athātaḥ karṇarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre||2|| )
pratiśyāyajalakrīḍākarṇakaṇḍūyanairmarut| mithyāyogena śabdasya kupito'nyaiśca
kopanaiḥ||1|| prāpya śrotrasirāḥ
kuryācchūlaṃ srotasi vegavat| ardhāvabhedakaṃ stambhaṃ
śiśirānabhinandanam||2|| cirācca pākaṃ
pakvaṃ tu lasīkāmalpaśaḥ sravet| śrotraṃ śūnyamakasmācca
syātsañcāravicāravat||3||
Sa. nayanāmayādanantaraṃ
dūragrahaṇasādharmyeṇa karṇarogānāha| yathā hi cakṣurdūradeśasthamapi paśyati
tathā śrotraṃ dūrasthamapi śṛṇotītyāha- pratiśyāyetyādibhiḥ śabdasya ca
mithyābhiyogena pavanaḥ kupito'parairapi sarvanidānaiḥ kupitaḥ śrotrasirāḥ
prāpya srotasi-karṇavivare, śūlaṃ vegavat kuryāt| tathā'rdhāvabhedakaṃ
śirorogaṃ stambhaṃ karṇasyaiva, tathā śītasyānabhinandanaṃ cireṇa ca pākaṃ
kuryāt| pakvaṃ tu śrotramalpaśo lasīkāṃ sravet| akasmācca śūnyaṃ syāt|
sañcāravicāravacca-sthagitāsthagitaṃ ca yathā, syāt|
śūlaṃ pittāt sadāhoṣāśītecchāśvayathujvaram| āśupākaṃ prapakvaṃ ca
sapītalasikāsruti||4|| sā lasīkā
spṛśedyadyattattatpākamupaiti ca|
---------------------------------------------|5|
Sa. pittena śūlaṃ dāhādyanvitaṃ syāt|
tatra ūṣā-prādeśikaḥ santāpaḥ| dāhaḥ-sarvāṅgīṇastīvroṣmā sadā'ratimān|
tathā''śu pāko yasmiṃstadevam| tathā prapakvaṃ ca sapītalasikāsruti syāt| sā
ca lasīkā yadyadaṅgaṃ spṛśet tat tat pākaṃ gacchati|
-------------------------------------------------|
kaphācchirohanugrīvāgauravaṃ mandatā rujaḥ||5||
kaṇḍūḥ śvayathuruṣṇecchā pākācchvetaghanasrutiḥ|
-------------------------------------------------|6|
Sa. kaphācchirādigauravaṃ jāyate| rujo
mandatvaṃ kaṇḍvādi ca syāt| pākācchvetā ghanā ca srutiḥ syāt|
-------------------------------------------------| karoti śravaṇe
śūlamabhighātādidūṣitam||6|| raktaṃ
pittasamānārti kiñcidvā'dhikalakṣaṇam|
-------------------------------------------------|7|
Sa. raktamabhighātādidūṣitaṃ karṇe
śūlaṃ karoti| kimbhūtaṃ raktam ? pittena samā pīḍā yasmiṃstadevam|
kiñciccādhikalakṣaṇam|
-------------------------------------------------| śūlaṃ samuditairdoṣaiḥ
saśophajvaratīvraruk||7||
paryāyāduṣṇaśītecchaṃ jāyate śrutijāḍyavat| pakvaṃ
sitāsitāraktaghanapūyapravāhi ca||8||
Sa. samuditaiḥ-sannipatitairdoṣaiḥ,
śūlaṃ śophādiyutaṃ jāyate| tathā paryāyeṇoṣṇaśītecchaṃ śrutijāḍyayuktaṃ ca|
pakvaṃ sitāsitāraktaghanaṃ pūyaṃ pravahati|
śabdavāhisirāsaṃsthe śṛṇoti pavane muhuḥ| nādānakasmādvividhān karṇanādaṃ
vadanti tam||9||
Sa. śabdavāhinīṣu sirāsu gate vāte
muhuḥ śabdān vividhānakasmācchṛṇoti| taṃ karṇanādaṃ vadanti|
śleṣmaṇā'nugato vāyurnādo vā samupekṣitaḥ| uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ
kuryādbadhiratvaṃ krameṇa ca||10||
Sa. vāyuḥ śleṣmaṇā'nugataḥ karṇanādo vā
samupekṣitaḥ-acikitsitaḥ, karṇe-śrotre, uccaiḥ kṛcchrācchrutiṃ-śravaṇaṃ,
kuryāt| krameṇa badhiratvaṃ-bādhiryaṃ ca, kuryāt|
