------------------|1|
Sa. viṣaprakramāt kīṭalūtādicikitsitaṃ
vakti-
athātaḥ kīṭalūtādiviṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātreyādayo
maharṣayaḥ| (gadyasūtre|2| ) sarpāṇāmeva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakothajāḥ|
doṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ||1||
Sa. sarpāṇāṃ-pūrvoktānāṃ, viṇmūtrādijāḥ
kīṭā doṣaiḥ pṛthagyuktāstriprakārāḥ samuditaiśca yuktā iti catuḥ prakārāḥ
syuḥ|
daṣṭasya kīṭairvāyavyairdaṃśastodarujolbaṇaḥ|
-----------------------------------------------|2|
Sa. teṣu madhye vāyavyaiḥ-vātalaiḥ
kīṭaiḥ, daṣṭasya daṃśastodarujādhiko bhavet|
-----------------------------------------------| āgneyairalpasaṃsrāvo
dāharāgavisarpavān||2||
pakvapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadṛśo'thavā|
-----------------------------------------------|3|
Sa. āgneyaiḥ kīṭairdaṣṭasya
daṃśo'lpasrāvādimān syāt| pakvapīluphalanibhaḥ kharjūrasadṛśo vā syāt|
-----------------------------------------------| kaphādhikarimandarujaḥ
pakvodumbarasannibhaḥ||3||
Sa. kaphādhikaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṃśo
mandarujaḥ pakvodumbarasadṛśaḥ|
srāvāḍhyaḥ sarvaliṅgastu vivarjyaḥ sānnipātikaiḥ|
-----------------------------------------------|4|
Sa. sānnipātikaiḥ-tridoṣādhikaiḥ
kīṭaiḥ, daṣṭasya daṃśaḥ srutyadhikaḥ sarvaliṅgaḥ| sa ca varjyo-nopakramaṇīyaḥ|
-----------------------------------------------| vegāśca sarpavacchopho
vardhiṣṇurvisraraktatā||4|| śirokṣigauravaṃ
mūrcchā bhramaḥ śvāso'tivedanā|
-----------------------------------------------|5|
Sa. vegāśca sarpavatkīṭeṣu syuḥ| tathā
śvayathurvardhanasvabhāvo visraśoṇitatvaṃ ca mūrdhanetragurutvaṃ mūrcchādyāśca
syuḥ|
-----------------------------------------------| sarveṣāṃ karṇikā śopho jvaraḥ
kaṇḍūrarocakaḥ||5||
Sa. karṇikādyāśca sarveṣāṃ daṃśānāṃ
syuḥ|
vṛścikasya viṣaṃ tīkṣṇamādau dahati vahnivat| ūrdhvamārohati kṣipraṃ daṃśe
paścāttu tiṣṭhati||6|| daṃśaḥ sadyo'tiruk
śyāvastudyate sphuṭatīva ca|
-----------------------------------------------|7|
Sa. vṛścikasya tīkṣṇaṃ viṣaṃ bhavati|
tacca prathamamagniriva dahati| upariṣṭādāśvevārohati| paścācca daṃśe
tiṣṭhati| daṃśo vṛścikasambandhī sadyo'tirugādiḥ syāt| tudyate sphuṭatīva ca|
tudyata iti karmakartari taṅ|
-----------------------------------------------| te
gavādiśakṛtkothāddigdhadaṣṭādikothataḥ||7||
sarpakothācca sambhūtā mandamadhyamahāviṣāḥ|
-----------------------------------------------|8|
Sa. te-vṛścikāḥ, gavādiśakṛtkothāt
viṣadigdhadaṣṭādi kothāt sarpakothācca sambhūtā yathāsaṅkhyaṃ mandaviśā
madhyaviṣā mahāviṣāśca syuḥ|
-----------------------------------------------| mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvāḥ
rūkṣāḥ karburamecakāḥ||8|| romaśā
bahuparvāṇo lohitāḥ pāṇḍurodarāḥ|
