahaviṣkamañjanamaniḥsṛtadhūmaṃ dagdhaṃ māṃsīpatrakamiśritaṃ cūrṇītamupayuktaṃ
sat cakṣurbhinnatāramapi rakṣati| bhinnatāramapītyanena śaktyatiśayamasyāha|
na tu bhinnatārasya kathañcidrakṣaṇaṃ syāt| anyatrāpyevaṃvidho
nyāyo'yamanusaraṇīyaḥ| svāgatāvṛttam|
kṛṣṇasarpaṃ mṛtaṃ nyasya caturaścāpi vṛścikān| kṣīrakumbhe trisaptāhaṃ
kledayitvā pramanthayet||39|| tatra
yannavanītaṃ syātpuṣṇīyāttena kukkuṭam| andhastasya purīṣeṇa prekṣate
dhruvamañjanāt||40||
Sa. kṣīrakumbhe mṛtaṃ kṛṣṇasarpaṃ
nyasya vṛścikāṃśca caturastrisaptāhaṃ kledayitvā viloḍayet| tasmin
yannavanītaṃ bhavet, tena navanītena kukkuṭaṃ puṣṇīyāt| tasya kukkuṭasya
purīṣeṇāndho'pyañjanānniścitamīkṣate|
kṛṣṇasarpavasā śaṅkhaḥ katakāt phalamañjanam| rasakriyeyamacirādandhānaṃ
darśanapradā||41||
Sa. kṛṣṇasarpasya vasā śaṅkhaḥ
katakaphalaṃ sauvīrāñjanam| iyaṃ rasakriyā drāgevāndhānāṃ dṛṣṭipradā|
maricāni daśārdhapicu- stāpyāttutthātpalaṃ picuryaṣṭyāḥ|
kṣīrārdradagdhamañjana- mapratisārākhyamuttamaṃ timire||42||
Sa. daśa maricāni,
vaṭṭamākṣikādardhakarṣaṃ, tutthātpalaṃ, madhuyaṣṭikāyāḥ karṣaḥ, etatsarvaṃ
kṣīrārdraṃ paścāddagdhamapratisārasaṃjñamañjanamatiśreṣṭhaṃ timire| gītirāryā|
akṣabījamaricāmalakatvak- tutthayaṣṭimadhukairjalapiṣṭaiḥ| chāyayaiva guṭikāḥ
pariśuṣkā nāśanyanti timirāṇyacireṇa||43||
Sa. akṣabījādibhirjalapiṣṭairguṭikāḥ
chāyayaiva pariśuṣkāḥ-na tvātapena, timirāṇi laghu nāśayanti| svāgatāvṛttam|
maricāmalakajalodbhava- tutthāñjanatāpyadhātubhiḥ kramavṛddhaiḥ| ṣaṇmākṣika
iti yoga- stimirārmakledakācakaṇḍūhantā||44||
Sa. maricādibhiḥ kramavṛddhaiḥ
ṣaṇmākṣika iti yogastimirādighnaḥ| ṣaṇmākṣika iti ko'rthaḥ ? kīdṛśaḥ samāsaḥ ?
brūmaḥ| mākṣikaśabdenādilopākhyayā tantrayuktyā vaṭṭamākṣika ityucyate|
ṣaṭpūraṇo vaṭṭamākṣiko yasminniti samāsaḥ| tenāsmin yoge ṣaṣṭho vaṭṭamākṣika
ityavatiṣṭhate| gītirāryā|
ratnāni rūpyaṃ sphaṭikaṃ suvarṇaṃ srotoñjanaṃ tāmramayaḥ saśaṅkham| kucandanaṃ
lohitagairikaṃ ca cūrṇāñjanaṃ sarvadṛgāmayaghnam||45||
Sa. ratnādibhiścūrṇāñjanam| ratnānyatra
vajramarakatādīni yathālābhaṃ grāhyāṇi| lohitagairikaṃ-lohitaṃ gairikam,
kecittu lohitaṃ-kuṅkumamāhuḥ| etaccūrṇāñjanamaśeṣadṛṣṭirogaharam|
upajātivṛttam|
tilatailamakṣatailaṃ bhṛṅgasvaraso'sanācca niryūhaḥ| āyasapātravipakvaṃ karoti
dṛṣṭerbalaṃ nasyam||46||
Sa. tilatailamakṣatailaṃ ca samāṃśaṃ
mārkavasvaraso'sanācca kvāthaścetyayasaḥ pātre vipakvaṃ dṛṣṭerbalametannasyaṃ
karoti| āryā|
doṣānurodhena ca naikaśastaṃ snehāsravisravaṇarekanasyaiḥ|
upācaredañjanamūrdhabasti- bastikriyātarpaṇalepasekaiḥ||47||
Sa. doṣavaśācca
snehādibhirmuhurmuhurenaṃ-netrarogiṇamupakramet|
mūrdhabastiḥ-gaṇḍūṣādividhyuktaḥ (hṛ.sū.a. 22)| bastiḥbastividhyuktaḥ
(hṛ.sū.a. 19)| upajātivṛttam|
----------------------------------------------| sāmānyaṃ sādhanamidam
