adhunā kramaprāptaṃ sarvākṣirogavijñānaṃ vakti ---- athātaḥ
sarvākṣirogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)|2| vātena netre'bhiṣyaṇṇe nāsānāho'lpaśophatā|
śaṅkhākṣibhrūlalāṭasya todasphuraṇabhedanam||1||
śuṣkālpā dūṣikā śītamacchaṃ cāśru calā rujaḥ| nimeṣonmeṣaṇaṃ
kṛcchrājjantūnāmiva sarpaṇam||2||
akṣyādhmātamivābhāti sūkṣmaiḥ śalyairivācitam| snigdhoṣṇaiścopaśamanaṃ
so'bhiṣyandaḥ--------|3|
Sa. netre vātenābhiṣyaṇṇe nāsānāha
ityādinā liṅgānirdeśaḥ| snigdhoṣṇaiścopaśamanaṃ-sukham, ityupaśayanirdeśaḥ|
-----------------------------------------------|
------------------------------------upekṣitaḥ||3||
adhimantho bhavettatra karṇayornadanaṃ bhramaḥ| araṇyeva ca mathyante
lalāṭākṣibhruvādayaḥ||4||
Sa. vātabhiṣyando
mohādupekṣito'dhimantho bhavet| tatrādhimanthe, karṇanādādikaṃ syāt|
araṇiśabdaḥ puṃstrīliṅgaḥ|
hatādhimanthaḥ so'pi syāt pramādāttena vedanāḥ| anekarūpā jāyante vraṇo dṛṣṭau
ca dṛṣṭihā||5||
Sa. adhimantho'pi pramādādupekṣito
hatādhimantho bhavet| tena-hatādhimanthena, anekarūpā rujā jāyante| vraṇaśca
dṛṣṭau dṛṣṭihā syāt|
manyākṣiśaṅkhato vāyuranyato vā pravartayan| vyathāṃ
tīvrāmapaicchilyarāgaśophaṃ vilocanam||6||
saṅkocayati paryaśru so'nyatovātasaṃjñitaḥ|
-----------------------------------------------|7|
Sa. saṃ-manyādibhyo vāyuranyato vā
tīvrāṃ vyathāṃ pravartayet (yan) nayanaṃ saṅkocayati| kimbhūtam ?
paicchilyarāgaśopharahitam| tathā paryaśru| sa anyatovātasaṃjñitaḥ|
-----------------------------------------------| tadvajjihmaṃ bhavennetramūnaṃ
vā vātaparyaye||7||
Sa. tadvat-anyatovāta iva, jihmaṃ
netramūnaṃ-hīnaṃ vā, vātaparyaye syāt|
dāho dhūmāyanaṃ śophaḥ śyāvatā vartmano bahiḥ| antaḥ kledo'śru pītoṣṇaṃ rāgaḥ
pītābhadarśanam||8|| kṣārokṣitakṣatākṣitvaṃ
pittābhiṣyandalakṣaṇam| -----------------------------------------------|9|
Sa. saṃ-dāha ityādi
pittābhiṣyandalakṣaṇam|
-----------------------------------------------| jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ
yakṛtpiṇḍasamaprabham||9|| adhimanthe
bhavennetraṃ------------------------|
-----------------------------------------------|10|
Sa. saṃ-adhimanthe
jvaladaṅgārakīrṇābhaṃ yakṛtpiṇḍatulyābhaṃ netraṃ bhavet|
---------------------------syande tu kaphasambhave| jāḍyaṃ śopho mahān
kaṇḍūrnidrā'nnānabhinandanam||10||
sāndrasnigdhabahuśvetapicchāvaddūṣikāśrutā|
-----------------------------------------------|11|
Sa. kaphaje tu syande jāḍyādikaṃ syāt|
-----------------------------------------------| adhimanthe nataṃ
kṛṣṇamunnataṃ śuklamaṇḍalam||11|| praseko
nāsikādhmānaṃ pāṃśupūrṇamivekṣaṇam|
-----------------------------------------------|12|
Sa. adhimanthe kṛṣṇamaṇḍalaṃ nataṃ
śuklamaṇḍalaṃ connataṃ prasekādi ca syāt|
-----------------------------------------------|
raktāśrurājīdūṣīkāraktamaṇḍaladarśanam||12||
raktasyandena nayanaṃ sapittasyandalakṣaṇam|
-----------------------------------------------|13|
Sa. raktasyandena raktāśrurājyādikaṃ
nayanaṃ syāt| pittasyandalakṣaṇaṃ ca|
-----------------------------------------------| manthe'kṣi
tāmraparyantamutpāṭanasamānaruk||13|| rogeṇa
bandhūkanibhaṃ tāmyati sparśanākṣamam| asṛṅnimagnāriṣṭābhaṃ
kṛṣṇamagnyābhadarśanam||14||
