-----------------|1|
Sa. viṣacikitsāprakramāt
mūṣikālarkaviṣamupakramate-
athāto mūṣikālarkaviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre||2|| )
lālanaścapalaḥ putro hasiraścikkiro'jiraḥ| kaṣāyadantaḥ kulakaḥ kokilaḥ
kapilo'sitaḥ||1|| aruṇaḥ śabalaḥ śvetaḥ
kapotaḥ palitonduraḥ| chucchundaro rasālākhyo daśāṣṭau ceti mūṣikāḥ||2||
Sa. lālanādibhedena daśāṣṭādhikā
ityaṣṭādaśa mūṣikā bhavanti|
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukradigdhaiḥ spṛśanti vā| yadaṅgamaṅgaistatrāsre
dūṣite pāṇḍutāṃ gate||3|| granthayaḥ
śvayathuḥ koṭho maṇḍalāni bhramo'ruciḥ| śītajvaro'tiruksādo vepathuḥ
parvabhedanam||4|| romaharṣaḥ srutirmūrcchā
dīrghakālānubandhanam| śleṣmānubaddhabahvākhupotakacchardanaṃ satṛṭ||5||
Sa. eṣāṃ mūṣikāṇāṃ yatra śukraṃ patati,
śukradigdhairaṅgairvā yadaṅgaṃ spṛśanti, tasminnaṅge rakte dūṣite pāṇḍutvaṃ
yāti sati granthyādayaḥ syuḥ| tathā tatprabhāvāt
kaphānugatabahumūṣikapotakavamanaṃ satṛṭ syāt|
vyavāyyākhuviṣaṃ kṛcchraṃ bhūyo bhūyaśca kupyati|
-----------------------------------------------|6|
Sa. ākhuviṣaṃ
vyavāyi-sakalaśarīravyāpanaśīlaṃ, tathā kṛcchraṃ-kṛchrasādhyaṃ, punaḥ punaśca
kupyati|
-----------------------------------------------|
mūrcchāṅgaśophavaivarṇyakledaśabdāśrutijvarāḥ||6||
śirogurutvaṃ lālāsṛkchardiścāsādhyalakṣaṇam|
-----------------------------------------------|7|
Sa. mūrcchādayo'sādhyalakṣaṇam|
-----------------------------------------------| śūnabastiṃ
vivarṇauṣṭhamākhvābhairgranthibhiścitam||7||
chucchundarasagandhaṃ ca varjayedākhudūṣitam|
-----------------------------------------------|8|
Sa. śūnabastiṃ vivarṇādharaṃ
mūṣikanibhairgranthibhirvyāptaṃ chucchundaragandhatulyagandhaṃ ca
mūṣikaviṣadūṣitaṃ nopakramet|
-----------------------------------------------| śunaḥ śleṣmolbaṇāṃ doṣāḥ
saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritāḥ||8|| muṣṇantaḥ
kurvate kṣobhaṃ dhātūnāmatidāruṇam| lālāvānandhabadhiraḥ sarvataḥ
so'bhidhāvati||9|| srustapucchahanuskandhaḥ
śiroduḥkhī natānanaḥ| -----------------------------------------------|10|
Sa. śunaḥ-sārameyasya, śleṣmādhikā
doṣāḥ saṃjñāvahāni srotāṃsyāśritāḥ saṃjñāmapaharanto dhātūnāmatighoraṃ kṣobhaṃ
kurvanti| saḥ-śvā, lālāyuto'ndhabadhiro dhvastapucchahanuskandhaḥ śiro duḥkhī
natamukhaḥ sarvato dhāvati|
-----------------------------------------------| daṃśastena vidaṣṭasya suptaḥ
kṛṣṇaṃ kṣaratyasṛk||10||
hṛcchirorugjvarastambhatṛṣṇāmūrcchādbhavo'nu ca|
-----------------------------------------------|11|
Sa. tena-śunā, vidaṣṭasya daṃśaḥ
suptaḥ-acetanaḥ, kṛṣṇaṃ raktaṃ sravati| paścād hṛtpīḍādyudbhūtiḥ syāt|
-----------------------------------------------| anenānye'pi boddhavyā vyālā
daṃṣṭrāprahāriṇaḥ||11||
śṛgālāśvatarāśvarkṣadvīpivyāghravṛkādayaḥ|
-----------------------------------------------|12|
Sa. anena-daṃśādisvarūpeṇa, apare
vyālāḥ-duṣṭāḥ, daṃṣṭrāprahāriṇaḥ śṛgālādaya evaṃ vedyāḥ|
-----------------------------------------------|
kaṇḍūnistodavaivarṇyasuptikledajvarabhramāḥ||12||
viḍaharāgarukpākaśophagranthivikuñcanam| daṃśāvadaraṇaṃ sphoṭāḥ karṇikā
maṇḍalāni ca||13|| sarvatra saviṣe liṅgaṃ,
