adhunā pūrvoktahetusambandhaṃ rasāyanādhyāyaṃ jigadiṣurāha ---- athāto
rasāyanavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo maharṣayaḥ|
(gadyasūtre)||2|| dīrghamāyuḥ smṛtiṃ
medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ| prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalodayam||1||
vāksiddhiṃ vṛṣatāṃ kāntimavāpnoti rasāyanāt| lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ
rasāyanam||2||
Sa. dīrghāyuḥprabhṛtīn
rasāyanādadhigacchati| kasmādetāni rasāyanāllabhyante? ityāha-lābhopāya iti|
yasmāt śreṣṭhānāṃ rasarudhirādīnāṃ yo lābhopāyaḥ, sa rasāyanamucyate|
pūrve vayasi madhye vā tatprayojyaṃ jitātmanaḥ| snigdhasya srutaraktasya
viśuddhasya ca sarvathā||3||
Sa. tat-rasāyanaṃ, jitātmanaḥ
puruṣasyādye vayasi-atibālyātikrāntamātre, athavā madhyame vayasi prayojyam|
kīdṛśasya puṃsaḥ ? snigdhetyādi| snigdhādiguṇayuktasya, tathā sarvathā adha
upariṣṭācca śuddhasya|
aviśuddhe śarīre hi yukto rāsāyano vidhiḥ| vājīkaro vā maline vastre raṅga
ivāphalaḥ||4||
Sa. yasmādaviśuddhe śarīre rāsāyano
vidhirupayukto vājīkaro vopayukto niṣphalaḥ syāt| yathā maline vastre raṅgaḥ|
malinaṃ hi vastraṃ na rajyate|
rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ| kuṭīprāveśikaṃ mukhyaṃ
vātātapikamanyathā||5||
Sa. munayo rasāyanānāṃ prayogaṃ
dviprakāraṃ jānanti| tatra mukhyaṃ kuṭīpraveśanirvṛttam|
vātātapikamanyathā-amukhyamityarthaḥ|
pure prāpyopakaraṇe harmyanirvātanirbhaye| diśyudīcyāṃ śubhe deśe trigarbhāṃ
sūkṣmalocanām||6||
dhūmātaparajovyālastrīmūrkhādyavilaṅghitām| sajjavaidyopakaraṇāṃ sumṛṣṭāṃ
kārayetkuṭīm||7||
Sa. kva tatkurvīta ? pure,
prāpyopakaraṇīye, harmyaṃ-dhavalagṛhaṃ, nivātaṃ nirbhayaṃ ca yasmin tasmin,
tathodīcyāṃ diśi, śubhe-durbhikṣamarakādirahite, kuṭīṃ trigarbhāṃ kārayet|
prathamamekaṃ gṛham, tasyābhyantare dvitīyam, tasyābhyantare tṛtīyam, evaṃ
trigarbhā| trayo garbhāḥ-antarāṇi, yasyā iti kṛtvā| tathā sūkṣmagavākṣām|
tathā dhūmādibhiraviliṅghitāṃ-anākrāntām| tathā praguṇāni
vaidyopakaraṇāni-bheṣajādīni, yasyāṃ tāṃ tathāvidhām|
sumṛṣṭāṃ-upalepanādikaraṇena śuddhām|
atha puṇye'hni sampūjya pūjyāṃstāṃ praviśecchuciḥ| tatra saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ
sukhī jātabalaḥ punaḥ||8|| brahmacārī
dhṛtiyutaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ| dānaśīladayāsatyavratadharmaparāyaṇaḥ||9||
devatānusmṛtau yukto yuktasvapnaprajāgaraḥ| priyauṣadhaḥ peśalavāgārabheta
rasāyanam||10||
Sa. atha-kṛtamaṅgalaḥ, śubhe divase
śuciḥ pūjyān-gurumitrādīn, sampūjya tāṃ-pūrvopavarṇitāṃ kuṭīṃ, praviśet|
tasyāṃ kuṭyāṃ kṛtasanniveśaḥ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ| sukhī-arogaḥ| etacca
bāhulyenoktam| śilājatucyavanaprāśādīnāṃ vyādhiṣvapyanujñātatvāt| tathā ca
vakṣayati (ślo.142)-"na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na
jayetprasahya|" iti| tathā (ślo.39)-"ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ prāśya cyavano
muniḥ| jarjarito'pyāsīnnārīnayananandanaḥ|| kāsaṃ śvāsaṃ kṣayaṃ śophaṃ
vaisvaryaṃ ca vyapohati||" iti| punarjātabalaṃ iti prakṛtibalena yo
balavānnāsīttasya saṃśodhanena balahīnatvena punarjātabalo bṛṃhaṇāhārādinā
yadā, sa tadā rasāyanamārabhetetyarthaḥ| asañjātabalo hyutkṛṣṭavīryāṇāṃ
rasāyanānāṃ vīryaṃ soḍhuṃ na kṣamata iti punarjātabala ityuktam|
brahmacārītyuktaṃ nivṛttastrīsaṅgaparam| tathā jātasantoṣaḥ|
śraddhāluralolupaśca| tathā dānarataḥ dayāditatparaḥ| tathā devatābhaktaḥ|
yuktau svapnaprajāgarau yasya sa evam| tathā bheṣajānurāgavān madhuravacanaḥ|
harītakīmāmalakaṃ saindhavaṃ nāgaraṃ vacām| haridrāṃ pippalīṃ vellaṃ guḍaṃ
coṣṇāmbunā pibet||11|| snigdhasvinno naraḥ
pūrvaṃ, tena sādhu viricyate|
-----------------------------------------------|12|
Sa. harītakyādikaṃ yogamuṣṇajalena prāk
snigdhasvinno naraḥ pibet| tena yogena samyag viricyate|
-----------------------------------------------| tataḥ śuddhaśarīrāya
kṛtasaṃsarjanāya ca||12|| trirātraṃ
pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā ghṛtānvitam| dadyādyāvakamāśuddheḥ
purāṇaśakṛto'thavā||13||
Sa. anantaraṃ, śuddhadehāya
kṛtapeyādikakramāya ca trirātraṃ pañcarātraṃ vā saptāhaṃ vā sarpiryutaṃ
yāvakaṃ dadyāt| athavā purāṇaśakṛtaḥ śuddhiṃ yāvat tāvadyāvakaṃ sasarpiṣkaṃ
dadyāt| trividhamalāpekṣayā trividhaṃ parijñānam,-hīnapurīṣasya trirātram,
madhyapurīṣasya pañcarātram, utkṛṣṭapurīṣasya saptarātramiti| tathā hi
[madhya]bahuvarcaskasya pañcarātreṇa saptarātreṇa vā malaḥ śuddhyati,
alpamalasya trirātreṇaiva, iti trividhaṃ parijñānaṃ yuktam| bahutaramalasya
bahutarairevāhobhiḥ śuddhiḥ syādityuktavān'āśuddheḥ purāṇaśakṛto'thavā' iti|
itthaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya rasāyanamupāharet| yasya yadyaugikaṃ
paśyetsarvamālocya sātmyavit||14||
Sa. evaṃ saṃskṛtakoṣṭhasya narasya
yasya yadrasāyanaṃ yaugikamupalabhyate, sātmyajño bhiṣak sarvamālocya tasya
tadrasāyanamupāharet| ["haraṇāt sarvatogāṇaṃ yā'sāvuktā harītakī|
pathyatvātsarvadhātūnāṃ pathyā, śivatayā śivā|| yasmādvijayate vyādhīn
samagrān vijayā tataḥ| abhayaṃ sarvarogebhyo bhavatyāyuśca śāśvatam|| yataḥ
śīlayatāmenāṃ teneyamabhayā smṛtā| navā vṛttā ghanā snigdhā gurvī majjati
cāpsu yā|| bālasya sā prayoktavyā navanītasamanvitā| vāte sasarpirlavaṇā pitte
saguḍaśarkarā|| kaphe sapippalīkṣaudrā sarvadā sā praśasyate|" iti
vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ.u. a. 49)|]
pathyāsahasraṃ triguṇadhātrīphalasamanvitam| pañcānāṃ pañcamūlānāṃ sārdhaṃ
palaśatadvayam||15|| jale daśaguṇe paktvā
daśabhāgasthite rase| āpothya kṛtvā vyasthīni vijayāmalakānyathā||16||
vinīya tasminniryūhe yojayetkuḍavāṃśakam|
tvagelāmustarajanīpippalyagurucandanam||17||
maṇḍūkaparṇīkanakaśaṅkhapuṣpīvacāplavam| yaṣṭyāhvayaṃ viḍaṅgaṃ ca cūrṇitaṃ
tulayā'dhikam||18|| sitopalārdhabhāraṃ ca
pātrāṇi trīṇi sarpiṣaḥ| dve ca tailāt pacetsarvaṃ tadagnau lehatāṃ gatam||19||
avatīrṇaṃ himaṃ yuñjyādviṃśaiḥ kṣaudraśataistribhiḥ| tataḥ khajena mathitaṃ
nidadhyād ghṛtabhājane||20|| yā
noparundhyādāhāramekaṃ mātrā'sya sā smṛtā| ṣaṣṭikaḥ payasa cātra jīrṇe
bhojanamiṣyate||21|| vaikhānasā
vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ| brahmaṇā vihitaṃ dhanyamidaṃ praśya
rasāyanam||22||
tandrāśramāklamavalīpalitāmayavarjitāḥ| meghāsmṛtibalopetā
babhūvuramitāyuṣaḥ||23||
Sa. abhayānāṃ
sahasramāmalakasahasratritayayutam| tathā pañcānāṃ pañcamūlānāṃ palaśatadvayaṃ
sārdhaṃ salile daśaguṇe paktvā daśāṃśasthite rasa āpothya-mṛditvā,
harītakyāmalakāni vyasthīni kṛtvā tasmin kvāthe prakṣipya kuḍavapramāṇaṃ
tvagelādikaṃ cūrṇitaṃ yojayet| kanakaṃ-nāgakesaram| vyasthīnīti
"napuṃsakamanapuṃsakena" ityekaśeṣaḥ| palaśatenādhikaṃ śarkarāyā ardhabhāram,
ghṛtasya trīṇyāḍhakāni, dve cāḍhake tailāt, tatsarvaṃ vahnau pacet| tacca
lehatāṃ gatamavatīrṇaṃ śītaṃ kṣaudraśataistribhirviṃśatyadhikairyuñjīta|
viṃśairiti 'viṃśateḥ pūraṇe' iti pūraṇe'rthe ḍibhiḥ| 'viṃśaterḍit' iti ṭilope
viṃśaśabdaḥ| anantaraṃ khajenāloḍitaṃ ghṛtabhāṇḍe nidadhyāt| yā-mātrā,
ekamāhāraṃ-sāyaṃtanaṃ, noparundhyāt sā'sya rasāyanasya mātrā smṛtā|
āhāramekamiti vacanācca prathamāhārakālasya rasāyanamātrayā'vaśyamuparodhaḥ
kārya iti vedayati| asmiṃśca lehe jīrṇe ṣaṣṭikaḥ kṣīreṇa saha bhojanamiṣṭam|
vaikhānasādayo brahmaṇā nirmitametadupayujya rasāyanaṃ tandrādivarjitā
medhādiyutā amitajīvitāścābhūvan| dhanyamiti dhanāya hitam| nanu, rasāyanasya
dhanārjanopāyatvābhāvāt kathaṃ dhanyatvam ? atra brūmaḥ| kārye
kāraṇopacārādevamuktam| tathā hi rasāyanamidamāmayaghnatvādārogye ca sati
medhāsmṛtyāyuktasya dhanāyodyamaṃ kurvato'vaśyaṃ dhanasampa[mprā]ttiriti
yuktameva| nanu, āmayavarjaitā ityanenaivoktārthatvāt
tandrādigrahaṇamavācyameva| atrācakṣamahe| āmayavarjite
