athāto liṅganāśapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrayādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre|2| ) vidhyetsujātaṃ niḥprekṣyaṃ liṅganāśaṃ kaphodbhavam|
āvartakyādibhiḥ ṣaḍbhirvivarjitamupadravaiḥ||1||
Sa.
liṅganāśastimirapratiṣedhātpṛthagucyate, bahuvaktavyatvāt| sujātaṃ-suṣṭhu
ghanībhūtaṃ, liṅganāśaṃ niḥprekṣyaṃ kaphodbhavaṃ vidhyet| śeṣāstu liṅganāśā
asādhyā iti na tān vidhyet| tathā''vartakyādibhirvakṣyamāṇaiḥ
ṣaḍbhirupadravairvivarjitam|
sujātaṃ kasmādvidhyet ? ityāha ---- so'sañjāto hi viṣamo
dadhimastunibhastanuḥ| śalākayā'vakṛṣṭo'pi punarūrdhvaṃ prapadyate||2||
karoti vedanāṃ tīvrāṃ dṛṣṭiṃ ca sthagayetpunaḥ| śleṣmalaiḥ pūryate cāśu
so'nyaiḥ sopadravaścirāt||3||
Sa. sa liṅganāśo yasmādasañjāto
viṣamo-na samasaṃsthānaḥ, tathā dadhimastusadṛśastathā tanuḥ-na ghanaḥ,
śalākayā'vakṛṣṭo'pi san punarūrdhvam pravartate| tīvrāṃ rujaṃ karoti|
punarapi-kṛtavyadho'pi san bhūyo'pi, dṛṣṭimācchādayet| śleṣmalairāhārairāśu
pūryate| so'paraiśca-aśleṣmalairāhāraiḥ, sopadravai(va)ścirātpūryate|
ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ|
tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ|4|
Sa. yasmācchlaiṣmiko liṅganāśaḥ
śleṣmaṇaśca śuklatvācchuklaḥ|tasya-liṅganāśasya, anyadoṣeṇa-vātādinā,
abhibhavādānīlatā bhavati gadaḥ|
ślaiṣmiko liṅganāśo hi sitatvācchleṣmaṇaḥ sitaḥ|
tasyānyadoṣābhibhavādbhavatyānīlatā gadaḥ||4||
Sa. yasmācchlaiṣmiko liṅganāśaḥ
śleṣmaṇaśca śuklatvācchuklaḥ|tasya-liṅganāśasya, anyadoṣeṇa-vātādinā,
abhibhavādānīlatā bhavati gadaḥ|
----------------------------------------------| śarkarā'rkapayoleśaniciteva
ghānāti ca||5||
Sa. saṃ-śarkarā'rkakṣīralavaniciteva
tathā'tighana syāt|
rājīmatī dṛṅnicitā śāliśūkābharājibhiḥ|
-----------------------------------------------|6|
Sa. rājīmatī dṛṣṭiḥ śāliśūkasadṛśībhī
rājībhirnicitā syāt|
----------------------------------------------| viṣamacchinnadagdhābhā saruk
chinnāṃśukā smṛtā||6||
Sa. viṣamā chinnadagdhābhā tathā sarujā
chinnāṃśukā dṛṣṭiḥ smṛtā|
dṛṣṭiḥ kāṃsyasamacchāyā candrakī candrakākṛtiḥ|
----------------------------------------------|7|
Sa. candrakī dṛṣṭiḥ kāṃsyatulyacchāyā
candrakākārā syāt|
----------------------------------------------| chatrābhā naikavarṇā ca
chatrakī nāma nīlikā||7||
Sa. chatrābhā'nekavarṇā ca chatrakī
nāma nīlikā syāt|
na vidhyedasirārhāṇāṃ na tṛṭpīnasakāsinām|
nājīrṇabhīruvamitaśiraḥkarṇākṣiśūlinām||8||
Sa. asirārhādīnāṃ narāṇāṃ liṅganāśaṃ na
vidhyet|
atha sādhāraṇe kāle śuddhasambhojitātmanaḥ| deśe prakāśo pūrvāhṇe
bhiṣagjānūccapīṭhagaḥ||9||
yantritasyopaviṣṭasya svinnākṣasya mukhānilaiḥ| aṅguṣṭhamṛdite netre dṛṣṭau
dṛṣṭvotplutaṃ malam||10|| svāṃ nāsāṃ
prekṣamāṇasya niṣkampaṃ mūrdhni dhārite| kṛṣṇādardhāṅgulaṃ muktvā
tathā'rdhārdhamapāṅgataḥ||11||
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niścalaṃ dhṛtām| daivacchidraṃ
nayetpārśvādūrdhvamāmanthayanniva||12||