viparītaṃ tu nirviṣe| -----------------------------------------------|14|
Sa. sarvatraiva saviṣe daṃśe kaṇḍvādayo
liṅgam| nirviṣe ca daṃśe'to viparītaṃ lakṣaṇaṃ vidyāt|
-----------------------------------------------| daṣṭo yena tu tacceṣṭārutaṃ
kurvan vinaśyati||14|| paśyaṃstameva
cākasmādādarśasalilādiṣu| -----------------------------------------------|15|
Sa. yena prāṇinā daṣṭastacceṣṭārutaṃ
kurvan mriyate| tameva daṣṭāraṃ, ādarśakādiṣu sahasā paśyan vinaśyati|
-----------------------------------------------| yo'dbhyastrasyedadaṣṭo'pi
śabdasaṃsparśadarśanaiḥ||15||
jalasantrāsanāmānaṃ daṣṭaṃ tamapi varjayet|
-----------------------------------------------|16|
Sa. yo jalebhyo'daṣṭo'pi santrasyet
śabdasaṃsparśadarśanairhetubhiḥ, taṃ jalasantrāsasaṃjñaṃ daṣṭaṃ varjayet|
-----------------------------------------------| ākhunā daṣṭamātrasya daṃśaṃ
kāṇḍena dāhayet||16|| darpaṇonāthavā,
tīvrarujā syātkarṇikā'nyathā|
-----------------------------------------------|17|
Sa. ākhunā daṣṭamātrasya narasya sato
daṃśaṃ kāṇḍena dāhayet| darpaṇena vā dāhayet| anyathā-evamadagdhe sati,
karṇikā dāruṇapīḍā syāt|
-----------------------------------------------| dagdhaṃ visrāvayeddaṃśaṃ
pracchitaṃ ca pralepayet||17||
śirīṣarajanīvakrakuṅkumāmṛtavallibhiḥ|
-----------------------------------------------|18|
Sa. daṃśaṃ dagdhaṃ pracchitaṃ
visrāvayet| śirīṣabījādibhiḥ pralepayecca|
-----------------------------------------------|
agāradhūmamañjiṣṭhārajanīlavaṇottamaiḥ||18||
lepo jayatyākhuviṣaṃ karṇikāyāśca pātanaḥ|
-----------------------------------------------|19|
Sa. agāradhūmādiko lepo hyayaṃ
mūṣikaviṣaṃ hanti| karṇikāṃ ca pātayati|
-----------------------------------------------| tato'mlaiḥ kṣālayitvā'nu
toyairanu ca lepayet||19||
pālindīśvetakaṭabhībilvamūlaguḍūcibhiḥ| anyaiśca viṣaśophaghnaiḥ sirāṃ vā
mokṣayeddrutam||20||
Sa. anantaramamlaiḥ kṣālayitvā'nu
jalaiḥ kṣālayet| paścāt pālindyādibhiraparaiśca viṣaghnaiḥ śvayathughnaiśca
lepayet| athavā śīghraṃ sirāṃ vyadhayet| pālindī-mālavikā trivṛt|
chardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayorapi|
-----------------------------------------------|21|
Sa. nīlinīkvāthena chardanaṃ kāryam|
śukākhyāṅkollayośca kvāthena vamanam| śukākhyaḥ-śirīṣaḥ|
-----------------------------------------------| kośātakyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṃ
jīmūtakasya ca||21|| madanasya ca sañcūrṇya
dadhnā pītvā viṣaṃ vamet| -----------------------------------------------|22|
Sa. kośātakyādīnāṃ phalāni sañcūrṇya
dadhnā pītvā viṣaṃ vamet|
-----------------------------------------------| vacāmadanajīmūtakuṣṭhaṃ va
mūtrapeṣitam||22|| pūrvakalpena pātavyaṃ
sarvonduraviṣāpaham| virecanaṃ trivṛnnīlītriphalākalka iṣyate||23||
Sa. vacādiṃ vā gomūtreṇa sañcūrṇya
pūrvakalpena-dadhnā, pītvā sarvonduraviṣaṃ hanti| virecanaṃ trivṛtādikalka
iṣyate|
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca|
-----------------------------------------------|24|
Sa. śirovirecane śirīṣasya sāraḥ phalaṃ
ca yojyam|
-----------------------------------------------| añjanaṃ gomayaraso
vyoṣasūkṣmarajonvitaḥ||24||
Sa.
