Sa. atha kramaprāptaṃ vājīkaraṇādhyāyaṃ
brūte|
athāto vājīkaraṇavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre)||2||
Sa. vājīvayena samarthaḥ kriyate,
tadvājīkaraṇam, tasyādhyāyaḥ| śeṣamāyuṣkāmīyavadyojyam|
vājīkaraṇamanvicchetsatataṃ viṣayī pumān|
--------------------------------------------|1|
Sa. viṣayī yaḥ puruṣaḥ, sa satataṃ
vājīkaraṇamauṣadhamanvicchet| puṃgrahaṇaṃ strīṣaṇḍhādinivṛttyartham, anyathā
yathā pañcakarmāṇi ṛtuvidhānādi ca sāmānyoktatvāt stryādīnāmapi prasajjati,
tathedamapi vijñāyate, tasmāttadvyavacchedārthaṃ puṃgrahaṇam|
satatagrahaṇenaitaddyotayati,-yathā rasāyanamupayuktaṃ cirakālamanuvartate na
tathā vājīkaraṇamiti| api tu yasminnevāhni prayujyate tasminneva
kāryakaraṇasamarthaṃ prāyeṇa syāditi satataṃ-anavarataṃ,
vājīkaraṇamanvicchedityuktam| vājīkaraṇena ko'rthaḥ syāt ? ityāha-
--------------------------------------------| tuṣṭiḥ puṣṭirapatyaṃ ca
guṇavattatra saṃśritam||1||
apatyasantānakaraṃ yatsadyaḥ saṃpraharṣaṇam|
--------------------------------------------|2|
Sa. tatra vājīkaraṇe tuṣṭyādi
saṃśritam| apatyaṃ kimbhūtam ? guṇavat, na tu durapatyaṃ kulāṅgārarūpam|
yato'patya[nāṃ] santānakaraṃ-avicchedasthitikaraṃ ca, yacca sadyaḥ-śīghrameva,
saṃpraharṣaṇaṃ vājīkaraṇam|
--------------------------------------------| vājīvātibalo yena
yātyapratihato'ṅganāḥ||2|| bhavatyatipriyaḥ
strīṇāṃ yena yenopacīyate| tadvājīkaraṇaṃ taddhi dehasyorjaskaraṃ param||3||
Sa. yena vājīkaraṇena turaṅga
ivāpratihatasāmarthyastarūṇīḥ saṃgacchati, tathā yena yoṣitāmativallabhaḥ
syāt, tathā yenopacayaṃ prāpnopti, tadvājīkaraṇamucyate| taddhi
śarīrasyorjaskaramatiśayena| nanu, vājīkaraṇamupāyaheturviṣayāṇāmihaiva
bandhanadarśanāt| uktaṃ ca tantrāntare-"kośakāro yathaivāṃśūnupādatte
vandhavahān" ityādi| tasmānnārtho vājīkaraṇenetyāha-
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ lokadvayarasāyanam| anumodāmahe
brahmacaryamekāntanirmalam||4||
Sa. yato dharmādanapetaṃ-dharmyaṃ,
brahmacaryaṃ tadanumodāmahe| tathā yaśasyādihetuḥ| tathā lokadvaye-ihaloke
paraloke ca, rasāyanamiva rasāyanaṃ, sadopakāratvāt| tathā ekāntenasarvathā,
nirmalam| yato brahmacaryam| na tu brahmacaryavat svadārādi(re)ṣu
putrādyarthameva nirmalam| ato hetostadanumodāmahe| kintvābhyudayikaṃ
mārgamāśritya vājīkaraṇopadeśaḥ| dvividho hi mārgaḥ,-naiḥśreyasika
ābhyudayikaśca| tatra naiḥśreyasikaṃ mārgaṃ samanusṛtya brahmacaryopadeśaśca
kośakāradṛṣṭantaśca kleśanāśakṛcca| ābhyudayikaṃ ca mārgamāśrityāyamupadeśa
ityatrāha|
alpasarvasya tu kleśairbādhyamānasya rāgiṇaḥ| śarīrakṣayarakṣārthaṃ
vājīkaraṇamucyate||5||
Sa. stokasattvasya puṃsaḥ
kleśairviṣayotthaiḥ pīḍyamānasya rāgiṇaḥ-kāminaḥ, śarīrakṣayarakṣārthaṃ
vājīkaraṇmucyate| anena śāstrakṛtā, aparaiśca tantrakāraiḥ|
kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ| sarveṣvṛtuṣvaharaharvyavāyo na
nivāryate||6||
Sa. kalpa(lya)sya-samarthasya, tathā
yauvanasthasya, vājīkaraṇaṃ satataṃ kurvataḥ, tasya sarveṣveva ṛtuṣu dine dine
vyavāyo maithunaṃ, na niṣidhyate|
atha snigdhaviśuddhānāṃ nirūhān sānuvāsanān|
ghṛtatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṃyutān||7||
yogavidyojayetpūrvaṃ kṣīramāṃsarasāśinām| tato vājīkarān yogān
śukrāpatyabalapradān||8||
Sa. atha-kṛtamaṅgalasya, snigdhasya
tathā viśuddhasya tathā kṣīrādyāśino yogavit-vaidyaḥ, prāṅh nirūhān
sānuvāsanān ghṛtādisaṃyuktān kārayet| tataḥ-anantaraṃ, vājīkarān yogān
yojayet| kimbhūtān ? śukrādipradān|
acchāyaḥ pūtikusumaḥ phalena rahito drumaḥ| yathaikaścaikaśākhaśca
nirapatyastathā naraḥ||9||
Sa. acchāyatvādibhirguṇairyukto'rthināṃ
yathā taruranāśrayaṇīyaḥ, tathā tādṛśo mānavo nirapatya iti| ekavacanenaiva
ekārthasya labdhatvādekagrahaṇaṃ kevalārthapratipattyartham| ekaḥ
kevalomādhavīlatādirahitaḥ|
skhaladgamanamavyaktavacanaṃ dhūlidhūsaram| api lālāvilamukhaṃ
hṛdayāhlādakārakam||10|| apatyaṃ tulyatāṃ
kena darśanasparśanādiṣu kiṃ punaryadyaśodharmamānaśrīkulavardhanam||11||
Sa. skhaladgamanādikamapatyaṃ kena
padārthena darśanādiṣu samānam| kiṃ punaryadyaśādivardhanāt tasya kena tulyatā
bhavet ? apatyaśabdasya puṃstvamatra cintyam(?)| tatkila nitarāṃ
sukhapradamityarthaḥ|
śuddhakāye yathāśakti vṛṣyayogān prayojayet|
--------------------------------------------|12|
Sa. śuddhaśarīre puruṣe yathāgnibalaṃ
vṛṣyayogān prayojayet|
tānevāha ---- śarekṣukuśakāśānāṃ vidāryā vīraṇasya ca||12||
mūlāni kaṇṭakāryāśca jīvakarṣabhakau balām| mede dve dve ca kākolyau
śūrpaparṇyau śatāvarīm||13||
aśvagandhāmatibalāmātmaguptāṃ punarnavām| vīrāṃ payasyāṃ jīvantīmṛddhiṃ rāsnāṃ
trikaṇṭakam||14|| madhukaṃ śāliparṇī ca
bhāgāṃstripalikān pṛthak| māṣāṇāmāḍhakaṃ caitad dvidroṇe sādhayedapām||15||
rasenāḍhakaśeṣeṇa pacettena ghṛtāḍhakam| dattvā
vidārīdhātrīkṣurasānāmāḍhakāḍhakam||16||
ghṛtāccaturguṇaṃ kṣīraṃ peṣyāṇīmāni cāvapet| vīrāṃ svaguptāṃ kākolyau yaṣṭiṃ
phalgūni pippalīm||17|| drākṣāṃ vidārīṃ
kharjūraṃ madhukāni śatāvarīm| tatsiddhapūtaṃ cūrṇasya pṛthak prasthena
yojayet||18|| śarkarāyāstugāyāśca pippalyāḥ
kuḍavena ca| maricasya prakuñcena pṛthagardhapalonmitaiḥ||19||
tvagelākesaraiḥ ślakṣṇaiḥ kṣaudradvikuḍavena ca| palamātraṃ tataḥ khādet
pratyahaṃ rasadugdhabhuk||20|| tenārohati
vājīva kuliṅga iva hṛṣyati| --------------------------------------------|21|
Sa. śarādīnāṃ mūlāni kaṇṭakāryāśca,
tathā jīvakādīn, tripalikān bhāgān pṛthak, māṣāṇāmāḍhakaṃ ca, etatsarvaṃ
jaladroṇadvaye pācayet| tena rasenāḍhakaśeṣeṇa ghṛtāḍhakaṃ dattvā
vidāryādirasādīnāṃ ca pṛthakpṛthagāḍhakaṃ dattvā kṣīrāḍhakacatuṣṭayaṃ ca
dattvā pacet| vīrādīn kalkān sāmānyaparibhāṣoktapramāṇānnikṣipet| tat-ghṛtaṃ,
pakvaṃ pūtaṃ pṛthak śarkarātugayoścūrṇaprasthena kaṇāyāḥ palacatuṣṭayena
maricapalena ca yojayet| tvagādibhiḥ ślakṣṇaiḥ pṛthagardhapalonmitaiḥ
kṣaudrasya kuḍavayugalena yojayet| tato miśritāt palamātraṃ pratidinaṃ
bhakṣayet, māṃsarasakṣīrabhojī san| tenopayuktena turaṅga ivārohati| caṭaka
iva hṛṣyati|
------------------------------------------------|
vidārīpippalīśālipiyālekṣurakādrajaḥ||21||
pṛthak svaguptāmūlacca kuḍavāṃśaṃ tathā madhu| tulārdhaṃ śarkarācūrṇāt
prasthārdhaṃ navasarpiṣaḥ||22||
so'kṣamātramataḥ khādet yasya rāmāśataṃ gṛhe|
------------------------------------------------|23|
Sa. vidāryādīnāṃ cūrṇaṃ
kapikacchumūlācca cūrṇaṃ pṛthak kuḍavamātraṃ, mākṣikasya ca kuḍavaḥ,
śarkarāpalāni pañcāśat, pratyagraghṛtasya palāni ṣoḍaśa, ataḥ-saṃyojitāt,
karṣamātraṃ sa khādet yasya bhavane kāntāśatamasti|
------------------------------------------------| sātmaguptāphalān kṣīre
godhūmān sādhitān himān||23|| māṣān vā
saghṛtakṣaudrān khādan gṛṣṭipayo'nupaḥ| jāgarti rātriṃ sakalāmakhinnaḥ
khedayan striyaḥ||24||
Sa. godhūmān sakapikacchuphalān dugdhe
sādhitān himān māṣān vā ghṛtamākṣikānvitān khādan gṛṣṭikṣīramanu pibedyaḥ, sa
sarvāṃ rātrimakhinno rāmā ramayan jayati(jāgarti)|
bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitānasakṛttilān| yaḥ khādetsasitān gacchetsa
strīśatamapūrvavat||25||
Sa. chāgalāṇḍapakve kṣīre
tilānasakṛdbhāvitān saśarkarān yaḥ khādet, sa kāntāśatamapūrva iva yāti|
cūrṇaṃ vidāryā bahuśaḥ svarasenaiva bhāvitam| kṣaudrasarpiryutaṃ līḍhvā
pramadāśatamṛcchati||26||
Sa. śṛgālikāyāścūrṇaṃ
vidārīsvarasenaiva bahuśo bhāvitaṃ madhughṛtayuktaṃ līḍhvā rāmāśataṃ yāti|
kṛṣṇādhātrīphalarajaḥ svarasena subhāvitam| śarkarāmadhusarpirbhirlīḍhvā yo'nu
payaḥ pibet||27|| sa naro'śītivarṣo'pi
yuveva parihṛṣyati| ------------------------------------------------|28|
Sa. kṛṣṇāmalakacūrṇaṃ dhātrīsvarasena
subhāvitaṃ śarkarākṣaudraghṛtairlīḍhvā yo'nu kṣīraṃ pibet, sa
puruṣo'śītivarṣo'pi taruṇa iva hṛṣyati|
------------------------------------------------| karṣaṃ madhukacūrṇasya
ghṛtakṣaudrasamanvitam||28|| payo'nupānaṃ yo
lihyānnityavegaḥ sa nā bhavet|
------------------------------------------------|29|
Sa. madhuyaṣṭikācūrṇasya karṣaṃ
ghṛtakṣaudrayutaṃ kṣīrānupānaṃ yo leḍhi, so'praṇaṣṭavegaḥ puruṣaḥ syāt|
------------------------------------------------| kulīraśṛṅgyā yaḥ
kalkamāloḍya payasā pibet||29||
sitāghṛtapayonnāśī sa nārīṣu vṛṣāyate|
------------------------------------------------|30|
Sa. karkaṭaśṛṅgyāḥ kalkaṃ kṣīreṇāloḍya
yaḥ pibedcharkarāsarpiḥkṣīrānnabhuk, sa rāmāsu vṛṣāyate|
------------------------------------------------| yaḥ payasyāṃ payaḥsiddhāṃ
khādenmadhughṛtānvitām||30|| pibedbāṣkayaṇaṃ
cānu kṣīraṃ na kṣayameti saḥ|
------------------------------------------------|31|