Sa. manthe sati tāmraparyantaṃ
tathotpāṭanena samānā rug yasya tadevaṃbhūtaṃ nayanaṃ syāt|
bandhūkapuṣpatulyarāgam| tathā tāmyati sparśanākṣamaṃ lohitanimagnanimbābhaṃ
kṛṣṇaṃ pāvakasadṛśaṃ ca darśanaṃ syāt|
adhimanthā yathāsvaṃ ca sarve syāndādhikavyathāḥ| śaṅkadantakapoleśu kapāle
cātirukkarāḥ||15||
Sa. adhimanthāśca yathāsvaṃ sarve
syandādhikavyathāḥ, tathā śaṅkhādiṣvatiśayena rukkarāḥ syuḥ|
vātapittāturaṃ ghārṣatodabhedopadehavat| rūkṣadāruṇavartmākṣi
kṛcchronmīlanimīlanam||16||
vikūṇanaviśuṣkatvaśītecchāśūlapākavat| uktaḥ
śuṣkākṣipāko'yaṃ--------------------|17|
Sa. vātapittottaraṃ netraṃ gharṣādimat
syāt| tathā rūkṣe dāruṇe ca vartmanī yasmistathā kṛcchrādunmīlanimīlane
yasmiṃstathā'kṣisaṅkocanena viśuṣkatvaṃ tathā śītecchā śūlapākena ca yutamakṣi
syāt| ayaṃ śuṣkākṣipāko nāma uktaḥ|
-----------------------------------------------|
----------------------saśophaḥ syāttribhirmalaiḥ||17||
saraktaistatra śopho'tirugdāhaṣṭhīvanādimān| pakvodumbarasaṅkāśaṃ jāyate
śuklamaṇḍalam||18||
aśrūṣṇaśītaviśadapicchilācchaghanaṃ muhuḥ|
-----------------------------------------------|19|
Sa. tribhirmalaiḥ-doṣairvātādibhiḥ,
saraktaiḥ saśopho nāma netrarogo bhavet| tatra-saśophe, śopho'tirug
dāhaṣṭhīvanādimān bhavet| tadā śuklamaṇḍalaṃ pakvodumbarasaṅkāśaṃ jāyate| aśru
ca muhuruṣṇaṃ muhuḥ śītamityādi ghanaṃ ca|
-----------------------------------------------| alpaśophe'lpaśophastu
pāko'nyairlakṣaṇaistathā||19|| akṣipākātyaye
śophaḥ saṃrambhaḥ kaluṣāśrutā| kaphopadigdhamasitaṃ sitaṃ prakledarāgavat||20||
dāho darśanasaṃrodho vedanāścānavasthitāḥ|
-----------------------------------------------|21|
Sa. pāka iti pākaśabdenākṣipākātyaya
upalakṣyate| ādyantalopākhyayā tantrayuktyā
-----------------------------------------------| annasāro'mlatāṃ nītaḥ
pittaraktolbaṇairmalaiḥ||21||
śirābhirnetramārūḍhaḥ karoti śyāvalohitam| saśophadāhapākāśru bhṛśaṃ
cāviladarśanam||22||
amloṣito'yam--------------------------------|
-----------------------------------------------|23|
Sa.
pittaraktolbaṇairdoṣairannasāro'mlatvaṃ nītaḥ śirābhirnetramārūḍhaḥ san
śyāvalohitaṃ nayanaṃ karoti| tathā śophādiyutam| bhṛśaṃ cāspaṣṭadarśanam|
ityayamamloṣitaḥ|
-----------------ityuktā gadāḥ ṣoḍaśa sarvagāḥ|
--------------------------------------------------|23|
Sa. ityevaṃ ṣoḍaśa sarvagā rogā uktāḥ|
prakṛtatvāt sarvanetragā iti gamyate|
--------------------------------------------------| hatādhimanthameteṣu
sākṣipākātyayaṃ tyajet||23||
Sa. eteṣu rogeṣu madhye sākṣipākātyayaṃ
hatādhimanthaṃ tyajet|
vātodbhūtaḥ pañcarātreṇa dṛṣṭiṃ saptāhena śleṣmajāto'dhimanthaḥ| raktotpanno
hanti tadvattrirātrāt mithyācārāt paittikaḥ sadya eva|24| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne sarvākṣirogavijñānīyo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ|25|
Sa. vātajo'dhimanthaḥ pañcarātreṇa
dṛṣṭiṃ hanti| mithyācārāditi sarvatrānuvartate| śleṣmajo'dhimanthaḥ
saptarātreṇa dṛṣṭiṃ hanti| raktajaścādhimanthastrirātreṇa dṛṣṭiṃ hanti|
paittikaścādhimantho mithyopacārāt sadya eva dṛṣṭiṃ hanti| śālinīvṛttam| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogavi- jñānīyo nāma
pañcadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 15||