-----------------------------------------------|9|
Sa. mandaviṣāḥ kīṭāḥ pītādiguṇāḥ|
romaśā iti "lomādi" ityādinā śaḥ|
-----------------------------------------------| dhūmrodarāstriparvāṇo
madhyāstu kapilāruṇāḥ||9|| piśaṅgāḥ
śabalāścitrāḥ śoṇitābhā------------|
-----------------------------------------------|10|
Sa. madhyaviṣāstu kapilādiguṇāḥ|
-------------------------------mahāviṣāḥ| agnyābhā-dvyekaparvāṇo
raktāsitasitodarāḥ||10||
Sa. mahāviṣā darbhadūrvāsadṛśā
dviparvāṇa ekaparvāṇo vā| raktodarāḥ kecitkṛṣṇodarāḥ kecitsitodarāśca|
tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātro jvarārditaḥ| khairvaman śoṇitaṃ
kṛṣṇamindriyārthānasaṃvidan||11|| svidyan
mūrcchan viśuṣkāsyo vihvalo vedanāturaḥ| viśīryamāṇamāṃsaśca prāyaśo
vijahātyasūn||12||
Sa. taiḥ-mahāviṣaiḥ, daṣṭaḥ san
śūnajihvādiḥ syāt| tathedamidaṃ kurvannīdṛśaḥ san prāyaśo jīvitaṃ tyajati|
ucciṭiṅgastu vaktreṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ| sādhyato vṛścikāt stambhaṃ
śephaso hṛṣṭaromatām||13|| karoti
sekamaṅgānāṃ daṃśaḥ śītāmbuneva ca| uṣṭradhūmaḥ sa evokto rātricārācca
rātrikaḥ||14||
Sa. ucciṭiṅgākhyo vṛściko vaktreṇa
daśati| sādhyāddṛścikādatiriktavyathaḥ| tathā stambhaṃ karoti meḍhrasya| tathā
hṛṣṭaromatāṃ-romaharṣaṃ, karoti| tathā daṃśaśca śiśirajaleneva sekamaṅgānāṃ
vidhatte| sa evoṣṭradhūmakaḥ kathitaḥ| rātricaraṇācca rātrikaḥ sa evoktaḥ|
vātapittottarāḥ kīṭāḥ, ślaiśmikāḥ kaṇabhondurāḥ| prāyo vātolbaṇaviṣā vṛścikāḥ
soṣṭradhūmakāḥ||15||
Sa. kīṭā vātapittādhikāḥ| kaṇabhondurāḥ
śleṣmolbaṇāḥ| prāyeṇa vṛścikā vātolbaṇaviṣā uṣṭradhūmakāśca|
yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ pratarkayet| tasya tasyauṣadhaiḥ
kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||16||
Sa. yasya yasyaiva doṣasya liṅgādhikyaṃ
jñāyate, tasya tasya doṣasya bheṣajairviparītaguṇaiḥ kriyāṃ vidadhīta|
hṛtpīḍordhvānilastambhaḥ śirāyāmo'sthiparvaruk| ghūrṇanodveṣṭanaṃ gātraśyāvatā
vātike viṣe||17||
Sa. vātike viṣe hṛtpīḍādayaḥ syuḥ|
saṃjñānāśoṣṇaniśvāsau hṛddāhaḥ kaṭukāsyatā| māṃsāvadaraṇaṃ śopho raktapītaśca
paittike||18||
Sa. pittolbaṇe saṃjñānāśādayaḥ syuḥ|
chardyarocakahṛllāsaprasekotkleśapīnasaiḥ|
saśaityamukhamādhuryairvidyācchleṣmādhikaṃ viṣam||19||
Sa. kaphādhikaṃ viṣaṃ
chardyādibhirjānīyāt|
piṇyākena vraṇālepastailābhyaṅgaśca vātike| svedo nāḍīpulākādyairbṛṃhaṇaśca
vidhirhitaḥ||20||
Sa. vātike viṣe piṇyākena vraṇalepo
yojyaḥ, tailābhyaṅgaśca nāḍyādibhiśca svedo bṛṃhaṇaśca vidhiḥ smṛtaḥ|
paittikaṃ stambhayetsekaiḥ pradehaiścātiśītalaiḥ|
-----------------------------------------------|21|
Sa. pittādhikaṃ viṣaṃ
sekādibhiratiśiśiraiḥ stambhayet|
-----------------------------------------------| lekhanacchedanasvedavamanaiḥ
ślaiṣmikaṃ jayet||21||
Sa. ślaiṣmikaṃ lekhanādyairjayet|
