adhunā sarvākṣirogapratiṣedha upakramyate ---- athātaḥ sarvākṣirogapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ| (gadyasūtre)|2| prāgrūpa
eva syandeṣu tīkṣṇaṃ gaṇḍūṣanāvanam| kārayedupavāsaṃ ca kopādanyatra
vātajāt||1||
Sa. syandeṣu pūrvarūpāvasthāyāṃ
tīkṣṇameva gaṇḍūṣādikamupavāsaṃ ca syandavantaṃ kārayet, vātotthaṃ kopaṃ
muktvā|
dāhopadeharāgāśruśophaśāntyai biḍālakam| kuryātsarvatra
patrailāmaricasvarṇagairikaiḥ||2||
sarasāñjanayaṣṭyāhvanatacandanasaindhavaiḥ|
------------------------------------------------|3|
Sa. dāhādiśāntyai biḍālakaṃ kuryāt|
sarvatra syande patrailādibhiḥ saindhavāntairbiḍālakaṃ kuryāt|
------------------------------------------------| saindhavaṃ nāgaraṃ tārkṣyaṃ
bhṛṣṭaṃ maṇḍena sarpiṣaḥ||3|| vātaje
ghṛtabhṛṣṭaṃ vā yojyaṃ śabaradeśajam| māṃsīpadmakakālīyayaṣṭyāhvaiḥ
pittaraktayoḥ||4|| manohvāphalinīkṣaudraiḥ
kaphe, sarvaistu sarvaje| ------------------------------------------------|5|
Sa. saindhavādi ghṛtamaṇḍena bhṛṣṭaṃ vā
pavanaje ghṛtabhṛṣṭaṃ vā rodhraṃ yojyam| māṃsyādibhiḥ pittaraktayorbiḍālakaṃ
kuryāt| manaḥśilādibhiḥ kaphaje| sarvaje tu syande sarvaiḥ-pūrvoktairmilitaiḥ,
biḍālakaṃ kāryam|
sitamaricabhāgamekaṃ caturmanohvaṃ dviraṣṭaśābarkam| sañcūrṇya vastrabaddhaṃ
prakupitamātre'vaguṇṭhanaṃ netre||5||
Sa. caturbhāgapramāṇā manohvā
yasmiṃstaccaturmanohvam| dviḥ-dvau vārau, aṣṭāṣṭabhāgapramāṇaḥ śābarako
yasmiṃstat dviraṣṭaśābarakam| tena sitamaricasyaikaṃ bhāgaṃ manaḥśilāyāścaturo
bhāgān rodhrasya ṣoḍaśa bhāgān sañcūrṇya etatsūkṣmavastrabaddhaṃ
prakupitamātre-sadyaḥprakupite, nayane'vaguṇṭhanaṃ hitam| gītiḥ samukhacapalā|
āraṇyāśchagaṇarase paṭāvabaddhāḥ susvinnā nakhavituṣīkṛtāḥ kulatthāḥ|
taccūrṇaṃ sakṛdavacūrṇanānniśīthe netrāṇāṃ vidhamati sadya eva kopam||6||
Sa. āraṇyāḥ
kulatthāśchagaṇarase-gośakṛdrase, paṭāvabaddhāḥ susvinnāstathā
nakhairvituṣīkṛtāsteṣāṃ cūrṇamekavāramevāvacūrṇanāt sadya eva netrāṇāṃ kopaṃ
vidhamati-jayati| praharṣiṇīvṛttam|
ghoṣābhayātutthakayaṣṭirodhrai- rmūtī susūkṣmaiḥ ślathavastrabaddhaiḥ|
tāmrasthadhānyāmlanimagnamūrti- rartiṃ jayatyakṣiṇi naikarūpām||7||
Sa. ghoṣādibhiḥ susūkṣmaiḥ
ślathavastrabaddhairmūtī-poṭalikā, tāmrasthakāñjikanimagnamūrtiḥ pīḍāṃ
nānāvidhāṃ netre dhāritā jayati| indravajrāvṛttam|
ṣoḍaśabhiḥ salilapalaiḥ palaṃ tathaikaṃ kaṭaṅkaṭeryāḥ siddham|
seko'ṣṭabhāgaśiṣṭaḥ kṣaudrayutaḥ sarvadoṣakupite netre||8||
Sa. dārvyāḥ palaṃ jalapalaiḥ ṣoḍaśabhiḥ