gomayarasaścūrṇīkṛtastrikaṭukānvito'ñjanam|
kapitthatomayaraso madhumānavalehanam|
-----------------------------------------------|25|
Sa. kapitthagomayarasaḥ
samākṣiko'valehanam|
-----------------------------------------------| tandulīyakamūlena siddhaṃ
pāne hitaṃ ghṛtam||25||
dviniśākaṭabhīraktāyaṣṭyāhvairvā'mṛtānvitaiḥ| āsphotamūlasiddhaṃ vā
pañcakāpitthameva vā||26||
Sa. tandulīyakamūlena pakvaṃ sarpiḥ
pāne hitam| dviniśādibhirvā sādhitaṃ ghṛtaṃ pāne hitam| athavā'rkamūlena
siddhaṃ ghṛtaṃ pāne hitam| athavā pañcakāpitthasiddhaṃ sarpiḥ pāne hitam|
kapitthasyemāni kāpitthāni,-mūlatvakpatrapuṣpaphalāni pañca, pañca ca tāni
kāpitthāni ca, taiḥ siddhaṃ pañcakāpittham|
sinduvāraṃ nataṃ śigrubilvamūlaṃ punarnavā| vacāśvadaṃṣṭrājīmūtameṣāṃ kvāthaṃ
samākṣikam||27|| pibecchālyodanaṃ dadhnā
bhuñjāno mūṣikārditaḥ| -----------------------------------------------|28|
Sa. sinduvārādīnāṃ kvāthaṃ samākṣikaṃ
pibet| mūṣikaviṣapīḍito dadhnā śālyodanaṃ bhuñjānaḥ|
-----------------------------------------------| takreṇa śarapuṅkhāyā bījaṃ
sañcūrṇya vā pibet||28||
Sa. athavā śarapuṅkhāyā bījaṃ sañcūrṇya
mathitena pibet|
aṅkollamūlakalko vā bastamūtreṇa kalkitaḥ| pānālepanayoryuktaḥ
sarvākhuviṣanāśanaḥ||29||
Sa. aṅkolamūlakalko vā chāgamūtreṇa
piṣṭaḥ pānalepanayoryuktaḥ sarvākhuviṣahā|
kapitthamadhyatilakatilāṅkollajaṭāḥ pibet| gavāṃ mūtreṇa, payasā mañjarīṃ
tilakasya vā||30||
Sa. kapitthabījādikaṃ gomūtreṇa pibet|
kṣīreṇa vā tilakamañjarīṃ pibet|
athavā sairyakānmūlaṃ sakṣaudraṃ tandulāmbunā|
-----------------------------------------------|31|
Sa. sairyakamūlaṃ vā samākṣikaṃ
jyeṣṭhāmbhasā pibet|
-----------------------------------------------| kaṭukālābuvinyastaṃ pītaṃ
vā'mbu niśoṣitam||31||
Sa. athavā kaṭukālābuni jalaṃ nikṣiptaṃ
rātristhitaṃ pītaṃ mūṣikaviṣanāśanaṃ syāt|
sinduvārasya mūlāni biḍālāsthi viṣaṃ natam| jalapiṣṭo'gado hanti
nasyādyairākhujaṃ viṣam||32||
Sa. sinduvāramūlādiko jalapiṣṭo'gado
nasyādyairmūṣikaviṣaṃ hanti|
saśeṣaṃ mūṣikaviṣaṃ prakupyatyabhradarśane| yathāyathaṃ vā kāleṣu doṣāṇāṃ
vṛddhihetuṣu||33||
Sa. mūṣikaviṣaṃ kiñciccheṣaṃ
jaladonnatau kupyati| athavā vātādīnāṃ yathāsvaṃ kāleṣu vṛddhikāraṇeṣu
prakupyati|
tatra sarve yathāvasthaṃ prayojyāḥ syurupakramāḥ| yathāsvaṃ ye ca
nirdiṣṭāstathā dūṣīviṣāpahāḥ||34||
Sa. tatrāvasthāvaśādupakramāḥ sarve