kīṭānāṃ triprakārāṇāṃ traividhyena kriyā hitā| svedālepanasekāṃstu koṣṇān
prāyo'vacārayet||22|| anyatra
mūrcchitāddaṃśapākataḥ kothato'thavā|
-----------------------------------------------|23|
Sa. kīṭānāṃ trividhānāṃ yathāsvaṃ
trividhaiva cikitsā hitā| svedādīṃśca prāyeṇa koṣṇān kuryāt| mūrcchitaṃ naraṃ
daṃśapākaṃ ca varjayitvā tathā daṃśakothaṃ ca hitvā|
-----------------------------------------------| nṛkeśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍo
jīrṇaśca dhūpanam||23|| viṣadaṃśasya
sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt|
-----------------------------------------------|24|
Sa. narakacādayo dhūpanaṃ sarvasya
viṣadaṃśasya paraṃ hitamiti bhagavān kāśyapo'vādīt|
-----------------------------------------------| viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ
kuryātsaṃśodhanāni ca||24||
Sa. tathā viṣaghnaṃ vidhiṃ sakalaṃ
vidadhyāt| saṃśodhanāni ca kuryāt|
sādhayetsarpavaddaṣṭān viṣograiḥ kīṭavṛścikaiḥ|
-----------------------------------------------|25|
Sa. viṣograiḥ kīṭavṛścikairdaṣṭān
sarpavatsādhayet|
-----------------------------------------------| tandulīyakatulyāṃśāṃ trivṛtāṃ
sarpiṣā pibet||25|| yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṃ
na kailāsa ivānilaiḥ| -----------------------------------------------|26|
Sa. trivṛtāṃ tandulīyakasamāṃ ghṛtena
naraḥ pibet| evaṃ kīṭaviṣaiśca kampaṃ-kṣobhaṃ, na yāti| kailāsa iva vāyubhiḥ|
-----------------------------------------------| kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ śuddhe
kīṭaviṣāpahaḥ||26||
Sa. śuddhe sati kṣīrivṛkṣatvagālepaḥ
kīṭaviṣaghnaḥ|
muktālepo varaḥ śophatodadāhajvarapraṇut|
-----------------------------------------------|27|
Sa. mauktikalepaḥ śreṣṭhaḥ
śophādighnaḥ|
-----------------------------------------------| vacā hiṅgu viḍaṅgāni
saindhavaṃ gajapippalī||27|| pāṭhā prativiṣā
vyoṣaṃ kāśyapena vinirmitam| daśāṅgamagadaṃ pītvā sarvakīṭaviṣaṃ jayet||28||
Sa. vacādikadaśadravyanirmitatvāt
daśāṅgamagadaṃ kāśyapena nirmitaṃ pītvā sarvaṃ kīṭaviṣaṃ hanti|
sadyo vṛścikajaṃ daṃśaṃ cakratailena secayet| vidārigandhāsiddhena
kavoṣṇenetareṇa vā||29|| lavaṇottamayuktena
sarpiṣā vā punaḥ punaḥ| siñcetkoṣṇāranālena sakṣīralavaṇena vā||30||
Sa. vṛścikotthaṃ daṃśaṃ sadya eva
cakratailena secayet| śāliparṇīsiddhena vā itareṇa-cakratailena, koṣṇena vā
secayet| saindhavānvitena vā''jyena muhurmuhuḥ siñcet| kavoṣṇena kāñjikena
dugdhasaindhavānvitena vā siñcet|
upanāho ghṛte bhṛṣṭaḥ kalko'jājyāḥ sasaindhavaḥ|
-----------------------------------------------|31|
Sa. jīrakakalkaḥ saindhavayukto ghṛtena
bhṛṣṭa upanāhaḥ syāt|
-----------------------------------------------| ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ
pracchāya pratisārayet||31||