śṛtamaṣṭabhāgaśeṣaḥ seko madhuyutaḥ sarvadoṣakupite cakṣuṣi hitaḥ| āryā gītiḥ|
vātapittakaphasannipātajāṃ netrayorbahuvidhāmapi vyathām| śīghrameva jayati
prayojitaḥ śigrupallavarasaḥ samākṣikaḥ||9||
Sa. ekaikadoṣajāṃ sannipātajāṃ vā
nayanayornānāvidhāṃ pīḍāṃ śīghrameka eva śobhāñjanakarasaḥ sakṣaudro jayati|
rathoddhatāvṛttam|
taruṇamurubūkapatraṃ mūlaṃ ca vibhidya siddhamāje kṣīre| vātābhiṣyandarujaṃ
sadyo vinihanti saktupiṇḍikā coṣṇā||10||
Sa. eraṇḍasya taruṇaṃ patraṃ mūlaṃ ca
vibhidya-saṃkṣudya, chāgadugdhasiddhaṃ vātābhiṣyande pīḍāṃ sadya eva nihanti|
doṣādivaśāt saktupiṇḍī uṣṇā vā rujaṃ hanti| āryā gītiḥ|
āścyotanaṃ mārutaje kvātho bilvādibhirhitaḥ| koṣṇaḥ
sahairaṇḍajaṭābṛhatīmadhuśigrubhiḥ||11||
hrīberavakraśārṅgeṣṭodumbaratvakṣu sādhitam| sāmbhasā payasā''jena
śūlāścyotanamuttamam||12||
mañjiṣṭhārajanīlākṣādrākṣarddhimadhukotpalaiḥ| kvāthaḥ saśarkaraḥ śītaḥ
secanaṃ raktapittajit||13||
Sa. vātaje'bhiṣyande
bilvādibhireraṇḍamūlādibhiḥ saha kvāthaḥ kṛtaḥ koṣṇo hitamāścyotanam|
hrīberādiṣu sādhitaṃ sajalenājena payasā uttamaṃ śūlāścyotanaṃ prasādanaṃ
bhavet| hrīberaṃ-vālakam| vakraṃ-tagaram| mañjiṣṭhādibhiḥ kvāthaḥ sasitaḥ
śiśiraḥ seko raktapittaghnaḥ|
kaseruyaṣṭyāhvarajastāntave śithilaṃ sthitam| apsu divyāsu nihitaṃ hitaṃ
syande'srapittaje||14||
Sa. kaserukādirajo vastre śithilaṃ
sthitaṃ divyajale kṣiptaṃ syande raktapittaje hitam|
puṇḍrayaṣṭīniśāmūtī plutā stanye saśarkare| chāgadugdhe'thavā
dāharugrāgāśrunivartanī||15||
Sa. puṇḍrādibhirmūtī strīkṣīre
saśarkare plutā chāgadugdhe vā dāhādihṛt|
śwetarodhraṃ samadhukaṃ ghṛtabhṛṣṭaṃ sucūrṇitaṃ| vastrasthaṃ stanyamṛditaṃ
pittaraktābhighātajit||16||
Sa. śvetarodhraṃ samadhukaṃ
ghṛtabhṛṣṭaṃ sūkṣmarajīkṛtaṃ vasanasthaṃ stanyena mṛditaṃ pittādijit|
nāgaratriphalānimbavāsarodhrarasaḥ kaphe| koṣṇamāścyotanaṃ miśrairbheṣajaiḥ
sānnipātike||17||
Sa. nāgarādirasaḥ śleṣmaṇyāścyotanaṃ
koṣṇaṃ hitam| sānnipātike'bhiṣyande miśrairauṣadhaiḥ-etairevānantaroktaiḥ,
āścyotanaṃ koṣṇaṃ hitam|
sarpiḥ purāṇaṃ pavane, pitte śarkarayā'nvitam| vyoṣasiddhaṃ kaphe pītvā
yavakṣārāvacūrṇitam||18|| srāvayedrudhiraṃ
bhūyastataḥ snigdhaṃ virecayet|
------------------------------------------------|19|
Sa. pavane purāṇaṃ ghṛtaṃ hitam| pitte
śarkarayā yutaṃ ghṛtaṃ hitam| kaphe vyoṣasiddhaṃ ghṛtaṃ yavakṣārāvacūrṇitaṃ
pītvā rudhiraṃ srāvayet| bhūyaḥ snigdhaṃ tato virecayet|
------------------------------------------------| ānūpavesavāreṇa