Sa. kṣīrakākolīṃ kṣīrasiddhām
mākṣikaghṛtayutāṃ yaḥ khādet, baṣkayaṇīkṣīramanuḥ yaḥ pibet, sa śukrakṣayaṃ na
yāti|
------------------------------------------------|
svayaṃguptekṣurakayorbījacūrṇaṃ saśarkaram||31||
dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā rāsabhāyate|
------------------------------------------------|32|
Sa. kapikacchvikṣurakabījacūrṇaṃ
śarkarāsahitaṃ dhāroṣṇena kṣīreṇa pītvā naro bāleya ivācarati|
------------------------------------------------| uccaṭācūrṇamapyevaṃ
śatāvaryāśca yojayet||32||
Sa. uccaṭāyāḥ śatāvaryāśca
cūrṇamevameva yojayet|
candraśubhram dadhisaraṃ sasitāṣaṣṭikaudanam| paṭe sumārjitaṃ bhuktvā
vṛddho'pi taruṇāyate||33||
Sa. dadhnaḥ saraṃ śaśidhavalaṃ
śarkarāṣaṣṭikaudanayuktaṃ vastreṇa subhāvi(mārji)taṃ bhuktvā vṛddho'pi taruṇa
ivācarati|
śvadaṃṣṭrekṣuramāṣātmaguptābījaśatāvarīḥ| piban kṣīreṇa jīrṇo'pi gacchati
pramadāśatam||34||
Sa. śvadaṃṣṭrādīn kṣīreṇa piban
vṛddho'pi rāmāśataṃ yāti|
yatkiñcinmadhuraṃ snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam| manaso harṣaṇaṃ yacca
tatsarva vṛṣyamucyate||35||
Sa. yatkiñcidvastu madhurādiguṇaṃ
cittaharṣajananaṃ ca, tatsarvamapi vṛṣyaṃ kathyate|
dravyairevaṃvidhaistasmāddarpitaḥ pramadāṃ vrajet| ātmavegena codīrṇaḥ
strīguṇaiśca praharṣitaḥ||36||
Sa. tasmādevaṃprakāralirdravyaiḥ
kṛtadarpaḥ śataṃ lalanānāṃ yāyāt| na kevalaṃ vṛṣyadravyairdarpito
yāvadātmavegena codīrṇaḥ-preritaḥ| na tu vājīkaraṇaṃ me yuktamiti yoṣitaṃ
gacchet| strīguṇaiḥ-lāvaṇyakaumalyādibhiḥ , kṛtapraharṣaḥ san|
sevyāḥ sarvendriyasukhā dharmakalpadrumāṅkurāḥ| viṣayātiśayāḥ pañca śarāḥ
kusumadhanvanaḥ||37||
Sa. tathā viṣayātiśayāḥ-manoharāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ, sevanīyāḥ \\\\\ kimbhutāḥ ? sarvendriyāṇāṃ
sukhahetavaḥ, tathā dharma eva kalpavṛkṣe'ṅkurā ivāṅkurāḥ| tathā puṣpacāpasya
pañcaśilīmukhā iti vākyarūpakam|
iṣṭā hyekaikaśo'pyarthā harṣaprītikarāḥ param| kiṃ punaḥ strīśarīre ye
saṅghātena pratiṣṭhitāḥ||38||
Sa. yasmādekaiskaśo'pi-vyastā api,
arthāḥ-śabdādayaḥ sevyamānāḥ, paraṃ harṣaprītyutpādakāḥ| kimuta striyāḥ śarīre
ye samudāyena vyavasthitāḥ|
nāmāpi yasyā hṛdayotsavāya yāṃ paśyatāṃ tṛptiranāptapūrvā|
sarvendriyākarṣaṇapāśabhūtā kāṇtānuvṛttivratadīkṣitā yā||39||
kalāvilāsāṅgavayovibhūṣā śuciḥ salajjā rahasi pragalbhā| priyaṃvadā
tulyamanaḥśayā yā sā strī vṛṣatvāya paraṃ narasya||40||
Sa. yasyāḥ striyā nāmāpi hṛdayotsavāya|
yaṃ striyamālokayatāmanāptapūrvā tṛptiḥ syāt| tathā yā'śeṣāṇāṃ
karaṇānāmākarṣaṇapāśaḥ| tathā kāntasya-bhartuḥ, anuvartanaṃ tadeva vrataṃ
tatra yā dīkṣitā| indravajrāvṛttam| tathā kalādaya eva vibhūṣā yasyāḥ saivam|
tathā śuciḥ-antarbahiśca, lajjānvitā, rahasisurate, prauḍhā| tathā
saumyavacanā| tathā tulyaḥ-samo, manaḥśayo-manasijo, yasyāḥ saivaṃ yā, sā
strī-vāmalocanā, paraṃ atiśayena, puṃso vṛṣatvāya kalpate| upajātiḥ|
ācarecca sakalāṃ raticaryā kāmasūtravihitāmanavadyām|
deśakālabalaśaktyanurodhā- dvaidyatantrasamayoktyaviruddhām||41||
Sa. tathā kāmasūtre vihitā yā sakalā
raticaryā tāmagarhyāṃ deśādivaśādācaret| tathā vaidyakaśāstrācāre'viruddhām|
svāgatāvṛttam|
abhyañjanodvartanasekagandha- srakcitravastrābharaṇaprakārāḥ|
gāndharvakāvyādikathāpravīṇāḥ samasvabhāvā vaśagā vayasyāḥ||42||
dīrghikā svabhavanāntaniviṣṭā padmareṇumadhumattavihaṅgā|
nīlasānugirīkūṭanitambe kānanāni purakaṇṭhagatāni||43||
dṛṣṭisukhā vividhā tarujātiḥ śrotrasukhaḥ kalakokilanādaḥ| aṅgasukhartuvaśena
vibhūṣā cittasukhaḥ sakalaḥ parivāraḥ||44||
tāmbūlamacchamadirā kāntā kāntā niśā śaśāṅkāṅkā| yadyacca kiñcidiṣṭaṃ manaso
vājīkaraṃ tattat||45||
Sa. tathā'bhyañjanādi vājīkaraṇamiti
vakṣyamāṇena sambandhaḥ| gītādikuśalāstulyasvabhāvā vaśagāḥ sahāyāḥ| tathā
dīrghikākrīḍāpuṣkariṇī, svagṛhasamīpe kṛtā| padmareṇumadhudbhyāṃ mattā vihaṅgā
yasyāṃ saivam| haritasamabhūbhāgaṃ yatparvataśṛṅgaṃ, tasya nitambaḥ, tatra ca
yāni kānanāni, tāni purasamīpabhūtāni| upajātisvāgate vṛtte| dṛṣṭisukhakāriṇī
tathā nānāprakārā mahīruhajātiḥ| kalakaṇṭhakūhitaṃ śravaṇasukhakāri| aṅge
sukhānurodhena ṛtvanurodhena ca bhūṣaṇam| tathā sakalaḥ parivāro
manaḥsukhahetuḥ| tathā tāmbūlādikaṃ vājīkaraṇam| na ca kevalaṃ tāmbūlādikam,
api tu yadyacca kiñciccetasaḥ priyaṃ tattat vājīkaraṇam| dodhakamudgītirāryā|
madhu mukhamiva sotpalaṃ priyāyāḥ kalaraṇanā parivādinī priyeva|
kusumacayamanoramā ca śayyā kisalayinī latikeva puṣpitāgrā||46||
deśe śarīre ca na kācidarti- rartheṣu nālpo'pi manovighātaḥ| vājīkarāḥ
sannihitāśca yogāḥ kāmasya kāmaṃ paripūrayanti||47||
Sa. tathā mārdvīkaṃ sajalajaṃ
dayitāvadanamiva| parivādinī-vīṇā, madhurakvaṇanā vallabheva|
puṣpanikararamaṇīyā śayyāpallavavatī kusumapradhānā lateva| puṣpitāgreti
vṛttanāmaśleṣaḥ| deśa ityādi| ete padārthāḥ kāmasya kāmaṃ-icchāṃ pūrayanti,
kāmamutpādayantītyarthaḥ| puṣpitāgrendravajre vṛtte|
adhunā'gryasaṅgrahamāha---- mustāparpaṭakaṃ jvare, tṛṣi jalaṃ
mṛdbhṛṣṭaloṣṭodbhavaṃ, lājāśchardiṣu, bastijeṣu girijaṃ, meheṣu dhātrīniśe|
pāṇḍau śreṣṭhamayo'bhayā'nilakaphe, plīhāmaye pippalī, sandhāne kṛmijā, viṣe
śukatarurmedonile gugguluḥ||48||
vṛṣo'srapitte, kuṭajo'tisāre, bhallātako'rśaḥsu, gareṣu hema| sthūleṣu
tārkṣyaṃ, krimiṣu kṛmighnaṃ, śoṣe surā cchāgapayo'tha māṃsam||49||
akṣyāmayeṣu triphalā, guḍūcī vātāsraroge, mathitaṃ grahaṇyām| kuṣṭheṣu sevyaḥ
khadirasya sāraḥ, sarveṣu rogeṣu śilāhvayaṃ ca||50||
unmādaṃ ghṛtamanavaṃ śokaṃ madyaṃ, vyapasmṛtiṃ brahmī| nidrānāśaṃ kṣīraṃ
jayati, rasālā pratiśyāyam||51|| māṃsaṃ
kārśyaṃ, laśunaḥ prabhañjanaṃ, stabdhagātratāṃ svedaḥ| guḍamañjaryāḥ khapuro
nasyāt skandhāṃsabāhurujam||52||
navanītakhaṇdamarditamauṣṭraṃ mūtraṃ payaśca hantyudaram| nasyaṃ
mūrdhavikārān, vidradhimacirotthamasravisrāvaḥ||53||
nasyaṃ kavalo mukhajān, nasyāñjanatarpaṇāni netrarujaḥ| vṛddhatvaṃ kṣīraghṛte,
mūrcchāṃ śītambumārutacchāyāḥ||54||
samaśuktārdrakamātrā mande vahnau, śrame surā snānam| duḥkhasahatve sthairye
vyāyāmo, gokṣururhitaḥ kṛcchre||55|| kāse
nidigdhikā, pārśvaśūle puṣkarajā jaṭā| vayasaḥ sthāpane dhātrī, triphalā
guggulurvraṇe||56|| bastirvātavikārān,
paittān rekaḥ, kaphodbhavān vamanam| kṣaudraṃ jayati balāsaṃ, sarpiḥ pittaṃ,
samīraṇaṃ tailam||57|| ityagryaṃ yatproktaṃ
rogāṇāmauṣadhaṃ śamāyālam| taddeśakālabalato vikalpanīyaṃ yathāyogam||58||
Sa. mustāparpaṭakaṃ jvare
śreṣṭhaṃ-rogopaśamanahetuḥ| evaṃ śeṣeṣvapi yojyam| sandhāne-uraḥsandhāne,
kṛmijā-lākṣā, śreṣṭhā| śukataruḥ-śirīṣaḥ| śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam| vṛṣādayo
raktapittādiṣu śreṣṭhāḥ| upajātiḥ| akṣyāmayādiṣu triphalādīni sevyāni|
indravajrā| anavaṃ-purāṇaṃ, sarpiḥ kartṛbhūtamunmādaṃ jayati|
vyapasmṛtiṃ-apasmāraṃ, brāhmī jayati| evaṃ kṣīrādayo nidrānāśādīn
jayantītiyojyam| guḍamañjarī-kālā śālmalī, tasyāḥ khapuro-niryāso, nasyena
skandhādijāṃ rujaṃ hanti| navanītayuktaṃ khaṇḍamarditam| auṣṭraṃ payo mūtraṃ
ca jaṭharaṃ parākaroti| auṣṭramiti cintyam| uṣṭrādruñi prāpte kecittu
tasyedamiti vivakṣayā aṇpratyayaḥ kārya ityāhuḥ| nasyādayo mūrdhavikārādīn
jahatīti sambandhaḥ| nanu, vṛddhatvaṃ kṣīraghṛte hata ityanupapannam|
tathāhi-"ekarasābhyāso daurbalyakarāṇām|" (ca. sū. a. 25) ityuktam|
daurbalyakaraṇaṃ ca kathaṃ vṛddhatvahṛt syāt ? brūmaḥ| utsargatvāttasya
vacasaḥ, apavādarūpaṃ tvidaṃ vacanam| tasmāt
kṣīraghṛtādanyatraikarasābhyāsasya daurbalyakaraṇtvaṃ vedyam|
gītayastisraḥ(pañca)| kāsetyādi| [ bastirityādi|] āryā| iti-uktena prakāreṇa,
yacchreṣṭhamauṣadhamuktam, tad rogāṇāṃ śamāya-śāntyai, alaṃ-samartham|
tacca-agnyaṃ, deśādīnāṃ balena yathāsvaṃ kalpanīyam| jaghanacapalā''ryā|
etacca yathāsvaṃ cikitsiteṣu kathitaṃ saṅkṣepatayā punaḥ kathitam| śāstraṃ hi
vyāsena samāsena ca vimatayo virundhate| tasmāt pūrvaṃ vyāsenopadeśaḥ,
idaṃ(ayaṃ) tu samāsenetyavabudhyasva|
ityātreyādāgamayyārthasūtraṃ tatsūktānāṃ peśalānāmatṛptaḥ| bheḍādīnāṃ sammato
bhaktinamraḥ papracchedaṃ saṃśayāno'gniveśaḥ||59||
Sa. saṃ-ātreyāt-bhagavataḥ punarvasoḥ,
iti-uktena prakāreṇa, arthasūtraṃ-abhidheyatattvaṃ ca, āgamayya-avabudhya,
agniveśaḥ saṃśayāno-na tu śāstrāvabodhāhaṃkṛtaḥ, idaṃ-vakṣyamāṇaṃ, papraccha|
kimbhūtaḥ ? tasya-ātreyasya muneḥ, sūktāni-subhāṣitāni,
yuktiyuktārthapratipādanātteṣāṃ sūktānāṃ madhurāṇāmatṛptaḥsākāṅkṣaḥ| tathā ca
kimbhūtaḥ ? bheḍajātūkarṇyādīnāṃ punarvasuśiṣyāṇāṃ sammataḥ| tathā
bhaktinamro-na tu jñānoddhataḥ san, sa papraccha| śālinīvṛttam|
kiṃ pṛṣṭavān ? ityāha---- dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|