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ|
-----------------------------------------------|32|
Sa. ā- samantato, daṃśaṃ sveditaṃ
pracchāya cūrṇai rajanyādijairgharṣayet|
-----------------------------------------------| mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca
surasāgrajam||32|| lepaḥ sukhoṣṇaśca hitaḥ
piṇyāko gomayo'pi vā| -----------------------------------------------|33|
Sa. bījapūrāmlagomūtrapiṣṭaṃ
surasāpuṣpaṃ lepaḥ syāt| tathā sukhoṣṇaḥ piṇyāko gomayo vā lepo hitaḥ|
-----------------------------------------------| pāne sarpirmadhuyutaṃ kṣīraṃ
vā bhūriśarkaram||33||
Sa. pāne haiyaṃgavīnaṃ kṣaudrayuktaṃ,
dugdhaṃ vā prabhūtasitaṃ, hitam|
pārāpataśakṛt pathyā tagaraṃ viśvabheṣajam| bījapūrarasonmiśraḥ paramo
vṛścikāgadaḥ||34||
Sa. pārāpataśakṛtādibhiḥ
phalapūrarasasaṃyuktaḥ śreṣṭho vṛścikāgadaḥ|
saśaivaloṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam|
-----------------------------------------------|35|
Sa. karabhadaṃṣṭrā śaivālayutā
vṛścikaviṣaghnī| ["sasaindhavoṣṭradaṃṣṭrā ca hanti vṛścikajaṃ viṣam| manohvā
saindhavaṃ hiṅgu mālatī pallavāni ca|| gośakṛdrasapiṣṭeyaṃ gulikā
vṛścikārdite| laśuno maricaṃ hiṅgu surasaṃ viśvabheṣajam|| arkakṣīreṇa guṭikā
vṛścikārditaśaṅkarī|" vṛddhavāgbhaṭāt (saṃ. u. a. 43)| ]
-----------------------------------------------| hiṅgunā haritālena
mātuluṅgarasena ca||35|| lepāñjanābhyāṃ
guṭikā paramaṃ vṛścikāpahā|
-----------------------------------------------|36|
Sa. hiṅguharitāle sabījapūrarase
lepāñjanābhyāṃ gulikā paraṃ vṛścikaviṣahṛt|
-----------------------------------------------| karañjārjunaśelūnāṃ kaṭabhyāḥ
kuṭajasya ca||36|| śirīṣasya ca puṣpāṇi
mastunā daṃśalepanam| -----------------------------------------------|37|
Sa. karañjādīnāṃ puṣpāṇi mastunā
daṃśalepaḥ|
-----------------------------------------------| yo muhyati praśvasiti
pralapatyugravedanaḥ||37|| tasya
pathyāniśākṛṣṇāmañjiṣṭhātiviṣoṣaṇam| sālābuvṛntaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ
pralepanam||38||
Sa. yo naro muhyatyādīn vidhatte, tathā
dāruṇapīḍaḥ, tasya pathyādikaṃ vārtākarasapiṣṭaṃ pralepanaṃ kāryam|
sarvatra cogrāliviṣe pāyayeddadhisarpiṣī| vidhyetsirāṃ vidadhyācca
vamanāñjananāvanam| uṣṇasnigdhāmlamadhuraṃ bhojanaṃ cānilāpaham||39||
Sa. sarvasmin sudāruṇe vṛścikaviṣe
dadhisarpiṣī pāyayet| sirāṃ ca vidhyet| vamanādikaṃ ca kuryāt| uṣṇaguṇādikaṃ
ca bhojanaṃ vātaghnaṃ hitam|
nāgaraṃ gṛhakapotapurīṣaṃ bījapūrakaraso haritālam| saindhavaṃ ca
vinihantyagado'yaṃ lepato'likulajaṃ viṣamāśu||40||
Sa. nāgarādikamayamagado lepena
vṛścikaviṣaṃ śīghraṃ parākaroti| svāgatāvṛttam|
ante vṛścikadaṣṭānāṃ samudīrṇe bhṛṣaṃ viṣe|
viṣeṇālepayeddaṃśamucciṭiṅge'pyayaṃ vidhiḥ||41||
Sa. saṃ-vṛścikadaṣṭānāmante bhṛśaṃ
samudīrṇe viṣe viṣeṇa daṃśamālepayet| ucciṭiṅgasaṃjñe'pyeṣaiva cikitsā|