pratidoṣamataḥ śṛṇu||48||
Sa. idaṃ-anantarābhihitaṃ, sāmānyaṃ
cikitsitam saṃ-ataḥ-anantaraṃ, pratidoṣaṃ sādhanaṃ śṛṇu|
kiṃ tat ? ityāha ---- vātaje timire tatra daśamūlāmbhasā ghṛtam| kṣīre
caturguṇe śreṣṭhākalkapakvaṃ pibettataḥ||49||
triphalāpañcamūlānāṃ kaṣāyaṃ kṣīrasaṃyutam| eraṇḍatailasaṃyuktaṃ yojayecca
virecanam||50||
Sa. [tatra-] teṣu timirādiṣu madhye,
vātotthe timire daśamūlakvāthena ghṛtaṃ kṣīre caturguṇe triphalākalkapakvaṃ
pibet| anantaraṃ triphalāpañcamūlānāṃ kvāthaṃ kṣīreṇa
saṃyutameraṇḍatailānvitaṃ virecanaṃ yojayet|
samūlajālajīvantītulāṃ droṇe'mbhasaḥ pacet| aṣṭabhāgasthaite
tasmiṃstailaprasthaṃ payaḥsame||51||
balātritayajīvantīvarīmūlaiḥ palonmitaiḥ| yaṣṭīpalaiścaturbhiśca lohapātre
vipācayet||52|| loha eva sthitaṃ māsaṃ
nāvanādūrdhvajatrujān| vātapittāyamayān hanti tadviśeṣāddṛgāśrayān||53||
keśāsyakandharāskandhapuṣṭilāvaṇyakāntidam|
----------------------------------------------|54|
Sa. mūlajālayutāyā jīvantyāḥ palaśataṃ
jaladroṇe pacet| tasmin jale'ṣṭabhāgaśeṣe kṣīratulye tailaprasthaṃ
balātritayādibhiḥ palonmitairmadhuyaṣṭikāpalaiścaturbhirlohapātre vipācayet|
lohabhāṇḍa evaṃ māsaṃ sthitaṃ tannasyenordhvajatrujān rogān hanti| viśeṣeṇa
dṛṣṭyāśrayān vātapittarogān parākaroti| keśādiṣu puṣṭilāvaṇyakāntikaram|
----------------------------------------------------|
sitairaṇḍajaṭāsiṃhīphaladāruvacānataiḥ||54||
ghoṣayā bilvamūlaiśca tailaṃ pakvaṃ payonvitam| nasyaṃ
sarvordhvajatrūtthavātaśleṣmāmayārtijit||55||
Sa. śuklairaṇḍamūlādibhistailaṃ
sakṣīraṃ pakvaṃ nasyena sarvajatrūrdhvarogādijit|
vasā'ñjane ca vaiyāghrī vārāhī vā praśasyate| gṛdhrāhikukkuṭotthā vā
madhukenānvitā pṛthak||56||
Sa. vaiyāghrī vārāhī vā vasā'ñjane
śasyate| gṛdhrasarpakukkuṭotthā vā vasā pṛthaṅ madhuyaṣṭikāyutā śreṣṭhā|
pratyañjane ca srotojaṃ rasakṣīraghṛte kramāt| niṣiktaṃ pūrvavadyojyaṃ
timiraghnamanuttamam||57||
Sa. pratyañjane ca srotoñjanaṃ
māṃsarasādiṣu krameṇa taptaṃ taptaṃ saptakṛtvaḥ niṣiktaṃ pūrvavadyojyam|
etacca paraṃ timirahṛt|
na cedevaṃ śamaṃ yāti tatastarpaṇamācaret|
----------------------------------------------------|58|
Sa. yadyevaṃ timiraṃ na śāmyet
tatastarpaṇamācaret-kuryāt|
----------------------------------------------------|
śatāhvākuṣṭhanaladakākolīdvayaṣṭibhiḥ||58||
prapauṇḍarīkasaralapippalīdevadārubhiḥ| sarpiraṣṭaguṇakṣīraṃ pakvaṃ
tarpaṇamuttamam||59||
Sa. śatapuṣpādibhirghṛtamaṣṭaguṇakṣīraṃ
pakvaṃ śreṣṭhaṃ tarpaṇam|
medasastadvadaiṇeyāddugdhasiddhāt khajāhatāt| uddhṛtaṃ sādhitaṃ tejo
madhukośīracandanaiḥ||60||
Sa. tathaiva kṛṣṇahariṇānmedaso dugdhe
siddhāt khajenāloḍitāt teja uddhṛtya madhikośīracandanaiḥ saha pakvaṃ
tarpaṇamuttamam|
śvāvicchalyakagodhānāṃ dakṣatittiribarhiṇām| pṛthakpṛthaganenaiva vidhinā
kalpayedvasām||61||