dravyopasthātṛsampannā vṛddhavaidyamatānugāḥ||60||
kṣīyamāṇāmayaprāṇā viparītāstathā'pare| hitāhitavibhāgasya phalaṃ
tasmādaniścitam||61|| kiṃ śāsti śāstramasmin
iti kalpayato'gniveśamukhyasya| śiṣyagaṇasya punarvasu- rācakhyau
kārtsnyatastattvam||62||
Sa. saṃ-bhagavan-punarvaso, kecinnarā
ātmavanto hitāhāravihārā api rogiṇaḥ pratyakṣānumānādyairupalabhyante|
ātmavanto'pītyapiśabdādanātmavanto'pi| kadācit śeṣapādatrayavikalatvena
rogitvaṃ syāt, netyāha-dravyopasthātṛsampannā vṛddhavaidyamatānugā iti|
tathā''mayāśca prāṇāścāmayaprāṇāḥ, kṣīyamāṇā āmayaprāṇā yeṣāṃ ta evam,
kecidrogādvimucyamānāḥ kecicca mriyamāṇā ityarthaḥ| viparītāstathā'para iti
anātmavanto dravyopasthātṛvikalā vṛddhavaidyamatānanusāriṇaścaivaṃbhāvā
dṛśyante| tasmāt-anantaroktātkāraṇāt, hitāhitavibhāgasya tantroktaṃ
phalamaniścitaṃ-anaikāntikam| aniścitaphalatvācca kāraṇāt
śāstraṃ-āyurvedākhyaṃ, kiṃ śāsti ? na-kiñcicchikṣayatīti| ataścaitadārambho
niṣphalaḥ kākadantaparīkṣāśāstravat| iti vikalpayataḥ
śiṣyagaṇasya-jātūkarṇyabheḍādeḥ, bhagavān punarvasustattvaṃ-paramārthaṃ,
kārtsnyena-sāmastyena, jagāda| kimbhūtasya śiṣyagaṇasya ? agniveśo
mukhyaḥ-pradhāno, yasya tasyeti|
kiṃ taduktavān? ityāha---- na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati| vinā'pi
kriyayā svāsthyaṃ gacchatāṃ ṣoḍaśāṃśayā||63||
Sa. cikitsā-catuṣpātṣoḍaśaguṇayuktā,
acikitsā-hitāhitavibhāgāparāmarśe yatkiñcanakāritā, sā tulyā bhavituṃ nārhati|
keṣām ? kriyāṃ vinā svāsthyamapi gacchatām| apiśabdo bhinnakramaḥ,
svāsthyamapī'tyato'nantaraṃ draṣṭavyaḥ| kimbhūtayā kriyayā ? ṣoḍaśāṃśayā|
tadayaṃ bhāvaḥ,-ṣoḍaśa bhāgayā cikitsayā vinā yatra rogopaśāntiḥ syāt, tatrāpi
cikitsayā kṣiprataraṃ tatsādhanaṃ cikitsā viśiṣṭā| tathā cikitsāsādhyānāṃ
rohiṇikādīnāṃ cikitsāmantareṇa śāntirnāsti| tadevamapi cikitsayā tulyā'cikitsā
na bhavitumarhatīti|
ātaṅkapaṅkamagnānāṃ hastālambo bhiṣagjitam| jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva
nauṣadhāt||64||
Sa. tasmādātaṅka eva paṅko
duruttaratvāttasmin magnānāṃ taptānāṃ, bhiṣagjitaṃ-tadupadeśakaśāstraṃ,
upacārādevamuktam| tadbhiṣagjitaṃ hastālambo-hastālambatulyam| mriyamāṇānāṃ
sarveṣāmevāsādhyānāmapi bheṣajājjīvitaṃ na ca bhavati|
na hyupāyamapekṣante sarve rogā, na cānyathā| upāyasādhyāḥ
sidhyanti,nāheturhetumān yataḥ||65||
Sa. yasmāt sarve rogāḥ-asādhyā api,
upāyaṃ-catuṣpādalakṣaṇaṃ cikitsitaṃ, nāpekṣante, asādhyarogāṇāṃ
cikitsānirapekṣatvāt| ye copāyasādhyā rogāḥ-rohiṇyādayaḥ, te'nyathā
cikitsāmantareṇa, naiva sidhyanti| yato yo'hetuḥ sa hetumānna bhavati| api tu
niryuktika evāyaṃ hetuvādaḥ, yaccikitsākhyena hetunā vinaiva
rogopaśāntirddaśya iti|
yaduktaṃ sarvasampattiyuktayā'pi cikitsayā| mṛtyurbhavati, tannaivaṃ
nopāye'styanupāyatā||66||
Sa. yattūktaṃ sarvasampattiyuktayā'pi
cikitsayā mṛtyurbhavati| dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|
yāvatkṣīyamāṇāmayaprāṇāḥ ityādi| tadevaṃ na bhavati, yathā tvaṃ vadasi|
yasmānna upāye'nupāyatā'sti| yo hi yasya yayā yuktyopāyaḥ prathitaḥ, sa na
kadācittasyānupāyaḥ| yathā,-ghaṭasya mṛddaṇḍacakrādisāmagrīviśeṣo na
kadācidanupāyo bhaviturmahati| tasmāccatuṣpāccikitsāsādhyasya rogasyopāya eva
cikitsā, na tvanupāyaḥ|
api copāyayuktasya dhīmato jātucit kriyā| na sidhyeddaivavaiguṇyānna tviyaṃ
ṣoḍaśātmikā||67||
Sa. dhīmataḥ-prājñasya narasya,
upāyayuktasyāpi daivāparādhāt iyaṃ ṣoḍaśātmikā kriyā kadācinna sidhyati|
ta(ya)smādāyuḥ parīkṣya sādhyāsādhyavibhāgjño jñānapūrvaṃ cikitsāyāṃ vaidyaḥ
pravartate tasmāddaivavaiguṇyam| vimalavipulamatyā samyak paricchedāccikitsāyā
rogaviṣaye pravṛttāyāḥ siddhireva syānnāsiddhiḥ| yasmādyo yatropāyaḥ, sa
tatrānupāyo na bhavati| muninā'pyuktam (ca.sū. a.
10/7)-"sādhyāsādhyavībhāgajño jñānapūrvaṃ cikitsakaḥ| kāle cārabhate karma
yattatsādhayati dhruvam||" iti|
etadeva pratipādayannāha---- kasyāsiddho'gnitoyādiḥ svedastambhādikarmaṇi| na
prīṇanaṃ karṣaṇaṃ vā kasya kṣīraṃ gavedhukam||68||
kasya māṣātmaguptādau vṛṣyatve nāsti niścayaḥ| viṇmūtrakaraṇākṣepau kasya
saṃśayitau yave||69|| viṣaṃ kasya jarāṃ yāti
mantratantravivarjitam| kaḥ prāptaḥ kalyatāṃ pathyādṛte rohiṇikādiṣu||70||
Sa. kasya puruṣasya vahniḥ
svedakarmaṇi, stambhanakarmaṇi ca toyaṃ, na siddham| ādiśabdānmūrcchāpagamādau
śītānilādiḥ| api tu sarvasyaiva siddho'nvayavyatirekāt| evaṃ
yāvadrohiṇikādiṣviti vyākhyeyam| evaṃ niścitaphalā cikitseti sthitam|
api cākālamaraṇaṃ sarvasiddhāntaniścitam| mahatā'pi prayatnena vāryatāṃ
kathamanyathā||71||
Sa. na kevalaṃ
pūrvoktāddhetościkitsātantraṃ saphalam| yataścākālamaraṇaṃ
sarvasiddhāntaniścitam| tadanyathā-cikitsāśāstramantareṇa, parameṇāpi yatnena
kathaṃ-kena prakāreṇa, nirvāyatām ? na kenacidityarthaḥ|
na cākālamṛtyurakṣaiva prayojanamasya tantrasyetyāha---- candanādyapi dāhādau
rūḍhamāgamapūrvakam| śāstrādeva gataṃ siddhiṃ jvare laṅghanabṛṃhaṇam||72||
Sa. dāhādau viṣaye candanādi
cāgamapūrvakameva lokarūḍham, na tvevameva| tathā śāstrādeva-cikitsākhyāt,
sakalalokaprasiddhaṃ jvare laṅghanabṛṃhaṇaṃ bhaktacchedakṣīrādi
siddhimupagatam, nānyasmāt|
catuṣpādguṇasampanne samyagālocya yojite| mā kṛthā vyādhinirghātaṃ vicikitsāṃ
cikitsite||73||
Sa. tasmāccatuṣpādā[nāṃ] ye
guṇāḥ-āyuṣkamīyoktāḥ (hṛ.sū.a. 1/27), taiḥ sampanne-yukte, tathā suṣṭhu
nirūpya deśakālādīn yojite cikitsite, vyādhinirghātaṃ prati
vicikitsāṃ-saṃśayaṃ, mā kṛthāḥ|
etaddhi mṛtyupāśānāmakāṇḍe chedanaṃ dṛḍham| rogontrāsitabhītānāṃ
rakṣāsūtramasūtrakam||74||
Sa. yataścākāṇḍe-akāle,
mṛtyupāśāḥ-jvarādayasteṣāṃ etat-cikitsāśāstraṃ, dṛḍhaṃ-sāraṃ, chedanam| tathā
samutpannebhyo jvarādibhyastrastānāṃ śaṅkayā bhītānāṃ sūtrarahitaṃ
rakṣāsūtrakaṃ, tatkāryakaraṇādityarthaḥ| tasmādadhyetavyaṃ cikitsāśāstram|
etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṃ tu sadyo
durbhājanasthitam||75||
Sa. tathaitat-cikitsāśāstraṃ,
tat-sakalalokaprasiddhaṃ, sākṣāt-svarūpeṇa, amṛtaṃ mṛtyujaye, ta(ya)t
lokaprasiddhaṃ jagataḥ surāsurarūpasya, āyāsādutpannaṃ kṣīrodamathanakāle,
tena varjitamidam| amṛtamapi durbhājanasthitaṃ sadyaḥ-śīghrameva, viṣatvaṃ
yāti|
tadeva durbhājanaṃ darśayati---- ajñātaśāstrasadbhāvān śāstramātraparāyaṇān|
tyajeddūrād bhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva||76||
Sa. ajñātaḥ śāstrasadbhāvaḥ-paramārtho,
yaistāṃstathāvidhān bhiṣakpāśān dūratastyajet| tathā
śāstramātraparāyaṇān-śāstrapāṭhamātraśaraṇān| ata eva viṣasāmānyataḥ
śāstrapāṭhamātratvena niṣiddham| tathā śāstraparamārthānavabodhācca viṣatvam|
kāniva ? vaivasvātān-yamasambandhinaḥ, pāśān yathā| iti tāvadasampūrṇān|
samyagbhiṣajaḥ ślāghamāno brūte ---- bhiṣajāṃ sādhuvṛttānāṃ
bhadramāgamaśālinām| abhyastakarmaṇāṃ bhadraṃ bhadraṃ bhadrābhilāṣiṇām||77||
Sa. suvaidyānāṃ saccaritānāmiha
loke'nyatra ca sadaiva bhadram| kiṃvidhānām ? āgamena-granthato'rthataḥ,
ślāghituṃ śīlaṃ yeṣāṃ teṣām| īdṛśā apyanabhyastakarmāṇo na ślāghārhāḥ
syurityāha, abhyastaṃ-asakṛttailalehādipākādyanuvāsananirūhādiyojanaṃ ca,
[karma] yaisteṣāṃ lokadvaye'pi bhadram| sarvasattvānāṃ putramitrādirūpeṇa
bhadramiva hitaṃ sukhaṃ cābhilaṣanti-icchanti ye, teṣāmapi bhadraṃ-śastam|
iti tantraguṇairyuktaṃ tantradoṣairvivarjitam| cikitsāśāstramakhilaṃ vyāpya
yat paritaḥ sthitam||78||
vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam|
mahāsāgaragambhīrasaṅgrahārthopalakṣaṇam||79||
aṣṭāṅgavaidyakamahodadhimanthanena yo'ṣṭāṅgasaṅgrahamahāmṛtarāśirāptaḥ|
tasmādanalpaphalamalpasamudyamānāṃ prītyarthametaduditaṃ pṛthageva
tantram||80||
Sa. tantryate-dhāryate śarīramaneneti
tantram, tasya guṇāstantraguṇāḥ,-yaistantramalaṅkriyate tantrayuktyādayaḥ,
tairevazṃprakārairyuktam| tathā coktaṃ saṅgrahe (u. a.50)-"alaṅkṛtaṃ
yuktipadaiḥ sadratnairiva kāñcanam| ṣaṭtriṃśatā'rthadurgeṣu bhiṣajāṃ
saṅkramairiva|| tatrādhikaraṇaṃ yogo hetvartho'rthaḥ padasya ca|
pradeśoddeśanirdeśavākyaśeṣāḥ prayojanam||
upadeśāpadeśātideśārthāpattinirṇayāḥ| prasaṅgaikāntanaikāntāḥ sāpavargo
viparyayaḥ|| pūrvapakṣavidhānānumatavyākhyānasaṃśayāḥ|
atītānāgatāpekṣāsvasaṃjñohyasamuccayāḥ|| nidarśanaṃ nirvacanaṃ niyogo'tha
vikalpanam| pratyutsārastathoddhāraḥ sambhavastantrayuktayaḥ||" iti| tatra 1
adhikaraṇaṃ nāma,-yadadhikṛtya pravartate śāstraṃ sthānamadhyāyaḥ prakaraṇaṃ
vākyaṃ vā| tatra śāstrādhikaraṇaṃ-yadadhikṛtya śāstraṃ pravartate|
yathā-aṣṭāvaṅgānyadhikṛtya hṛdayākhyaṃ sarvaṃ śāstraṃ pravṛttam| yathoktam
(hṛ.sū. a. 1/5)-"kāyabāla" ityādi| sthānādhikaraṇaṃ yathā (hṛ.sū.a.