śirovadanalepanam||19|| uṣṇena śūle, dāhe tu
payaḥsarpiryutairhimaiḥ| ------------------------------------------------|20|
Sa. ānūpavesavāreṇa
śirovadanalepanamuṣṇena kāryaṃ śūle sati| dāhe tu sati kṣīraghṛtānvitaiḥ
śītaiḥ pralepaḥ kāryaḥ|
------------------------------------------------| timirapratiṣedhaṃ ca vīkṣya
yuñjyādyathāyatham||20||
Sa. timirapratiṣedhaṃ ca paryālocya
yathāyogaṃ cikitsitaṃ yuñjyāt|
ayameva vidhiḥ sarvo manthādiṣvapi śasyate| aśāntau sarvathā manthe
bhruvorupari dāhayet||21||
Sa. eṣa eva vidhiraśeṣeṣu manthādiṣvapi
śasyate| sarvathaivāśāntau manthe bhruvorupari dāhayet|
rūpyaṃ rūkṣeṇa godadhnā limpennīlatvamāgate| śuṣke tu mastunā
vartirvātākṣyāmayanāśinī||22||
Sa. rūpyaṃ godadhnā rūkṣeṇa limpet|
tasmin dadhni nīlatvamāgate śuṣke ca mastunā vartirvātākṣiroganāśinī|
sumanaḥkorakāḥ śaṅkhastriphalā madhukaṃ balā| pittaraktāpahā vartiḥ piṣṭā
divyena vāriṇā||23||
Sa. sumanaḥkalikādayo vartirdivyena
jalena piṣṭā pittaraktahṛt|
saindhavaṃ triphalā vyoṣaṃ śaṅkhanābhiḥ samudrajaḥ| phena aileyakaṃ sarjo
vartiḥ śleṣmākṣiroganut||24||
Sa. saindhavādibhirvartiḥ
śleṣmākṣirogajit|
prapauṇḍarīkaṃ yaṣṭyāhvaṃ dārvī cāṣṭapalaṃ pacet| jaladroṇe rase pūte punaḥ
pakve ghane kṣipet||25||
puṣpāñjanāddaśapalaṃ karṣaṃ ca maricāttataḥ| kṛtaścūrṇo'thavā vartiḥ
sarvābhiṣyandasambhavān||26|| hanti
rāgarujāgharṣān sadyo dṛṣṭiṃ prasādayet| ayaṃ pāśupato yogo rahasyaṃ bhiṣajāṃ
param||27||
Sa. praprauṇḍarīkādikamaṣṭapalaṃ
pṛthagjaladroṇe pacet| rase pūte punaḥ śṛte ghane ca puṣpāñjanāddaśa palāni,
marīcātkarṣaṃ ca kṣipet| kṛtaścūrṇo'thavā vartiḥ sarvābhiṣyandotthān rāgādīn
hanti| tathā sadya eva dṛṣṭiṃ prasādayet| eṣa pāśupatākhyo yogo bhiṣajāṃ paraṃ
rahasyam|
śuṣkākṣipāke haviṣaḥ pānamakṣṇośca tarpaṇam| ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena
vā'ṇunā||28|| pariṣeko hitaścātra payaḥ
koṣṇaṃ sasaindhavam| ------------------------------------------------|29|
Sa. śuṣkākṣipāke ghṛtasya pānamakṣṇośca
jīvanīyasiddhena ghṛtena tarpaṇaṃ hitam| aṇunā tailena nasyaṃ hitam atra ca
kṣīraṃ koṣṇaṃ saindhavayutaṃ pariṣeko hitaḥ|
------------------------------------------------| sarpiryuktaṃ
stanyapiṣṭamañjanaṃ ca mahauṣadham||29||
vasā vā''nūpasattvotthā kiñcitsaindhavanāgarā|
------------------------------------------------|30|
Sa. nāgaraṃ stanyapiṣṭaṃ
ghṛtānvitamañjanaṃ hitam| ānūpaprāṇijā vā vasā kiñcitsaindhavaśuṇṭhīyutā [