vātena śoṣitaḥ śleṣmā śroto limpettato bhavet| ruggauravaṃ pidhānaṃ ca sa
pratīnāhasaṃjñitaḥ||11||
Sa. vātena śleṣmā śoṣitaḥ śroto limpet|
tato ruggauravaṃ tasya srotaso gurutvaṃ syāt, sthaganaṃ ca| sa
pratīnāhasaṃjñako gadaḥ|
kaṇḍūśophau kaphācchrotre sthirau tatsaṃjñayā smṛtau|
-------------------------------------------------|12|
Sa. kaphāt kaṇḍūśophau karṇe sthirau
tatsaṃjñau kaṇḍūśophākhyau bhavataḥ|
-------------------------------------------------| kapho vidagdhaḥ pittena
sarujaṃ nīrujaṃ tvapi||12||
ghanapūtibahukledaṃ kurute pūtikarṇakam|
-------------------------------------------------|13|
Sa. kaphaḥ pittena vidagdhaḥ sarujaṃ
nīrujaṃ vā ghanapūtibahukledaṃ pūtikarṇakamanugatārthaṃ kurute|
-------------------------------------------------| vātādidūṣitaṃ śrotraṃ
māṃsāsṛkkledajā rujam||13|| khādanto
jantavaḥ kuryustīvrāṃ sa kṛmikarṇakaḥ|
-------------------------------------------------|14|
Sa. vātādibhiḥ dūṣitaṃ śrotraṃ jantavo
bhakṣayanto māṃsādikledajāṃ tīvrāṃ rujaṃ kuryuḥ| sa kṛmikarṇakākhyaḥ|
-------------------------------------------------| śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate
syātpūrvalakṣaṇaḥ||14|| vidradhiḥ,
pūrvavaccānyaḥ-----------------------|
-------------------------------------------------|15|
Sa. śrotrakaṇḍūyanājjāte kṣate
pūrvoktalakṣaṇo vidradhiḥ syāt| nidāne hyevamuktam (hṛ. ni. a. 11| 2)- "yaḥ
śopho bahirantarvā mahāmūlo mahārujaḥ| vṛttaḥ syādāyato yo vā smṛtaḥ ṣoḍhā sa
vidradhiḥ||" iti| tadvadiha vidradhisāmānyāt karṇavidradhireka evoktaḥ|
---------------------------śopho'rśo'rbudamīritam| teṣu ruk pūtikarṇatvaṃ
badhiratvaṃ ca bādhate||15||
Sa. arśo'rbudaṃ ca tadīritamiti
karṇārśaḥ karṇārbudamiti| tatra hyuktam (hṛ. u. a. 8|13)- "arśo'dhimāṃsaṃ
vartmāntaḥ stabdhaṃ snigdhaṃ sadāharuk| raktaṃ raktena tatsrāvi chinnaṃ
chinnaṃ vivardhate||" iti| arbudasya tu lakṣaṇam (hṛ. u. a. 8|24)-
"vartmāntarmāṃsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathito'rujaḥ| sāsraiḥ syādarbudo
doṣairviṣamo bāhyataścalaḥ||" iti| teṣu-arśo'rbudeṣu, rug bādhate
pūtikarṇatvaṃ badhiratvaṃ ca|
garbhe'nilātsaṅkucitā śaṣkulī kucikarṇakaḥ|
---------------------------------------------|16|
Sa. vātādgarbhe-abhyantare, saṅkucitā
śaṣkulī kucikarṇasaṃjñaḥ|
---------------------------------------------| eko nīruganeko vā garbhe
māṃsāṅkuraḥ sthiraḥ||16|| pippalī
pippalīmānaḥ-------------------------|
---------------------------------------------|17|
Sa. māṃsāṃṅkuro garbhe sthira eko'neko
vā nīrujaḥ pippalītyucyate, karṇapippalītyarthaḥ| sa ca māṃsāṃṅkuraḥ
pippalīmānaḥ|
---------------------------------sannipātādvidārikā| savarṇaḥ sarujaḥ stabdhaḥ
śvayathuḥ, sa upekṣitaḥ||17||
kaṭutailanibhaṃ pakvaḥ sravet kṛcchreṇa rohati| saṅkocayati rūḍhā ca sā
dhruvaṃ karṇaśaṣkulīm||18||
Sa. sannipātena vidārikākhyaḥ śvayathuḥ