30/53)-"atrārthāḥ sūtritāḥ sūkṣmāḥ pratanyante hi sarvataḥ|" iti| adhyāyo'pi
yadadhikṛtya pravartate tadadhyāyādhikaraṇaṃ| yathā (hṛ. sū. a . 2)_"athāto
dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" iti| prakaraṇaṃ yadadhikṛtya pravartate tat
prakaraṇādhikaraṇam| yathā (hṛ.śā. a.3/18)-"daśa mūlasirā hṛtsthāstāḥ sarvaṃ
sarvato vapuḥ|" ityādi yāvat "ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ
sirāḥ|" ityādi| evaṃ vākyamapi yadadhikṛtya pravartate tadvākyādhikaraṇaṃ
vedyam| 2 yogo nāma,-yojanā, uddeśanirdeśayoḥ sūtrabhāṣyaryorvā| yathā (hṛ.śā.
a.3)-"athāto'ṅgavibhāgaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ|" ityuddiśyāṅgāni
vibhajate-"śiro'ntarādhirdvau bāhū sakthinī ca samāsataḥ| ṣaḍaṅgam" ityādi|
yuktirvā yogaḥ, pratijñā heturdṛṣṭānta upanayo nigamanamiti pañcavidhaḥ|
yathā-agniḥ śarīrasthitermūlamiti pratijñā| agnipakvāhāre sati tastthiteriti
hetuḥ, "tatrāgnirheturāhārānna hyapakvādrasādayaḥ|" (hṛ.śā. a.3/54) iti
vacanāt| yathā-śālyaṅkurasya bījamiti dṛṣṭāntaḥ| upanayo
yathā-cikitsāśāstrasya prayojanatvasādhanāya bahudhā dṛṣṭāntopanayaṃ
kṛtavāṃstantrakṛt, "kasyāsiddho'gnitoyādiḥ" (hṛ.u. a.40/68) ityādayaḥ| tasmāt
saprayojanameva cikitsāśāstraṃ pratyakṣaphalatvādityupanayaḥ|
tasmādārambhaṇīyamiti pramāṇapadopadarśanamukhena nigamanam| yathoktam(hṛ.u.
a. 40/73)-catuṣpādguṇasampanne samyagālocya yojite| mā kṛthā vyādhinirghātaṃ
vicikitsāṃ cikitsite||" sādhyavyādhicikitsāyāṃ saṃśayānupapattyā pratipāditayā
pramāṇaphalopasaṃhārakaraṇam| 3 hetvartho nāma,-yadanyaprastāvoktamanyatrāpi
tathaivopapadyate| yathā (hṛ. śā. a.3/20)-"tatraikaikaṃ ca śākhāyāṃ śataṃ
tasminna vedhayet| sirāṃ jālandharāṃ nāma tisraścābhyantarāśritāḥ||" ityādi|
tathā (hṛ.śā.a.3/34)-"avedhyāḥ saṅkīrṇā grathitāḥ kṣudrāḥ ityādi| tadetebhyo
viśeṣavacanebhyo'numīyate śeṣā vedhyā iti| anyathaitāni vacāṃsi nirarthakāni
syuriti|
-----------------------------------4||80||
Sa. 4 padārtho nāma,-padenārtho
gamyate| yathā-dravyamiti padam, tasyārtho bhūjalādiḥ| guṇa iti padam,
tasyārtho gurvādiḥ| 5 pradeśo nāma,-yeṣāmarthānāmatibahutvāt
sākalyenābhidhānasyāśakyatvāt stokamucyate| yathoktam (hṛ.sū.a.5/84)-"iti
dravaikadeśo'yaṃ yathāsthūlamudāhṛtaḥ|" iti|
-------------------------6|80|
Sa. 6 uddeśo nāma,-saṅkṣepābhidhānam|
yathā (hṛ. sū. a. 1/6)-"vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti trayo doṣāḥ samāsataḥ| ityādi|
-----------------------7|80|
Sa. 7 nirdeśo nāma,-tasyaiva
vistāroktiḥ| yathoktam (hṛ.sū. a. 1/11)-"tatra rūkṣo laghuḥ śītaḥ kharaḥ
sūkṣmaścalo'nilaḥ|" iti|
----------------------------8|80|
Sa. 8 vākyaśeṣo nāma,-yasmin sūtre
lāghavikenārthādgamya mānamanuktapūraṇārthamadhyāhriyate| yathā (hṛ.śā.
a.3/3)-"tatra khāt khāni dehe'smin" 'bhavanti' iti vākyaśeṣaḥ| "āpyā
jihvārasakaledāḥ" (hṛ.śā. a.3/4) ityuttaratra bhavārthe taddhitaśravaṇāt|
-----------------------9|80|
Sa. 9 prayojanaṃ nāma,-yadarthaṃ
śāstrādi pravartate| yathā (hṛ.u. a. 40/64)-"ātaṅkapaṅkamagnānāṃ hastālambo
bhiṣagjitam|" iti| anena prayojanena cikitsāśāstramadhyeyamityādi|
------------------------10|80|
Sa. 10 upadeśo nāma,-āptavacanam|
yathā(hṛ.sū. a.17/29)-"snehaklinnāḥ koṣṭhagā dhātugā vā srotolīnā ye ca
śākhāsthisaṃsthāḥ| doṣāḥ svedaiste dravīkṛtya koṣṭhaṃ nītāḥ
samyakśuddhibhVirnirhriyante||" ityādi|
--------------------11|80|
Sa. 11 apadeśo nāma,-yadācāryaḥ
kiñcidarthaṃ pratijñāya hetumupadiśati| yathā (hṛ.u. a.40/64)-"jīvitaṃ
mriyamāṇānāṃ sarveṣāmeva nauṣadhāt|" iti pratijñāya hetumāha(hṛ.u. a.
40/64)-"na hyapāyayapekṣante sarve rogāḥ" sarvarogāṇāmupāyāpekṣābhāvāt|
-----------------12|80|
Sa. 12 atideśo nāma,-yat
kiñcidevārthajātamuktvā'nuktārthasādhanāya evamanyadapi pratyetavyamiti
paribhāṣāyāṃ sthāpayati| yathoktaṃ karṇarogapratiṣedhe (hṛ.u. a.
18/4)-"mahataḥ pañcamūlasya kāṣṭhāt kṣaumeṇa veṣṭitāt| tailasiktātpradīptāgrāt
snehaḥ sadyo rujāpahaḥ|| yojyaścaivaṃ bhadrakāṣṭhāt kuṣṭhāt kāṣṭhācca
sāralāt|" ityādi|
-----------------------13|80|
Sa. 13
arthāpattirnāma,-yo'nyenārthenoktena tato'paro'pyartho gadita iva jñāyate|
yathā (hṛ.sū. a.5/31)-"naivādyānniśi naivoṣṇam" ityuktam, na tūktaṃ divā
bhuñjīteti| etaccārthāpattyā gamyate| [nanu,] kaḥ punararthaḥ ? kā cāsyāpattiḥ
? brūmaḥ| dadhyabhyavahāro'rthastatra tantrakṛtā 'naivādyānniśi' iti kālo
niṣiddho na tu dadhibhakṣaṇam| tato yo'yamapratiṣiddho'rthaḥ, saāpadyate divā
dadhibhojanārthaḥ, rātripratiṣedhe dinavyatirekeṇa kālāntarābhāvāt| sarvathā
anabhyavaharaṇīyasyāhāraprastāve pratiṣedhānupapatteḥ| evamanyatrāpi
vyākhyeyam|
------------------------14|80|
Sa. 14 nirṇayo
nāma,-yannivāritasyārthasya pratiṣṭhāpanam| yathā(hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante
bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" ityādinā cikitsāśāstraphalaṃ prati
saṃśayakaraṇe paścānnirṇayārthamuktam| yathā (hṛ.u. a.40/63)-"na
cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati|" ityādi|
------------------------15|80|
Sa. 15 prasaṅgo
nāma,-pūrvābhihitasyārthasya kenacit sambandhāntareṇa punarabhidhānam|
yathoktaṃ sirāvyadhavidhau (hṛ.sū. a. 27/2)-"lohitaṃ pravadecchuddhaṃ
tanostenaiva ca sthitiḥ|" ityuktvā punaḥ śārīre śuddhārtavaprasaṅgenoktam (hṛ.
śā. a.1/1)-"śuddhe śukrārtave sattvaḥ svakarmakleśacoditaḥ| garbhaḥ sampadyate
yuktivaśādagnirivāraṇau||" iti| na ca punaruktatā tasya| yasmāt sirāvyadhe
śarīraprabhavatvameva raktasyoktam, na tu kramo varṇitaḥ| śārīre tu
yayā''nupūrvyā śarīrahetuḥ syāt tadvistareṇoktam| yathā(hṛ.śā.
a.1/2)-"bījātmakairmahābhūtaiḥ sūkṣmaiḥ sattvānugaiśca saḥ|
mātuścāhārarasajaiḥ kramāt kukṣau vivardhate||" iti|
------------------16|80|
Sa. 16 ekānto nāma,-ya ekameva
pakṣamavyabhicāreṇa śrayati nānyam| tadyathā (hṛ.sū. a. 4/31)-"ye
bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rogadveṣabhayādyāśca te syurāgantavo
gadāḥ||" iti|
------------17|80|
Sa. 17 naikānto
nāma,-anyatarapakṣānavadhāraṇāt| yathā (hṛ.su. a.40/64)-"jīvitaṃ mriyamāṇānāṃ
sarveṣāmeva nauṣadhāt|" ekāntena (hṛ.u. a. 40/64)-"na hyupā yamapekṣante sarve
rogāḥ" ityādi|
--------------18|80|
Sa. 18 apavargo
nāma,-sākalyenotsṛṣṭasya yatpunastadekadeśāpakarṣaṇam| yathā (hṛ.sū.
a.27/4)-"śītoṣṇasnigdharūkṣādyairupakrāntāśca ye gadāḥ| samyak sādhyā na
sidhyanti te ca raktaprakopajāḥ|| teṣu srāvayituṃ raktamudriktaṃ
vyadhayetsirām|" ityutsargamabhidhāya ekadeśe'pavādaṃ vakti (hṛ.sū. a.
27/6)-"na tūnaṣoḍaśātītasaptatyabdasrutāsṛjām|" ityādi|
------------19|80|
Sa. 19 viparyayo
nāma,-yathopadiṣṭaviparyayeṇa lakṣaṇādikaraṇam| yathoktam (hṛ.sū.
a.16/30)-"vātānulomyaṃ dīpto'gnirvarcaḥ snigdhamasaṃhatam| snehodvegaḥ klamaḥ
samyak snigdhe, rūkṣe viparyayaḥ||" iti|
-------------20|80|
Sa. 20 pūrvapakṣo
nāma,-pratijñātārthasaṃdūṣaṇaṃ vākyam| yathā hitāhitavibhāgaṃ
pratyācikhyāsannāha| yathā (hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecit"
ityārabhya yāvat "hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam|" ityādi|
------------------21|80|
Sa. 21 vidhānaṃ
nāma,-yatprakaraṇānupūrvaṃ vidhānamāvekṣyate|
----------------|80|
Sa. 22 anumataṃ nāma,(hṛ.sū.
a.9-10)-"uṣṇaṃ śītaṃ dvidhaivānye vīryamācakṣate'pi ca| nānātmakamapi
dravyamagnīṣomau mahābalau||" ityādinā hyanumatam, na vighātaḥ kṛtaḥ|
---------------23|80|
Sa. 23 vyākhyānaṃ nāma,-yanmādṛśebhyo
viśiṣṭatarabuddhigamyam| yathā (hṛ.śā. a. 1/37)-"saptahāt kalalībhavet|"
(hṛ.śā. a. 1/49)-"dvitīye māsi kalalāt ghanaḥ peśyathavārbudam| puṃstrīklībāḥ
kramāt" iti| na hyatra garbhasyāvartamānā bhāvāḥ śakyā vijñātuṃ yogidṛṣṭiṃ
muktvā|
----------------24|80|
Sa. 24 saṃśayo
nāma,-sākāṅkṣatvamaniścitavastuvijñānam| yathā (hṛ. śā. a. 5/128)-"saṃśayaṃ
prāptamātrayo jīvitaṃ tasya manyate|" ityādi|
---------------25|80|
Sa. 25 atītāpekṣaṇaṃ
nāma,-yadatikrāntamapekṣya prastutasya sādhanamucyate| yathoktaṃ
hṛdrogacikitsite (hṛ.ci. a.6/39)-"rāsnājīvaka" ityādi yāvat "mahāsnehaṃ
vipācayet||" iti| atra ca na jñāyate katamo māhāsneha iti|
tadetadatikrāntamapekṣya prasādhyate snehavidhyuktam| yathā (hṛ.sū. a.