añjanaṃ ] śasyate|
------------------------------------------------| ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān
keśān mallakasampuṭe||30|| dagdhvā''jyapiṣṭā
lohasthā sā maṣī śreṣṭhamañjanam|
------------------------------------------------|31|
Sa. keśān ghṛtāktān darpaṇe ghṛṣṭān
mallakasampuṭe dagdhvā ghṛtapiṣṭā lohapātrasthā sā maṣī śreṣṭhamañjanam|
------------------------------------------------| saśophevā'lpaśophe ca
snigdhasya vyadhayetsirām||31|| rekaḥ
snigdhe punardrākṣāpathyākvāthatrivṛdghṛtaiḥ|
------------------------------------------------|32|
Sa. saśophe'lpaśophe vā snigdhasya
sirāṃ vidhyet| snigdhasya punardrākṣādibhirvirekaḥ|
------------------------------------------------| śvetarodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ
cūrṇitaṃ tāntavasthitam||32|| uṣṇāmbunā
vimṛditaṃ sekaḥ śūlaharaḥ param|
------------------------------------------------|33|
Sa. śvetarodhraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ cūrṇitaṃ
vastrasthitamuṣṇāmbunā mṛditaṃ sekaḥ śūlahṛtparam|
------------------------------------------------| dārvīprapauṇḍarīkasya kvātho
vā''ścyotane hitaḥ|33|
Sa. dārvīprapauṇḍarīkayośca kvātha
āścyotane hitaḥ|
sandhavāṃśca prayuñjīta gharṣarāgāśruruggharān|
------------------------------------------------||33||
Sa. sandhāvāṃśca vakṣyamāṇān
gharṣādiharān prayuñjīta|
tāmraṃ lohe mūtraghṛṣṭaṃ prayuktaṃ netre sarpirdhūpitaṃ vedanāghnam| tāmre
ghṛṣṭo gavyadadhnaḥ saro vā yuktaḥ kṛṣṇāsaindhavābhyāṃ variṣṭhaḥ||34.5||
Sa. lohabhāṇḍe tāmraṃ gomūtreṇa ghṛṣṭaṃ
sarpirdhūpitaṃ netre prayuktaṃ pīḍāhṛt| gavyadadhisarastāmre ghṛṣṭaḥ
kṛṣṇāsaindhavayukto netre prayukto varīyān vedanāghnaḥ sandhāvaḥ|
śaṅkhaṃ tāmre stanyaghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamyāḥ patrairdhūpitaṃ tadyavaiśca|
netre yuktaṃ hanti sandhāvasaṃjñaṃ kṣipraṃ gharṣaṃ vedanāṃ cātitīvrām||35.5||
Sa. śaṅkhaṃ stanyena tāmre ghṛṣṭaṃ
śamīpatrairyavaiśca ghṛtāktairdhūpitaṃ tatsandhāvasaṃjñaṃ netre prayuktaṃ
śīghraṃ gharṣaṃ vedanāmatidāruṇāṃ ca hanti| śālinyau vṛtte|
------------------------------------------------| udumbaraphalaṃ lohe ghṛṣṭaṃ
stanyena dhūpitam||36|| sājyaiḥ
śamīcchadairdāhaśūlarāgāśruharṣajit|
------------------------------------------------|37|
Sa. udumbaraphalaṃ lohe stanyena
ghṛṣṭaṃ ghṛtāktaiḥ śamīpatrairdhūpitaṃ dāhādijit|
------------------------------------------------| śigrupallavaniryāsaḥ