stabdhastathā savarṇaḥ sarujaḥ| sa upekṣitaḥ san kaṭutailanibhaṃ sravet|
kṛcchreṇa rohati| sā ca vidārikā rūḍhā satī niścitaṃ karṇaśaṣkulīṃ
saṅkocayati|
sirāsthaḥ kurute vāyuḥ pālīśoṣaṃ tadāhvayam|
---------------------------------------------|19|
Sa. sirāstho vāyuḥ pālīśoṣaṃ
tadāhvayaṃ-pālīśoṣasaṃjñaṃ, kurute|
---------------------------------------------| kṛśā dṛḍhā ca tantrīvat pālī
vātena tantrikā||19|| sukumāre
cirotsargātsahasaiva pravardhite| karṇe śophaḥ saruk pālyāmaruṇaḥ
paripoṭavān||20|| paripoṭaḥ sa
pavanāt----------------------|
---------------------------------------------|21|
Sa. vātena pālī kṛśā dṛḍhā ca tantrīva
syāt| sā tantrīketyucyate| sukumāre karṇe cirotsargāt sahasaiva-na tu śanaiḥ,
pravardhite śvayathuḥ pālyāṃ saruk tathā lohitaḥ paripoṭavāṃśca|
paripoṭaḥ-sphuṭanam| sa vātāt paripoṭasaṃjñaḥ syāt|
----------------------utpātaḥ pittaśoṇitāt| gurvābharaṇabhārādyaiḥ śyāvo
rugdāhapākavān||21|| śvayathuḥ
sphoṭapiṭikārāgoṣākledasaṃyutaḥ|
---------------------------------------------|22|
Sa. pittaśoṇitāt sa evotpātasaṃjñaḥ|
gurvābharaṇabhārādibhirhetubhūtaiḥ prakupitāt pittaśoṇitāt śopho rugādimān
sphoṭādisaṃyutaḥ| śyāvo'nugatārthaḥ|
---------------------------------------------| pālyāṃ śopho'nilakaphātsarvato
nirvyathaḥ sthiraḥ||22|| stabdhaḥ savarṇaḥ
kaṇḍūmānunmantho galliraśca saḥ|
---------------------------------------------|23|
Sa. vātakaphāt pālyāṃ śophaḥ sarvato
nirvyathaḥ sthiraḥ stabdhaḥ samānavarṇaḥ kaṇḍūyuta unmantha ucyate| sa eva
gallirākhyaḥ|
---------------------------------------------| durviddhe vardhite karṇe
sakaṇḍūdāhapākaruk||23|| śvayath uḥ
sannipātotthaḥ sa nāmnā duḥkhavardhanaḥ|
---------------------------------------------|24|
Sa. karṇe durviddhe sati
kaṇḍvādisaṃyutaḥ śophaḥ sanni ppātātmako duḥkhavardhanasaṃjñaḥ|
---------------------------------------------| kaphāsṛk''kṛmijāḥ sūkṣmāḥ
sakaṇḍūkledavedanāḥ||24|| lehyākhyāḥ
piṭikāstā hi lihyuḥ pālīmupekṣitāḥ|
---------------------------------------------|25|
Sa. kapharaktajakṛmijāḥ sūkṣmāḥ
kaṇḍvādiyutā lehyākhyāḥ piṭikāḥ| yasmāttā upekṣitāḥ pālīṃ lihyuḥ|
---------------------------------------------| pippalī sarvajaṃ śūlaṃ vidārī
kucikarṇakaḥ|25| eṣāmasādhyāḥ, yāpyaikā tantrikā'nyāṃstu sādhayet|
pañcaviṃśatirityuktāḥ karṇarogā vibhāgataḥ|26| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogavijñānīyo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ|17|
Sa. pippalyādayaścatvāro rogā eṣāṃ
madhye'sādhyāḥ| tantrikā yāpyā| anyāṃstu viṃśatirogān sādhayet| iti-evaṃ
prāguktena prakāreṇa, pañcaviṃśatirāmayā vibhāgenoktāḥ| anenānyatantrakṛtāṃ
saṅkīrṇakarṇarogakathanaṃ sūcayati| saṅkhyānaṃ ca sukhasmaraṇārthamatra
kṛtamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne karṇarogavijñānīyo nāma
saptadaśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||