16/4)-"dvābhyāṃ tribhiścaturbhistairyamakastrivṛto mahān|" ityapekṣya
vyākhyāyate|
----------------26|80|
Sa. 26 [anāgatāpekṣā nāma,-]
............................ 27 svasaṃjñā nāma,-yā tantrakāraiḥ
svatantrasaṃvyavahārārthaṃ praṇitā satī paratantreṣu na vyavaharati| yathā
(hṛ.sū. a.12/44)-"śākhā raktādayastvak ca" iti|
----------28|80|
Sa. 28 ūhyaṃ nāma,-yadapratibaddhaṃ
granthe svayaṃ prajñayā tarkayitvā yojyam| yathoktam (hṛ.sū.
a.15/46)-"trayastriṃśaditi proktā vargāsteṣu tvalābhataḥ|
yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṃ jahyādayaugikam||' [iti|]
-----29|80|
Sa. 29 samuccayo nāma,-yathā(hṛ.sū.
a.18/29)-"peyāṃ vilepīmakṛtaṃ kṛtaṃ ca yūṣaṃ rasaṃ" ca samuccinoti,
tathā-"trīnubhayaṃ tathaikam| krameṇa seveta naro'nnakālān
pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||" iti|
-------30|80|
Sa. 30 nidarśanaṃ
nāma,-yannidarśayitavyaṃ sūkṣmamapyarthaṃ svadharmasādṛśyāt spaṣṭīkarotyādarśa
iva mukhavidhum| yathoktam (hṛ.sū. a.19/84)-"yathā kusumbhādiyutāttoyādrāgaṃ
haretpaṭaḥ| tathā dravīkṛtāddehādbastirnirharate malān||" ityādi|
----------------31|80|
Sa. 31 nirvacanaṃ nāma,-nirṇayārthaṃ
vacanaṃ niruktam| yathoktaṃ viṣavidhāne (hṛ.u. a.35/1)-"mathyamāne
jalanidhāvamṛtārthaṃ surāsuraiḥ|" yāvat "jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau
viṣasaṃjñitaḥ||" iti| viṣasya nirvacanaṃ jagadviṣadanādviṣamiti|
-------------32|80|
Sa. 32 niyogo nāma,-yo yasyānuṣṭheyaḥ|
yathā (hṛ.sū. a. 16/26)-"uṣṇodakopacārī syāt" ityādi|
-----------------33|80|
Sa. 33 vikalpo nāma,-vividhaṃ kalpanam,
idaṃ kāryamidaṃ vā kāryam| yathoktaṃ pūrvarūpadarśane jvarādau [vā] hitaṃ
laghvaśanamapatarpaṇaṃ vā|
-----------------34|80|
Sa. 34 pratyutsāro nāma,-yatropapattiṃ
darśayantaḥ parasparamatāni nivārayanti| tadyathā (hṛ.śā. a.3/16)-"asthnāṃ
śatāni ṣaṣṭhiśca trīṇi dantanakhaiḥ saha| dhanvantaristu trīṇyāha, sandhīnāṃ
ca śatadvayam|| daśottaraṃ, sahasre dve nijagādātrinandanaḥ|" iti pūrvamatāt
ṣaṣṭiṃ prayutsārayati| dhanvantarerapi mataṃ daśottaraṃ sandhiśatadvayamiti
punarvasuḥ pratyutsārayati sandhisahasradvayaṃ sādhayan|
------------35|80|
Sa. 35 uddāro
nāma,-śāstrārambhapratyākhyānādicodyasya samādhānam| tadyathā (hṛ.u.
a.40/60)-"dṛśyante bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" yāvat
"hitāhitavibhāgasya phalaṃ tasmādaniścitam|" iti kṛte codye (hṛ.u.
a.40/63)-"na cikitsā'cikitsā ca tulyā bhavitumarhati|" iti parihāraḥ|
-------------36|80|
Sa. 36 sambhavo
nāma,-upapattiryasminnupapadyate anupadiṣṭe| yathā (hṛ.sū.
a.26/47)-"duṣṭaraktāpagamanāt sadyo rāgarujāṃ śamaḥ|" ityuktam|
pracchānālābujalaukāśṛṅgasirāvyadhairyathāsambhavaṃ raktamapanīyate| yathoktam
(hṛ.sū. a.26/53)-"pracchānenaikadeśasthaṃ grathitaṃ jalajanmabhiḥ|
harecchṛṅgādibhiḥ suptamasṛgvyāpi sirāvyadhaiḥ||" iti| evamanyatrāpi
sambhavārtho yojyaḥ|
---------------1|80|
Sa. vyākhyā api tantrasya guṇaḥ|
tābhirapi tantramalaṅkriyate| tāśca pañcadaśaprakārāḥ|
tadyathā,-piṇḍapadapadārthādhikaraṇaprakaraṇārthakṛcchraphaloccitakanyāsaprayojanānulomapratilomātisūtrasamastavyākhyāḥ|
-----1|80|
Sa. tatra 1 piṇḍavyākhyā
nāma,-saṅkṣepatayā sūtrarūpeṇādhyāyādināṃ vyākhyā| yathā (hṛ.śā. a.
5/4)-"rūpendriyasvaracchayāpraticchāyākriyādiṣu| anyeṣvapi ca bhāveṣu
prākṛteṣvanimittataḥ|| vikṛtiryā samāsena riṣṭaṃ taditi lakṣayet|" ityanena
sūtreṇa sakalariṣṭādhyāyasamāsa uktaḥ|
----2|80|
Sa. 2 padavyākhyā nāma,-yatpadānāṃ
chedaṃ kṛtvoccāraṇam| yathā (hṛ.sū. a. 1)-"atha ataḥ āyuṣkāmīyaṃ adhyāyaṃ vi ā
khyāsyāmaḥ|" iti saptapadaṃ sūtraṃ pūrvaṃ vyākhyātam|
----------3|80|
Sa. 3 padāRthavyākhyā nāma,-teṣāmeva
padānāṃ vivaraṇam| yathā-athaśabda ānantarye adhikāre vā, ataḥśabdo hetā
vityādi|
-----------4|80|
Sa. 4 adhikaraṇavyākhyā
nāma,-yadvastuprakṛtamārabhyatadanuṣaṅgeṇa vyākhyānamārabhyate| yathā (hṛ.sū.
a.2)-"athāto dinacaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" iti prastutya "brāhme muhūrta
uttiṣṭhetsvastho rakṣārthamāyuṣaḥ|" ityādinā saiva dinacaryā vivṛtya
vyākhyāyate savistarā|
--------------5|80|
Sa. 5 prakaraṇavyākhyā
nāma,-yasminnarthe sūtre vā prakṛtenāprakṛtaṃ sādhyate, yathā-trilavaṇādye
cūrṇe guṇānuktvā'bhayākhye evamāha 'samānaṃ pūrveṇa'iti| tatra samānaguṇatā
vyākhyātā|
-------6|80|
Sa. 6 arthavyākhyā nāma,-yatra
prakaraṇe sūtre vā svabhāvasyopavarṇanaṃ kriyate| tadyathā,-prakṛtirucyate
svabhāvaḥ| sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ|
tadyathā,-māṣamudgayoḥ sūkaraiṇayośca|
-----------7|80|
Sa. 7 kṛcchravyākhyā nāma,-yatra leśata
uktānāmavispaṣṭanāṃ prakaraṇe sūtre vā arthānāṃ yatnata udbhāvanaṃ kriyate|
tadyathā (hṛ.sū. a. 2/30)-"anuyāyātpratipadaṃ sarvadharmeṣu madhyamām|" iti
leśato bruvāṇaḥ śāstrakāraḥ sarveṣu hetuliṅgauṣadhādiṣu madhyamā
pratipadāśrayaṇīyeti sūcayati|
---------------8|80|
Sa. 8 phalavyākhyā nāma,-yatra vastuni
bahuṣvaniścitārtheṣvekīyamateṣu prastuteṣu vastusārabhūtaṃ svamataṃ
svamarthamupanikṣipyaikīyamatāni tasminneva svamate'ntarbhāvaṃ nayati|
yathā-nirūhamātrāpuṭakādiṣviyattāyāṃ sādhyāyāṃ ca niścitāni maharṣirbhirbahūni
matāni praśastāni| yathā-"dvādaśaprasṛto nirūhaḥ kāryaḥ" ityeke| "mātrāṃ
tripalikāṃ kuryāt snehamākṣikayoḥ pṛthak|" (hṛ.sū. a.19/44) ityādyanye|
tadetāni matāni doṣauṣadhabalāpekṣayā svamatāntarbhāvitāni pramāṇāni ca|
yathoktam (hṛ.sū. a.19/62)-"doṣauṣadhādibalataḥ sarvametatpramāṇayet|"
anyonyaviruddhamapi "samyaṅnirūḍhaliṅgaṃ tu nāsambhāvya nivartayet||" iti|
---------------9|80|
Sa. 9 uccitakavyākhyā nāma,-yasmin
sūtre nidarśanabhūtānyudāharaṇāni tantrāntaḥ samakṛṣyārthaḥ śasyate|
yathā-pṛthivyādiṣu ca mahābhūtasaṃjñā sthāpitā, rasādiṣu ca dhātusaṃjñā
niveśitā| "rasāsṛṅmāṃsamedosthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ|" (hṛ.sū. a. 1/13) iti|
punarucyate (hṛ.śā. a.3/65)- "parasparopasaṃstambhāddhātusnehaparamparā|" iti|
atra kiṃ dhātorgrahaṇena bhūtānyapi dhātuśabdavānyāni bhavanti ? iti|
--------------10|80|
Sa. 10 nyāsavyākhyā
nāma,-yasminnadhikāre vartamāne tenādhikāraṇārthena sahitaṃ
sambandhamabhivīkṣyānyasyārtho vinikṣipyate| yathā (hṛ.u. a.40/60)-"dṛśyante
bhagavan kecidātmavanto'pi rogiṇaḥ|" iti hitāhitavibhāgasya phalaṃ prati
saṃśayamabhivīkṣya "na cikitsā'cikitsā tulyā bhavitumarhati|" (hṛ.u. a.40/63)
ityādinā uttaraṃ dattvā tenaiva prasaṅgenānyo'rtho nikṣipyate| yathā (hṛ.u. a.
40/75)-"etattadamṛtaṃ sākṣājjagadāyāsavarjitam| yāti hālāhalatvaṃ tu sadyo
durbhājanasthitam||" iti| evamanyeṣāmapyarthānāṃ sambandhamavadhārya
vyākhyārthārhā kalpanīyā|
---------------11|80|
Sa. 11 prayojanavyākhyā
nāma,-yatsūtramabhidhīyamānaṃ svārthatya niṣpattau nimittabhāvamupaiti|
yathā-ukto'ṅgavibhāge'nekadhāsirāvistaraḥ| na ca tena sirāvistareṇoktena
kiñcidihopakāro dṛśyate| yadi prakaraṇāvasare prayojanamidaṃ brūyāt
"ityavedhya vibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ|" (hṛ.śā. a. 3/33)
etadarthaṃ sirāvivaraṇaṃ pravṛttam| kaścidayaṃ vaidyo vedhyāvedhyavibhāgaṃ
sirāṇāṃ jānīyāditi|
-------------12|80|
Sa. 12 ānulomyaṃ nāma,-yena.....tatra
1-2 pradhānakalpanā dvidhā,-pradhānasya kalpanā pradhānena vā kalpanā
pradhānakalpanā| pradhānasya kalpanā yathāsarpiḥ snehanam, kṣīraṃ jīvanam,
madhu sandhānakṛt, ityatra madhye prakṛṣṭaguṇatvāt sarpiḥkṣīre snehanajīvane
kalpyete, na tu tailatoyādiṣvapi snehanajīvanatvaṃ nāstīti| mākṣikaṃ ca
sandhāne pradhānatvāt sandhānakṛdityuktam, na tu sikyakamadhuyaṣṭikādiṣvapi
sandhānakṛttvaṃ nāstīti| pradhānena tu kalpanā
yathā-kṣīradadhitakramastunavanītakṣīraghṛtapurāṇaghṛtakilāṭāpīyūṣakūcīkāmoraṇādivargaḥ
sarvaḥ kṣīravarga ityuktaḥ, kṣīraprādhānyāt| pradhānena kalpanāvyapadeśa
ityeko'rthaḥ|
----------------3|80|
Sa. 3 guṇakalpanā nāma,- yena
dharmeṇopeto'rthaḥ prayujyamānaḥ samartho bhavati, tena dharmeṇa yuktasya
tasyāsāvaguṇo'pi gurvādiṣvapāṭhādguṇa iti kalpyate| yathoktam (hṛ.sū.
a.1/26)-"bhiṣak dravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam| cikitsitasya nirdiṣṭaṃ
pratyekaṃ taccaturguṇam|| ityādi| dakṣatvādicaturguṇanirdeśaḥ sarvathā
praśaṃsāguṇa iti gamyate|
---------------4|80|
Sa. 4 leśakalpanā nāma,-anupadiṣṭasya
vidheḥ kaṇṭhapāṭhena yatkiñcisūtrāvayavāntaramāśrityārthaḥ kalpyate|
yathā-nātra śāstre kālamṛtyorakālamṛtyorvā kiñcillakṣaṇaṃ praṇītam| tattu
leśato'numīyate| kathamiti, yadā hi kālaniyatamāyuḥ kṣayaṃ prāptaṃ bhavati,
tadā riṣṭamutpadyate, na viṣamāparihāreṇa mriyamāṇe nare| uktaṃ hi (hṛ.śā. a.