sughṛṣṭastāmrasampuṭe||37|| ghṛtena dhūpito
hanti śophagharṣāśruvedanāḥ|
------------------------------------------------|38|
Sa. śigrupallavarasaḥ
sughṛṣṭastāmrasampuṭe ghṛtena dhūpitaḥ śophādīn hanti|
------------------------------------------------| tilāmbhasā mṛtkapālaṃ kāṃsye
ghṛṣṭaṃ sudhūpitam||38||
nimbapatrairghṛtābhyaktairgharṣaśūlāśrurāgajit|
------------------------------------------------|39|
Sa. mṛtkapālaṃ tilāmbhasā kāṃsye
ghṛṣṭaṃ tathā nimbapatrairghṛtābhyaktairdhūpitaṃ gharṣādijit|
------------------------------------------------| sandhāvenāñjite netre
vigatauṣadhavedane||39|| stanyenāścyotanaṃ
kāryaṃ triḥ paraṃ nāñjayecca taiḥ|
------------------------------------------------|40|
Sa. sandhāvena netre'ñjite
vigatauṣadhavedane sati stanyenāścyotanaṃ hitaṃ kāryaṃ trīn vārān|
taiśca-sandhāvaiḥ, paraṃ-tribhyo vārebhyo, nāñjayet|
------------------------------------------------|
tālīsapatracapalānataloharajoñjanaiḥ||40||
jātīmukulakāsīsasaindhavairmūtrapeṣitaiḥ| tāmramālipya saptāhaṃ
dhārayetpeṣayettataḥ||41|| mūtreṇaivānu
guṭikāḥ kāryāśchāyaviśoṣitāḥ| tāḥ stanyaghṛṣṭā
gharṣāśruśophakaṇḍūvināśanāḥ||42||
Sa.
tālīsapatrādibhirmūtrapiṣṭaistāmramālipya saptāhaṃ dhārayet| tataḥ
saptāhādūrdhvaṃ gomūtreṇaiva guṭikāḥ kuryāt| tāśca chāyāviśoṣitāḥ stanyaghṛṣṭā
gharṣādighnāḥ|
vyāghrītvaṅ''madhukaṃ tāmrarajo'jākṣīrakalkitam| śamyāmalakapatrājyadhūpitaṃ
śopharukpraṇut||43||
Sa. vyāghryādikamajākṣīrakalkitaṃ
śamyāmalakapatrairghṛtānvitairdhūpitaṃ śopharukpraṇut|
amloṣite prayuñjīta pittābhiṣyandasādhanam|
---------------------------------------------|44|
Sa. amloṣite netraroge
pittābhiṣyandacikitsitaṃ kuryāt|
---------------------------------------------| utkliṣṭāḥ
kaphapittāsranicayotthāḥ kukūṇakaḥ||44||
pakṣmoparodhaḥ śuṣkākṣipākaḥ pūyālaso bisaḥ| pothakyamloṣito'lpākhyaḥ
syandamanthā vinā'nilāt||45|| ete'ṣṭādaśa
pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ|
---------------------------------------------|46|
Sa. utkliṣṭādayo'ṣṭādaśa rogā ime
pillākhyā dīrghakālānubandhinaḥ|
---------------------------------------------| cikitsā pṛthageteṣāṃ
svaṃsvamuktā atha vakṣyate||46||
pillībhūteṣu sāmānyāt atha pillākhyarogiṇaḥ| snigdhasya charditavataḥ
sirāvyadhahṛtāsṛjaḥ||47|| viriktasya ca
vartmānu nirlikhedāviśuddhitaḥ|
---------------------------------------------|48|
Sa. eteṣāṃ pṛthak cikitsā
yathāsvamuktā| atha bhaṇiṣyate cikitsā pillībhūteṣu sāmānyena| atha