svāsthyānuvṛttikaraṇasāmarthyamasya rasāyanasyāvādīttantrakṛt|
tandrādigrahaṇaṃ ca roganāśe'pyasya jyāyastvamiti pratipādanārtham|
["abhayāmalakabibhītakapañcātmakapañcamūlaniryūhe| vallīpalāśakarase dviguṇe
kṣīre'ṣṭaguṇe ca vipaceta|| ghṛtasya kumbhaṃ madhukaṃ madhūkaṃ kākoliyugmaṃ ca
balāṃ svaguptām| sakṣīraśuklāmṛṣabhaṃ sajīvaṃ sukhāmbupastacca
pibedguṇāḍhyam|| (sam. u. a. 49)"]
abhayāmalakasahasraṃ nirāmayaṃ pippalīsahasrayutam|
taruṇapalāśakṣaradravīkṛtaṃ sthāpayedbhāṇḍe||24||
upayukte ca kṣāre chāyāsaṃśuṣkacūrṇitaṃ yojyam| pādāṃśena
sitāyāścaturguṇābhyāṃ madhughṛtābhyām||25||
tadghṛtakumbhe bhūmau nidhāya ṣaṇmāsasaṃsthamuddhṛtya| prāhṇe prāśya
yathānalamucitāhāro bhavetsatatam||26||
ityupayuñjyāśeṣaṃ varṣaśatamanāmayo jarārahitaḥ| jīvati
balapuṣṭivapuḥsmṛtimedhādyanvito viśeṣeṇa||27||
Sa. abhayāmalakānāṃ sahasraṃ dṛḍhaṃ
kaṇāsahasrānvitamajīrṇapalāśakṣāradravīkṛtaṃ bhājane sthāpayet| kṣāre
copayukte sati chāyāyāṃ śuṣkaṃ cūrṇitaṃ ca śarkarāyāścaturthāṃśena
caturguṇābhyāṃ ghṛtamākṣīkābhyāṃ yojyam| etadghṛtakumbhe nidhāya bhūmau
ṣaṇmāsasthitaṃ samuddhṛtya pūrvāhṇe yathāgni bhuktvā sātmyāhāraḥ sadā syāt|
tisra āryāḥ| evametatsarvamupayujya saṃvatsaraśataṃ nīrogo jarārahito jīvati|
viśeṣeṇa balādiyutaḥ| gītirāryā|
nīrujārdrapalāśasya chinne śirasi tatkṣatam| antardvihastaṃ gambhīraṃ
pūryamāmalakairnavaiḥ||28|| āmūlaṃ veṣṭitaṃ
darbhaiḥ padminīpaṅkalepitam| ādīpya gomayairvanyairnirvāte svedayettataḥ||29||
svinnāni tānyāmalakāni tṛptyā khadennaraḥ kṣaudraghṛtānvitāni| kṣīraṃ śṛtaṃ
cānu pibetprakāmaṃ tenaiva varteta ca māsamekam||30||
varjyāni varjyāni ca tatra yatnāt spṛśyaṃ ca śītāmbu na pāṇinā'pi|
ekādaśāhe'sya tato vyatīte patanti keśā daśanā nakhāśca||31||
athālpakaireva dinaiḥ surūpaḥ strīṣvakṣayaḥ kuñjaratulyavīryaḥ|
viśiṣṭamedhābalabuddhisattvo bhavatyasau varṣasahasrajīvī||32||
Sa. nīrujo-jantvādibhiranupadruto, yaḥ
palāśastasya śirasi chinne'ntardvihastamātraṃ tatkṣataṃ-suṣirīkṛtaṃ, gambhīraṃ
navairāmalakaiḥ pūraṇīyam| pūrṇaṃ yāvaddarbhairveṣṭitaṃ padminīkardamena
lepitaṃ tata āraṇyairgomayairādīpya nivāte svedayet| tāni cāmalakāni svinnāni
kṣaudraghṛtayutāni tṛptyā puruṣaḥ khādet| paścāddugdhaṃ kvathitaṃ bahu pibet|
tenaiva ca dugdhena māsamekaṃ varteta| indravajrā| rasāyanavidhau yānyuktāni
kṣārādīni varjyāni tāni parihartavyāni yatnena| hastenāpi śiśiraṃ jalaṃ na
sparśayitavyam| tato'sya rasāyanavidhāturekādaśe'hni vyatikrānte keśādayaḥ
patanti| tato'lpakaireva dinai rūpavāṃstaruṇīviṣaya
akṣayaśaktirgajasamānasāmarthya utkṛṣṭamedhādirasau bhavati| varṣasahasrajīvī
ca| upajātī vṛtte|
daśamūlabalāmustajīvakarṣabhakotpalam| parṇinyau pippalī śṛṅgī medā tāmalakī
truṭiḥ||33|| jīvantī joṅgakaṃ drākṣā
pauṣkaraṃ candanaṃ śaṭhī| punarnavarddhikākolīkākanāsāmṛtādvayam||34||
vidārī vṛṣamūlaṃ ca tadaikadhyaṃ palonmitam| jaladroṇe pacetpañca
dhātrīphalaśatāni ca||35|| pādaśeṣaṃ rasaṃ
tasmādvyasthīnyāmalakāni ca| gṛhītvā bharjayettailaghṛtād dvādaśabhiḥ
palaiḥ||36|| matsyaṇḍikātulārdhena yuktaṃ
tallehavat pacet| snehārdhaṃ madhu siddhe tu tavakṣīryāścatuṣpalam||37||
pippalyā dvipalaṃ dadyāccaturjātaṃ kaṇārdhitam| ato'valehayenmātrāṃ kuṭīsthaḥ
pathyabhojanaḥ||38|| ityeṣa cyavanaprāśo yaṃ
prāśya cyavano muniḥ| jarājarjarito'pyāsīnnārīnayanandanaḥ||39||
kāsaṃ śvāsaṃ jvaraṃ śoṣaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam| mūtraśukrāśrayān doṣān
vaisvaryaṃ ca vyapohati||40||
bālavṛddhakṣatakṣīṇakṛśānāmaṅgavardhanaḥ| medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmatva-
māyuḥprakarṣaṃ pavanānulomyam| strīṣu praharṣaṃ balamindriyāṇā- magneśca
kuryādvidhinopayuktaḥ||41||
Sa. daśamūlādikaṃ palonmitamaikadhyaṃ
toyadroṇa āmalakaśatāni pañca pacet| tasmāccaturthāśaṃ rasaṃ vigatāsthīni
cāmalakānyādāya tailaghṛtayoḥ pratyekaṃ dvādaśabhiḥ palairbharjayet|
śarkarātulārdhenānvitaṃ tadetatsarvaṃ lehamiva pacet| snehasyārdhaṃ pakve śīte
madhu tathā tavakṣīrīcatuṣpalaṃ kaṇādvipalaṃ kaṇārdhena caturjātaṃ ca dadyāt|
ato-lehāt, mātrāṃ kuṭīsthitaḥ pathyānyaśnannava lehayet| iti-evaṃ prakāraḥ,
ayaṃ cyavanaprāśākhyo lehaḥ| yaṃ lehaṃ, prāśya cyavanasaṃjño
munirjarākrānto'pi taruṇīlocanarañjana asīt| ayaṃ lehaḥ kāsādīn vyapohati|
"upasargādasyatyūhyorvā vacanam (rveti vācyam)" iti taṅ|
bālādīnāmaṅgavṛddhikṛt| medhādīṃśca vidadhyāt vidhinā
rasāyanoktenopayukto'yam| indravajrāvṛttam|
madhukena tavakṣīryā pippalyā sindhujanmanā| pṛthaglohaiḥ suvarṇena vacayā
madhusarpiṣā||42|| sitayā vā samā yuktā
samāyuktā rasāyanam| triphalā sarvarogaghnī medhāyuḥsmṛtibuddhidā||43||
Sa. madhukena samā-tulyā, yuktā
triphalā tathā samaiḥ sarvaiḥ, yuktā-upayuktā, rasāyanaṃ sarvarogaghnī
medhādidā ca syāt| tavakṣīryādīnāṃ pratyekaṃ triphalāṅgatvena rasāyanāni
nirupyāṇi| sindhujanmanā-saindhavena, lohāḥ-rūpyaṃ tāmraṃ sīsaṃ trapu aya iti
pañca, taiḥ suvarṇena ca, pṛthagyuktā varā rasāyanamiti yojyam|
madhusarpiṣetyekavacananirdeśād dvābhyāmapi yugapadyoga ekaṃ rasāyanaṃ vedyam|
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaṃ yathāgni kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam| rasaṃ
guḍūcyāḥ sahamūlapuṣpyāḥ kalkaṃ prayuñjīta ca śaṅkhapuṣpyāḥ||44||
ayuṣpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni| medhyāni caitāni
rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa tu śaṅkhapuṣpī||45||
Sa. maṇḍūkaparṇīsvarasaṃ prayuñjīta,
agnibalāpekṣayā| dugdhena madhuyaṣṭīcūrṇaṃ yuñjīta| tathā guḍūcyā rasaṃ
prayuñjīta| tathā saha mūlapuṣpābhyāṃ vartate sahamūlapuṣpī, tasyāḥ
śaṅkhapuṣpyāśca kalkaṃ prayuñjīta| ityetāni rasāyanānyāyuṣpradāni rogaghnāni
balādi vardhanāni medhāyai hitāni ca| atiśayena śaṅkhapuṣpī medhyā| upajātī
vṛtte|
naladaṃ kaṭurohiṇī payasyā madhukaṃ candanasārivogragandhāḥ| triphalā
kaṭukatrayaṃ haridre sapaṭolaṃ lavaṇaṃ ca taiḥ supiṣṭaiḥ||46||
triguṇena rasena śaṅkhapuṣpyāḥ sapayaskaṃ ghṛtanalvaṇaṃ vipakvam| upayujya
bhavejjaḍo'pi vāgmī śrutadhārī pratibhānavānarogaḥ||47||
Sa. naladādibhiḥ supiṣṭaiḥ
sāmānyaparibhāṣoktapramāṇāttriguṇena śaṅkhapuṣpīrasena ghṛtasyāḍhakaṃ(sya
droṇaṃ) kṣīrasahitaṃ vipakvaṃ praśya jaḍo'pi naro vāgmī śrutadharaḥ sapratibho
nirāmayaśca syāt| aupacchandasike vṛtte|
paiṣyairmṛṇālabisakesarapatrabījaiḥ siddhaṃ sahemaśakalaṃ payasā ca sarpiḥ|
pañcāravindamiti tatprathitaṃ pṛthivyāṃ
prabhraṣṭapauruṣabalapratibhairniṣevyam||48||
Sa. mṛṇālādibhiḥ kalkaiḥ
suvarṇaśakalānvitaṃ haiyaṃgavīnaṃ sakṣīraṃ pakvaṃ pañcāravindamiti
pañcāravindāni yasminniti samāsaḥ, evamagre'pi kāryaḥ| etadghṛtaṃ
naṣṭaśukrādibhirniṣevitavyam, etanniṣevaṇe naitāne syurityarthaḥ|
yannālakandadalakesaravadvipakvaṃ nīlotpalasya tadapi prathitaṃ dvitīyam|
sarpiścatuṣkuvalayaṃ sahariṇyapatraṃ medhyaṃ gavāmapi bhavet kimu
mānuṣāṇām||49||
Sa. yadghṛtaṃ nīlotpalasya nālādimat
kāñcanaśakalānvitaṃ sakṣīraṃ vipakvaṃ tadapi catuṣkuvalayaṃ prasiddham|
gavāmapijaḍānāmapi, etanmedhyam| kiṃ punarmānuṣāṇām ? teṣāṃ
samedhānāmatiśayenetyarthaḥ| vasantatilake vṛtte|
brāhmīvacāsaindhavaśaṅkhapuṣpī- matsyākṣakabrahmasuvarcalaindryaḥ| vaidehikā
ca triyavāḥ pṛthaksyu- ryavau suvarṇasya tilo viṣasya||50||
sarpiṣaśca palamekata eta- dyojayetpariṇate ca ghṛtāḍhyam| bhojanaṃ samadhu
vatsaramevaṃ śīlayannadhikadhīsmṛtimedhaḥ||51||
atikrāntajarāvyādhitandrālasyaśramaklamaḥ| jīvatyabdaśataṃ pūrṇaṃ
śrītejaḥkāntidīptimān||52|| viśeṣataḥ
kuṣṭhakilāsagulma viṣajavaronmādagarodarāṇi| atharvamantrādikṛtāśca kṛtyāḥ
śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ||53||
Sa. brāmhyādayastriyavapramāṇāḥ pṛthak
syuḥ| matsyākṣakaḥpattūraḥ| suvarṇasya yavau dbau| tila eko viṣasya| ghṛtasya
ca palam| etadekato yojayet| jīrṇe cāsmin bheṣaje bahughṛtaṃ bhojanaṃ