5/60)-"bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradviṣaśca ye| vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ
samavartinaḥ||" iti| atra vikṛtivijñānīye gurumitradviṣaśceti
caśabdo'smācchlokāt pūrvakāṇi yāni cottarāṇi tāni sarvāṇyeva samuccinoti|
samavartī hi kālo mṛtyuriṣṭaḥ, itarastvasamavartī| ata eva cācaṣṭe
tantrāntare-"kālamṛtyoreva riṣṭāni nākālamṛtyoḥ|" iti
svābhiprāyaprakāśanārthaṃ tantrakāraḥ śakaṭodāharaṇaṃ dattavān| yathā-sama eva
vāhyamānaḥ svapramāṇakṣaye bhaṅgapūrvarūpāṇyāpnoti| tathā niyatāyuṣaḥ
svapramāṇakṣaye riṣṭasambhavaḥ| yathā ca-sa
evātibhārakrāntatvādviṣamapathāśritatvādakāle'pi kṣayamāpnoti| tathā
aniyatāyuṣo riṣṭotpattimantareṇa mṛtyuḥ| yadi punaraniyatā yuṣṭo'pi
riṣṭotpattipūrvaṃ maraṇaṃ kalpyeta, tadā vārṣike ṣāṇmāsike vā'riṣṭe samutpanne
śubhahetuyogānna mṛtyuḥ syāt| aniyatāyuṣo hi samyagupacārājjīvitānuvṛttiḥ|
viṣamahetvaparihārānmṛtyuḥ| ata evāniyatāyuṣamadhikṛtya rasāyanānyupadiṣṭani|
tadyogādayaṃ bahūnyapi varṣāṇi jīvet| niyatāyuṣastu kālamṛtyuvarṣaśatāt pareṇa
jīvitaṃ na nirdiṣṭam| yathoktaṃ śārīre (hṛ.śā.a. 5/132)_'maraṇaṃ prāṇināṃ
dṛṣṭamāyuḥpuṇyobhayakṣayāt| tayorapyakṣayād dṛṣṭaṃ viṣamāparihāriṇām||" iti|
tasmādaviśeṣoktāvapi niyatāyuṣa evāriṣṭotpattipūrvaṃ maraṇamiti niścitam|
tathā ca "ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyākhyāsyāmaḥ|" (hṛ.sū. a.3) iti pratijñāyāṃ
ṣaḍṛtuviśeṣe pratipattirbhavati| na tu "ṛtustu dvādaśa niśāḥ" (hṛ.śā. a.1/26)
asya ṛtoriti|
------------5|80|
Sa. 5 vidyākalpanā nāma,-yathā
sarvavidyānugatārthanirdeśe śāstrakārasya sarvavidyāsthānānupraveśa iha śāstre
hita iti vacanādvinā'pīṣyate| tatra "ārdrasantānatātyāgaḥ" (hṛ.sū. a. 2/45)
ityādinā vākyena buddhivacanaviṣaya adhyātmavidyāsaṅgraha iṅgyate|
"arcayeddevagovipra" (hṛ.sū. a. 2/23) ityādinā dharmaśāstropadeśasaṅgrahaḥ|
tathā "jagadviṣaṇṇaṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ|" (hṛ.u. a. 35/2)
ityādinā padavyutpādanānniruktakaraṇācca śabdavidyāyā nirakteścopasaṅgrahaḥ|
"sādhake'hani" (hṛ.śā. a. 1/73) sūtikāṃ gṛhaṃ praveśayet|
tathā-"bharaṇīkṛttikāśleṣāpūrvārdrāpitṛnairrūte|" iti jyotiḥśāstroparodhaḥ|
vicitrabhūṣitaśāstrasyotprekṣaṇīyam|
--------------6|80|
Sa. 6 bhakṣyakalpanā
nāma,-"etattadamṛtaṃ sākṣāt" (hṛ.u. a. 40/75) ityādi|
----------7|80|
Sa. 7 ājñākalpanā nāma,-yasyānuṣṭhāne
hetuḥ samyagavantuṃ na śakyaḥ, kevalamāptavacanaṃ pramāṇīkṛtyānuṣṭhīyate|
yathā-"nachindyāttṛṇam, na bhuvaṃ likhet|" iti| na hyatra heturvaktuṃ śakyate,
etadanuṣṭheyamiti|
--------iyam---1|80|
Sa. iyaṃ saptavidhā kalpanā
viṃśatyāśrayā bhavati| yathā-1 ādilopaḥ, 2 madhyalopaḥ, 3 antalopaḥ, 4
ubhayapadalopaḥ, 5 ādimadhyāntalopaḥ, 6 varṇopajananam, 7 ṛṣikliṣṭam, 8
tantraśīlam, 9 tantrasaṃjñā, 10 prākṛtam, 11 samānatantrapratyayaḥ, 12
paratantrapratyayaḥ, 13 hetuhetukadharmaḥ, 14 kāryakāraṇadharmaḥ, 15
ādyantaviparyayaḥ, 16 śabdāntaram, 17,pratyayaḥ 18 upanayaḥ 19 sambhavaḥ 20
vibhavaḥ, [iti|]
--------2|80|
Sa. tatra 1 ādilopo [nāma],-yathā
(hṛ.sū. 2|a.6/32)-"bṛṃhaṇaḥ prīṇano vṛṣyaścakṣuṣyo vraṇahā rasaḥ|"
ityatramāṃsaśabdalopena| tathā ca (hṛ.ni. a. 1/14)-"dhāraṇodīraṇaniśā" ityādau
dhāraṇaṃ-vegadhāraṇam, udīraṇaṃ-vegodīraṇamiti|
----------2|80|
Sa. 2 madhlopo [nāma],- yathā(hṛ.sū. a.
5)-"dravadravyavijājānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|" ityatra dravadravyasvarūpa
vijñānīyo dravadravyavijñānīya ityuktaḥ, anantaraṃ "annasvarūpavijñānīyaḥ"
(hṛ.sū. a.6) ityatra svarūpaśabdaśravaṇāt|
---------3|80|
Sa. 3 antalopo nāma,-yathā (hṛ.śā. a.
3/37)-"kaphaṃ punaḥ| gauryaḥ snigdhāḥ śirāḥ śītā vahante" ityatrāsraśabdasya
lopo draṣṭavyaḥ, pūrvatrāsraśabdasya prakṛtatvāt| yathoktam (hṛ.śā.
a.3/36)-"tatra śyāvāruṇāḥ sūkṣmāḥ pūrṇariktāḥ kṣaṇāt sirāḥ| praspandinyaśca
vātāsram" iti| evamihāpi kaphāsraṃ vahanta ityanumeyam, tulyajātīyatvāt|
---------4|80|
Sa. 4 ubhayapadalopo [nāma],-yathā
(hṛ.śā. a. 3/57)-"ādau ṣaḍrasamapyannaṃ madhurībhūtamīrayet|" iti vacane
'madhye' "vidhāhādamlatāṃ tataḥ|| pittamāmāśayātkuryāccyavamānaṃ cyutaṃ
punaḥ|" 'ante' agninā śoṣitaṃ pakvaṃ piṇḍitaṃ kaṭu mārutam||" iti|
ādiśabdaśravaṇāt madhyāntaśabdāvatra luptanirdiṣṭau draṣṭavyau|
--------5|80|
Sa. 5 ādimadhyāntalopo [nāma],
yathā(hṛ.śā. a.3/55)-"annaṃ kāle'bhyavahṛtaṃ" ādau "koṣṭhaṃ prāṇānilāhṛtam|"
madhye, ante ca "dravaiḥ" ityādi|
---------6|80|
Sa. 6 varṇopajananaṃ nāma,- yatrānukto
granthe varṇa ācāryeṇa paścād vyākhyākāla upajanyārtho'bhidhīyate| [yathā]
(hṛ.śā. a. 3/3)-"tatra khātkhāni dehe'smin śrotraṃ śabdo viviktatā|"
tathā-"vātātsparśatvagucchvāsā vahnerdṛgrūpapaktayaḥ||" 'bhavanti' iti
varṇatrayamupajanya vyākhyā karaṇīyā| "āpyā jihvārasakaledā ghrāṇagandhāsthi
pārthivam|" iti dvayorbhūtayorbhavārthe taddhitapratyayaśravaṇāt|
vākyaśeṣo'pyayamevaṃprāya eva|
-----------7|80|
Sa. 7 ṛṣikliṣṭaṃ nāma,-yadṛṣī ṛṣiputro
vā'samāhitacittatayā'śaktyā vā kiñcitpadajātama(jātaṃ)bhraṣṭamuccāritavān
tathaiva talloke prayuñyate| yathā-'roma loma' ityādi|
------------8|80|
Sa. 8 tantraśīlaṃ nāma,-yā
tantrakārāṇāṃ prakṛtiḥsvabhāva ityarthaḥ| yathā-kiñcicchaṣyānugrahārthaṃ
vistīrṇaṃ saṅkṣipanti, yathā (hṛ.śā. a. 3/16)-"asthnāṃ śatāni ṣaṣṭiśca trīṇi
dantanakhaiḥ saha|" iti na tānyaṅgulihastapādamaṇibandhādivibhāgena
vistāritāni| kiñcidvistārayanti, yathā-tatraivāṅgavibhāge sirā vistāritāḥ
(hṛ.śā. a. 3/33)-"ityavedhyavibhāgārthaṃ pratyaṅgaṃ varṇitāḥ sirāḥ|" iti
vacanāditi|
--------9|80|
Sa. 9 tantrasaṃjñā
nāma,-yatkasmiṃścidarthe madhye vyākhyāyamāne svatantrasiddhodāharaṇaṃ
tatpramāṇārthamucyate| yathā-navajvare kaṣāyā apakveṣu doṣeṣu varjanīyā uktāḥ,
(hṛ.ci. a.1/39)- "tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate| kaṣāyo
doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā||" iti viśeṣavacanāttatra svarasādeḥ
pañcavidhasya kaṣāyasya pratiṣedhaḥ prasaktaḥ| tataḥ svarantrasaṃjñayā viśeṣaḥ
pratiṣidhyate (hṛ.ci. a. 1/40)-"tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ, kaṭukaḥ
kaphe|" ityādi| tasmāt svatantrasaṃjñayā tiktakaṭukaṣayau niṣiddhau
pañcavidhayā svarasādikalpanayā|
----------10|80|
Sa. 10 prākṛtaṃ nāma,-"ūṣakastutthakaṃ
hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam|" (hṛ.sū. a. 15/23) ityauṣadhādhikārāt
saindhavaṃlavaṇam, na tvaśvādikam||
------------11|80|
Sa. 11 samānatantrapratyayo
nāma,-yatsādhyasya kasyacidarthasya sādhanāyānupalabhyamāne svantrāt pratyaye
samānebhyastantrebhyaḥ pratyaya iti| udāharaṇaṃ yathā (hṛ.sū. a. 2/31)-
"nīcalomanakhaśmaśruḥ" ityācāreṣūktam| iyadbhiriyadbhirdinaiḥ
keśanakhaśmaśruṇyavatārya nīcalomādinā bhavitavyamiti noktam| tato
vyākhyākārāḥ kṣārapāṇiprabhṛtayaḥ prasiddhyā daśarātreṇa keśādiṇāṃ
saṃharaṇamiti niścinvanti| munistvavādīt (ca.sū. a. 8/18)-"triḥ pakṣasya
keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet|" iti|
------12|80|
Sa. 12 paratantrapratyayo
nāma,-yasyārthasya prasiddhito na svakīyamudāharaṇaṃ śakyamabhidhātuṃ
nāpyanyebhyo bhiṣaktantrebhyaḥ| tatastasmin dvaye paratantrādudāharaṇaṃ
kalpyate| yathā (hṛ.sū. a. 1/19)-"kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ|
samyagyogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam||" ityuktam| yogasya ca lakṣaṇaṃ
noktaṃ tantre anyatra vā bhiṣaktantre| tatra bauddhatantrapratyayena
niścīyate-"svahetubhyaḥ śītoṣṇādilakṣaṇena kālasyotpattireva yogaḥ|" iti|
---------13|80|
Sa. 13 hetuhetukadharmau nāma,-yo
hetuhetukena dharmo jñāyate| yathā-pittātisāriṇaḥ pittalātisevanāt
pittamudriktaṃ raktātisārāya na cirādasya bhaviṣyatītyanumīyate, samarthasya
hetoḥ svakāryasyāvyabhicārāt|
-----------14|80|
Sa. 14 kāryakāraṇadharmo nāma,-yatra
kāryasaṃjñayā kāraṇaṃ nirdiśyate kāraṇasaṃjñayā vā kāryam, tatra kāryasaṃjñayā
tāvatkāraṇaṃ nirdiśyate| yathā-doṣā api rogaśabdaṃ labhante| tatra doṣāḥ
kāraṇam, "sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ|" (hṛ.ni. a.1/12) iti
vacanāt| sa cedānīṃ doṣo roga iti vyapadiśyamānaḥ kāraṇe doṣe kāryaṃ roga
upacarito bhavati| evaṃ kāryaṃ kāraṇasaṃjñayā nirdiśyate|
-----------15|80|
Sa. 15 ādyantaviparyayo
nāma,-yathā-annasvarūpavijñānaṃ prāptumujjhitvā pānameva prathamamuktaṃ
dravadravyavijñānaṃ kurvatā, toyādīnāṃ pañcānāṃ vargāṇāmalpavaktavyatvāt|
samudropamatayā śāstrasyānupūrvasukhāvagāhanārtham, pūrvaṃ hyalpaṃ
sukhenāvagāhyate paścātprabhūtamiti nyāyāt|
-----------16|80|
Sa. 16 śabdānyatvaṃ nāma, yadarthaṃ
paryāyaśabdaṃ varṇayanti śāstrakṛtaḥ| yathā (hṛ.ni. a. 1/1)-"rogaḥ pāpmā
jvarovyādhirvikāro duḥkhamāmayaḥ| yakṣmātaṅkagadābādhāḥ śabdāḥ
paryāyavācinaḥ||' ityādi|
------------17|80|
Sa. 17 pratyayadharmo nāma,-yo na ca
heturhetudharmopapattimātreṇa ca kenaciddhetutvena vyapadiśyate|
yathā-devadānavagandharvādyunmādāpasmārādivicitragrahavikārā uktāḥ| yathoktam
(hṛ.u. a.4/13)-"phullapadmopamamukhaṃ sau-myadṛṣṭimakopanam|" yāvat
"anidramapradhṛṣyaṃ ca vidyāddevavaśīkṛtam||" ityādi| nacaite paramārthato
hetavaḥ, kiṃ tarhi ? prajñāparādhaḥ| tathā coktam (hṛ.u. a.