savyaṃ dakṣiṇahastena netraṃ savyena cetarat|
vidhyet---------------------------------------|13|
Sa. atheti maṅlārthaḥ| kṛtamaṅgalasya
śuddhasya tathā sambhojitātmana āturasya sādharaṇe kāle prakāśe deśe pūrvāhṇe
jānutulyāsanasthito vaidya āturasya yantritasyopaviṣṭasya, tathā svinne'kṣiṇī
yasya tasya svinnākṣasya| kaiḥ ? mukhavāyubhiḥ| tathā'ṅguṣṭhena malite nayane
sati dṛṣṭau malamutplutaṃ-udgataṃ dṛṣṭvā, svāṃ nāsikāṃ vīkṣamāṇasya mūrdhni
niṣkampaṃ dhārite sati kṛṣṇamaṇḍalādardhāṅgulaṃ hitvā'pāṅgāccāṅgulacaturbhāgaṃ
muktvā tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ śalākāṃ niścalaṃ yathā bhavati tathā dhṛtāṃ
daivacchidrasya pārśvaṃ nayet ūrdhvamāloḍayanniva| savyaṃ netraṃ
dakṣiṇakareṇa, vāmena ca hastena dakṣiṇamakṣi, vidhyet|
----------------------------------------------| -------suviddhe śabdaḥ
syādaruk cāmbulavasrutiḥ||13||
sāntvayannāturaṃ cānu netraṃ stanyena secayet| śalākāyāstato'greṇa
nirlikheṇṇetramaṇḍalam||14|| abādhamānaḥ
śanakairnāsāṃ prati nudaṃstataḥ| ucchiṅghanāccāpahareddṛṣṭimaṇdalagaṃ
kapham||15|| sthire doṣe cale vā'ti
svedayedakṣi bāhyataḥ| atha dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ||16||
ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā baddhākṣaṃ śāyayettataḥ| viddhādanyena pārśvena
tamuttānaṃ dvayorvyadhe||17|| nivāte
śayane'bhyaktaśiraḥpādaṃ hite ratam|
----------------------------------------------|18|
Sa. suviddhe sati śabdaḥ syāt|
tathā'rug jalalavasya ca srutiḥ syāt| sāntvayan rogiṇamanu-paścāt, netraṃ
stanyena secayet| tataḥ-anantaraṃ, śalākāyā agreṇa dṛṣṭimaṇḍalaṃ nirlikhet|
katham ? apīḍayan| tathā śanairnāsāṃ prati kaphaṃ nudan| tata ucchiṅghanācca
dṛṣṭimaṇḍalagaṃ kaphaṃ haret| doṣe cale sthire vā satyakṣibāhyato'ti svedayet|
anantaraṃ rūpeṣu-vastuṣu, dṛṣṭeṣu satsu śanaiḥ śalākāmārkarṣet| tato
ghṛtāplutaṃ picuṃ dattvā paṭṭikayā baddhākṣaṃ viddhādanyena pārśvena śāyayet|
dvayorakṣṇorvyadhe sati tamuttānaṃ nivāte śayane'bhyaktaśiraḥ pādaṃ hite rataṃ
śāyayet|
----------------------------------------------| kṣavathuṃ kāsamudgāraṃ
ṣṭhīvanaṃ pānamambhasaḥ||18||
adhomukhasthitiṃ snānaṃ dantadhāvanabhakṣaṇam| saptāhaṃ
nācāretsnehapītavaccātra yantraṇā||19||
Sa. kṣavathvādīn saptāhaṃ nācaret| atra
ca snehapīta iva yantraṇā|
śaktito laṅghayetseko ruji koṣṇena sarpiṣā| savyoṣāmalakaṃ
vāṭyamaśnīyātsaghṛtaṃ dravam||20|| vilepīṃ
vā tryahāccāsya kvāthairmuktvā'kṣi secayet| vātaghnaiḥ saptame tvahni
sarvathaivākṣi mocayet||21||
Sa. śaktyanusāreṇa ca taṃ laṅghayet|
pīḍāyāṃ satyāṃ koṣṇena ghṛtena seko hitaḥ| tathā vyoṣāmalakayuktaṃ vāṭhyaṃ
dravaṃ saghṛtaṃ tryahaṃ bhuñjīta vilepikāṃ vā| tryahādantaraṃ nayanaṃ muktvā
kvāthairvātaghnaiḥ sevayet| saptame tu dine sarvathaivākṣi mocayet|
yantraṇāmanurudhyeta dṛṣṭerāsthairyalābhataḥ| rūpāṇi sūkṣmadīptāni sahasā
nāvalokayet||22||
Sa. dṛṣṭeśca yantraṇāṃ kuryāt|
atisūkṣmabhāsurādīn nekṣetetyarthaḥ| sthairyalābho yāvadakṣṇi syāt|