samākṣikaṃ yojayet| evaṃ varṣaṃ śīlayan vipulabuddhyādikaḥ syāt|
upajātisvāgate vṛtte| jarādirahitaḥ pūrṇalakṣyādiko varṣaśataṃ jīvati|
viśeṣeṇa kuṣṭhādayo'nena śāmyanti, atibalā vātāśca| upajātiḥ|
śaranmukhe nāgabalāṃ puṣyayoge samuddharet| akṣamātraṃ tato
mūlāccūrṇitātpayasā pibet||54||
lihyānmadhughṛtābhyāṃ va kṣīravṛttiranannabhuk| evaṃ varṣaprayogeṇa
jīvedvarṣaśataṃ balī||55||
Sa. śaradādau puṣyanakṣatre
nāgabalāmūlaṃ samuddharet| tasmānmūlāccūrṇitādakṣamātraṃ-karṣamātraṃ, dugdhena
pibet, mākṣikājyābhyāṃ vā lihyāt, kṣīravartano'nannāśī| evaṃ varṣaprayogeṇa
balavān san varṣaśataṃ jīvet|
phalonmukho gokṣurakaḥ samūla- śchāyāviśuṣkaḥ suvicūrṇitāṅgaḥ| subhavitaḥ
svena rasena tasmā- nmātrāṃ parāṃ prāsṛtikīṃ pivedyaḥ||56||
kṣīreṇa tenaiva ca śālimaśnan jīrṇe bhavetsa dvitulopayogāt| śaktaḥ surūpaḥ
subhagaḥ śatāyuḥ kāmī kukudmāniva gokulasthaḥ||57||
Sa. gokṣurakaḥ phalābhimukho
mūlayutaśchāyāviśuṣkaḥ ślakṣṇacūrṇitaḥ svarasena subhābitaḥ|
tasmāt-gokṣurakāt, mātrāṃ prāsṛtikīṃ parāṃ yaḥ kṣīreṇa pibet, pariṇate tasmin
dugdhenaiva ca śālīn bhakṣayet, sa puruṣaḥ palaśatadvayopayogāt śaktyādiguṇaḥ
syāt| upajātīndravajrāvṛtte|
vārāhīkandamāRdrādraṃ kṣīreṇa kṣīrapaḥ pibet| māsaṃ niranno māsaṃ ca
kṣīrānnādo jarāṃ jayet||58||
tatkandaślakṣṇacūrṇaṃ vā svarasena subhāvitam| ghṛtakṣaudraplutaṃ
lihyāttatpakvaṃ vā ghṛtaṃ pibet||59||
Sa. vārāhyāḥ-vṛddhadārakasya,
mūlamatyārdraṃ dugdhena māsaṃ pibet| jīrṇe'pi kṣīrapo nirannaḥ syāt| aparaṃ ca
māsaṃ kṣīrānnāśī san jarāṃ jayati| saṃ-tasyāḥ-vārāhyāḥ, mūlaṃ ślakṣṇacūrṇaṃ vā
svarasena suṣṭhu bhāvitaṃ ghṛtamākṣikāplutaṃ lihyāt| tena vā mūlakalkena
pakvaṃ ghṛtaṃ pibet pūrvaguṇam|
tadvadvidāryatibalābalāmadhukavāyasīḥ|
śreyasīśreyasīyuktāpathyādhātrīsthirāmṛtāḥ||60||
maṇḍūkīśaṅkhakusumāvājigandhāśatāvarīḥ| upayuñjīta medhādhīvayaḥ
sthairyabalapradāḥ||61||
Sa. vidāryādīṃśca pṛthak pṛthak
tadvat-vṛddhadārakavat sarpirdugdha(rmadhu)yutān, medhādyāvahānupayuñjīta|
tataścopayuktā vayaḥsthairyādipradāḥ syuḥ|
yathāsvaṃ citrakaḥ puṣpairjñeyaḥ pītasitāsitaiḥ| yathottaraṃ sa guṇavān
vidhinā ca rasāyanam||62|| chāyāśuṣkaṃ tato
mūlaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ lihan| sarpiṣā madhusarpirbhyāṃ piban vā payasā
yatiḥ||63|| ambhasā vā hitānnāśī śataṃ
jīvati nīrujaḥ| medhāvī balavān kānto vapuṣmān dīptapāvakaḥ||64||
tailena līḍho māsena vātān hanti sudustarān| mūtreṇa śvitrakuṣṭhāni
pītastakreṇa pāyujān||65||
Sa. citrako yathāyogaṃ puṣpaiḥ pītaiḥ
śuklaiḥ kṛṣṇaiśca yathottaraṃ guṇavān veditavyaḥ| vidhinā ca prayukto
rasāyanaṃ syāt| saṃ-tasmāccitrakāt mūlaṃ chāyāśuṣkaṃ māsaṃ cūrṇīkṛtaṃ ghṛtena
madhughṛtābhyāṃ vā lihyāt| payasā vā brahmacārī pibet| pānīyena vā
hitānnabhojanaḥ san pibet| sukhī medhāvān balavān ramaṇīyo vapuṣmān dīptāgniḥ
samāḥ śataṃ jīvati| saṃ-tailena līḍhaścitrako māsena dāruṇān vātān jayati|
gomūtreṇa pītaḥ śvitrakuṣṭhāni hanti| takreṇa pīto'rśāṃsi jayet|
bhallātakāni puṣṭāni dhānyarāśau nidhāpayet| grīṣme saṃgṛhya hemante
svādusnigdhahimairvapuḥ||66|| saṃskṛtya
tānyaṣṭaguṇe salile'ṣṭau vipācayet| aṣṭāṃśaśiṣṭaṃ tatkvāthaṃ sakṣīraṃ śītalaṃ
pibet||67|| vardhayetpratyahaṃ cānu
tatraikaikamaruṣkaram| saptarātratrayaṃ yāvat trīṇi trīṇi tataḥ param||68||
ācatvāriṃśatastāni hrāsayeddvṛddhivattataḥ| sahasramupayuñjīta saptāhairiti
saptabhiḥ||69|| yantritātmā
ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭīkabhojanaḥ| tadvattriguṇitaṃ kālaṃ prayogānte'pi
cācaret||70|| āśeṣo labhate'pūrvā
vahnerdīptiṃ viśeṣataḥ| pramehakṛmikuṣṭhārśomedodoṣavivarjitaḥ||71||
Sa. bhallātakāni suniṣpannāni grīṣme
saṃgṛhya dhānyarāśau nidhāpayet| hemante madhurasnigdhaśītalaiḥ
saṃskṛtaśarīrastānyaṣṭāvaṣṭaguṇe jale kvāthayet| tatkvāthamaṣṭāṃśaśeṣaṃ
kṣīrasahitaṃ śītaṃ pibet| paścāttasmin pratidinaṃ caikaikaṃ bhallātakaṃ
vardhayet-adhikīkṛtya kvāthayedityarthaḥ| saptarātratrayaṃ yāvat|
saptarātratrayāt paratastrīṇi trīṇyaruṣkarāṇi catvāriṃśataṃ yāvadvardhayet|
anantaraṃ tāni-aruṣkarāṇi, vṛddhivaddhrāsayet| iti-evaṃ, saptabhiḥ saptāhaiḥ
sahasramupayuñjīta| yantritātmā puruṣo ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭikabhojanaḥ| tathaiva
ca bhallātakaprayogānta ekaviṃśatisaptāhān ghṛtakṣīraśāliṣaṣṭikabhojanaṃ
kuryāt| evaṃ kṛtabhallātakaprayogo'pūrvāḥ-abhilaṣitā dayitāḥ, āśiṣo labhate,
tathā viśeṣeṇa vahnipāṭavam| pramehādivarjitaśca syāt|
piṣṭasvedanamarujaiḥ pūrṇaṃ bhallātakairvijarjaritaiḥ| bhūminikhāte kumbhe
pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇamṛlliptam||72||
parivāritaṃ samantātpacettato gomayāgninā mṛdunā| tatsvaraso yaścyavate
gṛhṇīyāttaṃ dine'nyasmin||73|| amumupayujya
svarasaṃ madhvaṣṭamabhāgikaṃ dviguṇasarpiḥ| pūrvavidhiyantritātmā prāpnoti
guṇān sa tāneva||74||
Sa. piṣṭaṃ śālicūrṇaṃ svedyate'sminniti
piṣṭasvedanaṃ,- bhāṇḍam| tadarujaiḥ-dṛḍhaiḥ, bhallātakaistathā vijarjaritaiḥ
pūrṇaṃ sat kṛtacchidraṃ bhūminikhāte kumbhe pratiṣṭhitaṃ kṛṣṇamṛttikayā
liptamanantaraṃ gomayāgninā mṛdunā parivāritaṃ pacet| tatsvaraso yastatra
dharānikhāte kumbhe patet, tamanyasminnahani gṛhṇīyāt| amuṃ-pūrvoktaṃ,
svarasaṃ mākṣikāṣṭamabhāgaṃ dviguṇaghṛtaṃ pūrvavidhinā yantritātmā
sannupayujya, tāneva-pūrvoktān, guṇān prāpnoti| āryāstisraḥ, madhyamā'tra
mukhacapalā|
puṣṭāni pākena paricyutāni bhallātakānyāḍhakasammitāni|
ghṛṣṭveṣṭikācūrṇakaṇairjalena prakṣālya saṃśoṣya ca mārutena||75||
jarjarāṇi vipacejjalakumbhe pādaśeṣadhṛtagālitaśītam| tadrasaṃ punarapi
śrapayeta kṣīrakumbhasahitaṃ caraṇasthe||76||
sarpiḥ pakvaṃ tatra tulyapramāṇaṃ yuñjyātsvecchaṃ śarkarāyā rajobhiḥ|
ekībhūtaṃ tatkhajakṣobhaṇena sthāpyaṃ dhānye saptarātraṃ suguptam||77||
tamamṛtarasapākaṃ yaḥ prage prāśamaśnan anu pibati yatheṣṭaṃ vāri dugdhaṃ
rasaṃ vā| smṛtimatibalamedhāsattvasārairupetaḥ kanakanicayagauraḥ so'śnute
dīrghamāyuḥ||78||
Sa. suniṣpannāni bhallātakāni pākena
paricyutānyāḍhakasammitāni iṣṭikācūrṇakaṇairghṛṣṭāni jalena prakṣālya,
mārutena saṃśoṣya-na tvātape, tato jarjarāṇi jaladroṇe vipacet|
pādaśeṣadhṛtagālitaṃ śītaṃ ca tadrasaṃ punarapi kṣīradroṇasahitaṃ pacet|
[tatra-] tasmin pādaśeṣasthe, tulyapramāṇaṃ sarpiḥ pakvaṃ śarkarācūrṇena yutaṃ
yathecchaṃ prakṛtyādivaśādyuñjīta| tacca khajaloḍanenaikībhūtaṃ dhānyamadhye
saptarātraṃ suguptaṃ sthāpyam| indravajrāsvāgatāśālinyo vṛttāni|
tamamṛtarasatulyapākaṃ yaḥ pūrvāhṇe prāśaṃ-lehaṃ, bhakṣayan paścādyatheṣṭaṃ
jalaṃ kṣīraṃ māṃsarasaṃ vā pibati, sa smṛtyādiyutaḥ suvarṇaughagauro
dīrghamāyuḥ prāpnoti| mālinī|
droṇe'ṃbhaso vraṇakṛtāṃ triśatādvipakvāt kvāthāḍhake
palasamaistilatailapātram| tiktāviṣādvayavarāgirijanmatārkṣyaiḥ siddhaṃ paraṃ
nikhilakuṣṭhanibarhaṇāya||79||
Sa. jaladroṇe vraṇakṛtāṃ bhallātakānāṃ
śatatrayādvipakvāt kvāthasyāḍhake'vaśiṣṭe tilatailāḍhakaṃ tiktādibhiḥ pālikaiḥ
kalkitaiḥ pakvaṃ niḥśeṣakuṣṭhaniṣūdanāya paraṃ-śreṣṭham| vasantatilakam|
sahāmalakaśuktibhirdadhisareṇa tailena vā guḍena payasā ghṛtena
yavasaktubhirvā saha| tilena saha mākṣikeṇa palalena sūpena vā
vapuṣkaramaruṣkaraṃ paramamedhyamāyuṣkaram||80||
Sa. āmalakatvagādibhirekādaśabhiḥ saha
pratyekaṃ bhallātakamupayuktaṃ praśastaśarīrakaraṇakāraṇam| tathā
paraṃ-atiśayena, medhyamāyuṣpradaṃ ca syāt| pṛthvīvṛttam|
bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca| bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni
yathāvidhi||81||
Sa. bhallātakāni tīkṣṇāni suniṣpannāni
dahanatulyāni tāni yathāvidhi prayuktānyamṛtatulyāni bhavanti|
kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana| yaṃ na bhallātakaṃ
hanyācchīghramagnibalapradam||82||
Sa. śleṣmottho rogaḥ sa nāsti,
vibandhaśca sa kaścidapi na vidyate, yaṃ-rogaṃ vibandhaṃ vā, bhallātakaṃ
drutataraṃ paṭutaradahanakaraṃ na hanyāt|