4/3)-"hetustadanuṣaktau tu sadyaḥ pūrvakṛto'thavā| prajñāparādhaḥ sutarām"
iti|
------------18|80|
Sa. 18 upanayo
nāma,-sūtrahetuprastāvena yatrānyatprakaraṇamupanīyate| yathā-mātrāśitīye
āhāramātrālakṣaṇaprastāve atimātrabhojananimittāyā visūcikāyāścikitsā upanītā|
mātrāyāṃ hi vibhajyamānāyāmavaśyamūnātimātre'pi vibhajanīye tadapekṣayā
mātrāyāḥ samyak pratipādanasaukaryāt tatprastāvena ca visūcikāyāścikitsā|
--------19|80|
Sa. 19 sambhavo nāma,-yatsūtraṃ
prakaraṇaṃ vā vidhīyamānamarthasya vyāpakatvāt sakalena śāstreṇa vyākhyāyate|
yathā (hṛ.sū. a. 1/5)-"kāyabālagrahordhvāṅgaśalyadaṃṣṭrājarāvṛṣān| aṣṭāvaṅgāni
tasyāhuścikitsā yeṣu saṃśritā||" iti| etānyaṣṭāvaṅgāni sakalena
śāstreṇopadiśyanta ityācāryaḥ pratijānīte|
-----------20|80|
Sa. 20 bhaṅgyā....vibhavakalpanāyā
ścāsyāyaṃ viśeṣaḥ| ayaṃ vyākhyāyā vibhavo bhavati| sa tu vinaiva vyākhyāyāḥ
paṭhyamāna eveti|
-------------saptā daśa---1|80|
Sa. saptadaśa tācchīlyādī[nī]tyuktam|
tadyathā-1 tācchīlyam, 2 avayavaḥ, 3 vikāraḥ, 4 sāmīpyam, 5 bhūyastvam, 6
prakāraḥ, 7 guṇiguṇavibhavaḥ, 8 saṃsaktatā, 9 taddharmatā, 10 sthānam, 11
tādarthyam, 12 sāhacaryam, 13 karma, 14 guṇanimittatā, 15 ceṣṭānimittatā, 16
mūlasaṃjñā, 17 tātsthyam, iti|
tatra 1........1|80|
Sa. tatra 1 tācchīlyaṃ
nāma,-yatkenacideva dharmasādṛśyena yukto bhāvastācchīlyamucyate| yathā
(hṛ.ni. a. 15/15)- "sarvāṅgasaṃśrayastodabhedasphuraṇabhañjanam|
stambhanākṣepaṇasvāpasandhyākuñcanakampanam|| kupito'nilaḥ karoti|" ityante na
cāṅani svapanti| kiṃ tarhi ? devadattaḥ svapiti| taddharmasādṛśyādaṅgāni
svāpaśabdenocyante| tadyathā-"puruṣaḥ supto na kiñcidvedayate| na cetayate|
tathā'ṅgamapi yatkiñcinna vedayate nakhatodādi| tatsuptamiva
supatamityucyate|" [iti|]
--------------1|80|
Sa. 2 avayavo
nāma,-yatraikadeśodāharaṇe kriyamāṇe'nukto'nyo'pi tajjātīyako'rtho labhyate|
yathā (hṛ.ci. a.1/3)_"laṅghanaiḥ kṣapite doṣe dīpte'gnau lāghave sati|
svāsthyaṃ kṣuttṛḍruciḥ paktirbalamojaśca jāyate||" ityanenaikadeśodāharaṇena
laṅghanena doṣakṣapaṇena lāghave sati svāsthyādyutpattiḥ| tatpratipakṣeṇa
tvalaṅghanena doṣakṣapaṇe na jāte satyasvāsthyādayo'nuktā api labhyante|
---------3|80|
Sa. 3 vikāro nāma,-viparītakriyā|
yathā-vikārasaṃjñayā prakṛtirapi labhyate| prakṛtisaṃjñayā ca vikāraḥ| tatra
vikārasaṃjñayā ca prakṛtiryathā (hṛ.sū. a. 6/114)-"puṣpe patre phale nāle
kande ca gurutā kramāt|" [iti] śākamadhikṛtyoktam| atra prakṛtiḥ
pāṭhāśūkā(ṣā)dīnāṃ patrādīni| tāni hi pākena vikriyamāṇāni cāvasthāntaraṃ
pratipadyamānāni śākasaṃjñāṃ labhante| tadayaṃ śāstrakārasteṣāṃ vikārasaṃjñāṃ,
yavādimaṇḍadisaṃjñāyā yavādikaṃ coktavān|
---------------1|80|
Sa. 4 [samīpyaṃ nāma,-]
..................5 bhūyastvaṃ nāma,-yadekasmin vartamānamādhikyena
kvacillabhyate| yathā tantre (ca.sū. a.26/42)-"amlo bhaktaṃ rocayati"
ityuktam, na ca madhurādirapi na rocayatīti| kasyaciccāmlavidveṣiṇo'mlo raso
bhaktavidveṣameva kuryāt| tatra bhūyastvamāśrityedamuktam-'amlo rocayati|'
kadācit kasyacidvā nāsau rocayenna tāvatā tanna rocanam|
---6|80|
Sa. 6 prakāro nāma,-yo yasya
samānadarmā sa tasya prakāraḥ| yathā-"kaṇṭhameraṇḍanālena spṛśan vamet|"
ityuktam| na ca tatprakārāṇāṃ suvarcalāśatapuṣpādinālānāṃ na grahaṇam|
----7|80|
Sa. 7 guṇiguṇavibhavo nāma,-kvacit
guṇīni guṇaśabdenoktāni| yasmādāha (hṛ.śā. a. 3/60)-"pārthivāḥ pārthivāneva"
iti| na hi pārthivā guṇāḥ santi kecit, ye paṭhyeran| guṇaśca guṇivadyathā
(hṛ.u. a. 39/23)-"medhāsmṛtibalopetā babhūvuramitāyuṣaḥ|" iti|
atrāyurguṇopetamamitatvam| nāyuṣaḥ parimāṇaguṇa āyurguṇenaiva śakyaḥ|
---------8|80|
Sa. 8 saṃsaktatā nāma,-yadekasya
bahubhiḥ sambandhaḥ| yathāvidyamāneṣvapi tatrānyeṣu sambandheṣu tasyaiva
vyapadeśaḥ kriyate| yathā-madhuraskandhanirdeśena mākṣikādayo guṇitāḥ
kaṣāyādirasopeto api madhuraprāyatvānmadhurasaṃsaktatayā|
--------9|80|
Sa. 9 taddharmatā nāma,-yena
tathābhūtaṃ sattaddharmatāmāsādya darśanāttāmevākhyāṃ labhate| yathā (hṛ.u. a.
40/76)-"vivarjayedbhiṣakpāśān pāśān vaivasvatāniva|" iti| māraṇadharmo hi
vaivasvatapāśena samāno dṛṣṭa ityataste'pi tathaivoktāḥ|
---------10|80|
Sa. 10 sthānaṃ nāma,-yatra sthāninā
sthānaṃ sthānena vā sthānī vyapadiśyate| tatra sthāninā sthānaṃ
yathā-karṇanādaḥ śrotraroga ityuktaḥ| na ca śrotrendriyasyāstinādaḥ, kiṃ tarhi
? tadadhiṣṭhānasya karṇasya| tasmādayaṃ śrotreṇa sthāninā
karṇamadhiṣṭhānamuktavān| sthānena sthānī yathā-jihvā rasaṃ gṛhṇāti| tatra na
jihvā rasaṃ gṛhṇāti, kiṃ tarhi ? rasanā|
-------11|80|
Sa. 11 tādarthyaṃ
nāma,-yatprayojanārthaṃ pravartate yo bhāvastenaiva vyapadiśyate| yathā
(hṛ.sū. a. 15/1)-"madanamadhukalambā" ityādīni
chardanāni,-chardanaprayojanānītyarthaḥ|
-------------------------12|80|
Sa. 12 sāhacaryaṃ nāma,-yo yena nityaṃ
sambandha upalabhyate, sa tasmāt sambandhāttameva sambandhiśabdaṃ labhate|
tathā-'mathyamānād dhūmaṃ dṛṣṭvā jvaladbhāsuraṃ vahnidravyamavaśyamabhyutthito
vahnirityeva|
--------13|80|
Sa. 13 karma nāma,-yatra karmakarmeti
copacaryate| yathocyate "munayaḥ praśamaṃ jagmuḥ|" na cāgrāmasthānīyaḥ
kaścitpraśamo'sti| kiṃ tarhi ? indriyāṇāṃ viṣayebhyaḥ kevalaṃ śaktiniyamaḥ
praśamaḥ| atha ca gatiḥ-karmaviṣayebhyastivandriyāṇāṃ kriyānivṛttiḥ| tadeva ca
karmetyuktam|
---------14||80||
Sa. 14 guṇanimittaṃ nāma,-yatkasya
vibhūtiḥ praśaṃsādikā khyāpyate| "dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ lokadvaparāyaṇam|
anumodāmahe brahmacaryamekāntinirmalam||" (hṛ.u. a. 40/4) iti brahmacaryasya
praśaṃsāvibhūtiḥ khyāpyate| vrahmacaryasya hīme guṇāḥ, nābrahmacaryasyeti|
-------------||15||
Sa. 15 ceṣṭānimittaṃ
nāma,-yasminnāmamātraṃ kasyacit kriyayā bhavati bhāvasya| nātra
praspandakriyeṣṭā| yathā-"dīpavadasya jñānaṃ jvalati|" ityucyate| na ca
jñānasya pradīpasyevārcīṃṣi santi ūrdhvagāmīni, dīpavadvā sannikṛṣṭāni
dravyāntarāṇi dahanti| rūpaṃ vā sparśaṃ vā tailādikopādānam| kintu
prakāśakriyāmātraṃ parigṛhya jvalatīti praśaṃsākarmaṇi
krodhabhayaśokalobhaharṣerṣyāmohādibhirupahataṃ vijñānaṃ
malopahatadarpaṇavadaprakāśavṛtti bhavet|
----------16|80|
Sa. 16 mūlasaṃjñā nāma,-yā
loke'nyasminnarthe prasiddhā tantre cānyasmin [arthe] niveśitā| yathā (hṛ.ni.
a. 1/2)-"nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiśca" iti| rūpaṃ ca
loke nīlapītalohitādi prasiddham, svaśāstre saṃjñayā tu rūpaṃ-liṅgaṃ
lakṣaṇamiti|
-----17|80|
Sa. 17 tātsthyaṃ
nāma,-yadanyasyaivārthasya tatsthatvādanyasyaiva kalpyate| tadyathā (hṛ. ni.
a.10/23)-"bastimehanayoḥ śūlam" iti| tatra puṃsaṃsthena kāraṇena
bastimehanayoriti kalpyate| caitanyābhāve bastimehanayoḥ satorapi śūlābhāvāt
tatpradeśasthi tatvāttayorityucaryate|
tatha---1|80|
Sa. tathā tantradoṣaiḥ
pañcadaśabhiraprasiddhaśabdādibhirvarjitam| [ tadyathā-]1 aprasiddhaśabdam, 2
duḥpraṇītam, 3 asaṅgatārtham, 4 asukhārohi, 5 viruddham, 6 ativistṛtam, 7
atisaṃkṣiptam, 8 aprayojanam, 9 bhinnakramam, 10 saṃdigdham, 11 punaruktam, 12
niḥpramāṇakam, 13 asamāptārtham, 14 apā(na)rthakam, 15 vyāhatam, [iti]|
tatra--------1|80|
Sa. tatra 1 aprasiddhaśabdam
nāma,-yalloke nātīva prasiddham| yathā-"udakyāgamanalakṣaṇamasukhānām|" iti|
yathā vā "ādhārasyāsipāṇidhāreṣvakuśalayogatā|" iti| asyārthaḥ,-akunāma vṛkṣaḥ
tasya śalamiti|
--------------1|80|
Sa. 2 duḥpraṇītaṃ nāma,-
sūtrabhāṣyaprayojanarahitam|
------3|80|
Sa. 3 asaṅgatārthaṃ nāma,-
yatsūtreṇāsambaddham|
----------4||80||
Sa. 4 asukhārohi padaṃ
nāma,-yatpadasanniveśasya viṣamatayā duḥkhenoccāryate, carkarītādiprāyam|
yathā-"dhātaryaripradam|" iti|
-------------5||5||
Sa. 5 viruddhaṃ nāma,-yad
dṛṣṭāntasiddhāntasamayairviruddham| yathā kaścidvadennityaḥ
puruṣo'kṛtakatvāditi hetuḥ, ghaṭa iti dṛṣṭāntaviruddham|
tathā-madhurāmlalavaṇāḥ kaphaṃ śamayanti, kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ jayanti, iti
vaidyakasiddhāntaviruddha metat| samayaviruddhaṃ nāma,-yathā-yaḥ samayaḥ
pūrvācāryaistattvadarśibhiḥ kṛtastaṃ vyutkramyāgacchati| yathā-"na loṣṭaṃ
vimṛdgīyāt, na tṛṇaṃ chindyāt," iti| etat
tattvadarśibhiruktatvālloṣṭamardanādi na kriyate| na tu heturatrāsti| 6
ativistṛtaṃ nāma,-yathā-madhurādiskandhaṃ bruvan yāvanti madhurāṇi jagati
santi madhuraprāyāṇi madhuraprabhavāṇi tānyaśeṣāṇi yadyabhidadhāti,
tadā'tivistṛtatvaṃ syāt| 7 atisaṃkṣiptaṃ nāma,-yathā-yogaśatakaprāyam| yathā
vā-hetuliṅgauṣadhoddeśa eva kriyate, na tu tadavabodhakavākyānāmiti śeṣaḥ| 8
aprayojanaṃ nāma,-yathā (hṛ.sū. a. 2/48)-"ityācāraḥ samāsena" ityetāvadyadi
vadet, na tu brūyāt "yaṃ prāpnoti samācaran| āyurārogyamaiśvaryam" ityādi,
tadā na kaścidanutiṣṭhediti|
------------9|80|
Sa. 9 bhinnakramaṃ nāma,-pūrvaṃ
yenānukrameṇoktaṃ na tenaiva nirdiśyate prayojanāntarāsambhave'pi|
yathā-vātapittakaphānuddiśya "tatra rūkṣo laghuḥ (hṛ.sū. a.1/11) ityādau
vātaguṇanirdeśamakṛtvaiva pittasya vidadhīta| evaṃ kramo bhinno bhavet
----------10|80|
Sa. 10 saṃdigdhaṃ
nāma,-yathā-'kimakālamṛtyurasti utanāsti ?" ityubhayatra hetvābhāsaparigrahāt
saṃśayaḥ|
------------11|80|
Sa. 11 punaruktaṃ nāma,-yo'rtha ukto'pi
punarucyate|
--------------12|80|
Sa. 12 niḥpramāṇaṃ nāma,-yathā (hṛ.ci.
a. 1/46)-"pākyaṃ śītakaṣāyaṃ vā mustāparpaṭakam" iti| .........