Sa. śvāvidādīnāṃ pṛthaganenaiva vidhinā
vasāṃ kalpayet|
prasādanaṃ snehanaṃ ca puṭapākaṃ prayojayet|
----------------------------------------------------|62|
Sa. puṭapākaṃ tu prasādanaṃ snehanaṃ
ca-tarpaṇapuṭāpākavidhyuktaṃ (hṛ.sū.a. 24/14-16), prayojayet|
----------------------------------------------------| vātapīnasavaccātra
nirūhaṃ sānuvāsanam||62||
Sa. atra ca-vātaje timire, vātapīnasa
iva nirūhamanuvāsanaṃ ca prayojayet
pittaje timire sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ| vipācitaṃ pāyayitvā snigdhasya
vyadhayetsirām||63||
Sa. pittaje timire jīvanīyaiḥ
phalatrikena ca pakvaṃ sarpiḥ pāyayitvā tataḥ snigdhasya sataḥ sirāṃ
vyadhayet|
śarkarailātrivṛccūrṇairmadhuyuktairvirecayet|
----------------------------------------------------|64|
Sa. śarkarādibhiḥ samākṣikairviracayet|
----------------------------------------------------| suśītān sekalepādīn
yuñjyānnetrāsyamūrdhasu||64||
Sa. netrāsyaśiraḥsu cātiśiśiran
sekalepādīn yuñjyāt|
sārivāpadmakośīramuktāśābaracandanaiḥ| vartiḥ śastā'ñjane, cūrṇastathā
patrotpalāñjanaiḥ||65||
sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagairikaiḥ|
----------------------------------------------------||66||
Sa. sārivādibhirvartirañjane śastā|
tathā patrādibhiścūrṇo'ñjanaṃ śastam|
----------------------------------------------------|
sauvīrāñjanatutthakaśṛṅgīdhātrīphalasphaṭikakarpūtam| pañcāṃśaṃ pañcāṃśaṃ
tryaṃśamathaikāṃśamañjanaṃ timiraghnam|
----------------------------------------------------|67|
Sa. sauvīrāñjanādikamañjanaṃ śastam|
kiyatkiyatpramāṇam ? ityāha-pañcāṃśamityādi| tadevaṃ pañca bhāgāḥ
sauvīrāñjanasya, pañcaiva tutthakasya, śṛṅgyāmalakānāṃ bhāgāstrayaḥ,
sphaṭikakarpūrasya bhāga ekaḥ, iti sthitam| evametadañjanaṃ timirahṛt kuryāt|
gītirāryeyam|
----------------------------------------------------| nasyaṃ cājyaṃ śṛtaṃ
kṣīrajīvanīyasitotpalaiḥ||67||
Sa. kṣīreṇa caturguṇena
jīvanīyādibhirājyaṃ-ghṛtaṃ, pakvaṃ nasye śreṣṭham|
śleṣmodbhave'mṛtākvāthavarākaṇaśṛtaṃ ghṛtam| vidhyetsirāṃ pītavato dadyāccānu
virecanam||68|| kvāthaṃ
pūgābhayāśuṇṭhīkṛṣṇākumbhanikumbhajam|
----------------------------------------------------|69|
Sa. śleṣmotthatimire'mṛtādibhiḥ pakvaṃ
ghṛtaṃ pītavataḥ sirāṃ vidhyet| virecanaṃ ca pūgādibhiḥ kvāthaṃ dadyāt|
----------------------------------------------------|
hnīberadārudviniśākṛṣṇākalkaiḥ payonvitaiḥ||69||
dvipañcamūlaniryūhe tailaṃ pakvaṃ ca nāvanam|
----------------------------------------------------|70|
Sa. hnīberādibhiḥ kalkitaiḥ
payonvitardvirpañcamūlakvāthe tailaṃ pakvaṃ nāvanaṃ hitam|
----------------------------------------------------|
śaṅkhapriyaṅgunepālīkaṭutrikaphalatrikaiḥ||70||
dṛgvaimalyāya vimalā vartiḥ syāt------------|