sthirībhūtāyāmapi dṛśi sūkṣmaṇi rūpāṇi bhāsurāṇi ca sahasā nāvalokayet|
śopharāgarujādīnāmadhimanthasya codbhavaḥ| ahitairvedhadoṣācca yathāsvaṃ
tānupācaret||23||
Sa. ahitairācaritaistathā vedhadoṣācca
śophādīnāmadhimanthasya codbhūtiḥ| tāṃśca yathāyogamupakramet|
kalkitāḥ saghṛtā dūrvāyavagairikasārivāḥ| mukhālepe prayoktavyā
rujārāgopaśāntaye||24||
Sa. dūrvādayaḥ kalkitāḥ saghṛtā
mukhālepe prayoktavyā rūgrāgaśamāya|
sasarṣapāstilāstadvanmātuluṅgarasāplutāḥ|
----------------------------------------------|25|
Sa. tilāḥ sarṣapayuktā
bījapūrarasāplutāḥ pūrvaguṇāḥ|
----------------------------------------------|
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhuyaṣṭibhiḥ||25||
ajākṣīrayutairlepaḥ sukhoṣṇaḥ śarmakṛtparam|
----------------------------------------------|26|
Sa. payasyādibhiśchāgakṣīrānvitaiḥ
sukhoṣṇo lepaḥ paraṃ sukhakṛt|
----------------------------------------------|
rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukaiśchāgalaṃ payaḥ||26||
śṛtamāścyotanaṃ yojyaṃ rujārāgavināśanam|
----------------------------------------------|27|
Sa. rodhrādibhirajākṣīraṃ
śṛtamāścyotane yojyaṃ rujādihṛt|
----------------------------------------------| madhukotpalakuṣṭhairva
drākṣālākṣāsitānvitaiḥ||27||
Sa. madhukādibhirvā
śṛtamajākṣīramāścyotanaṃ hitam|
vātaghnasiddhe payasi śṛtaṃ sarpiścaturguṇe| padmakādipratīvāpaṃ sarvakarmasu
śasyate||28|| sirāṃ tathā'nupaśame
snigdhasvinnasya mokṣayet| manthoktāṃ ca kriyāṃ kuryādvedhe rūḍhe'ñjanaṃ
mṛdu||29||
Sa. vātaghnaśṛte kṣīre caturguṇe sarpiḥ
padmakādipratīvāpaṃ sarvakarmasu śasyate| saṃ-evamapyanupaśāntau
snigdhasvinnasya sirāṃ mokṣayet| manthoktaṃ copakramaṃ yuñjīta| vedhe rūḍhe
sati mṛdvañjanaṃ hitam|
āḍhakīmūlamaricaharitālarasāñjanaiḥ| viddhe'kṣṇi saguḍā vartiryojyā
divyāmbupeṣitā||30||
Sa. āḍhakyādibhiḥ saguḍā
vartirdivyāmbupiṣṭhā viddhe nayane yojyā|
jātīśirīṣadhavameṣaviṣāṇipuṣpa vaiḍūryamauktikaphalaṃ payasā supiṣṭam| ājena
tāmramamunā pratanu pradigdhaṃ saptāhataḥ punaridaṃ payasaiva piṣṭam||31||
piṇḍāñjanaṃ hitamanātapaśuṣkamakṣṇi viddhe prasādajananaṃ balakṛcca dṛṣṭeḥ|
---------------------------------------- -
----------------------------------|32|
Sa. jātyādikamajākṣīreṇa
ślakṣṇapiṣṭametena ca tāmraṃ pratanu pradigdhaṃ saptāhātpunarajākṣīreṇa caitat
piṣṭaṃ piṇḍāñjanaṃ chāyāśuṣkaṃ viddhe nayane prasādanaṃ hitam| dṛṣṭeśca
balakṛt|
---------------------------------------- - ----------------------------------|
srotojavidrumaśilāmbudhiphenatīkṣṇai- rasyaiva tulyamuditaṃ
guṇakalpanābhiḥ|32| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā-
yāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne liṅganāśapratiṣedho nāma catu
rdaśo'dhyāyaḥ|14|
Sa. srotojādibhirajākṣīrapiṣṭaiḥ
piṇḍāñjanaṃ pūrvavaditi| vasantatilakaṃ(ke) vṛttam(tte)| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne liṅganāśapratiṣedho nāma
caturdaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 14||