nāgapurīṣacchatraṃ rohiṣamūlaṃ ca śelutoyena| kuryādguṭikāṃ
lepādiyamaliviṣanāśanī śreṣṭhā||42||
Sa. gajapurīṣacchatraṃ kattṛṇamūlaṃ ca
śleṣmātakajalena guṭikāṃ vidadhīta| eṣā ca lepena paraṃ vṛścikaviṣaghnī|
[āryā}
arkasya dugdhena śirīṣabījaṃ trirbhāvitaṃ pippalīcūrṇamiśram| eṣo'gado hanti
viṣāṇi kīṭabhujaṅgalūtonduravṛścikānām||43||
Sa. arkakṣīreṇa śirīṣabījaṃ trīn vārān
bhāvitaṃ pippalīrajoyutamagadaḥ kīṭādīnāṃ viṣāṇi hanti|
śirīṣapuṣpaṃ sakarañjabījaṃ kāśmīrajaṃ kuṣṭhamanaḥśile ca| eṣo'gado
rātrikavṛścikānāṃ saṃkrāntikārī kathito jinena||44||
Sa. śirīṣakusumādikameṣo'gado
rātrikavṛścikānāṃ viṣakrāntikṛd bhagavatā jinenoktaḥ| upajātivṛtte|
kīṭebhyo dāruṇtarā lūtāḥ ṣoḍaśa tā jaguḥ| aṣṭāviṃśatirityeke tato'pyanye tu
bhūyasīḥ||45|| sahasraraśmyanucarā
vadantyanye sahasraśaḥ| bahūpadravarupā tu lūtaikaiva viṣātmikā||46||
Sa. kīṭebhyo'pi ghorā lūtāḥ| tāśca
munayaḥ ṣoḍaśasaṃkhyā adhyagīṣan| anye aṣṭāviṃśatirulūtā ityavocan|
tato'pyapare bahutarā ācakhyuḥ| anye tu raveranucarāḥ sahasraśo vadanti| iti
nānāmatamuktvā svamataṃ yuktyā sarvamatānugrāhi vakti|
anekopadravasvabhāvatvenaikaiva lūtā viṣātmikā|
rūpāṇi nāmatastasyā durjñeyānyatisaṅkarāt| nāsti sthānavyavasthā ca doṣato'taḥ
pracakṣate||47||
Sa. nāmnā yāni rūpāṇi, tāni tasyā
atisaṅkarāddhetordurjñānāni| sthānavyavasthā'pi nāsti| tasmāddoṣavaśena
bhaṇiṣyate|
kṛcchrasādhyā pṛthagdoṣairasādhyā nicayena sā|
-----------------------------------------------|48|
Sa. pṛthagdoṣairlūtā kṛcchrasādhyā,
sannipātena cāsādhyā|
-----------------------------------------------| taddaṃśaḥ paittiko
dāhatṛṭsphoṭajvaramohavān||48|| bhṛśoṣmā
raktapītābhaḥ kledī drākṣāphalopamaḥ|
-----------------------------------------------|49|
Sa. tasyā daṃśaḥ paittiko dāhādimān
bhṛśoṣmā pītaraktābhaḥ kledavān drākṣāphalākāraḥ syāt|
-----------------------------------------------| ślaiṣmikaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ
parūṣakaphalākṛtiḥ||49|| nidrāṃ śītajvaraṃ
kāsaṃ kaṇḍūṃ ca kurute bhṛśam|
-----------------------------------------------|50|
Sa. ślaiṣmiko lūtādaṃśaḥ kaṭhinaḥ
pāṇḍuvarṇaḥ parūṣakaphalanibho nidrādīnatiśayena karoti|
-----------------------------------------------| vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ
parvabhedajvarapradaḥ||50||
Sa. vātiko daṃśaḥ paruṣasparśaḥ
syāvastathā parvabhedajvarakṛt|
tadvibhāgaṃ yathāsvaṃ ca doṣaliṅgairvibhāvayet|
-----------------------------------------------|51|
Sa. tāsāṃ vibhāgaṃ doṣāṇāṃ
lakṣaṇairyathāyogaṃ lakṣayet|
-----------------------------------------------| asādhyāyāṃ tu
hṛnmohaśvāsahidhmāśirograhāḥ||51||
śvetapītāsitāraktāḥ piṭikāḥ śvayathūdbhavaḥ| vepathurvamathurdāhastṛḍāndhyaṃ
vakranāsatā||52|| śyāvauṣṭhavaktradantatvaṃ