pillākhyākṣirogavataḥ snigdhasya charditavato narasya viddhasirasya viriktasya
ca vartma nirlikhedāviśuddheḥ|
---------------------------------------------| tutthakasya palaṃ śvetamaricāni
ca viṃśatiḥ||48|| triṃśatā kāñjikapalaiḥ
piṣṭvā tāmre nidhāpayet| pillānapillān kurute bahuvarṣotthitānapi||49||
tatsekenopadehāśrukaṇḍūśophāṃśca nāśayet|
---------------------------------------------|50|
Sa. tutthakasya palaṃ, viṃśatiḥ
śvetamaricāni-saubhāñjanabījāni, kāñjikapalaistriṃśatā piṣṭvā tāmre
nidhāpayet| tatsekena pillān bahuvarṣotthitānapyapillān kurute| upadehādīṃśca
nāśayet|
---------------------------------------------| karañjabījaṃ surasaṃ
sumanaḥkorakāṇi ca||50|| saṃkṣudya
sādhayetkvāthe pūte tatra rasakriyā| añjanaṃ pillabhaiṣajyaṃ pakṣmaṇāṃ ca
prarohaṇam||51||
Sa. karañjabījādīni saṃkṣudya jale
sādhayet| kvāthe pūte tatra rasakriyā| añjanaṃ pille auṣadhaṃ pakṣmaṇāṃ ca
prarohaṇam|
rasāñjanaṃ sarjaraso rītipuṣpaṃ manaḥśilā| samudrapheno lavaṇaṃ gairikaṃ
maricāni ca||52|| añjanaṃ madhunā piṣṭaṃ
kledakaṇḍūghnamuttamam| ---------------------------------------------|53|
Sa. rasāñjanādikaṃ madhunā
piṣṭamañjanaṃ paraṃ kledakaṇḍūhṛt|
---------------------------------------------| abhayārasapiṣṭaṃ vā tagaraṃ
pillanāśanam||53|| bhāvitaṃ bastamūtreṇa
sasnehaṃ devadāru ca| ---------------------------------------------|54|
Sa. harītakīkvāthapiṣṭaṃ tagaraṃ paraṃ
pillaghnam| devadārusasnehaṃ bastamūtreṇa bhāvitaṃ tadvat|
---------------------------------------------|
saindhavatriphalākṛṣṇākaṭukāśaṅkhnābhayaḥ||54||
satāmrarajaso vartiḥ pillaśukrakanāśinī|
---------------------------------------------|55|
Sa. saindhavādayastāmrajaḥsahitā vartiḥ
pillaśukrahṛt|
---------------------------------------------| puṣpakāsīsacūrṇo vā
surasārasabhāvitaḥ||55|| tāmre daśāhaṃ tat
paillyapakṣmaśātajidañjanam| ---------------------------------------------|56|
Sa. puṣpakāsīsacūrṇaḥ surasārasena
daśāhaṃ bhāvitastadañjanaṃ paillyapakṣmaśātaghnam| surasā-mūrvā|
alaṃ ca sauvīrakamañjanaṃ ca tābhyāṃ samaṃ tāmrarajaḥ susūkṣmam| pilleṣu
romāṇi niṣevito'sau cūrṇaḥ karotyekaśalākayā'pi||56||
Sa. haritālaṃ sauvīrāñjanaṃ [ca]|
tābhyāṃ dvābhyāṃ tulyaṃ tāmracūrṇaṃ sūkṣmam| eṣa cūrṇo niṣevita ekayā'pi
śalākayā pilleṣu romāṇi karoti| upajātiḥ|
lākṣānirguṇḍībhṛṅgadārvīrasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ bhāvitaṃ saptakṛtvaḥ| dīpaḥ