----------------------------------------------------|71|
Sa. śaṅkhādibhirdṛgvaimalyāya
vimalākhyeyaṃ vartirhitā syāt|
-------------------------------------kokilā punaḥ|
kṛṣṇaloharajovyoṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ||71||
Sa. kṛṣṇalohādibhiḥ kokilākhyā vartiḥ|
śaśagokharasiṃhoṣṭradvijā lālāṭamasthi ca|
śvetagovālamaricaśaṅkhacandanaphenakam||72||
piṣṭaṃ stanyājadugdhābhyāṃ vartistimiśukrajit|
----------------------------------------------------|73|
Sa. śaśādijā dvijāḥ-dantāḥ, eṣāmeva
lālāṭaṃ-lalāṭe bhavamasthi, tathā śvetagovālādīni, strīkṣīracchāgadugdhābhyāṃ
piṣṭā vartistimiraśukraharetyarthaḥ|
----------------------------------------------------| raktaje pittavatsiddhiḥ
śītaiścāsraṃ prasādayet||73||
Sa. raktaje timire pittavadupakramaḥ|
[śītaiḥ-] śītavīryaiḥ śītasparśairannapānauṣadhasekalepādibhiśca, raktaṃ
prasādayet|
drākṣayā naladarodhrayaṣṭibhiḥ śaṅkhatāmrahimapadmapadmakaiḥ|
sotpalaiśchagaladugdhavartitai- rasrajaṃ timiramāśu naśyati||74||
Sa. drākṣādibhiśchāgalīdugdhapiṣṭaiḥ
śīghraṃ raktotthaṃ timiraṃ naśyati|
saṃsargasannipātotthe yathādoṣodayaṃ kriyā|
----------------------------------------------------|75|
Sa. saṃsargaje sannipātaje ca timire
yathādoṣodrekaṃ cikitsitam|
----------------------------------------------------| siddhaṃ
madhūkakṛmijinmaricāmaradārubhiḥ||75||
sakṣīraṃ nāvanaṃ tailaṃ piṣṭairlepo mukhasya ca|
----------------------------------------------------|76|
Sa. madhūkādibhiḥ sakṣīraṃ tailaṃ
siddhaṃ nāvanaṃ hitam| madhūkādibhireva jalena piṣṭairmukhalepo hitaḥ|
----------------------------------------------------|
natanīlotpalānantāyaṣṭyāhvasuniṣaṇṇakaiḥ||76||
sādhitaṃ nāvane tailaṃ śirobastau ca śasyate|
----------------------------------------------------|77|
Sa. natādibhiḥ sādhitaṃ tailaṃ nāvane
śirobastau ca śasyate|
----------------------------------------------------| dadyāduśīraniryūhe
cūrṇitaṃ kaṇasaindhavam||77|| tatsrutaṃ
saghṛtaṃ bhūyaḥ pacetkṣaudraṃ ghane kṣipet| śīte cāsmin hitamidaṃ sarvaje
timire'ñjanam||78||
Sa. uśīrakvāthe pippalīsaindhavaṃ
rajīkṛtaṃ dadyāt| tacca srutaṃ sat ghṛtānvitaṃ punaḥ pacet| ghane cāsmin śīte
ca kṣaudraṃ kṣipet| etat sarvotthe timire hitamañjanam|
asthīni majjapūrṇāni sattvānāṃ rātricāriṇām| srotojāñjanayuktāni vahatyambhasi
vāsayet||79|| māsaṃ viṃśatirātraṃ vā
tataścoddhṛtya śoṣayet| sameṣaśṛṅgīpuṣpāṇi sayaṣṭyāhvāni tānyanu||80||
cūrṇitānyañjanaṃ śreṣṭhaṃ timire sānnipātike|
----------------------------------------------------|81|
Sa. rātricāriṇāṃ prāṇināmasthīni
majjapūrṇāni srotoñjanayuktāni jale vahati māsaṃ viṃśatirvā niśā vāsayet|
tataḥ-paścāt, uddhṛtya śoṣayet| tani ca meṣaśṛṅgīpuṣpairyutāni madhūkena ca,
cūrṇitāni sānnipātike timire'ñjanaṃ śreṣṭham|