vātātapavidhāne'pi viśeṣeṇa vivarjayet| kulatthadadhiśuktāni
tailābhyaṅgāgnisevanam||83||
Sa. vātātapavidhāvapi bhallātakasya
kulatthādīni viśeṣeṇa varjayet|
vṛkṣāstuvarakā nāma paścimārṇavatīrajāḥ|
vīcītaraṅgavikṣobhamārutoddhūtapallavāḥ||84||
tebhyaḥ phalānyādadīta supakvānyambudāgame| majjñaḥ phalebhyaścādāya
śoṣayitvā'vacūrṇya ca||85|| tilavat pīḍayed
droṇyāṃ, kvāthayedvā kusumbhavat| tattailaṃ sambhṛtaṃ bhūyaḥ
pacedāsalilakṣayāt||86|| avatārya karīṣe ca
pakṣamātraṃ nidhāpayet| snigdhasvinno hṛtamalaḥ pakṣāduddhṛtya tattataḥ||87||
caturthabhaktāntaritaḥ prātaḥ pāṇitalaṃ pibet| mantreṇānena pūtasya tailasya
divase śubhe||88|| "majjasāra mahāvīrya
sarvān dhātūn viśodhaya| śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate'cyutaḥ||89||
tenāsyordhvamadhastācca doṣā yāntyasakṛttataḥ| sāyamasnehalavaṇāṃ yavāgūṃ
śītalāṃ pibet||90|| pañcāhāni
pibettailamitthaṃ varjyān vivarjayan| pakṣaṃ mudgarasānnāśī
sarvakuṣṭhairvimucyate||91||
Sa. tuvarasaṃjñā vṛkṣāstuvarakāḥ
paścimasamudrataṭodbhūtāḥ| vīcītyādinā viśeṣaṇena toyanidhinikaṭataratvaṃ
pratipādayati| tebhyo vṛkṣebhyo jaladāgame supakvāni phalāni gṛhṇīyāt|
phalebhyo'pi majjño gṛhītvā śoṣayitvā suṣṭhu cūrṇayitvā ca tilavad droṇyāṃ
pīḍayet| kusumbhavadvā kvāthayetj| tacca tailaṃ siddhaṃ punaḥ pacettoyakṣayaṃ
yāvat| pakvaṃ cāvartāya karīṣe māsārdhaṃ nidhāpayet| yantrapīḍitaṃ tu
prakṛtyaiva nistoyaṃ tailaṃ tadakvathitameva nidhāpayet|
tataḥ-pakṣādanantaraṃ, tailamudddhṛtya snigdhasvinno hṛtadoṣo mantreṇānena
majjasāretyādinā pavitritasya tailasya śubhadivase caturthena
bhaktenāntarito'harmukhe karṣaṃ pibet| tena tailenāsya puṃsa ūrdhvamadhaśca
punaḥ punardoṣā yānti| anantaramaparāhṇe'snehalavaṇāṃ yavāgūṃ śiśirāṃ pibet|
itthaṃ-anena prakāreṇa, parihāryān pariharan pañca divasāni tailaṃ pibet|
pakṣaṃ mudgarasānnabhojanaḥ sarvakuṣṭhairvimucyate|
tadeva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam| nihitaṃ pūrvavatpakṣaṃ pibenmāsaṃ
suyantritaḥ||92|| tenābhyaktaśarīraśca
kurvannāhāramīritam| | bhinnasvaraṃ raktanetraṃ śīrṇāṅgaṃ kṛmibhakṣitam| ]
anenāśu prayogeṇa sādhayetkuṣṭhinaṃ naram||93||
Sa. tadeva-tuvarāsthitailaṃ,
khadirakvāthena triguṇena samyakpakvaṃ pūrvavat-karīṣe pakṣaṃ nihitaṃ, māsaṃ
suyantritaḥ pibet| tena ca tailenābhyaktaśarīro bhojanaṃ pūrvoktaṃ
mudgarasānnaṃ vidadhyāt| etena prayogeṇa śīghraṃ kuṣṭhavantaṃ
puruṣamupakramet|
sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tadeva khadirādvinā| pakṣaṃ māṃsarasāhāraṃ karoti
dviśatāyuṣam||94||
Sa. tadeva-tuvarāsthitailaṃ,
khadiramantareṇa ghṛtamadhuyutaṃ pakṣaṃ pītaṃ sanmāṃsarasāhāraṃ naraṃ
dviśatāyuṣaṃ vidhatte|0
tadeva nasye pañcāśaddivasānupayojitam| | valīpalitanirmuktaṃ
sthirasmṛtikacadvijam| ] vapuṣmataṃ śrutadharaṃ karoti triśatāyuṣam||95||
Sa. tadeva tailaṃ nasye pañcāśadvāsarān
sevitaṃ varaśarīraṃ śrutadharaṃ trivarṣaśatāyuṣaṃ puruṣaṃ karoti|
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā| rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ
prayojayet||96||
Sa. pañca pippalīrathavā saptāṣṭau vā
daśa vā mākṣikasarpirbhyāṃ rasāyanaguṇamabhilaṣya varṣamekaṃ prayojayet|
tisrastisrastu pūrvāhṇe bhuktvā'gre bhojanasya ca| pippalyaḥ
kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ||97||
prayojyā madhusammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā|
-----------------------------------------------|98|
Sa. palāśakṣārabhāvitāḥ pippalyaḥ
sarpiṣā bharjitā mākṣikānvitāstisraḥ pūrvāhṇe, tisro bhuktvā, tisro
bhojanasyāgre, prayojyāḥ rasāyanaguṇaṃ kāmayamānena|
-----------------------------------------------| kramavṛddhyā daśāhāni
daśapaippalikaṃ dinam||98|| vardhayetpayasā
sārdhaṃ tathaivāpanayetpunaḥ| jīrṇauṣadhaśca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ
kṣīrasarpiṣā||99|| pippalīnāṃ sahasrasya
prayogo'yaṃ rasāyanam| piṣṭāstā balibhiḥ peyāḥ śṛtā madhyabalairnaraiḥ||100||
| śītīkṛtā hīnabalairvīkṣya doṣāmayān prati| ]||1||
Sa. daśa dināni daśapaippalikaṃ dinaṃ
kramavṛddyā kṣīreṇa saha yojayet, vardhamānā daśa pippalīḥ
prayojayedityarthaḥ| tathaiva daśapaippalikaṃ dinaṃ payasā sahāpanayet|
pariṇatabheṣajaśca ṣaṣṭikaṃ dugdhaghṛtenādyāt| ayaṃ-evaṃprakāraḥ,
sahasrapippalīnāṃ prayogo rasāyanaṃ syāt| tāḥ-pippalyaḥ, piṣṭāḥ satyo
balavadbhirnaraiḥ pātavyāḥ, madhyabalairnaraiḥ kvathitāḥ peyāḥ|
tadvacca chāgadugdhena dve sahasre prayojayet|
-----------------------------------------------|101|
Sa. tadvacceti anenaiva krameṇa
chāgakṣīreṇa saha dve sahasre prayojayet|
-----------------------------------------------| ebhiḥ prayogaiḥ pippalyaḥ
kāsaśvāsagalagrahān||101||
yakṣmamehagrahaṇyarśaḥpāṇḍutvaviṣamajvarān| ghnanti śophaṃ vamiṃ hidhmāṃ
plīhānaṃ vātaśoṇitam||102||
Sa. ebhiḥ-pūrvoktaiḥ prayogaiḥ,
pippalya upayuktāḥ kāsādīṃśchophādīṃśca jayanti|
bilvārdhamātreṇa ca pippalīnāṃ pātraṃ pralimpedayaso niśāyām| prātaḥ
pibettatsalilāñjalibhyāṃ varṣaṃ yatheṣṭāśanapānaceṣṭaḥ||103||
Sa. pippalīkarṣadvayamātreṇa niśāyāṃ
lohapātraṃ limpet| tacca jalāñjaliyugena prātaḥ pibet saṃvatsaraṃ
svecchābhojanapānakriyaḥ| etacca rasāyanaṃ pūrvaguṇam| indravajrā vrattam|
śuṇṭhīviḍaṅgatriphalāguḍūcī- yaṣṭīharidrātibalābalāśca|
mustāsurāhvāgurucitrakāśca saugandhikaṃ paṅkajamutpalāni||104||
dhavāśvakarṇāsanabālapatra- sārāstathā pippalivat prayojyāḥ| lohopaliptāḥ
pṛthageva jīve- tsamāḥ śataṃ vyādhijarāvimuktaḥ||105||
Sa. śuṇṭhyādīn pṛthageva pippalīriva
lohopaliptānupayujya varṣaśataṃ rogajarārahito jīvati|
kṣīrāñjalibhyāṃ ca rasāyanāni yuktānyamūnyāyasalepanāni| kurvanti
pūrvoktaguṇaprakarṣa- māyuḥprakarṣaṃ dviguṇaṃ tataśca||106||
Sa. amūni-pūrvoktāni rasāyanāni,
lohalepanāni kṣīrāñjalibhyāṃ-dugdhapalāṣṭakena, upayuktāni
pūrvoktaguṇātiśayamāyuḥ prakarṣaṃ ca tato dviguṇaṃ vidadhati| ādyante
indravajrākhye, madhyamaṃ tūpajātiḥ|
asanakhadirayūṣairbhāvitāṃ somarājīṃ madhughṛtaśikhipathyālohacūrṇairupetāṃ|
śaradamavalihānaḥ pāriṇāmān vikārāṃ- styajati mitahitāśī tadvadāhārajātān||107||
Sa. asanādikvāthena bhāvitāṃ bākucīṃ
mākṣikādibhiryuktāṃ varṣamavilahan pāriṇāmān-vayaḥpariṇatijān, vikārān jahāti|
tathā hitamitabhojana āhārajān vikārāṃstyajati| mālinī|
tīvreṇa kuṣṭhena parītamūrti- ryaḥ somarājīṃ niyamena khādet| saṃvatsaraṃ
kṛṣṇatiladvitīyāṃ sa somarājīṃ vapuṣā'tiśete||108||
Sa. dāruṇena kuṣṭhena vyāptadeho yaḥ
śaśāṅkalekhāṃ kṛṣṇatilayutāṃ niyamena vatsaraṃ bhakṣayet, sa candrakāntiṃ
śarīreṇa jayet| upajātiḥ|
ye somarājyā vituṣīkṛtāyā- ścūrṇairūpetāt payasaḥ sujātāt| uddhṛtya sāraṃ
madhunā lihanti takraṃ tadevānu pibanti cānte||109||
kuṣṭhinaḥ śīryamāṇāṅgāste jātāṅgulināsikāḥ| bhānti vṛkṣā iva punaḥ
prarūḍhanavapallavāḥ||110||
Sa. ye puruṣā vituṣīkṛtāyā
indurājyāścūrṇairyuktāt kṣīrāt sujātāt sāraṃ-navanītākhyaṃ, uddhṛtya mākṣikeṇa
saha lihanti, paścāt tadeva takraṃ ca ye pibanti, te kuṣṭhavantaḥ
śīryamāṇaśarīrāḥ samudbhūtāṅgulighrāṇāḥ śobhante| tarava iva bhūyaḥ
sañjātapratyagrapallavāḥ| indravajrā|
| śītavātahimadagdhatanūnāṃ stabdhabhagnakuṭilavyathitāsthnām| bheṣajasya
pavanopahatānāṃ vakṣyate vidhirato laśunasya||1||
] rāhoramṛtacauryeṇa lūnādye patitā galāt| amṛtasya kaṇā bhūmau te
rasonatvamāgatāḥ||111|| dvijā nāśnanti
tamato daityadehasamudbhavam| sākṣādamṛtasambhūtergrāmaṇīḥ sa rasāyanam||112||
Sa. atha laśunakalpamācaṣṭe-
saṃ-svarbhānoramṛtāpaharaṇāparādhena kaṇṭhācchinnādye'mṛtasya bindavo
dharitryāṃ patitāste laśunatvaṃ prāptāḥ| ya(a)-asmāddhetoḥ, daityadehotthaṃ
laśunamato dvijā na bhakṣayanti| sākṣāccāmṛtasambhūtatvāddhetorasau rasono
rasāyanaṃ grāmaṇīḥ śreṣṭhaḥ|
śīlayellaśunaṃ śīte, vasante'pi kapholbaṇaḥ| ghanodaye'pi vārtātaḥ, sadā vā
grīṣmalīlayā||113|| snigdhaśuddhatanuḥ