prajvālyaḥ sarpiṣā tatsamutthā śreṣṭhā pillānāṃ ropaṇārthe maṣī sā||57||
Sa. lākṣādirasena śreṣṭhaṃ kārpāsaṃ
saptavārān bhāvitam| tena kārpāsena sarpiṣā dīpaḥ prajvālyaḥ| tatsamutthā maṣī
pillānāṃ ropaṇārthe śreṣṭhā| vaiśvadevīvṛttam|
--------------------------------------------| vartmāvalekhaṃ
bahuśastadvacchoṇitamokṣaṇam||58||
punaḥpunarvirekaṃ ca nityamāścyotanāñjanam| nāvanaṃ dhūmapānaṃ ca
pillarogāturo bhajet||59||
Sa. pillarogī vartmāvalekhādikaṃ
punaḥpunarbhajet|
pūyālase tvaśānte'nte dāhaḥ sūkṣmaśalākayā|
--------------------------------------------|60|
Sa. pūyālase punaraśānte satyante
sūkṣmaśalākayā dāho hitaḥ|
--------------------------------------------| caturṇavatirityakṣṇo
hetulakṣaṇasādhanaiḥ||60||
parasparamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyena gaditā gadāḥ|
--------------------------------------------|61|
Sa. ityevamakṣṇaścaturṇavati gadā
lakṣaṇahetusādhanairanyonyamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyenoktāḥ|
--------------------------------------------| sarvadā ca niṣeveta svastho'pi
nayanapriyaḥ||61||
purāṇayavagodhūmaśāliṣaṣṭikakodravān| mudgādīn kaphapittaghnān
bhūrisarpiḥpariplutān||62|| śākaṃ
caivaṃvidhaṃ māṃsaṃ jāṅgalaṃ dāḍimaṃ sitām| saindhavaṃ triphalāṃ drākṣāṃ vāri
pāne ca nābhasam||63|| ātapatraṃ padatrāṇaṃ
vidhivaddoṣaśodhanam| varjayedvegasaṃrodhamajīrṇādhyaśanāni ca||64||
krodhaśokadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān| vidāhi viṣṭambhakaraṃ
yaccehāhārabheṣajam||65||
Sa. svastho'pi nayanavallabhaḥ san
sadaiva purāṇayavādikaṃ niṣeveta| evaṃvidhaṃ kaphapittaghnaṃ śākaṃ ca|
vidhirvidyate yasmiṃstacca śodhanaṃ-virecanādi, bhajet| tathā
vegasaṃrodhādikaṃ varjayet|
dve pādamadhye pṛthusanniveśe śire gate te bahudhā ca netre tā
mrakṣaṇodvartanalepanādīn pādaprayuktānnayane nayanti||66||
Sa. dve pādasya madhye pṛthurūpe sire|
te ca bahudhā netragate| tāḥ sirāḥ abhyaṅgādīn
pādaprayuktānnetraṃ(tre)prāpayanti|
malauṣṇyasaṅghaṭṭanapīḍanādyai- stā dūṣayante nayanāni duṣṭāḥ| bhajetsadā
dṛṣṭihitāni tasmā- dupānadabhyañjanadhāvanāni|67| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|16|
Sa. tāśca malauṣṇyādibhirduṣṭā nayanāni
dūṣayante| yata evaṃ tasmād dṛṣṭihitāni sarvadā upānadabhyañjanādīni bhajet|
upajātī vṛtte| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne sarvākṣirogapratiṣedho nāma
ṣoḍaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||