pṛṣṭhagrīvāvabhañjanam| pakvajambūsavarṇaṃ ca daṃśātsravati śoṇitam||53||
sarvā'pi sarvajā prāyo vyapadeśastu bhūyasā|
-----------------------------------------------|54|
Sa. āsādhyāyāṃ lūtāyāṃ hṛnmohādyāḥ
syuḥ| śvetādiguṇāḥ piṭikāstathā śvayathvādyāśca| daṃśād raktaṃ
pakvajambūnibhaṃ sravati| saṃ-sarvā ca lūtā tridoṣajaiva| bāhulyena tu
vyapadeśaḥ|
-----------------------------------------------| tīkṣṇamadhyāvaratvena sā
tridhā hantyupekṣitā||54|| saptāhena
daśāhena pakṣeṇa ca paraṃ kramāt|
-----------------------------------------------|55|
Sa. sā ca lūtā tīkṣṇādibhedena
triprakārā| upekṣitā ca satī yathāsaṅkhyaṃ daśāhena pakṣeṇa ca hanti|
-----------------------------------------------| lūtādaṃśaśca sarvo'pi
dadrumaṇḍalasannibhaḥ||55|| sito'sito'ruṇaḥ
pītaḥ śyāvo vā mṛdurunnataḥ| madhye kṛṣṇo'thavā śyāvaḥ paryante
jālakāvṛtaḥ||56||
visarpavāṃschophayutastapyate bahuvedanaḥ|
jvarāśupākavikledakothāvadaraṇānvitaḥ||57||
kledena yatspṛśatyaṅgaṃ tatrāpi kurute vraṇam|
-----------------------------------------------|58|
Sa. sarvaśca lūtādaṃśo
dadrumaṇḍalākāraḥ sitādivarṇo mṛdurunnato madhye kṛṣṇavarṇaḥ śyāvavarṇo vā
parito jālakavṛto visarpādimān syāt| tathā tapyate'nekarujaḥ| tathā
jvarādiyutaḥ| tathā ca daṃśaḥ kledena yadyadaṅgaṃ spṛśet tatra tatra ca vraṇaṃ
vidadhāti|
-----------------------------------------------|
śvāsadaṃṣṭrāśakṛnmūtraśukralālānakhārtavaiḥ||58||
aṣṭābhirudvamatyeṣā viṣaṃ vaktrādviśeṣataḥ|
-----------------------------------------------|59|
Sa. śvāsādibhiraṣṭābhireṣā lūtā
viṣamudvamati| vaktreṇa viśeṣeṇa|
-----------------------------------------------| lūtā
nābherdaśatyūrdhvamūrdhvaṃ cādhaśca kīṭakāḥ||59||
taddūṣitaṃ ca vastrādi dehe pṛktaṃ vikārakṛt|
-----------------------------------------------|60|
Sa. nābherūrdhvaṃ lūtā daśati|
ūrdhvamadhastācca kīṭā daśanti| daśatīti "daṃśasañjasvañjāṃ śapi" iti nalopaḥ|
tayā-lūtayā dūṣitaṃ, vastrāsanādi śarīre lagnaṃ vikārakṛt|
-----------------------------------------------| dinārdhaṃ lakṣyate naiva
daṃśo lūtāviṣodbhavaḥ||60||
sūcīvyadhavadābhāti tato'sau prathame'hani| avyaktavarṇaḥ pracalaḥ
kiñcitkaṇḍūrujānvitaḥ||61||
Sa. lūtāviṣajo daṃśo dinārdhaṃ na
lakṣyata eva| tataḥ-anantaraṃ, asau-daṃśaḥ, prathame dine sūcīvyadhatulya
ābhāti| avyaktavarṇaḥ prakarṣeṇa calo manākkaṇḍūrugyutaśca|
dvitīye'bhyunnato'nteṣu piṭikairiva vā''citaḥ| vyaktavarṇo nato madhye
kaṇḍūmān granthisannibhaḥ||62||
Sa. dvītīye'hanyabhyunnato'nteṣu
piṭikairiva vā''cito vyaktavarṇo madhye nataḥ sakaṇḍūrgranthinibhaḥ|
tṛtīye sajvaro romaharṣakṛdraktamaṇḍalaḥ| śarāvarūpastodāḍhyo romakūpeṣu
sāsravaḥ||63||
Sa. tṛtīye'hani jvarānvito
romāñcakṛdraktamaṇḍalaḥ śarāvākāro'dhikavyatho romakūpeṣu srāvavān|
mahāṃścaturthe śvayathustāpaśvāsabhramapradaḥ|