śītamadhuropaskṛtāśayaḥ| taduttaṃsāvataṃsābhyāṃ carcitānucarājitaḥ||114||
Sa. śīte-hemantaśiśirayoḥ, laśunaṃ
śīlayet| kaphādhiko vasante'pi śīlayet| vātottaro varṣāsvapi śīlayet|
sarvadaiva vā vātārtau grīṣmartucaryācaraṇena śīlayet| kīdṛśaḥ san ? snigdhā
śuddhā ca tanuryasya sa evam| tathā śītalairmadhuraiścopaskṛtaḥ-saṃskṛtaḥ,
āśayo yasya sa evam| tathā tasya-laśunasya, śekharakarṇapūrābhyāṃ maṇḍitā
anucarāḥ-sevakāḥ, aṅgaṇe yasya sa tathā|
tasya kandān vasantānte himavacchakadeśajān| apanītatvaco rātrau
timayenmadirādibhiḥ||115|| tatkalkasvarasaṃ
prātaḥ śucitāntavapīḍitam| madirāyāḥ sūrūḍhāyāstribhāgena samanvitam||116||
madyasyānyasya takrasya mastunaḥ kāñjikasya vā| tatkāla eva vā yuktaṃ
yuktamālocya mātrayā||117||
tailasarpirvasāmajjakṣīramāṃsarasaiḥ pṛthak| kvāthena vā yathāvyādhi rasaṃ
kevalameva vā||118|| pibedgaṇḍūṣamātraṃ prāk
kaṇṭhanāḍīviśuddhaye| -----------------------------------------------|119|
Sa. tasya-laśunasya, kandān
vasantaṛtajāṃstathā himaveddeśajāṃśchakadeśajān vā uddhṛtatvaco rātrau
madirābījapūrarasādibhistimayet-kledayet| tatkalkasya svarasaṃ
dhautavastrapīḍitaṃ madirāyāḥ suruḍhāyāstribhāgena yutaṃ, madyādervā
tribhāgena yutaṃ, athavā tasminneva kāle surādibhiryutaṃ,
mātrayā-deśakālāturādyapekṣiṇyā, ālocya-nirūpya, tailādibhirvā pṛthak yuktaṃ
yadi vā kvāthena yathāvyādhivaśādyuktaṃ, kevalameva vā rasaṃ, prāk-pūrvaṃ,
gaṇḍūṣamātraṃ pibet galanāḍīviśodhanāya|
-----------------------------------------------| pratataṃ svedanaṃ cānu
vedanāyāṃ praśasyate||119|| śītāmbusekaḥ
sahasā vamimūrcchāyayormukhe|
-----------------------------------------------|120|
Sa. vedanāyāṃ satyāṃ satataṃ svedanaṃ
śreṣṭham| tathā vamau mūrcchāye ca sahasā-jhaṭityeva, śītalajalaseko mukhe
śasyate|
-----------------------------------------------| śeṣaṃ pibet klamāpāye
sthiratāṃ gata ojasi||120||
Sa. śeṣaṃ rasaṃ klānterapagama ojasi
sthairyaṃ prāpte sati pibet|
vidāhaparihārāya paraṃ śītānulepanaḥ| dhārayetsāmbukaṇikā
muktākarpūramālikāḥ||121||
Sa. vidāhopaśāntaye'tiśītānulepanaḥ
syāt| tathā muktāmālikāḥ karpūtamālikāśca sajalakaṇā dhārayet|
kuḍavo'sya para mātrā tadardhaṃ kevalasya tu| palaṃ piṣṭasya tanmajjñaḥ
sabhaktaṃ prāk ca śīlayet||122||
Sa. asyottamā mātrā surāsahitasya
kuḍavaḥ| kevalasya tu rasasya kuḍavārdhaṃ paraṃ mātrā| tanmajjñaḥ piṣṭasya
palaṃ parāmātrā| sabhaktaṃ prāk cāhārāt tacchīlayet|
jīrṇaśālyodanaṃ jīrṇe śaṅkhakundendupāṇḍuram| bhuñjīta yūṣaiḥ payasā rasairvā
dhanvacāriṇām||123||
Sa. purāṇaśālibhaktaṃ pariṇate
śaṅkhādivat sitaṃ yūṣādibhiḥ sātmyādivaśāt bhuñjīta|
madyamekaṃ pibettatra tṛṭprabandhe jalānvitam| amadyapastvāranālaṃ phalāmbu
parisikthakām||124||
Sa. tatra ca tṛṣi jātāyāṃ kevalaṃ
madyaṃ jalayutaṃ pibet| amadyapastu naro dhānyāmlādīni pibet|
parisikthikā-saṭṭakaviśeṣaḥ, kiṭṭiriti kvacitprasiddhā|
tatkalkaṃ vā samaghṛtaṃ ghṛtapātre khajāhatam| sthitaṃ daśāhādaśnīyāttadvadvā
vasayā samam||125||
Sa. athavā tasya-laśunasya, kalkaṃ
tulyaghṛtaṃ khajenāloḍitaṃ ghṛtabhāṇḍe sthitaṃ daśāhādūrdhvaṃ bhuñjīta|
tathaiva vasayā saha sthitaṃ daśāhādūrdhvaṃ bhuñjīta|
vikañcukaprājyarasonagarbhān saśūlyamāṃsān vividhopadaṃśān| nimardakān vā
ghṛtaśuktayuktān prakāmamadyāllaghu tucchamaśnan||126||
Sa. vikañcuko-vigatatvag, yaḥ
prājyaḥ-prabhūto laśunaḥ, sa garbho yeṣāṃ tāṃstathāvidhān, tathā
sahaśūlyamāṃsena saśūlyamāṃsān, tathā nānāvidharucakān, īdṛśān vā nimardakān
ghṛtaśuktakānvitān, yathecchaṃ laghu tathā tucchaṃ-alpaṃ, bhuñjānaḥ|
upendravajrāvṛttam|
pittaraktavinirmuktasamastāvaraṇāvṛte| śuddhe vā vidyate vāyau na dravyaṃ
laśunātparam||127||
Sa. vāte laśunātparamanyad dravyaṃ na
vidyate| kimbhūte ? pittaraktavihīnasakalāvaraṇāvṛte| śuddhe-kevale vā,
pavane'paraṃ dravyaṃ na vidyate|
priyāmbuguḍadugdhasya māṃsamadyāmlavidviṣaḥ| atitikṣorajīrṇaṃ ca rasono
vyāpade dhruvam||128||
Sa. laśunaṃ priyajalādernarasya,
māṃsādidveṣiṇaḥ, tathā'jīrṇamatitikṣoḥ, niścayena vyāpattaye syāt|
pittakopabhayādante yuñjyānmṛdu virecanam| rasāyanaguṇānevaṃ paripūrṇān
samaśrute||129||
Sa. laśunaprayogānte ca pittakopabhayāt
mṛdu-atīkṣṇaṃ virecanaṃ ca kārayet| evaṃ-anena prakāreṇa yukte rasone,
rasāyanaguṇān paripūrṇān prāpnoti| [
"āmāmbupānekṣuvikāramatsyayānādhvavātātapabhāṣyacintāḥ| svapnaṃ divā jāgaraṇaṃ
niśāsu piṣṭaṃ vyavāyaṃ dadhi cātra necchet||
pāṇḍūdaroraḥkṣataśophatṛṣṇāpānātyayacchardiviṣavraṇeṣu| paitte
vikāRre'kṣigade'tisāre kṣāme śarīre ca sa varjanīyaḥ||" iti vṛddhavāgbhaṭāt|
rasonasyopari etāni viruddhāni| ]
adhunā śilājatukalpaṃ brūte---- grīṣme'rkataptā girayo jatutulyaṃ vamanti yat|
hemādiṣaḍdhāturasaṃ procyate tacchilājatu||130||
Sa. grīṣme ṛtau girayo ravitaptā
jatutulyaṃ yat vamantikṣaranti, suvarṇādayaśca te ṣaḍdhātavaśca teṣāṃ rasaṃ,
tat śilājatu gadyate|
sarvaṃ ca tiktakaṭukaṃ nātyuṣṇaṃ kaṭu pākataḥ| chedanaṃ ca viśeṣeṇa lauhaṃ
tatra praśasyate||131||
Sa. sarvaṃ-ṣaḍdhātujamapi, girijaṃ
tiktakaṭukaṃ na cātiśayenoṣṇaṃ pāke kaṭukaṃ chedanaṃ ca viśeṣeṇa| tatra madhye
lauhaṃ śilājaṃ praśasyate|
gomūtragandhi kṛṣṇaṃ guggulvābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṃ
mṛdu guru ca śilājatu śreṣṭham||132||
Sa. gomūtragandhyādiguṇaṃ śilājatu
varaṃ syāt|
vyādhivyādhitasātmyaṃ samanusmaran bhāvayedayaḥpātre| prāk kevalajaladhautaṃ
śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam||133||
samagirijamaṣṭaguṇite niḥkvāthyaṃ bhāvanauṣadhaṃ toye| tanniryūhe'ṣṭāṃśe
pūtoṣṇe prakṣiped girijam||134||
tatsamarasatāṃ yātaṃ saṃśuṣkaṃ prakṣipedrase bhūyaḥ| svaiḥ svairevaṃ
kvāthairbhāvyaṃ vārān bhavetsapta||135||
Sa. vyādhiśca vyādhitaśca tayoḥ
sātmyaṃ-upaśayaṃ, samanusmaran lohapātre girijaṃ bhāvayet| katham ?
ityāha-pūrvaṃ kevalajalena dhautaṃ tataḥ śuṣkaṃ sat kvāthairbhāvanīyam|
saṃ-samaṃ girijaṃ yasmin bhāvanauṣadhe tadevamaṣṭaguṇe jale niḥkvāthyam|
tatkvāthe'ṣṭāṃśaśeṣe pūtoṣṇe sati śilājatu prakṣipet| tatsamarasatāṃ prāptaṃ
śuṣkaṃ punā rase prakṣipet| evaṃ svaiḥ svaiḥ kvāthaiḥ sapta vārān bhāvanīyam|
āryāścatasraḥ|
atha snigdhasya śuddhasya ghṛtaṃ tiktakasādhitam| tryahaṃ yuñjīta
girijamekaikena tathā tryaham||136||
phalatrayasya yūṣeṇa paṭolyā madhukasya ca| yogaṃ yogyaṃ tatastasya kālāpekṣaṃ
prayojayet||137|| śilājamevaṃ dehasya
bhavatyatyupakāram| guṇān samagrān kurute sahasā vyāpadaṃ na ca||138||
Sa. atha girijamevaṃ bhāvayitvā
snigdhasya śuddhasya ca narasya tiktakasādhitaṃ ghṛtaṃ divasatrayamupayuñjīta|
nanu, yadi snigdhaśuddha evāsau, tatkimiti punaḥ sarpiryujyate ? brūmaḥ|
kṛtaghṛtasya śilājatuvidhānaṃ sutarāṃ śastam| tathā coktam-"yathā hi kavacī
śastraṃ parebhyaḥ sahate'dhikam| tathā snehādhike gātre sevyamānaṃ śilājatu||"
ityādi| tathā ekaikena vakṣyamāṇena saha, śailajaṃ tryahamupayuñjyāt|
triphalāyāḥ kvāthena tryahaṃ, paṭolyāśca kvāthena tryahaṃ, madhuyaṣṭyāśca
kvāthena tridivasam| anantaraṃ yogyaṃ yogaṃ kālādīnapekṣya prayojayet| evaṃ
anena vidhinā, girijaṃ yuktaṃ śarīrasyopakārakataraṃ syāt| sakalān guṇān
vidhatte| aksmādeva ca vyāpadaṃ na karoti|
ekatrisaptasaptāhaṃ karṣamardhapalaṃ palam| hīnamadhyottamo yogaḥ śilājasya
kramānmataḥ||139||
Sa. saṃ-ekaṃ saptāhaṃ trisaptāhaṃ
saptasaptāhamiti kālayogaḥ, karṣamardhapalaṃ palamiti mātrāyogaḥ, iti
dvaye'pyatra yathākramaṃ hīnamadhyottamatvam| ekaśca trayaśca sapta ca teṣāṃ
saptāhamiti samāsaḥ| muninā'pyuktam (ca. ci. a. 1 pā. 3/54)- "prayogaḥ
saptasaptāhāstraya ekaśca kālataḥ| nirdiṣṭastrividhastasya varo
madhyo'varastathā|| palamardhapalaṃ karṣaṃ mātrā tasya tridhāmatā|" iti|
saṃskṛtaṃ saṃskṛte dehe prayuktaṃ girijāhvayam| yuktaṃ vyastaiḥ samastairvā
tāmrāyorūpyahemabhiḥ||140|| kṣīreṇāloḍitaṃ
kuryācchīghraṃ rāsāyanaṃ phalam| kulatthān kākamācīṃ ca kapotāṃśca
sadātyajet||141||
Sa.