yathāyogaṃ prayojyāḥ syuḥ| ye ca dūṣīviṣaghnāḥ nirdiṣṭāste ca prayojyāḥ
daṃśaṃ tvalarkadaṣṭasya dagdhamuṣṇena sarpiṣā| pradihyādagadaistaistaiḥ
purāṇaṃ ca ghṛtaṃ pibet||35||
Sa. alarkadaṣṭasya daṃśamuṣṇena ghṛtena
dagdhamagadaistaistaiḥ pūrvoktaiḥ, lepayet| purāṇaṃ ca sarpiḥ pibet|
arkakṣīrayutaṃ cāsya yojyamāśu virecanam|
-----------------------------------------------|36|
Sa. arkakṣīrānvitaṃ cāsya virecanaṃ
kṣipraṃ yojyam|
-----------------------------------------------| aṅkollottaramūlāmbu tripalaṃ
sahaviḥpalam||36|| pibetsadhattūraphalāṃ
śvetāṃ vā'pi punarnavām| -----------------------------------------------|37|
Sa. aṅkollottaramūlajalaṃ
palatrayamātraṃ saghṛtapalaṃ pibet| dhattūraphalayutāṃ śvetāṃ vā punarnavāṃ
jalena pibet|
-----------------------------------------------| aikadhyaṃ palalaṃ tailaṃ
rūpikāyāḥ payo guḍaḥ||37|| bhinatti
viṣamālarkaṃ ghanavṛndamivānilaḥ|
-----------------------------------------------|38|
Sa. bhṛṣṭatilacūrṇaṃ, tailaṃ,
rūṣikāyāḥ-arkasya kṣīraṃ, guḍaḥ, ekatra miśritaṃ prakṛtatvājjalena pītaṃ
viṣamalarkaṃ bhinatti| payodaughamiva vāyuḥ|
-----------------------------------------------| samantraṃ sauṣadhīratnaṃ
snapanaṃ ca prayojayet||38||
Sa. mantrānvitamauṣadhīratnayutaṃ
snapanaṃ ca kārayet| ["aṣṭottaraśataṃ vārān siddhamantrābhimantritaiḥ|
aṣṭottaraśatonmānaiḥ puṣpamālāvaguṇṭhitaiḥ|| gocarmamātrake lipte jvalite'gnau
kuśāstṛte| sthaṇḍile saritastīre snānaṃ vā'sya catuṣpathe|| alarkādhipate
yakṣa sārameyagaṇādhipa| alarkajuṣṭametanme nirviṣaṃ kuru mā cirāt|| svāheti
mantro'larkārte sarvakarmasu śasyate|" iti vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ.u. a. 46)|]
catuṣpādbhirdvipādbhirvā nakhadantaparikṣatam| śūyate pacyate
rāgajvarasrāvarujānvitam||39||
Sa. catuṣpādbhiḥ-dantyaśvaprabhṛtibhiḥ
prāṇibhiḥ, dvipādbhiḥ-manuṣyamayūrakukkuṭādibhiḥ, vā nakhaparikṣataṃ
dantaparikṣataṃ ca śūyate pacyate ca rāgādyanvitam|
somavalko'śvakarṇaśca gojihvā haṃsapādikā| rajanyau gairikaṃ lepo
nakhadantaviṣāpahaḥ|40| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne mūṣikālarkaviṣapratiṣedho nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ|38|
Sa. khadirādibhirlepo
nakhadantaviṣaghnaḥ iti| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne mūṣikālarkaviṣapratiṣedho
nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 38|| iti viṣatantraṃ nāma ṣaṣṭamaṅgaṃ
samāptam