-----------------------------------------------|64|
Sa. caturthe vāsare
mahāṃśchophastāpādikṛt|
-----------------------------------------------| vikārān kurute tāṃstān
pañcame viṣakopajān||64||
Sa. pañcame dine tāṃstān-pūrvoktān,
viṣakopajān vikārān vidhatte|
ṣaṣṭhe vyāpnoti marmāṇi----------------------|
------------------------------------------------|65|
Sa. ṣaṣṭhe dine marmāṇyaśnute|
--------------------------saptame hanti jīvitam|
-----------------------------------------------|65|
Sa. saptame divase jīvitaṃ hanti|
-----------------------------------------------| iti tīkṣṇaṃ viṣaṃ, madhyaṃ
hīnaṃ ca vibhajedataḥ||65||
Sa. iti-evaṃrūpaṃ, tīkṣṇaṃ viṣam|
madhyaṃ hīnaṃ vā'to nirūpya lakṣayet|
ekaviṃśatirātreṇa viṣaṃ śāmyati sarvathā|
-----------------------------------------------|66|
Sa. saṃ-sarvathā ekaviṃśatirātreṇa
viṣaṃ śamaṃ yāti|
-----------------------------------------------| athāśu lūtādaṣṭasya
śastreṇādaṃśamuddharet||66|| dahecca
jāmbavauṣṭhādyairna tu pittottaraṃ dahet|
-----------------------------------------------|67|
Sa. saṃ-atheti maṅgale| kṛtamaṅgalasya
lūtādaṣṭasya, ā-samantāt, daṃśaṃ kṣipraṃ śastreṇoddharet| jāmbvauṣṭhādibhiśca
dahet, pittādhikaṃ varjayitvā|
-----------------------------------------------| karkaśaṃ bhinnaromāṇaṃ
marmasandhyādisaṃśritam||67|| prasṛtaṃ
sarvato daṃśaṃ na chindīta dahenna ca|
-----------------------------------------------|68|
Sa. saṃ-karkaśādiguṇaṃ daṃśaṃ daṃśaṃ na
chindyāt na ca dahet|
-----------------------------------------------|
lepayeddagdhamagadairmadhusaindhavasaṃyutaiḥ||68||
suśītaiḥ secayeccānu kaṣāyaiḥ kṣīrivṛkṣajaiḥ|
-----------------------------------------------|69|
Sa. dagdhaṃ
daṃśamagadairmākṣikasaindhavānvitairlepayet| paścāt kṣīrivṛkṣajaiḥ
kaṣāyairatiśiśiraiḥ secayecca|
-----------------------------------------------| sarvato'paharedraktaṃ
śṛṅgādyaiḥ sirayā'pi vā||69|| sekalepāstataḥ
śītā bodhiśleṣmātakākṣakaiḥ|
-----------------------------------------------|70|
Sa. sarvato raktaṃ
visrāvayecchṛṅgādibhiḥ| anantaraṃ sekālepāśca śiśirā hitāḥ pippalādibhiḥ|
-----------------------------------------------|
phalinīdviniśākṣaudrasarpirbhiḥ padmakāhvayaḥ||70||
aśeṣalūtākīṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ|
-----------------------------------------------|71|
Sa. phalinyādiko'yaṃ
padmakasaṃjño'gadaḥ sārvakārmikaḥ| aśeṣakriyāsu(?) lūtākīṭānāṃ hitaḥ|
-----------------------------------------------|
haridrādvayapattaṅgamañjiṣṭhānatakesaraiḥ||71||
sakṣaudrasarpiḥ pūrvasmādadhikaścampakāhvayaḥ|
-----------------------------------------------|72|
Sa. haridrādvayādibhiḥ
kṣaudraghṛtānvitaścampakanāmā'gadaḥ pūrvasmādadhikaḥ|
-----------------------------------------------|
tadvadgomayaniṣpīḍaśarkarāghṛtamākṣikaiḥ||72||
Sa.