saṃskṛtaṃ-pavanādiharairdravyairbhāvitaṃ, saṃskṛte dehe-snehanaśodhanaiḥ
kṛtasaṃskāre śarīre, śilājatu prayuktaṃ prayuktaṃ tāmrādibhiḥ
samuditairvyastairvā yuktaṃ dugdhenāloḍitaṃ kṣiprameva rasāyanaphalaṃ
vidadhyāt| kulatthādīni kṛtatatprayogaḥ sadaiva jahyāt| kharaṇāde
kākamācīkapotau na varjitau| tadvacanaṃ hi-"śuṣkāmiṣaṃ viruḍhaṃ piṣṭaṃ śuktam
vidāhi guru cānyat| pānāśanaṃ kulatthān viśeṣato varjayeccātra||" ityādi|
muninā'pi naitau varjitau| tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 1 pā.3/62)
_"śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca| varjayetsarvakāleṣu kulatthāṃśca sadā
tyajet||" iti| vidāhyādivarjanaṃ rasāyanakālād dviguṇaṃ kālaṃ vidheyam|
kulatthāṃśca yāvajjīvamityeke| anye tu vadanti sadāśabdena saṃvatsara ucyate|
yato ya ete ṣaḍ ṛtavaḥ| etāvāneva kālo, na ṣāḍ ṛtuvyatirikto'nyaḥ kālo'stīti
teṣāmayamabhiprāyaḥ| nanu, vidāhigurvādibhyaḥ kimiti kulatthānāmadhikaḥ
parihāra iṣyate ? brūmaḥ| pāṣāṇabhede kulatthānāmadhikatarasvabhāvatvāt| tathā
hi-santaptakulatthajalenāplutānāṃ pāṣāṇānāṃ pāṣāṇahantṛbhiḥ sukhenaiva
vidāraṇaṃ dṛṣṭam| śilājatu ca girijamityuktam| ataḥ śilājatuprayogāt
tanmayameva śarīraṃ sampadyate| tena tasya kulatthā bādhāvidhāyinaḥ, iti
parihārasteṣāmadhikaḥ kṛtaḥ|
na so'sti rogo bhuvi sādhyarūpo jatvaśmajaṃ yaṃ na jayet prasahya| tat
kālayogairvidhivat prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadhāti||142||
Sa. atra bhūlokagrahaṇaṃ
sakalabhūlokaparigrahārtham| anyathā kaścideva deśo gṛhyeta, na tvaśeṣo
bhūlokaḥ| rūpagrahaṇena sādhyaḥ savikalpo'pi gṛhyate, tena kṛcchrasādhyo'pi
gṛhyate| rūpa padamantareṇa tu sukhasādhya eva kevalo gṛhyeta| prasahyetyanena
śīghrataraṃ niścitaṃ ca rogajayaṃ karotīti gamayati| tadayaṃ
bhāvaḥ,-kuṣṭhaghnāni mūtrakṛcchraharāṇi vā yathauṣadhāni teṣāṃ śamayati, tataḥ
kṣiprataraṃ niścitaṃ ca rogajayaṃ karoti girijamiti| na sa rogo sādhyarūpo
vidyate, yaṃ śilājatu prasahya na jayet| girijaṃ kālayogena ca vidhinā
prayuktaṃ nīrujasya puruṣasya mahatīmūrjāṃ ca karoti| upajātiḥ| ata eva
saṅgrahe jagāda (u. a. 49)-"jvarī jvaraghnāmbudaparpaṭādeḥ kvāthena raktī
madhuyaṣṭikāyāḥ| śoṣī rasaiḥ kravyabhugāmiṣotthairmāyūramāṃsaiḥ payasā ca
kārśye|| madhvambunā medasi saṃpravṛddhe kṣīreṇa paryākulabuddhisattvaḥ|
pāṇḍau saśophe jaṭhare sakṛcchre pibecchilājaṃ mahiṣījalena|| aśma
vīratarādyena kuṣṭhaṃ khadiravāriṇā| viṣaṃ viṣaghnairagadairhantyevaṃ
tadyathāmayam|| śailajatrikaṭukaṭukṣaudrakṣaudradhātūn viṣevate| kṣīrodanāśī
yo jīrṇe yakṣmaṇā na sa bādhyate|| subhāvitāṃ sārajalaistulāṃ pītvā
śilodbhavāt| sārāmbunaiva bhuñjānaḥ śālīn jāṅgalajai rasaiḥ|| apohya
madhumehākhyamantakaṃ rogasaṅkaram| vapurvarṇabalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ||
amaramandiramandarasambhavāt palaśataṃ girijādupayojaya| yadi
jarāmayaduḥkhavivarjitāṃ suciramicchasi jīvitasantitam|| daśaguṇamupayuṅkte
yaḥ śataṃ śailajātāllaghuhitamitabhojī varjayan varjanīyān| satatasamanuṣaktān
varjitān vaidyavṛndairvidhamati sa gadaughānnekṣate cāyuṣo'ntam||" iti|
śivaguṭikā cātraivoktā (saṃ. u. a. 49)| yathā-"śilāhvāt ṣoḍaśapalaṃ
tristrirekatra bhāvayet| varāyā daśamūlasya guḍūcyāḥ karkaṭasya ca|| balāyā
madhuyaṣṭyāśca rase gavye ca vāriṇi| kṣīre sakṛt krameṇaivaṃ saptakṛtvastathā
punaḥ|| kākoliyugmaghanapuṣkaravahnirāsnāmedāyugarddhicavikāgajapippalīnām|
pāṭhādvijīvakanikumbhavidāriyugmavīrāvarīmadhuphalāṃśumatīdvayānām||
palikānāmabdroṇe siddhānāṃ pādaśeṣite kvāthe| bhāvitamitthaṃ girijaṃ
dvipalaiścūrṇīkṛtairyuñjyāt|) karkaṭaśṛṅgīdhātrīvyoṣaistālīsapatrakuḍavena|
cūrṇapalena vidāryāstvakkṣīryāḥ karṣayugmena|| kuḍavena
caturjātāttailaghṛtakṣaudraśarkarābhiśca| dvipalādidviguṇābhiḥ
kuryādgulikāstato'kṣasamāḥ|| tāḥ śuṣkā navakumbhe jātīpuṣpādhivāsite sthāpyāḥ|
tāsāmekāṃ khādet pratidinamanupānamatreṣṭam||
kṣīrarasadāḍimāmbhomārdvīkasurāsavānyatamam| jīrṇe'nnaṃ laghu bhojyaṃ
yūṣapayaḥpiśitaniryūhaiḥ|| saptāhamātramevaṃ sarvānnīnaḥ kramādbhavetparataḥ|
bhaktasyānte prāgvā gulikā na virudhyate caiṣā|| nirapāyā bhūriphalā
parihārasukhopayojitā jayati| prabalamapi vātaśoṇitamūrustambhaṃ jvaraṃ
dīrgham|| bhagamūtraśukradoṣaplīhayakṛdraktapāṇḍuhṛdrogān|
vardhmavamigulmapīnasahidhmākāsāruciśvāsān|| vidradhimudaraṃ kuṣṭhaṃ śvitraṃ
ṣāṇḍhyaṃ kṣayaṃ madaṃ mūrcchām| unmādamapasmāraṃ mukhanetraśirogadāṃstāṃstān||
ānāhamatīsāraṃ halīmakaṃ kāmalāgrahaṇirogān| granthyarbudān sapiḍakān
bhagandaraṃ gaṇḍamālāṃ ca|| atikārśyamatisthaulyaṃ svedamapi ślīpadaṃ gude
kīlān| daṃṣṭrāviṣaṃ samūlaṃ garaprayogān sughorāṃśca|| abhicāramarātikṛtaṃ
duḥsvapnaṃ bhautikīṃ tathā bādhām| pāpmālakṣmīṃ ceyaṃ gulikā śamayecchivā
nāma|| vṛṣyā''yuṣyā dhanyā kāntiyaśaḥ śrīvibodhanī medhyā| kurute
nṛpavallabhatāṃ jayaṃ vivāde ca vaktrasthā|| jitakhalativalīpalitaṃ jīvayati
sukhaṃ śatadvayaṃ śaradām| varṣadvayaprayogādvarṣaśatacatuṣṭayaṃ jīvet||"
[iti|] kharanāde tūktam-"kanakādrajatāttāmrādayasaḥ sīsāttathā trapuṇaḥ|
girivivaraniḥsṛtaṃ tatkvāthasnigdhātimṛdumṛtsnam|| jatvābhaṃ ca śilājatu
vidyādetajjaḍātmakaṃ girijam| saṃraktapītavarṇaṃ satiktamadhuraṃ rase
kaṭuvipāki|| śītaṃ kanakaśilājatu viśeṣataḥ śleṣmapittaghnam|| śvetaṃ ca
tiktamadhuraṃ pācanavallekhanaṃ śītam| kiñcillavaṇaṃ vidyā(rūpyā)dviśeṣato
vātapittaghnam|| śitikaṇṭhatulyavarṇaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ lekhanaṃ vipākakaṭu|
kiñcillavaṇaṃ tāmrātmakaṃ smṛtaṃ kaphakṛ(hṛ)dviśeṣeṇa|| guggulukābhaṃ snigdhaṃ
tiktaṃ lavaṇaṃ saraṃ viśadatīkṣṇam|| kaṭupākinātiśītaṃ trimalaghnaṃ tvāyasaṃ
śreṣṭham|| svākarasamānavarṇe sīsatrapusambhave śilājatunī||
alpāntarakarmaguṇe kṛṣṇāyasajācchilājatunaḥ|| gomūtragandhamasitaṃ
guggulukābhaṃ viśarkaraṃ mṛtsnam| snigdhamanamlakaṣāyaṃ śilodbhavaṃ
sarvakarmaṇyam||" ityatra gurumṛduguṇau noktau|
tathoktam-"sasnehalavaṇabhāvādvātaghnaṃ pittanut saratvāttat| rasapākayoḥ
kaṭutvāttaikṣṇyācca śleṣmamedoghnam|| kaṭutīkṣṇatvāddīpanamagneruddīpanānmalān
pacati| tiktatvādraktaghnaṃ kaṭutaikṣṇauṣṇyāt kṛmighnaṃ ca||
śobhanabhāvāddṛṣyaṃ snigdhatvāt pauṣṭikaṃ ca balyaṃ ca| āyuṣyaṃ ca viṣaghnaṃ
maṅgalyamamṛtānvayatvācca|| śodhanabhāvāt srotodhātvindriyabuddhiśodhanaṃ
varṇyam| putryaṃ ca vṛṣyabhāvānmedhyaṃ yonisvabhāvācca||" ityādi| tathā
"bhāvitamanyairdravyairvīryotkarṣādviśeṣakarmaṇyam| tat syāttasmādbhāvyaṃ
vātādiharauṣadhakaṣāyaiḥ|| 'rāsnādaśamūlabalāpunarnavairaṇḍaśuṇṭhimadhukānām|
kvāthena bhāvitaṃ tadviśeṣato vātarogaghnam|| drākṣā
bhīrupaṭolītrāyantiguḍūcijīvanīyānām| kvāthena bhāvitaṃ tadviśeṣataḥ
pittarogaghnam|| triphalāvacāviḍaṅgakarañja ghanamukhyapañcamūlānām|
sahapañcakolākānāṃ kvāthena kaphāmaye bhāvyam||
laghupañcamūlaśuṇṭhīdrākṣākāśmaryavājigandhānām| suguḍūciśarabalānāṃ rasena
pittānilagadeṣu|| ghanakuṣṭhavacātriphalāsuradāruviḍaṅgapañcakolānām|
rajanīmaricātiviṣāyuktānāṃ vātakaphajeṣu||
pāṭhāpaṭolanimbatriphalāghanakuṭajasaptaparṇānām| trāyantyamṛtātiviṣāsahitānāṃ
pittakaphajeṣu (saṃ. u. a. 49)||" trimaleṣu yathādoṣaṃ yogānetān vikalpya
bhāvyaṃ syāt| prākkevalajaladhautaṃ śuṣkaṃ kvāthaistato bhāvyam|| girijaṃ
caturguṇajalaṃ kvāthyaṃ syādbhāvanauṣadhaṃ tatra| caturthaśeṣe kvāthe pūtoṣṇe
prakṣipedgirijam||" iti| atra caturguṇajalasyauṣadhasya kvāthena muktarasatā
na tathā syāditi vāgbhaṭoktamevāṣṭaguṇajalakvāthena kāryamiti manyāmahe|
tathoktam-"salilaviśuddhādgirijāt pibedarogaḥ phalatrikarasena| mātrāṃ
kramābhivṛddhāṃ tryahaṃ paṭolasya ca rasena|| mūtreṇa gavāṃ tadvat tryahaṃ
kaṣāyeṇa madhukasya|" iti| "rogānviteṣu girijaṃ jalaśuddhaṃ bhāvitaṃ
kaṣāyaiśca| doṣavyādhibalāturakālāpekṣī prayuñjīta|| jīrṇauṣadhaḥ
sukhodakapariṣikto māṃsarasapayoyūṣaiḥ| raktādiṣaṣṭikaudanamanavamarogo gadī