----------------------------------------------------| kāce'pyeṣā kriyā muktvā
sirāṃ, yantranipīḍitāḥ||81|| āndhyāya
syurmalā dadyātsrāvye tvasre jalaukasaḥ|
----------------------------------------------------|82|
Sa. kāce'pyayeṣā-pūrvoditā kriyā, sirāṃ
hitvā| sirā'pi kasmānnānumīyate ? ityāha-yantretyādi| siropayogiyantranipīḍitā
malā āndhyāya yataḥ syuḥ| srāvye tu rakte jalaukaso dadyāt|
----------------------------------------------| guḍaḥ pheno'ñjanaṃ kṛṣṇā
maricaṃ kuṅkumādrajaḥ||82|| rasakriyeyaṃ
sakṣaudrā kācayāpanamañjanam|
----------------------------------------------|83|
Sa. guḍādayo rasakriyā kṣaudrānviteyaṃ
kācayāpanamañjanam|
----------------------------------------------| nakulandhe tridoṣotthe
taimiryavihito vidhiḥ||83||
Sa. nakulāndhe tridoṣaje timiravihito
vidhiḥ kāryaḥ|
rasakriyā ghṛtakṣaudragomayasvarasadrutaiḥ| tārkṣyagairikatālīsairniśāndhe
hitamañjanam||84||
Sa. ghṛtādidrutai
rasāñjanādibhirniśāndhe rasakriyā hitamañjanam|
daghnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhe'ñjanamuttamam|
----------------------------------------------|85|
Sa. dadhnā vighṛṣṭaṃ maricaṃ rātryandhe
śreṣṭhamañjanam|
----------------------------------------------|
karañjikotpalasvarṇagairikāmbhojakesaraiḥ||85||
piṣṭairgomayatoyena vartidoṣāndhanāśinī|
----------------------------------------------|86|
Sa. karañjikādibhirgomayarasena
piṣṭairvartirnaktāndhyahṛt|
----------------------------------------------| ajāmūtreṇa vā
kauntīkṛṣṇāsrotojasaindhavaiḥ||86||
kālānusārītrikātutriphalālamanaḥśilāḥ| saphenāśchāgadugdhena rātryandhe
vartayo hitāḥ||87||
Sa. ajāmūtreṇa piṣṭaiḥ kauntyādibhirvā
vartirniśāndhyaghnī| saṃ-kālānusāryādayo'jākṣīreṇa piṣṭā vartayo niśāndhe
hitāḥ|
sanniveśya yakṛnmadhye pippalīradahanpacet| tāḥ śuṣkā madhunā ghṛṣṭā niśāndhe
śreṣṭhamañjanam||88||
Sa. pippalīryakṛnmadhye sanniveśyādahan
pacet| tataḥ pippalyaḥ śuṣkā madhughṛṣṭā rātryandhe paramañjanam|
khādecca plīhayakṛtī māhiṣe tailasarpiṣā|
----------------------------------------------|89|
Sa. māhiṣe ca plīhayakṛtī tailasarpiṣā
saha bhakṣayet|
----------------------------------------------| ghṛte siddhāni jīvantyāḥ
pallavāni ca bhakṣayet||89||
tathā'timuktakairaṇḍāśophālyabhīrujāni ca| bhṛṣṭaṃ ghṛtaṃ kumbhayoneḥ patraiḥ
pāne ca pūjitam||90||
Sa. jīvantyāśca pallavāni sarpiṣā
pakvāni bhuñjīta| tathā atimuktakādīni patrāṇi ghṛtasiddhāni khādet|
agastipatraiḥ sarpiḥ siddhaṃ pāne ca pūjitam|
dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe jīrṇasarpiṣā| snigdhaṃ verecayecchītaiḥ
śītordihyācca sarvataḥ||91||
Sa. amlapittoṣṇairvidāho-vidagdhatvaṃ,
amlapittoṣṇavidāhaḥ| dhūmarākhyaścāmlapittoṣṇavidāhaśca tasmin| tatra
dhūmarākhyaḥ-"śokajvarādi" (a. 12/29) ityādi lakṣaṇaḥ| "bhṛśamamlāśanāt" (a.