---------13|80|
Sa. 13 [asamāptārthaṃ
nāma,-]............atra tāvaducyate| parato'pi cedityetattataḥ
samāptārthatvānna jñāyate kimanena kāryamiti|
-----------1|80|
Sa. 14 anarthakaṃ nāma,-yadanyārthenāpi
padenāpagatābhidheyam||1|
---------15||80||
Sa. 15 vyāhataṃ nāma,-yathā-pūrvayā
vākyayuktyā'parā vyāhanyate, aparayā pūrvā vā| yathā-"anāsthāpyā mehinaḥ"
(hṛ.sū. a. 19/4) ityuktvā punarāsthāpanamanujajñe| mustāderniryūhe papāṭha
(hṛ.ka. a. 4/40)-"vātāsṛkśophamehārśogulmaviṇmūtrasaṅgraham|" ityādi| tadatra
vidhipratiṣedhayoḥ parasparavirodhādvyāhatatvam| atra samādhānārthaṃ
vipulamataya evamabhidadhuḥ,-pramehiṇamāsthāpyaniṣedhādbastikalpe
punaranujñānāt tantrakṛto'bhiprāyaviśeṣa īdṛganumīyate,-mehino vātasya
prabalatvena bastimantareṇa nānyastathāvidha upakramo'ti,
tasmāttasyāvasthāturavaśādyojyo bastiḥ| yadā''rtamehino dṛśyate
pavanasyālpatve(tvaṃ), tadopakramāntareṇaiva cikitsituṃ śakya iti, tadā
bastirna yojya iti pratipādayitumevaṃvidho vinyāsaḥ kṛtaḥ| iti-pūrvoktaiḥ,
tantraguṇaiḥ-tantrayuktyākhyairyuktam,
tantradoṣaiḥ-aprasiddhaśabdādibhirvarjitam, alpasamudyamānāṃ-stokavyāyāmānāṃ,
prītyarthaṃ pṛthagevedaṃ tantramuktam| kimbhūtam ?
cikitsāśāstram,-śatasahasraṃ brahmaproktamagniveśādipraṇitaṃ vā, vyāpya
paritaḥ-samantāt, sthitam| na caitat svamanīṣānirūpitamityāha-vipuletyādi|
vipulaṃ-vistīrṇaṃ samastavastuviṣayaṃ, amalaṃ nirmalamaviparyastaṃ, vijānaṃ
yeṣāṃ mahāmunīnāṃ-ātreyādīnāṃ, ta evam| te ca te
vipulāmalavijñānamahāmunayaśca| teṣāṃ mataṃ abhiprāyaḥ, tadanu
gacchati-anuvartate, yattat vipulāmalavijñānamahāmunimatānugam| nanu,
saṅgraheṇaiva mahāmunitaṃ saṅgṛhītam| tatkimanena ? ityāha-mahāsāgara iva
gambhīro yaḥ saṅgrahākhyastasyopalakṣaṇaṃ-upāya[na]bhūtametat| tasmāt
pṛthagetat tantramuditam| aṣṭāvaṅgāni yasya tadevam, aṣṭāṅgaṃ ca tadvaidyakaṃ
ca, tadeva mahodadhiraṣṭāṅgavaidyakamahodadhiḥ, tasya manthanamiva
manthanaṃ-pāṭhaśravaṇacintanādibhirvikṣobhaṇāt, tena karaṇabhūtena|
yo'ṣṭāṅgasaṅgraha eva mahānamṛtarāśirāptaḥ|
tasmāt-aṣṭāṅgasaṅgrahamahāmṛtarāśeḥ sakāśāt, pṛthagetattantramuditam| kīdṛśam
? analpaṃ phalaṃ-āyurārogyaiśvaryasukhādikaṃ yasya tadevaṃ,
mahāphalamityarthaḥ| tadayaṃ bhāvaḥ,-tantrasyāsyālpatvāt pāṭhādiṣu svalpa
evāyāso bhavati mahacca phalaṃ yataḥ syāt, tato'yamādaraṇīya ityarthaḥ|
vasantatilakaṃ vṛttam|
idamāgamasiddhatvātpratyakṣaphaladarśanāt| mantravatsaṃprayoktavyaṃ na
mīmāṃsyaṃ kathañcana||81||
Sa. saṃ-idaṃ-anantarābhihitaṃ tantraṃ,
mantravadācaritaṃ saṃprayoktavyam| na kathañcidapi mīmāṃsyam,-kimidaṃ syādvā
naveti saṃśayo na kārya ityarthaḥ| kasmāt ? suviśuddhajñānebhyo mahāmunibhya
āgamena śuddhatvāt, tathā pratyakṣaphalasya-jvaracikitsādikasya, darśanāt|
dīrghajīvitamārogyaṃ dharmamarthaṃ sukhaṃ yaśaḥ|
pāṭhāvabodhānuṣṭhānairadhigacchatyato dhruvam||82||
Sa. saṃ-ataḥ-aṣṭāṅgahṛdayākhyāttantrāt,
pāṭhāvabodhānuṣṭhānaiḥ-rogacikitsālakṣaṇena, dhruvaṃ-avaśyaṃ, dīrghajīvitādīn
prāpnoti| na ca tāneva prāpnoti| kiṃ tarhi ? paramapītyāha-
etatpaṭhan saṅgrahabodhaśaktaḥ svabhyastakarmā bhiṣagaprakampyaḥ|
ākampayatyanyaviśālatantra- kṛtābhiyogān yadi tanna citram||83||
Sa.
saṃ-etat-anantaroktamaṣṭāṅgahṛdayākhyaṃ tantraṃ, adhīyānaḥ(paṭhan)-kaṇṭhe
dadhat, saṅgrahabodhaśaktaḥ-etadgranthārthaviśeṣa-śeṣavastvavabodhārtham|
tasmāt svabhyastakarmā ata eva pāṭhāvabodhaḥ| svabhyastakarmā-tasya
guṇaśatayogādaṣṭāṅgahṛdayasya vyākhyānāmanyeṣāṃ bheṣajakarmajena
satsvabhyastakarmaṇā cikitsakaḥ, akṣobhyaḥ san, anyeṣu-carakādiṣu,
viśālatantreṣu vihitābhiyogān vaidyān yadi kampayati-kṣobhayati, tannāścaryam|
upajātirvṛtam| yathā cākampayante'pare bhiṣajastathā darśayannāha-
yadi carakamadhīte tad dhruvaṃ suśrutādi- praṇigaditagadānāṃ nāmamātre'pi
bāhyaḥ| atha carakavihīnaḥ prakriyāyāmakhinnaḥ kimiva khalu karotu vyādhitānāṃ
varākaḥ||84||
Sa. saṃ-yadi kevalaṃ carakaṃ paṭhati
tatastasmāt suśrutādipraṇigaditānāṃ-vartmasandhisitādijānāṃ rogāṇāṃ, dhruvaṃ
saṃjñāmātrāvabodhe'pi bāhyaḥ| kintu hetulakṣaṇopakrameṇānabhijña
ityapiśabdārthaḥ| atha carakavihīnaḥ kevalaṃ suśrutapāṭhasādhyaprakriyāyāṃ
doṣadūṣyakālabalaśarīrasattvasātmyādilakṣaṇāyāṃ, akhinnaḥ san
vyādhitānāṃ-kāsaśvāsādyabhibhūtānāṃ, kimiva varākaḥ-alpadhīḥ, vidadhātu ? na
kiñcidvidadhātuṃ śakta ityarthaḥ| iha tu carakoktaprakriyāyāḥ pratipādanāt
suśrutoktāmayābhidhānācca tadadhyetā rogacikitsāyāṃ pravartamāno rogaśānti
dhruvaṃ vidadhātyeva| mālinīvṛttam|
athaiva manyase yadyapi tatra tantrametadguṇam, tathā'pyārṣatantrādhyayane
samādhānātiśaya iti| tata idamāha---- abhiniveśavaśādabhiyujyate subhaṇite'pi
na yo dṛḍhamūḍhakaḥ| paṭhatu yatnaparaḥ puruṣāyuṣaṃ sa khalu
vaidyakamādyamanirvidaḥ||85||
Sa. saṃ-abhiniveśo-vastupakṣapātaḥ,
tasya vaśaḥ-sāmarthyaṃ, tasmāt| anyatra guṇadoṣāvabhiyoktā śobhanokte'pi
tantre yonābhiyujyate-ṛṣipraṇīte prītiṃ karoti, sa nara ādau
bhavamādyaṃ,-prathamapraṇītaṃ brahmoktaṃ śatasāhasraṃ, vaidyakaṃ
yatnaparastathā anirvedaḥ san puruṣāyuṣaṃ-varṣaśataṃ, paṭhatu| kilāsmin kāle
hīyamānabuddhimedhājīvitasya puruṣasya śravaṇacintanāvabodhānuṣṭhānāni
sudūrotsāritānyevetyarthaḥ| puruṣāyuṣamityacaturādisūtre nipātitam| [
drutavilambitaṃ vṛttam| ]
athaivaṃ manyase vaktṛtvaviśeṣādavaśyamevārthātiśayo bhavati| tasmādādyeṣu
sukṛteṣvevābhiyogo yukto, na tvidānīntanakavikṛteṣviti, tadetanna vācyam|
kutaḥ ? ityāha---- vāte pitte śleṣmaśāntau ca pathyaṃ tailaṃ sarpirmākṣikaṃ ca
krameṇa| etad brahmā bhāṣatāṃ brahajo vā kā nirmantre vaktṛbhedoktiśaktiḥ||86||
Sa. saṃ-vāte tailaṃ pathyaṃ, pitte
ghṛtaṃ pathyaṃ, śleṣmākṣikaṃ pathyaṃ, yathākramam| ityevaṃ bhagavān brahmā
bhāṣatām, brahmajo vā-sanatkumārādiḥ, bhāṇatu| nirmantre-aśabdasvabhāve
tailādike svākarata utpanne, vātādiśamanaśaktervaktṛviśeṣoktyā śaktirna
kācidityarthaḥ| śālinīvṛttam|
tadevopasaṃharan spaṣṭayati ---- abhidhātṛvaśāt kiṃ vā dravyaśaktirviśiṣyate|
ato matsaramutsṛjya mādhyasthyamavalambyatām||87||
Sa. vaktṛvaśāt kiṃ tailāderdravyasya
śaktirviśiṣyate ? api tu na kaścideva viśeṣa utpadyate| yataḥ svabhāvahetubhya
eva etacchaktiyuktāścotpannāḥ| ato-vidhātṛśād dravyaśaktiviśeṣalakṣaṇāddhetoḥ,
matsaramutsṛjya-vidveṣaṃ vihāya, mādhyasthyamāśrīyatām| madhyastho hi puruṣaḥ
kālabudhdyādyanurūpamidameva śāstramupakārakaṃ mama, na tvato'paraṃ
śāstramupakārakaṃ buddhyā parāmarśyādhyeṣyate, na
tvajñānābhiniveśāgrahametītyarthaḥ|
nanu, kimasmākamupakārakatvādidvāreṇa ṛṣipraṇītameva
tantramanurāgavaśādadhyeṣyam ? ityāśaṅkyāha ---- ṛṣipraṇīte prītiścenmuktvā
carakasuśrutau| bheḍādyāḥ kiṃ na paṭhyante tasmādgrāhyaṃ subhāṣitam||88||
Sa. yadi ṛṣipraṇīte
prītistataścarakasuśrutākhyau hitvā bheḍajātūkarṇyādimunipraṇītāni śāstrāṇi
kimiti na paṭhyante sarveṇaiva vaidyavṛndena| api tu subhāṣitapriyatayā
carakasuśrutau bāhulyena yathā paṭhyete, na tathā bheḍādayaḥ|
tasmātsthitametat subhāṣitaṃ grāhyam, na tu munipraṇītameva tantram|
ataścarakasuśrutavadanārṣamapīdaṃ guṇavattvānmatimadbhirgrāhyameva|
hṛdaya hṛdayametatsarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ| kṛtvā yacchubhamāptaṃ
śubhamastu paraṃ tato jagataḥ|89| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭavira- citāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttara- sthāne vājīkaraṇavidhirnāma catvā- riṃśo'dhyāyaḥ|40|
Sa. saṃ-etat-hṛdayākhyaṃ tantraṃ,
hṛdayamiva| kasya ? sarvāyurvedavāṅmayapayodheḥ| yathā hṛdayaṃ
śarīrasyaikadeśamapi daśabhirmūlasirābhiḥ sakalaṃ kāyaṃ vyāpnoti, tathedamapi
ṣaḍbhiḥ sthānaiḥ sakalamaṣṭāṅgāyurvedavāṅmayaṃ vyāpya sthitamiti sādharmyāt|
tadevamīdṛśaṃ hṛdayaṃ kṛtvā-vidhāya, yatkalyāṇaṃ paraṃ-śreṣṭhaṃ, prāptaṃ [
tataḥ- ] tasmācchubhāt, jagataḥ-bhuvanasya, maṅgalaṃ bhavatviti| āryā| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdaya- ṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne vājīkaraṇa- vidhirnāma
catvāriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 40|| iti vājīkaraṇamaṣṭamamaṅgaṃ samāptaṃ|