vā'dyāt|| vyādhyāturadoṣabalaṃ dṛṣṭvā tasya tridhā prayogaḥ syāt|
śreṣṭhastriṣaṣṭirātraṃ māso madhyastrisaptarātramavaraḥ|| pānāvagāhayoḥ
syāddivyaṃ śailodbhavaṃ kaupam|" munistvasya caturdhātujatvameva saṃgirate|
tathā ca tadgranthaḥ (ca. ci. a. 1 pā. 2/47)- "anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kātupāke
śilājatu| nātyuṣṇaśītaṃ cātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ||| hemnaḥ
sarajatāttāmrādvaraṃ kṛṣṇāyasādapi|" iti| saṅgrahe ca guggulukalpo'bhihitaḥ|
yathā (u. a. 49)- "dānavendravijitān purā surān
bhraṣṭakāntidhṛtiśauryatejasaḥ| vīkṣya viṣṇuramṛtaṃ kilāsṛjadgugguluṃ
balavapurjayapradam|| adyāpyataḥ suragaṇāḥ kila dhūpamukhyān hitvā
varāguruturuṣkahimendudarpān| nirdahyamānavapuṣo'pi śikhāṃ pibanto gandhena
yasya muditā dadhati prasādam|| sa yogavāhī sa śivaḥ sa sārvaḥ sarvartusevyaḥ
sukhaśīlanīyaḥ| hartā jarāpāpmamalāmayānāṃ kartā'gnimedhāsmṛtipāṭavānām||
gandhotkaṭaḥ sa dāhe snigdhadravapicchilo vigataśalyaḥ| mahiṣākhyaḥ
puṣparāgasphaṭikāsitanīradacchāyaḥ|| yaḥ padmarāgarāgo yaḥ kanakacchedapātalo
yo vā| jayatīndranīlamamalaṃ bhagno'pyatikāntimattvena|| śreṣṭhaḥ prayogo'sya
tulā palānnaivādhikaṃ pibet| ātreyamunigītaśca mantro'yaṃ karmasiddhikṛt||
'bhagavān puṇḍarīkākṣo devāśca sapurandarāḥ| ājñāpayanti samyaktvāṃ prabhāvaṃ
cādiśanti te|| jarāmaraṇaduḥkhebhyo yathā te'bhyutthitāḥ surāḥ|
upayoktustathaivāsya bhava tvaṃ hi mahābalaḥ||' iti| pañcamūlasya mahataḥ
kvāthena hitabhojinā| gugguluḥ śīlito hanti sarvān vātakaphāmayān||
laghīyaso'pi tadvacca sukhoṣṇena jalena vā| mastudhānyāmlamadyairvā vacādeḥ
salilena vā|| varaṇādestu bādhiryaṃ dantakarṇaśirorujaḥ|
svarabhedodaraścāsavardhmāntargulmavidradhīn|| vātapittāsrarogeṣu
bṛṃhaṇārthini ceṣyate| kvāthena vājigandhāyā jīvanīyagaṇasya vā||
kvāthenotpalamṛdvīkāraktacandanajanmanā| vātapittaṃ nihantyeṣa
padmakādigaṇasya vā|| cavyakuṣṭhaviḍaṅgānāṃ yavānyā nāgarasya vā|
prasāraṇyāśca toyena gugguluḥ kaphavātajit||
tryūṣaṇāgnighanavellavarābhirbhakṣayan samadhṛtaṃ mahiṣākṣam| āśu hanti
kaphamārutamedodoṣajān balavato'pi vikārān||
paṭolanimbatriphalāguḍūcīgāyatrirātridvayabījakānām| kvāthaiḥ pṛthak
pathyaparasya hanti māsena ghorān kaphapittarogān||
viśeṣācchophavīrsarpaduṣṭavraṇabhagandarān|
śukrārtavamanodoṣapramehaśvitrapāṇḍutāḥ||
paṭolāriṣṭaniryūhapiṣṭastulyarasāñjanaḥ|
galarogāpacīvyaṅgagranthisthaulyakṛmipraṇut|| śilājatusamaḥ pītaḥ payasā
vātaśoṇitam| nivartayatyatibalaṃ kṣīramāṃsaghṛtāśinaḥ|| rasena payasā
mūtrairvātapittakaphāpahaḥ| brāhmīmaṇḍūkaśaṅkhānāṃ pṛthaṅh medhādikṛdrasaiḥ||
māgadhikāgniviḍaṅgakaliṅgairbilvadhṛtaiḥ savacāpalaṣaṭkaiḥ| guggulunā sadṛśena
sametaiḥ kṣaudrayutaiḥ sakalāmayanāśaḥ|| pibetpalaśataṃ yo'sya vidhinā niyato
yatiḥ| nākālamṛtyorna vyādherna tasya jaraso bhayam|| kalpayedoṣadhaiḥ svaiḥ
svairvyādhiṣu vyādhināśanaiḥ| śilājatuvidhānaṃ ca gugguloḥ sarvamiṣyate||
guṇanidhirapi kuryāt so'timātropayuktastimiravadanaśoṣaklībatākārśyamehān|
śamalaśithilabhāvaṃ deharaukṣyaṃ ca tasmādrajanicaraniṣevī syānna
rogeṣvamīṣu||" [iti|]
kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ| ato'nyathā tu ye teṣāṃ
sauryamārutiko vidhiḥ||143||
Sa. kṣaṇināṃ-vyāpārakaraṇaṃ prati
svatantrāṇām, tathā paricchadavatāṃ-saparivārāṇām, kuṭīpraveśalakṣaṇo
vidhirhitaḥ| ataḥ-asmāt, ye'nyathā-paratantrāḥ parivārarahitāḥ, teṣāṃ
sauryamārutiko vidhirhitaḥ|
vātātapasahā yogā vakṣyante'to viśeṣataḥ| sukhopacārā bhraṃśe'pi ye na dehasya
bādhakāḥ||144||
Sa. ataḥ-asmācca hetoḥ, ye vātātapasahā
yogāste viśeṣeṇa vakṣyante| tathā ye na duḥkhāvahāḥ, bhraṃśe'pi-vyāpattāvapi,
śarīrasya na pīḍākṛtaḥ|
śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ| triśaḥ samastamathavā prāk
pītaṃ sthāpayedvayaḥ||145||
Sa. śiśirajalādikamekaikaśo dviśastriśo
vā prāgbhojanāt pītaṃ vayaḥ sthāpayet| tena śītāmbho vā, kṣīraṃ vā,
madhu-mākṣikaṃ vā, sarpirvā, pītamathavā śītāmbhaḥpayasī, śītajalakṣaudre,
śītadalaghṛte, ityevaṃ yathāsambhavaṃ dve saṃyukte prākpīte'thavā trīṇi
saṃyuktāni pītāni samastaṃ vā catuṣṭayamityevamavatiṣṭhate|
guḍena madhunā śuṇṭhyā kṛṣṇayā lavaṇena vā| dve dve khādan sadā pathye
jīvedvarṣaśataṃ sukhī||146||
Sa. guḍādinā pratyekaṃ dve dve
harītakyau sarvadā bhakṣayan samāśataṃ sukhaṃ jīvet|
harītakīṃ sarpiṣi sampratāpya samaśnatastat pibeto ghṛtaṃ ca| bhaveccirasthāyi
balaṃ śarīre sakṛt kṛtaṃ sādhu yathā kṛtajñe||147||
Sa. ghṛte harītakīṃ samyak tāpayitvā
bhakṣayatastacca ghṛtaṃ pibato dehe'tidṛḍhaṃ balaṃ sthirataraṃ bhavet| yathā
kṛtajñe nare sakṛt-ekavāraṃ, śobhanaṃ kṛtaṃ cirasthāyi bhavet| upendravajrā|
dhātrīrasakṣaudrasitāghṛtāni hitāśanānāṃ lihatāṃ narāṇām| praṇāśamāyānti
jarāvikārā granthā viśālā iva durgṛhītāḥ||148||
Sa. āmalakasvarasamākṣikaśarkarāghṛtāni
narāṇāṃ hitāśanānāṃ lihatāṃ jarāvikārāḥ praṇāśamāyanti| yathā viśālā granthā
duḥpaṭhitāḥ praṇāśaṃ yānti|
dhātrīkṛmighnāsanasāracūrṇaṃ satailasarpirmadhulohareṇu| niṣevamāṇasya
bhavennarasya tāruṇyalāvaṇyamavipraṇaṣṭam||149||
Sa. dhātryādikamāsevamānasya narasya
yauvanādikaṃ praṇaṣṭamapyavipraṇaṣṭaṃ bhavati|
lauhaṃ rajo vellabhavaṃ ca sarpiḥ- kṣaudradrutaṃ sthāpitamabdamātram|
samudgake bījakasāraklṛpte lihan balī jīvati kṛṣṇakeśaḥ||150||
Sa. lohacūrṇādikaṃ samudgake-sampuṭe,
bījasāramaye varṣamātraṃ sthāpitaṃ lihan balī-balasahitaḥ, kālakaco jīvati|
viḍaṅgabhallātakanāgarāṇi ye'śnati sarpirmadhusaṃyutāni| jarānadīṃ
rogataraṅgiṇīṃ te| lāvaṇyayuktāḥ puruṣāstaranti||151||
Sa. viḍaṅgādīni ye puruṣā
madhvājyayutāni khādanti, te jarānadīṃ gadakallolavatīṃ
lāvaṇyavantastaranti-nirāmayā jīvantītyarthaḥ| upajātayaḥ|
khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā
niṣevitāro yadi jīvantyarujaḥ kimatra citram|152|
Sa. khadirabījasārayūṣabhāvitāṃ
triphalāṃ ghṛtamadhuyutāṃ niyamena ye khādanti, te nirāmayā niścayena
bhavanti, ityatra nāsti sandehaḥ| aupacchandasikam|
khadirāsanayūṣabhāvitāyā- striphalāyā ghṛtamākṣikaplutāyāḥ| niyamena narā
niṣevitāro yadi jīvantyarujaḥ kimatra citram||152||
Sa. khadirabījasārayūṣabhāvitāṃ
triphalāṃ ghṛtamadhuyutāṃ niyamena ye khādanti, te nirāmayā niścayena
bhavanti, ityatra nāsti sandehaḥ| aupacchandasikam|
bījakasya rasamaṅgulihāryaṃ śarkarāṃ madhu ghṛtaṃ triphalāṃ ca| śīlayatsu
puruṣeṣu jarattā svāgatā'pi vinivartata eva||153||
Sa. bījasārasya
rasamaṅgulihāryamatikharaṃ śarkarādikaṃ ca śīlayannaro jarābhāvaṃ
suṣṭhvāgatamapyapākurute| svāgatākhyaṃ cedaṃ vṛttamiti śleṣaleśaḥ| tallakṣaṇaṃ
ca-"svāgatā ranubhagairgurukāntā|" iti|
punarnavasyārdhapalaṃ navasya piṣṭaṃ pibedyaḥ payasā'rdhamāsam| māsadvayaṃ
tattriguṇaṃ samāṃ vā jīrṇo'pi bhūyaḥ sa punarnavaḥ syāt||154||
Sa. punarnavasya pratyagrasya
karṣadvayaṃ piṣṭaṃ māsārdhaṃ, māsadvayaṃ, tattriguṇaṃ-ṣaṇmāsān, varṣaṃ vā,
deśapuruṣādyapekṣayā yaḥ payasā pibet, sa puruṣo jīrṇaśarīro'pi punarnavo
bhavet|
mūrvābṛhatyaṃśumatībalānā- muśīrapāṭhāsanasārivāṇām| kālānusāryāgurucandanānāṃ
vadanti paunarnavameva kalpam||155||
Sa. mūrvādīnāṃ kalpanāṃ
punarnavāsadṛśīṃ kathayanti|
śatāvarīkalkakaṣāyasiddhaṃ ye sarpiraśnanti sitādvitīyam| tān
jīvitādhvānamabhiprapannā- nna vipralumpanti vikāracaurāḥ||156||
Sa. śatāvarīkalkakvāthābhyāṃ pakvaṃ
ghṛtaṃ śarkarāsahitaṃ ye khādanti, tān jīvitamārgamabhiprapannān vikāracaurā
na chindanti| jīvitādhvānamiti vikāracaurā iti samāsarūpakam| tasya hi
lakṣaṇam-"upasarjanopameyaṃ kṛtvā samāsametayorubhayoḥ| yatra prayujyate
tadrūpakamanyatsamāsoktam||" iti|
pītā'śvagandhā payasā'rdhamāsaṃ ghṛtena tailena sukhāmbunā vā| kṛśasya puṣṭiṃ
vapuṣo vidhatte bālasya sasyasya yathā suvṛṣṭiḥ||157||
Sa. aśvagandhā'rdhamāsaṃ payasā
ghṛtādyanyatamena vā pītā kṛśasya vapuṣaḥ puṣṭiṃ karoti| yathā bālasya