gośakṛnnīṣpīḍādibhiragadastadvat-pūrvaguṇaḥ|
apāmārgamanohvāladārvīdhyāmakagairikaiḥ|
natailākuṣṭhamaricayaṣṭyāhvaghṛtamākṣikaiḥ||73||
agado mandaro nāma tathā'nyo gandhamādanaḥ|
natarodhravacākaṭvīpāṭhailāpatrakuṅkumaiḥ||74||
Sa. apāmārgādibhiragado mandaro nāma|
anyaśca-vakṣyamāṇo natādiḥ(dibhiḥ), gandhamādano nāma|
viṣaghnaṃ bahudoṣeṣu prayuñjīta viśodhanam|
-----------------------------------------------|75|
Sa. bahudoṣeṣu nareṣu viṣaghnaṃ
viśodhanaṃ prayuñjīta|
-----------------------------------------------|
yaṣṭyāhvamadanāṅkollajālinīsinduvārikāḥ||75||
kaphe jyeṣṭhāmbunā pītvā viṣamāśu samudvamet| śirīṣapatratvaṅmūlaphalaṃ
vā'ṅkollamūlavat||76||
Sa. kaphe yaṣṭyāhvādīni tandulodakena
pītvā viṣaṃ kṣipramudvamet| athavā śirīṣapatrādikamaṅkollamūlayutaṃ
jyeṣṭhāmbhasā pītvodvamet|
virecayecca triphalānīlinītrivṛtādibhiḥ|
-----------------------------------------------|77|
Sa. triphalādibhirvirecayecca|
-----------------------------------------------| nivṛtte dāhaśophādau karṇikāṃ
pātayed vraṇāt||77||
Sa. dāhādāvupaśānte sati vraṇāt
karṇikāṃ pātayet|
kusumbhapuṣpaṃ godantaḥ svarṇakṣīrī kapotaviṭ| trivṛtā saindhavaṃ dantī
karṇikāpātanaṃ, tathā||78||
mūlamuttaravāruṇyā vaṃśanirlekhasaṃyutam| tadvacca saindhavaṃ kuṣṭhaṃ
dantīkaṭukadaugdhikam||79||
rājakośātakīmūlaṃ, kiṇvo vā mathitodbhavaḥ|
-----------------------------------------------|80|
Sa. kusumbhakusumādikaṃ dantīparyantaṃ
karṇikāyāḥ pātanaṃ varam| uttamāraṇīmūlaṃ vaṃśanirlekhanayuktaṃ vā|
saindhavādikaṃ pūrvaguṇam| takrajo vā kiṇvaḥ-upariṣṭāt phenābhaḥ, pūrvaguṇaḥ|
-----------------------------------------------| karṇikāpātasamaye bṛṃhayecca
viṣāpahaiḥ||80||
Sa. karṇikāpātanakāle ca
viṣaghnairbṛṃhayet|
snehakāryamaśeṣaṃ ca sarpiṣaiva samācaret| viṣasya vṛddhaye tailamagneriva
tṛṇolupam||81||
Sa. lūtāyāmaśeṣaṃ snehane
yatkāryaṃ-kartuṃ yogyaṃ, tad ghṛtenaiva kuryāt| yatastailaṃ viṣasya vṛddhaye,
tṛṇolupamiva vahneḥ|
hrīberavaikaṅkatagopakanyāmustāśamīcandanaṭiṇṭukāni|
śaivālanīlotpalavakrayaṣṭītvaṅgākulīpadmakarāṭhamadhyam||82||
rajanīghanasarpalocanākaṇaśuṇṭhīkaṇamūlacitrakāḥ|
varuṇāguruvilbapāṭalīpicumandāmayaśelukesaram||83||
bilvacandananatotpalaśuṇṭhīpippalīniculavetasakuṣṭham|
śuktiśākavarapāṭalibhārgīsinduvārakaraghāṭavarāṅgam||84||
pittakaphānilalūtāḥ pānāñjananasyalepasekena| agadavarā vṛttasthāḥ kugatīriva
vārayantyete||85||
Sa. hrīberādikamindravajrāvṛttam|
rajanyādikaṃ vailālīyaṃ vṛttam| bilvādikaṃ svāgatāvṛttam| ete trayogadavarā
vṛttasthāḥ pittaśleṣmānilalūtāḥ kramāt pānādibhiḥ kugatīriva vārayanti| āryā|
rodhnaṃ sevyaṃ padmakaṃ padmareṇuḥ kālīyākhyaṃ candanaṃ yacca raktam|
kāntāpuṣpaṃ dugdhinīkā mṛṇālaṃ lūtāḥ sarvā ghnanti sarvakriyābhiḥ|86| iti
śrīvaidyapatisiṃhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayasaṃhitāyāṃ
ṣaṣṭhe uttarasthāne kīṭalūtādiviṣapratiṣedho nāma sapta triṃśo'dhyāyaḥ|37|
Sa. rodhrādīni sarvābhiḥ-pānādibhiḥ
kriyābhiḥ, sarvā lūtā ghnanti| śālinī| iti
śrīmṛgāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahṛdayaṭīkāyāṃ
sarvāṅgasundarākhyāyāṃ ṣaṣṭha uttarasthāne kīṭalūtādiviṣapratiṣedho nāma
saptatriṃśo'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 37||