12/28) ityādinā'mlavidagdhā| "bhavetpittavidagdhākhyā" (a. 12/16) iti
pittavidagdhā| "uṣṇataptasya" (a. 12/26) ityādinā uṣṇāvidagdheti| tasmin
dhūmarākhyāmlapittoṣṇavidāhe'tipurāṇasarpiṣā'bhyaktaṃ snigdhaṃ
śītairviśodhayet| śītaiśca sarvato lepayet|
gośakṛdrasadugdhājyairvipakvaṃ śasyate'ñjanam| svarṇagairikatālīsacūrṇāvāpā
rasakriyā||92||
Sa. gośakṛdādibhirvapakvamañjanaṃ
śasyate| svarṇagairikādīnāṃ cūrṇairāvāpo yasyāṃ sā, evaṃvidhā rasakriyā va
śasyate|
medāśābarakānantāmañjiṣṭhādārviyaṣṭibhiḥ| kṣīrāṣṭāṃśaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ satailaṃ
nāvanaṃ hitam||93||
Sa. medādibhiḥ kṣīrāṣṭāṃśaṃ ghṛtaṃ
tailasahitaṃ pakvaṃ nāvanaṃ hitam|
tarpaṇaṃ kṣīrasarpiḥ syādaśāmyati sirāvyadhaḥ|
----------------------------------------------|94|
Sa. kṣīrodbhavam sarpistarpaṇaṃ hitam|
evamaśāmyati sirāvyadhaḥ kāryaḥ|
----------------------------------------------| cintābhighātabhīśokaraukṣyāt
sotkaṭakāsanāt||94||
virekanasyavamanapuṭapākādivibhramāt| vidagdhāhāravamanāt
kṣuttṛṣṇādividhāraṇāt||95||
akṣirogāvasānācca paśyettimirarogivat|
----------------------------------------------|96|
Sa. cintādibhiratimiravānapi
timirarogīva paśyet|
----------------------------------------------| yathāsvaṃ tatra yuñjīta
doṣādīn vīkṣya bheṣajam||96||
Sa. [ tatra- ] tasmiṃśca
timirarogisadṛśadarśane, yathāyogaṃ doṣadūṣyadeśādīn vīkṣyauṣadhaṃ prayuñjīta|
sūryoparāgānalavidyudādi- vilokanenopahatekṣaṇasya| santarpaṇaṃ snigdhahimādi
kāryaṃ tathāñjanaṃ hema ghṛtena ghṛṣṭam||97||
Sa.
sūryoparāgādivilokanenopahatadarśanasya snigdhahimādi santarpaṇaṃ kāryam|
ādiśabdenātisūkṣmātibhāsurādiparigrahaḥ| survaṇaṃ ca ghṛtena ghṛṣṭamañjanaṃ
hitam| upājātivṛttam|
cakṣūrakṣāyāṃ sarvakālaṃ manuṣyai- ryatnaḥ kartavyo jīvite yāvadicchā| vyartho
loko'yaṃ tulyarātriṃdivānāṃ puṃsāmandhānāṃ vidyamāne'pi vitte||98||
Sa. netrarakṣāyāṃ sadā yatno vidheyo
yāvajjīvitābhilāṣitvam| yasmādandhānāṃ tulyarātriṃdivānāṃ puṃsāṃ vidyamāne'pi
dhane loka eva nirarthakaḥ syāt| rātriṃdivaśabdo'trācaturādisūtre nipātitaḥ|
vaiśvadevīvṛttam|
triphalā rudhirasrutirviśuddhi- rmanaso nirvṛtirañjanaṃ sanasyam| śakunāśanatā
sapādapūjā ghṛtapānaṃ ca sadaiva netrarakṣā||99||
Sa. triphalādikaṃ sadaiva-sarvakālaṃ,
netrarakṣā syāt|
ahitādaśanātsadā nivṛtti- rbhṛśabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇācca| muninā
niminopadaṣṭametat paramaṃ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṃsām|100| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci- tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara sthāne timirapratiṣedho nāma trayodaśo'dhyāyaḥ|13|
Sa. ahitādāhārāt satataṃ nivṛttiḥ,
atibhāsurādyālokanāccoparatiḥ, ityetannimināmrā muninā paramaṃ nṛṇāṃ nayanasya
rakṣaṇamuditam| aupacchandasikaṃ(ke) vṛttam(tte)| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyām
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne timira- pratiṣedho nāma
trayodaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||