sasyasya śobhanā vṛṣṭiḥ|
dine dine kṛṣṇatilaprakuñcaṃ samaśnatāṃ śītajalānupānam| poṣaḥ śarīrasya
bhavatyanalpo dṛḍhībhavantyāmaraṇācca dantāḥ||158||
Sa. anudinaṃ kṛṣṇatilapalaṃ
śiśirajalānupānaṃ bhakṣayatāṃ śarīrasya puṣṭirmahatī syāt| maraṇāvadhayaśca
dvijā dṛḍhāḥ syuḥ|
cūrṇaṃ śvadaṃṣṭrāmalakāmṛtānāṃ lihan sasarpirmadhubhāgamiśram| vṛṣaḥ sthiraḥ
śāntavikāraduḥkhaḥ samāḥ śataṃ jīvati kṛṣṇakeśaḥ||159||
Sa. gokṣurakādīnāṃ cūrṇaṃ
ghṛtamākṣikamiśraṃ lihan vṛṣādiguṇānvito varṣaśataṃ kṛṣṇakaco jīvati|
ṣaḍupajātayaḥ|
sārdhaṃ tilairāmalakāni kṛṣṇai- rakṣāṇi saṃkṣudya harītakīrvā| ye'dyurmayurā
iva te manuṣyā ramyaṃ parīṇāmamavāpnuvanti||160||
Sa. kṛṣṇatilaiḥ saha dhātrīphalāni
saṃkṣudya bibhītakāni harītakīrvā ye narā bhakṣayeyuḥ, te śikhina iva
ramaṇīyaṃ vayaḥpariṇāmaṃ prāpnuvanti,-darśanīyā bhavantītyarthaḥ|
indravajrāvṛttam|
śilājatukṣaudraviḍaṅgasarpi- rlohābhayāpāradatāpyabhakṣaḥ| āpūryate
durbaladehadhātu- striyapañcarātreṇa yathā śaśāṅkaḥ||161||
Sa. śilājatvādibhakṣo'rdhamāsena
durbalaśarīradhāturāpūryate| indurivetyupamā|
ye māsamekaṃ svarasaṃ pibanti dine dine bhṛṅgarajaḥsamuttham| kṣīrāśinaste
balavīryayuktāḥ samāḥ śataṃ jīvatamāpnuvanti||162||
Sa. ye mārkavasvarasamanudinaṃ māsaṃ
yāvat pibanti dugdha bhojanāḥ santaḥ, te balavīryayutā varṣaśataṃ
jīvitamaśnuvate|
māsaṃ vacāmapyupasevamānāḥ kṣīreṇa tailena ghṛtena vā'pi| bhavanti
rakṣobhiradhṛṣyarūpā, medhāvino nirmalamṛṣṭavākyāḥ||163||
Sa. vacāṃ ca māsaṃ
kṣīrādyanyatamenopayuñjānā rākṣasairanupadrutarūpā medhāvanto
jvaladujvalavacanāśca syuḥ| medhāvina iti "asmāyāmedhāsrajaḥ" iti viniḥ|
upajātayaḥ|
maṇḍūkaparṇīmapi bhakṣayanto bhṛṣṭāṃ ghṛte māsamanannabhakṣāḥ| jīvanti kālaṃ
vipulaṃ pragalbhā- stāruṇyalāvaṇyaguṇodayasthāḥ||164||
Sa. maṇḍūkaparṇīṃ ghṛtena pakvāṃ
khādanto māsamanannāśino mahāntaṃ kālaṃ jīvanti prāgalbhyādiguṇayuktāḥ|
indravajrāvṛttam|
lāṅgalītriphalālohapalapañcāśatā kṛtam| mārkavasvarase ṣaṣṭyā gulikānāṃ
śatatrayam||165|| chāyāviśuṣkaṃ
gulikārdhamadyāt pūrvaṃ samastāmapi tāṃ krameṇa| bhajedviriktaḥ kramaśaśca
maṇḍaṃ peyāṃ vilepīṃ rasakaudanaṃ ca||166||
sarpiḥsnigdhaṃ māsamekaṃ yatātmā māsādūrdhvaṃ sarvathā svairavṛttiḥ| varjyaṃ
yatnātsarvakālaṃ tvajīrṇaṃ varṣeṇaivaṃ yogamevopayuñyāt||167||
bhavati vigatarogo yo'pyasādhyāmayārtaḥ prabalapuruṣakāraḥ śobhate yo'pi
vṛddhaḥ| upacitapṛthugātraśrotranetrādiyukta- staruṇa iva samānāṃ pañca
jīvecchatāni||168||
Sa. lāṅgalyādīnāṃ palapaścāśatā
bhṛṅgasvarasena kṛtaṃ ṣaṣṭyā'dhikaṃ gulikānāṃ śatatrayaṃ chāyāviśuṣkam| tato
gulikāyā ardhaṃ pūrvamadyāt| krameṇa tāṃ samastāmapi bhuñjīta| tato
viriktaḥkrameṇa maṇḍādīnadyāt| upajātirvṛttam| māsamekaṃ sarpiḥsnigdhamannaṃ
jitātmā bhuñjīta| māsādanantaraṃ yatheṣṭabhojanaḥ syāt| sarvadā tu
yatnenājīrṇaṃ varjyam| evaṃ anena prakāreṇa, varṣeṇa sarvā gulikā upayuñjyāt|
[ śālinīvṛttam| ] kṛtopayogo nīrogo yo'pyasādhyarogārto, vṛddho'pi
prakṛṣṭapuruṣakāravān jāyate| puṣṭavistīrṇaśarīraḥ
praśastanayanakarṇādimāṃstaruṇa iva pañca varṣaśatāni jīvati| [ mālinīvṛttam|
]
gāyatrīśikhiśiṃśipāsanaśivā- vellākṣakāruṣkarān piṣṭvā'ṣṭādaśasaṃguṇe'mbhasi
dhṛtān khaṇḍaiḥ sahāyomayaiḥ| pātre lohamaye tryahaṃ ravikarai- rāloḍayan
pācaye- dagnau cānu mṛdau salohaśakalaṃ pādasthitaṃ tatpacet||169||
pūtasyāṃśaḥ kṣīratoṃ'śastathāṃ'śau bhārṅgānniryāsād dvau varāyāstrayoṃ'śāḥ|
aṃśāścatvāraśceha haiyaṅgavīnā- dekīkṛtyaitatsādhayetkṛṣṇalauhe||170||
vimalakhaṇḍasitāmadhubhiḥ pṛthak yutamayuktamidaṃ yati vā ghṛtam|
svarucibhojanapānaviceṣṭito bhavati nā palaśaḥ pariśīlayan||171||
śrīmānnirdhūtapāpmā vanamahiṣabalo vājivegaḥ sthirāṅgaḥ
keśairbhṛṅgāṅganīlairmadhusurabhimukho naikayoṣinniṣevī| vāṅmodhādhīsamṛddhaḥ
supaṭuhutavaho māsamātropayogād dhatte'sau nārasiṃhaṃ vapuranalaśikhā-
taptacāmīkarābham||172|| attāraṃ
nārasiṃhasya vyādhayo na spṛśantyapi| cakrojvalabhujaṃ bhītā
nārasiṃhamivāsurāḥ||173||
Sa. gāyatryādīn piṣṭvā'ṣṭādaśaguṇe jale
lauhaiḥ śakalaiḥ saha dhṛtānāyase bhājane trīṇi dināni dinakarakarairāśoṣayan
pācayet| paścādatīkṣṇe vahnau lohaśakalaiḥ saha pādasthitaṃ tat pacet|
śārdūlavikrīḍitam| pūtasyāsya bhāgaḥ, kṣīrādaṃśaḥ, bhṛṅgarajaḥkvāthādaṃśau
dvau, tathā varāyāścāṃśāstrayaḥ, ghṛtādaṃśāścatvāraḥ, etatsarvaṃ melayitvā
kṛṣṇalohe pacet| vaiśvadevīvṛttam| ujjvalakhaṇḍaśarkarāmākṣikaiḥ
pṛthagyutamayutaṃ vā ghṛtametadātmecchayā kṛtāhārapānavihāro naraḥ palaṃ
palamaśnan śrīmadādiyuto bhavet| drutavilambitavṛttam| śrīmānnirdhūtapāpmā
bhavet| tathā vanamahiṣatulyabalaḥ, vājinaḥ-aśvasya, vegena samaḥ,
sthirāṅgaḥ-dṛḍhaśarīraḥ, tathā keśairbhramarakṛṣṇairupalakṣito bhavet, tathā
madhuvatsurabhimukhaḥ syāt, tathā bahustrīgamanasāmarthyayuktaḥ syāt, tathā
vāṅmedhādibhiḥ samṛddhaḥ, tathā suṣṭhu paṭuḥ-tīkṣṇo, hutavahaḥ-agniḥ, yasya sa
tathāvidho, māsamātropayogāt-syāt| asau-asya ghṛtasyopayoktā, narasiṃhasadṛśaṃ
śarīramatidārḍhyayogāt tathā vahniśikhāsantaptasuvarṇakāntiṃ dhārayediti|
sragdharāvṛttam| narasiṃhākhyasya haviṣo bhoktāraṃ rogā na spṛśantyeva,-āsatāṃ
tāvadvyādhayaḥ| yathā nārasiṃhaṃ rūpaṃ cakrojjvalabhujaṃ praveṣṭuṃ daityā
bhītyā(tāḥ) spraṣṭumaśaktāḥ, ityupamā|
bhṛṅgapravālānamunaiva bhṛṣṭān ghṛtena yaḥ khādati yantritātmā|
viśuddhakoṣṭho'sanasārasiddha- dugdhānupastatkṛtabhojanārthaḥ||174||
māsopayogāt sa sukhī jīvatyabdaśatatrayam| gṛhṇāti
sakṛdapyuktamaviluptasmṛtīndriyaḥ||175||
Sa. mārkavapallavānetenaiva sarpiṣā
bhṛṣṭān yo'śnāti [ni]-yataḥ śuddhakoṣṭhaḥ san| bījakasārasiddhakṣīrānupaḥ,
tenaiva-asanasārasiddhena dugdhena, kṛtabhojanārthaḥ-taddvṛttirityarthaḥ|
saḥ-puruṣo, māsopayogāt sukhī-nīrogo, varṣaśate dve jīvati| tathaikavāramapi
kathitaṃ gṛhṇāti| kīdṛk san ? aviluptāni smṛtīndriyāṇi yasya sa evam|
anenaiva ca kalpena yastailamupayojayet| tānevāpnoti sa guṇān kṛṣṇakeśaśca
jāyate||176|| uktāni śakyāni phalānvitāni
yugānurūpāṇi rasāyanāni| mahānuśaṃsānyapi cāparāṇi prāptyādikaṣṭāni na
kīrtitāni||177||
Sa. saṃ- anenaiva vidhānena yaḥ
puruṣastailamupayojayet, sa tāneva-pūrvoktān guṇān, prāpnoti| kṛṣṇakacaśca
sampadyate| saṃ-rasāyanāni yāni śakyāni phalayuktāni yugānurūpāṇi ca
tānyuktāni| aparāṇi cāśakyāni yāni mahāphalānyapi tāni na kathitāni| upajātiḥ|
rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi| yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ
muktvā rasāyanam||178||
Sa. rasāyanasya vidhibhraṃśāt-vyapāyāt,
yadi rogā bhaveyuḥ, tato rasāyanaṃ vihāya teṣāṃ yathāyogaṃ sarvamauṣadhaṃ
kāryam|
satyavādinamakrodhamadhyātmapravaṇendiyam| śāntaṃ saddṛttanirataṃ
vidyānnityarasāyanam||179||
Sa. satyabhāṣiṇaṃ, tathā krodharahitaṃ,
tathā'dhyātmapravaṇāni yogapravaṇāni, indriyāṇi yasya taṃ, tathā śamayuktaṃ,
tathā saddṛttanirataṃ, sthitamevaṃbhūtaṃ naraṃ nityarasāyanaṃ jānīyāt|
guṇairebhiḥ samuditaḥ sevate yo rasāyanam| sa nivṛttātmā dīrghāyuḥ paratreha
ca modate||180||
Sa. ebhiḥ-satyavacanādibhirguṇaiḥ,
saṃyuktaḥ puruṣo rasāyanaṃ sevate yaḥ, sa puruṣo nivṛttacito dīrghāyuśca
sanniha modate'nyajanmani ca|
śastrānusāriṇī caryā cittajñāḥ pārśvavartinaḥ| buddhiraskhalitā'rtheṣu
paripūrṇaṃ rasāyanam|181| iti śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviraci-
tāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarasthāne rasāyanavidhirnāma
ekonacatvā- riṃśo'dhyāyaḥ|39|
Sa. saṃ-ceṣṭā śāstrānusāriṇī,
pārśvasīnāśca cittavidaḥ, artheṣu-viṣayeṣu, buddhiraskhalitā, ityetat
paripūrṇaṃ rasāyanamiti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭī- kāyāṃ
sarvaṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne rasāyanavidhi- rnāma
ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 39|| iti rasāyanākhyaṃ saptamamaṅgaṃ
samāptam|